Phong cách thơ xuân quỳnh

Trong đó có những bài thơ tình yêu đã đạt đến đỉnh cao” [25;9] Đến với thơ một cách hồn nhiên như để ca hát về đời mình, thơ Xuân Quỳnh đã thể hiện rõ nét phong cách, bản sác riêng của c

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VẪN

NGUYÊN THỊ KIM ĐỊNH

PHONG CÁCH THƠ XUẲN QUỲNH

Chuyén ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 34

LUẬN VẢN THẠC Sĩ NGỮ VÃN

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Văn Nam

Hà Nội - 2009

Trang 2

LỜI CẢM ƠN

«£uậ.n vãn được hoàn thành tại Khoa Vãn học - Trường Đại học Khoa

1ỌC Xà hội và Nhân vãn Đại học Quốc gia Hà Nội Em xin trân trọng gứi

ới TS Nguyẻn Văn Nam, người đã hướng dẫn em thực hiện luận vãn này,

ự tri ân chân thành và sâu sắc Xin cảm ơn các thầy, cô giáo, các nhà

hành chương trình thạc sĩ trong suốt thời gian qua Xin cảm ơn các thầy cỏ ũáo và các đồng nghiệp tại ngành Giáo dục và Đào tạo quận Long Biên đã

ạo điều kiện cho việc học tập và nghiên cứu của em Cảm ơn những người hân trong gia đình, bạn bè, những người đã luôn dành cho tỏi sự động viên,

¡hích lộ trong quá trình thực hiện luận văn này

Với trình độ kiến văn còn hạn chế của người viết, luận vãn chắc hẳn ihông tránh khỏi khiếm khuyết Tác già luận văn hy vọng sẽ nhận được ìhửng nhận xét, góp ý của các thầy cô, các nhà nghiên cứu và những người :ó quan tâm đến các vấn đề được triển khai trong luận văn

trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2009

Học viên

Nguyền Thị Kim Định

Trang 3

Phong cách thơ Xuân Quỳnh

MỤC LỤC

1 Lý do chọn đé tài 3

2 Lịch sử vấn đ ề 5

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu 15

4 Phương pháp nghiên cứu 16

5 Đóng góp của luận văn 18

6 Cấu trúc luận văn 18

DẪN LUẬN: PHONG CÁCH 19 CHƯƠNG 1 21 CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ XUÂN QUỲNH 1.1 Cái tôi nồng nàn, đắm say, yêu thương, khát khao hạnh phúc mà vị tha, sẵn sàng hi sinh dâng h iế n 22

1.1.1 Cái tôi nồng nàn, đắm say, yêu thương, khát khao hạnh phúc 22

1.1.2 mà vị tha, sẵn sàng hi sinh dâng hiến 26

1.2 Cái tôi táo bạo, chủ động, quyết liệt, hiện đại mà vẫn nhuần nhị, nữ tính, truyền thống 31

1.2.1 Cái tôi táo bạo, chủ động, quyết liệt, hiện đại 31

1.2.2 mà vẫn nhuần nhị, nữ tính, truyền thống 34

1.3 Cái tôi tràn đầy tình yêu cuộc sống mà nặng trĩu mặc cảm, âu lo 40

1.3.1 Cái tôi tràn ngập tình yêu cuộc sống, giàu khát vọng, ước mơ 40

1.3.2 mà vẫn nặng trĩu những mặc cảm âu lo 43

CHƯƠNG 2 49 NHỮNG CẢM HỨNG LỚN TRONG THƠ XUÂN QUỲNH 2.1 Cảm hứng về quê hương, đất nước trong những năm tháng chiến tranh 50

2.1.1 Viết về chiến tranh với cái nhìn mang thiên tính nữ 50

2.1.1.1 Viết về chiến tranh bằng sự trải nghiệm của bản thân 50

2.1.1.2 Giá trị hạnh phúc đời thường trong chiến tranh 54

2.1.2 Viết về quê hương, đất nước với tình yêu thiết tha 59

2.1.2.1 Cảm xúc về những miền đất nơi Xuân Quỳnh đã đi qua 59

2.1.2.2 Tình yêu quê hương, đất nước bắt nguồn từ những sự vật đơn sơ, bình d ị 61

2.1.2.3 Tinh yêu quê hương, đất nước xuất phát từ tình yêu thương con n g ư ờ i 64

Trang 4

2.2 Cảm hứng về hạnh phúc đời thường 69

2.2.1 Tổ ấm gia đình 70

2.2.1.1 Anh - trụ cột gia đình “người vĩ đại của em” 71

2.2.1.2 Con cái - trái tim tổ ấm 74

2.2.1.3 Mẹ - “mẹ của chúng mình” 78

2.2.1.4 Chị - “chăm cho em từng việc hàng ngày” 80

2.2.2 Những chuyện đời thường 83

CHƯƠNG 3 87 NÉT ĐỘC ĐÁO VẾ PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN THO XUÂN QUỲNH 3.1 Hình ảnh, biểu tượng 87

3.1.1 Hình ảnh sóng, thuyền, biển, con tàu - Hình ánh tượng trưng của tình yêu, khái vọng kiếm tim và sự khao khát vươn tới những chân trời mới 88

3.1.2 Hình ảnh hoa và cỏ dại - Hình ảnh thân phận người phụ nữ 92

3.1.3 Hình ảnh trái tim và bàn tay - Hình ảnh tượng trưng cho sự hy sinh, dâng hiến; khao khát được nương tựa, gắn bó 95

3.2 Ngôn ngữ 99

3.2.1 Ngôn ngữ giản dị, tự nhiên gắn với sinh hoạt hàng ngày 100 3.2.1.1 Ngôn ngữ giàu chất dân gian 100 3.2.1.2 Ngôn ngữ giản dị, dân giã của cuộc sống tình yêu, lao động và chiến đ ấ u 101

3.2.2 Một số cách tổ chức ngôn ngữ 103

3.2.2.1 Câu kể, liệt k ê 103

3.2.2.2 Kết cấu đối thoại 105

3.3 Giọng điệu 106

3.3.1 Giọng điệu lời ru vừa thủ thi' vừa mạnh m ẽ 107

3.3.2 Giọng điệu khắc khoải lo âu nhưng cũng đầy tin tưởng 112

3.4 Thời gian 118

3.4.1 Thời gian quá khứ 119

3.4.2 Thời gian hiện tại 120

3.4.3 Dự cảm tương lai 124

3.5 Không gian 125

3.5.1 Không gian hiện thực 125

3.5.2 Không gian tình yêu 127

Phong cách thơX uán Quỳnh _

2 Nguyễn Thị Kim Định

Trang 5

là phong cách Phong cách của tác giả tạo nên sự mới lạ trong tác phẩm và sự phong phú, đa dạng của một nền văn học

Vì vậy, phong cách là một trong những vấn đề trọng tâm trong nghiên cứu văn học Nó xác định được những mặt độc đáo về nội dung tư tưởng cũng như những đặc sắc về nghệ thuật biểu hiện trong sáng tác của nhà văn

Mang một ý nghĩa quan trọng như vậy, song cho đến nay, vấn đề phong cách

đã được chú ý hơn trước rất nhiều nhưng vẫn còn rất nhiều tác giả đã được ghi nhận

có phong cách của riêng mình nhưng vẫn chưa được nghiôn cứu đầy đu Trên con đường đi vào thế giới nghệ thuật thơ, vì lý do này khác hình như còn dè dặt, e ngại khi khai phá mảnh đất màu mỡ nhưng cũng đầy thử thách này Bởi vậy, cũng dễ hiểu khi thấy có rất nhiều bài viết về Xuân Quỳnh, về thơ của chị, song còn thiếu những cồng trình mang tính hệ thống Các bài viết hầu hết mới chỉ dừng lại ở việc cảm nhận, khai thác một vài khía cạnh, một vài bài thơ tiêu biểu của chị mà chưa đi sâu vào nghiên cứu phong cách thơ chị

Đây là lý do đầu tiên khuyến khích chúng tôi lựa chọn đề tài này

1.2 Lý do thứ hai xuất phát từ chính thơ Xuân Quỳnh: Cùng trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ, Xuân Quỳnh nổi bật lên là một gương mặt tiêu biểu mang đậm bản sắc riêng, một nhà thơ nữ có vị trí quan trọng của nền văn học Việt Nam hiện đại Tha chị dù viết trong khói lửa đạn bom hay trong hoà bình xây dựng, lúc nào cũng thống nhất ở một cách nhìn, cách cảm của riêng chị Dù ở bước thăng trầm nào của cuộc đời, thơ vẫn là nơi để chị trang trải lòng mình, là chốn đi về sau những nhọc nhằn, vất vả của đời thường, để từ đó chị lại đến với đời thiết tha hơn

Trang 6

Xuân Quỳnh bước vào làng thơ rất sớm và ra đi cũng vội vã bất ngờ, để lại những hẫng hụt, mất mát cho những người vêu thơ Tuy thời gian ngắn ngúi nhưng chị đã kịp để lại một gia tài mang một giá trị, một ý nghĩa nhất định, là một đóng góp cho nền vãn học Việt Nam hiện đại: “Từ khi xuất hiện cho đến khi vĩnh biệt cuõc đời, quá trình sáng tác của thơ Xuân Quỳnh là một chặng đường đi lên không t)Ị đứt đoạn Hổn thơ của chị ngày một đa dạng và không ngừng được thử thách qua thời gian, với nhiều loại chủ đề khác nhau Trong đó có những bài thơ tình yêu đã đạt đến đỉnh cao” [25;9]

Đến với thơ một cách hồn nhiên như để ca hát về đời mình, thơ Xuân Quỳnh

đã thể hiện rõ nét phong cách, bản sác riêng của chị Chị là người đã “đem chính mình, chính cuộc đời mình ra làm thơ” [ 108; 122], “ chị trở thành nhân vật văn học của chính thơ chị” [45; 143] Chính vì vậy mà thơ chị hấp dẫn bao bạn đọc - bởi cái

vẻ phong phú và chân thực của những trạng thái xúc cảm, những tình cảm được khơi nguổn từ những mối quan hệ trong cuộc sống Cũng vì điều khác lạ này mà khi nói

về Xuân Quỳnh, Vương Trí Nhàn nhận xét: “Xuân Quỳnh đã có được điều cần thiết nhất đối với một tác giả thơ: một cách nghĩ và một cách nói của riêng mình” (Vương Trí Nhàn - Bước đầu đến với văn học - NXB Tác phẩm mới H.1986) Nhiều

ý kiến thống nhất cho rằng Xuân Quỳnh là “gương mặt nhà thơ tiêu biểu của nền th« Việt Nam hiện đại” [45; 138] Lại Nguyên Ân có một nhận xét xác đáng: “Có lẽ là

từ thời Hổ Xuân Hương, qua các chặng phát triển, phải đến Xuân Quỳnh, nền thơ ấy mới thấy lại một nữ thi sĩ mà tài năng và sự đa dạng của tâm hổn được thể hiện ở một tầm cỡ đáng kể như vậy, dồi dào phong phú như vậy” [45; 138]

Bằng sự nổ lực, nghiêm túc của bản thân trong lao động nghệ thuật, tài năng của chị đã được ghi nhận, đó là:

- Giải thướng văn học nãm 1982 - 1983 của Hội nhà văn Việt Nam (Tập thơ

thiếu nhi Bầu trời trong quá trứng).

- Giải thướng văn học năm 1989 - 1990 của Hội nhà văn Việt Nam (Tập thơ Hoa cỏ may).

- Giải thưởng của T.Ư Đoàn TNCS Hồ Chí Minh

- Giai Ihưởng Nhà nước về văn học Nghệ thuật năm 2001

Với những đóng góp lớn lao cho nền văn học Việt Nam hiện đại cả về nội dung và nghệ thuật, thơ Xuân Quỳnh đã và đang là đối tượng nghiên cứu phê bình văn học nói chung và công chúng yêu thơ nói riêng

1.3 Lý do thứ ba là từ thực tế giảng dạy: Xuân Quỳnh là một tác giả được lựa chọn giảng dạy trong chương trình THCS và THPT Chính vì vậy, việc nghiên cứu phong cách thơ Xuân Quỳnh có ý nghĩa thiết thực cả về mặt lý luận và thực tiễn

Nguyễn Thị Kim Định

Trang 7

Chọn đề tài này là đổ chúng tôi có thể hiểu biết sâu sác hơn về những thành tựu đặc sắc cùa thơ chị và một phong cách thơ nữ tiêu biểu trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ Hy vọng từ đây có thể đóng góp, giúp cho giáo viên trung học thêm tư liệu nghiên cứu, giảng dạy tốt hơn về chị và thơ của chị

2 Lịch sử ván đè:

Xuân Quỳnh là một cây bút nữ giành được nhiều sự quan tãm ưu ái cúa người đọc nói chung và giới nghiên cứu nói riêng Mỗi ý kiến hàn luận về thơ Xuân Quỳnh đều có những phát hiện riêng nhưng đều có sự thống nhất ở chỗ khẳng định cây bút này có sức hấp dẫn đặc biệt Thơ Xuân Quỳnh được đánh giá là “tiếng nói rất riêng của một tâm hổn phụ nữ thông minh, sắc sảo giàu yêu thương” [26;9] Sự nghiệp thơ của chị chí trên hai mươi nãm “nhưng trong tư cách người phụ nữ - người yêu và người vợ - Xuân Quỳnh đã để lại một di sản thơ tình yêu đằm thắm và da diết đến khắc khoải “Trong tư cách người mẹ, Xuân Quỳnh cũng để lại một gia tài thơ viết cho con, cũng là viết cho các thế hệ trẻ thơ, thật dổi dào và trong trẻo, thật ngộ nghĩnh và dễ thương” [87;453] Thời gian không làm cho những tác phẩm thơ Xuân Quỳnh chìm vào lãng quên mà qua sự sàng lọc của nó, thơ Xuân Quỳnh ngày càng được khẳng định Có được thành công đó không phải là chuyện đơn giản đối với bất

cứ cây búl nào Xuân Quỳnh đã “sống hết mình, làm việc hết mình, yêu hêi mình đê hiến dâng cho nghệ thuật, cho cuộc đời, cho tình yêu chung và riêng bàng cái sức lực cuối cùng của sự sống phải tính đến từng nhịp đập của một trái tim đau” [43;236] Hành trình sáng tác của Xuân Quỳnh song hành với nhiều bài nghiên cứu phê bình của nhiều tác giả khác nhau

Trước 1988, sự nghiên cứu về thơ Xuăn Quỳnh đã được quan tâm, mặc dù chưa nhiều, còn tản mạn và chưa tập trung Nhưng sau khi chị mất (1988), khi giọng thơ trữ tình, đằm thám, tha thiết và bao dung nhân hậu ấy bị ngắt quãng, người ta mới nhận ra khoảng trống của một cung đàn trong dàn hợp xướng thơ ca hiện đại Việt Nam Từ đó đến nay, đã có nhiều nhà nghiên cứu, phê bình đã tìm đến với thơ chị - coi đây là một đối tượng quan trọng trong sự phát triển cùa nền thơ Việt Nam

Sự nhìn nhận này theo chúng tôi là hoàn toàn thỏa đáng và hợp lý

Trong phần này, chúng tôi có thê tạm chia lịch sử nghiên cứu về thơ Xuân Quỳnh thành hai giai đoạn: Trước và sau năm 1988

Trang 8

Phong cách thơ Xu án Quỳnh

1.1 Trước năm 1988:

Dù không phái là người được “cuộc đời chuẩn bị để trở thành nhà thơ”

nhưng như một nghiệp dĩ Xuân Quỳnh lại đến với thơ khá bất ngờ Từ bỏ ánh đèn hào quang của sân khấu, đến với thơ, cô diễn viên múa xinh đẹp hầu như không có một quá trình tu dưỡng về nghề thơ, không có gì hết ngoài một trái tim biết yêu biết khao khát sáng tạo

Hơn hai mươi năm cầm bút, thời gian không dài nhưng Xuân Quỳnh đã để lại một số lượng không nhỏ (khoảng 10 tập thơ và một số truyện viết cho thiếu nhi) Từ

tập thơ đầu tay “Chổi biếc" đến uHoa cỏ may” - tập thơ cuối cùng là một chặng

đường thơ không ngừng nghỉ, luôn biết vươn lên trong hành trình tới chính mình của

người phụ nữ “trời bất làm thơ”.

Ngay từ khi mới xuất hiện, thơ Xuân Quỳnh đã được chú ý Từ những tập thơ đầu chị đã được đánh giá là một cây bút có nhiều triển vọng Song như đã nói ớ trên, từ thời điểm 1988 trớ về trước, sự nghiên cứu, phê bình về thơ Xuân Quỳnh không nhiều mà mới chỉ dừng lại ở các tập thơ hoặc những bài phê bình, nhận xét ngắn gọn về phong cách nghệ thuật biểu hiện

- Tơ tằm và chồi biếc (Lê Đình Kỵ, Nghiên cứu văn học, số 1, trang 20).

- Xuân Quỳnh - Một chồi thơ sắc biếc (Chu Nga, Tạp chí văn học 1973, sô' 1,

trang 20)

- Thơ Xuân Quỳnh (Thiếu Mai, Tạp chí Vãn học 1983, sô' 1, trang 39).

- v ẻ đẹp thơ Xuân Quỳnh (Nguyễn Xuân Nam, Trích trong Thơ, tìm hiểu vả

Khi đé cập đến tập thơ đầu tay “Chồi biếc” của Xuân Quỳnh, hai tác giả Chu

Nga và Lê Đình Kỵ đã phát hiện ra một hồn thơ tươi trẻ với những khao khát hạnh phúc và tình yêu đích thực

Các nhà nghiên cứu đã bằng các cách tiếp cận khác nhau, sự cảm nhận khác nhau đã góp phần làm nổi bật đời sống nội tâm phong phú, sâu sắc có sự hòa đổng, giao cảm với thiên nhiên, yêu cuộc sống tha thiết của hổn thơ Xuân Quỳnh

Trang 9

Hà Minh Đức trong một bài viết về lực lượng thơ trẻ đã nhận xét: “Xuân Quỳnh đã đến với thơ từ phần riêng tâm tình, kỷ niệm tuổi thơ, từ tình yêu tha thiết của tuổi trẻ và lòng gắn bó với nghề nghiệp ( ) Xuân Quỳnh tiếp tục vượt qua ranh giới những khó khăn nhất đối với nhiều cây bút trẻ, từ cái riêng đi vào cái chung ( ) thơ Xuân Quỳnh dần dần trở nên phong phú và bản sắc hơn Xuân Quỳnh luôn chân thật và mém mại trong cảm xúc, chị nhìn cuộc sống không đơn giản một chiều” Chưa phải là một bài nghiên cứu chuyên sâu về tác giả song những nhận xét của Hà Minh Đức đã nói đúng và nói “trúng” về nhà thơ trong thời điếm ấy Tác giả khẳng định vị trí của Xuân Quỳnh trong thế hệ nhà thơ trẻ và đặc biệt đã phát hiện

ra bản sắc thơ chị là chân thực vẻ cảm xúc và cái nhìn sâu sắc về cuộc sống Từ phần riêng tâm tình với cái nhìn cuộc sống một cách khách quan, tỉnh táo, Xuân Quỳnh

có một hướng đi riêng, một bản lĩnh riêng so với ít những nhà thơ cùng thời (viết theo khuynh hướng sử thi) Từ những ưu điểm trên Hà Minh Đức cũng nhận xét “thơ của chị đang phát triển nhưng chưa lộ rõ chiều cao ổn định và trọn vẹn” Như vậy,

qua đánh giá của Hà Minh Đức, ta có thể thấy thơ Xuân Quỳnh đang thực sự “vận

dộng” về tư tưởng, về cách phản ánh cuộc sống tinh tế, sắc sảo nhưng chưa già dặn

về thi pháp

Tập “Thơ Việt Nam chống Mỹ cứu nước 1965 - 1967" trong phần nhận định

“Thơ ba năm đánh Mỹ cứu nước” của thi sĩ Chế Lan Viên, Xuân Quỳnh được nhân

ra là một trong “những tâm hổn đáng yêu” bên cạnh Bằng Việt, Vãn Thảo Nguyên, Lưu Quang Vũ (tr 14) Chế Lan Viên khẳng định Xuân Quỳnh là một tâm hồn thơ

nữ trẻ trung, yêu đời, giàu khát vọng Ông đã trích một bài thơ “Tiếng gà trưa” để

nhận xét rằng: “Một ổ trứng bình thường thôi, trong mắt Xuân Quỳnh, đã thành một giấc mơ rực rỡ (tr 16)

Sự trẻ trung hồn nhiên ấy cũng được khẳng định trong bài viết về '‘'Thơ Xuân

Quỳnh” của Thiếu Mai, đặc biệt là tác giả đi sâu vào mảng thơ thiếu nhi của chị và

khẳng định bước đi ban đầu của thơ Xuân Quỳnh đó “không phải là những nét phác nhẹ nhõm, mà là bàng chứng của một tình yêu mạnh m ẽ ” Thiếu Mai cho rằng mảng sáng tác cho thiếu nhi (chiếm tới 7/14 tác phẩm của chị) hầu như chưa được khai thác, nghiên cứu như đúng tầm tác phấm

Mai Hương trong bài viết ‘'’Xuân Quỳnh ” trong Xuân Quỳnh nhà thơ Việt

Nam hiện đại” (NXB Khoa học xã hội, 4.1984) cũng đã khẳng định ngay ở những

dòng đẩu tiên: “Từ Chổi biếc (1963) đến Lời ru trên mặt đất (1978) là một quá trình phát triển liên tục và đều đặn của thơ Xuân Quỳnh Có thể nói qua bốn tập thơ được xuất bản, Xuân Quỳnh đã hình thành một phong cách riêng có bản sắc Đó là điều

Trang 10

Phong cách thơ Xuàn Quỳnh

dáng quý đầu tièn ớ Xuân Quvnh Xuân Quỳnh chủ yếu đi vào khai thác tâm trạng của chính nhà thơ Nét riêng ấy của ngòi bút Xuân Quỳnh đậm hơn cả và phát huy được mổt mặt mạnh của nó, khi chị đi vào khai thác những vấn đề của chínhmình ”

Có thể nói, trong chặng đường những năm 1970, thơ Xuân Quỳnh đã được chú ý nhưng nhìn chung các bài viết mới đánh giá về chị như một gương mặt mới,

hứa hẹn, nhiéu triển vọng Cho đến những nãm 1984 khi hai tập thơ “Tự hát” và

“Sân ga chiều em đi” của Xuân Quỳnh ra đời trong bối cảnh hòa bình, vấn đề đời

tư được bộc lộ rõ hưn thì thơ chị trở thành đối tượng thu hút giới phê bình nghiên cứu văn học

Nhà nghicn cứu phê bình Nguyền Xuân Nam đã phát hiện ra “Vẻ đẹp thơ

Xuân Quỳnh" và dành cho chị những trang ưu ái trong cuốn “Tho - Tìm hiểu và thưởng thức" Tác giả khẳng định vẻ đẹp hồn nhiên, mang được nét nữ tính, dịu

dàng đằm thám, nhân hậu nhưng lại không vướng mặc cảm cho mình là phái yếu của con người Xuân Quỳnh trong thơ Với bản tính ấy, thơ tình của chị chú động, bao dung mà cũng tha thiết dữ dội “như nước lũ mùa xuân chảy xiết (tr 21) Trơng những bài thơ chị viết ở vùng cửa ngõ chiến trường - vùng Vĩnh Linh, Quảng Trị, tác

giả nhìn thấy tuy còn ít giá trị hiộn thực nhưng lại có sự “chân cảm” Chính nó đã

làm nên sức hấp dẫn độc giả Cuối cùng, cũng như nhận xét của nhiều nhà nghiên

cứu khác, Nguyễn Xuân Nam cho rằng thơ Xuân Quỳnh có bản sắc riêng, đó là “sự

trẻ trung, chân thành trong cảm xúc'\ chất tự nhiên của một bản năng nghệ thuật.

Sau khi tuyển thơ “Sân ga chiêu em đì" của Xuân Quỳnh ra mắt bạn đọc,

Vương Trí Nhàn đã bước đầu đề cập đến vấn đề thi pháp trong thơ Xuân Quỳnh Đó

là: “ý thức vé thời gian, cảm giác vé hạnh phúc" Mượn hình thức đôi thoại với

một người bạn văn chương - nhà thơ Phạm Tiến Duật, tác giả đã phát hiện khá sâu sắc, tinh tế về con người Xuân Quỳnh, thơ Xuân Quỳnh Người viết đã thấy, ngay từ

“Chồi biếc”, mặc dù còn quá trẻ cả tuổi đời lẫn tuổi thơ, nhưng Xuân Quỳnh đã có ý

thức về thời gian: đang cùng anh sóng bước “tay ấm trong tay" đã nghĩ đến lúc “hết

phiên” và sẽ bước qua đây là những cặp tình nhân khác (tr 69 - 70) Theo năm

tháng, ý thức đó ngày càng rõ rệt trở thành cảm giác về sự biến đổi Thơ Xuân Quỳnh có sự nhạy cám về sự chảy trôi của thời gian, sự đổi thay của sự vật, con

Trang 11

người Bởi thế mà thơ Xuãn Quỳnh thường có những tương quan đối lập tạo cho câu thơ những bất ngờ đa dạng

Với một bài viết ngắn, đánh giá của Vương Trí Nhàn đã ghi nhận được những nét nổi bật đặc sắc trong hổn thơ, giọng thơ Xuân Quỳnh: “Chưa phải lúc tổng kết

vé thơ Xuân Quỳnh, vì tác giả đang viết, nhưng có thể tin chỉ với những bài thơ hôm nay, Xuân Quỳnh mới có những điều cần thiết đối với một tác giả thơ, một cách

nghĩ, một nhân cách nói của riêng mình” (tr 79) Phát hiện của Vương Trí Nhàn ờ

thời điểm ấy rất quan trọng, sẽ mờ ra một hướng tiếp cận mới trong việc chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật và tìm hiểu phong cách thơ Xuân Quỳnh

Từ năm 1988 trở lại đây - nhất là khi tập thơ “Chót út”, “f/oa cỏ may" (Chữ

dùng của Ngô Vãn Phú) ra mắt bạn đọc trên các báo - tạp chí có nhiều bài viết về chị hơn Một loạt các bài viết, công trình nghiên cứu về cuộc đời, sáng tác của Xuân Quỳnh đã ra mắt công chúng:

- Thơ viết tặng anh (NXB Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, 1988, Lời bạt của

Mai Quốc Liên)

- ThơXiiân Quỳnh (Nhiều tác giả - NXB Tác phẩm mới, 1989).

- Lưu Quang Vũ và Xuân Quỳnh gửi lợi (Nhiều tác giả - Hội Văn học - Nghệ

thuật Đà Nẵng, 1989)

- ThơXiiứn Quỳnh (NXB Hội nhà văn, 1990, Ngô Văn Phú sưu tầm biên soạn).

- Xiián Quỳnh - Lim Quang Vũ - Tình yêu và sự nghiệp (NXB Hội nhà văn, 1994).

- Xiiãn Quỳnh - một nửa cuộc đời tôi (Đông Mai, NXB Khoa học xã hội, 1995).

- Thơ Xuân Quỳnh (Ngô Thị Thịnh tuyển chọn, NXB Hội nhà văn, 1996).

- Xiiàn Quỳnh - Thơ và đời (Vân Long sưu tầm và tuyển chọn NXB Văn hóa, 1998).

- Đối thoại văn chương (Xuân Quỳnh một giọng thơ tình ám ảnh - TS Nguvễn

Thị Minh Thái, NXB Hội nhà văn, 1999 trang 82)

Phong cách thơ Xuân Quỳnh _ _

Trang 12

Phong cách tho Xuân Quỳnh

- Xuân Quỳnh thơ và lời bình (Vũ Thị Kim Xuyến - luyển chọn và biên soạn

NXB Văn hóa thông tin 2000)

- NữsĩXiiân Quỳnh cuộc đời để lại (Ngân Hà tuyển chọn và biên soạn, NXB Văn

hóa thòng tin Hà Nội, 2001)

- Thơ Xuân Quỳnh và những lời bình (Ngân Hà tuyển chọn và hiên soạn, NXB

Vãn hóa thông tin, 2006)

- Đối thoại tình \êu Xuân Quỳnh - Lito Quang Vũ (Lưu Khánh Thơ biên soạn,

- Người đàn bà yêu và làm thơ (Đọc thơ Xuân Quỳnh - Đoàn Thị Đặng Hương -

Nghiên cứu thơ Xuân Quỳnh và cuộc đời của chị đã có rất nhiều luận văn tiến

sĩ thạc sĩ, luận văn tốt nghiệp của các học viên, sinh viên, có thể kể đến :

- Càm thức thời gian trong thơ nữ sĩ Xuân Quỳnh, Phạm Thị Kim Anh, K45 khoa

Văn - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân vãn (Báo cáo khoa học, năm 2001)

- Nhữtĩg chặng đường thơ Xuân Quỳnh, Chu Thị Thơm (Luận văn thạc sĩ khoa

học, chuyên ngành Văn học Việt Nam hiện đại, năm 2003)

- Thể hệ các nhà thơ nữ trưởng thành trong kháng chiêh chống Mỹ (Xuân Quỳnh,

Lâm Thị Mỹ Dạ, Phan Thị Thanh Nhàn, Ý Nhi) Nông Thị Hồng Diệu (Luận vãn

thạc sĩ khoa học, chuyên ngành Vãn học Việt Nam, năm 2006)

Trang 13

Pho tig cách thơ Xuân Quỳnh

- Thể giới nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh, Hà Thị Dung (Luận vãn thạc sĩ khoa học,

chuyén ngành Lý luận văn học năm 2007)

Qua nghiên cứu tài liệu, các công trình nghiên cứu về nữ thi sĩ Xuân Quỳnh, hầu hết các tác giả viết về chị đều có cách cảm nhận riêng, cách nhìn riêng và ở nhiều góc độ khác nhau

Ngay trong điếu văn đọc tại lễ tang Xuân Quỳnh - Lưu Quang Vũ, Vũ Tú Nam đã xúc động viết: con người Xuân Quỳnh cũng như ngòi bút của chị thật là đa dang, có vẻ cảm tính bồng bột mà lại trí tuệ, lắng sâu Tác giả khẳng định “Thơ Xuân Quỳnh là thơ của một tấm lòng trung thực, luôn luôn gắn bó với đất nước và nhân dân ( ) thơ chị trong sáng, cái trong sáng đã được gạn lọc qua nhiều nỗi đau”

Năm 1989, NXB tác phẩm mới cho ra đời cuốn "'Thơ Xuân Quỳnh" Cuốn sách được làm trong sự tiếc thương, trân trọng đối với một tài năng đang à độ chín,

đã tập hợp một số bài viết về Xuân Quỳnh và chọn in một số bài tiêu biểu trong gia tài thơ chị để lại

Nãm 1994, NXB Hội nhà văn cho ra mắt cuốn “Xuân Quỳnh - Lưu Quang

Vũ - Tình yêu và sự n g h iệ p đề cập đến bản sắc và sức sáng tạo của nhà thơ nữ

này Cuốn sách đã ghi lại những cảm nhận về thơ Xuân Quỳnh, phần lớn là của bạn

bè, đổng nghiệp cùng các nhà nghiên cứu: Nguyễn Quân, Chu Văn Sơn, Đoàn Thị Đặng Hương, Nguyễn Thị Minh Thái, Lê Minh Khuê, Vương Trí Nhàn, Lại Nguyên

Ân, Lưu Khánh Thơ Các tác giả đó là những người có đóng góp đáng kể trong quá trình tìm hiểu, đánh giá thơ Xuân Quỳnh

Với con mắt họa sĩ, Nguyễn Quân phát hiên trong thơ Xuân Quỳnh đậm đặc các chi tiết, hình ảnh của thiên nhiên Hình ảnh trong thơ thường giản dị, thậm chí không có gì mới, ít chọn lọc nhưng lại khổng gây nhàm chán vì cảm giác tươi mới

và cảm động Theo tác giả, ngôn ngữ thơ Xuân Quỳnh cũng là ngôn ngữ đời thường,

không hoa mĩ Thơ chị là loại thơ của hình ảnh thị giác Câu thơ “rà/ có duyên mà

không làm dáng" Điều đáng chú ý là bài viết đã chỉ ra một đặc trưng về giọng điệu

Ihơ Xuân Quỳnh với tên gọi, hình ảnh - gợi cảm “Phong cảnh Ỉ T \ một giọng thơ

phong phú luôn sôi động, trẻ trung, tươi mới Giọng thơ ấy cũng mang đậm chất nữ tính từ cách chọn lọc gam màu đến cái nhìn sự vật, nhưng mặt khác ớ đó lại có những khao khát mãnh liệt, khao khát đi xa đến tận cùng mơ ước, tần cùng khát

vọng Với “Phong cảnh 1 T \ Nguyễn Quân đã bước đẩu thổ hiện cái nhìn khá sắc

sảo, tinh tế và rất thi ca về thơ Xuân Quỳnh

Nãm 1995, NXB Khoa học xã hội xuất bản cuốn hồi ký của Đông Mai - chị

ruột Xuân Quỳnh với nhan đề: “Xuân Quỳnh - một nửa cuộc đòi tôi” Bằng sự xúc

động chãn thành, tác giả hồi tưởng lại những năm tháng thăng trầm, vất vả, nhiều

Trang 14

Phong cách they Xuân Quỳnh

niềm vui nhưng cũng không ít nỗi buồn trong cuộc đời người phụ nữ, người vợ người mẹ nhà thơ Xuân Quỳnh Qua đó, người viết giúp ta dựng lại chân dung chị, tính cách chị, là cơ sở để chúng ta soi chiếu giữa tác phẩm và cuộc đời nhà thơ, từ đó tìm ra tư tưởng nghệ thuật, phong cách thơ chị

Cũng năm 1995, NXB Văn hóa cho ra mắt bạn đọc cuốn sách “Xuàn Quỳnh

- thơ VÀ đời”, in lại một số bài viết về Xuân Quỳnh đã xuất bản năm 1990, tuyển thơ

và trích 20 bài của tập thơ “Chót út” - “Hoa cỏ may".

Cho đến nay, qua việc tái bản nhiều lần thơ Xuân Quỳnh, bình thơ chị trên các tạp chí, báo Văn nghệ, Giáo dục thời đại, Tiền phong và những phương tiện thông tin nghe nhìn khác, có thể thấy được sức sống, sức hấp dẫn của thơ Xuân Quỳnh Điều đó chứng tỏ “chị là hiện tượng rất quan trọng của nền thơ chúng ta” [45; 138]

Dù chưa có bài viết nào nghiên cứu một cách toàn diện, nhưng từ việc tìm hiểu con người, cuộc đời Xuân Quỳnh, đặc biệt từ chính thơ chị, các tác giả cũng đã khắc họa được những nét cơ bản nhất trong phong cách thơ chị

Các cuốn sách của Vân Long, Ngân Hà, Vũ Thị Kim Xuyến đã tập hợp được nhiều bài viết về Xuân Quỳnh Đó là những kí ức, cảm nhận của bạn bè, đồng nghiệp và người thân dành cho chị Ngoài những tình cảm yêu thương, nhớ nhung, luyến tiếc, một số bài viết đã đề cập đến phong cách sáng tạo nghệ thuật của thơ chị

Trong bài “Thơ tình Xuân Quỳnh - sự thê hiện sức mạnh của một lảm hổn

phụ nữ” [25;96], tác giả Nguyễn Thị Bích Ngọc đã khẳng định Xuân Quỳnh có

“trái tim yêu rộng mở, ỏm trùm” và chính nhờ có trái tim yêu thương ấy, Xuân

Quỳnh thực sự là “biểu hiện của một tâm hồn phụ nữ rất phong phú” với một “tâm

hồn thơ trong sáng, yêu đời, trẻ trung, hồn nhiên” [25; 105] Mảng thơ tình yêu của

Xuân Quỳnh có lẽ là nơi gập gỡ của nhiều cây bút, là nơi các tác giả khẳng định tài năng của chị

Nguyễn Thị Minh Thái qua bài viết “Mộ/ giọng thơ tìm ám ảnh” đã gọi vẻ đẹp thơ Xuán Ọuỳnh là vẻ đẹp “đẫm tình” Thơ chị là những câu thơ không thuận

bằng, trắc khôns dễ thuộc lòng nhưng sẽ mắc lại ở hổn người và trở thành những câu

thơ “thuộc nỏm lòng" Nguyễn Thị Minh Thái đã nhận xét rất hình ảnh về thơ Xuân

Quỳnh “Những câu thơ ấy giống hệt như những giọt nước sau cơn mưa qua, còn đọng lại trên lá cây Chỉ cần một làn cảm xúc chợt đến, khẽ chạm vào lá, là những câu thơ ấy sẽ rơi rụng ngay xuống vùng tâm thức và mổn một hiện lên giữa lòng ta Có lẽ cái “khát vọng tình yêu” từng thiêu đốt thơ Quỳnh cũng thiêu đốt luôn cả người đọc nó” [25; 121]

Trang 15

Lưu Khánh Thơ qua sự “Cảm nhận vê thơ Xuân Quỳnh", cho rằng Xuân

Quỳnh viết về tình yêu bằng một chất thơ trong sáng, nồng nàn, da diết Ở nhà thơ này luôn có nỗi khát khao về một tình yêu muôn thuở, một hạnh phúc đời thường bình dị Tác giả lý giải nỗi khắc khoải không yên - cái mà người đọc cảm nhận được

ở thơ Xuân Quỳnh cũng chính do sự khao khát này Tuy nhiên “không phải vì thế

mà tình yêu trở nên hư vô, huyền bí Trái tim nồng nhiệt của một phụ nữ suốt đời khao khát tình yêu rấl biết nâng niu quý trọng niềm hạnh phúc đã có thật trong đời” [25; 14] Đây là một phát hiện rất xác đáng về con người Xuân Quỳnh trong thơ:

“Bao giờ chị cũng đẩy mạnh cảm xúc lên ở mức cao nhất Chị luôn luôn nói đến tận ' cùng những tình cảm của mình ( ) Xuân Quỳnh đã đem chính cuộc đời mình ra

để đổi lấy những câu thơ” [25; 15]

Cũng đi vào mảng thơ tình Xuân Quỳnh, Đoàn Thị Đặng Hương với bài viết

tuy ngắn nhưng đã dựng được bức phác thảo chân dung “Người đàn bà yéu và làm

thơ'\ Với những nhận xét tinh tế, sắc sảo, có sức khái quát, người viết cho rằng:

“Thơ tình của chị bao dung và chở che, mãnh liệt và nhân hậu, đó là một giọng điệu riêng độc đáo, đằm thắm và táo bạo” [25;92] Đoàn Thị Đặng Hương cũng thống nhất với Lưu Khánh Thơ về con người Xuân Quỳnh qua nhận xét: Xuân Quỳnh “đã đưa vào thơ chính bản thân mình, đưa chính cuộc đời mình vào đó để đánh đổi, để trả giá cho nghệ thuật” [25;89]

Lại Nguyên Ân thấy hiển hiện lên trong thơ Xuân Quỳnh hình ảnh một thiếu

nữ bước vào tuổi yêu đương, một người mẹ trẻ phập phồng ngày tháng theo dõi mồi hơi thở, mỗi bước đi của con mình Đó chính là trái tim của một người yêu lý tưởng, một người mẹ nhân hậu, giàu đức hi sinh Và tác giả cũng thống nhất: Cái mà Xuân Quỳnh viết nhiều nhất, thành công nhất là “về chính cuộc đời mình, những chuyện của mình, những gì liên quan đến mình” [95; 143] và nhờ nó, “chị trở thành nhà thơ được công chúng ái mộ” [45; 144]

Bài viết của Vương Trí Nhàn, Nguyễn Trọng Hoàn cũng có những nhận xét tương tự Các tác giả nhấn mạnh về diện mạo thơ tình yêu Xuân Quỳnh: Thơ tình yêu Xuân Quỳnh là sự khát khao yêu đương, khắc khoải kiếm tìm

Thơ Xuân Quỳnh không chỉ được các tác giả khai thác ở mảng thơ Tinh yêu

mà qua các bài viết chúng ta thấy các tác giả còn đi sâu vào nỗi ám ảnh trong thơ

chị Chu Văn Sơn, với cách nói hình tượng, đã mượn hình ảnh “Cánh chuồn trong

giông bão ” để khái quát về một đời thơ, một giọng thơ Một cánh chuồn mỏng

Iĩìanh, dễ bị vùi dập trước giông bão, làm anh liên tưởng đến hình ảnh một Xuân

Phong cách thơ Xuân Quỳnh _

Trang 16

Quỳnh nhỏ nhoi, chao đảo giữa dòng đời Từ đó, người viết nhấn mạnh giọng điệu

lo âu và cho rằng lo âu là điệu tâm hồn chị

So sánh Xuân Quỳnh và thơ chị với kiếp hoa dại, nhà phê bình Vương Trí Nhàn cảm nhận “mó tip thường trở đi trở lại trong thơ Xuân Quỳnh là cỏ dại, hoa dại với tất cả những buồn vui của kiếp hoa dại” [25; 154] Và “trong hình ảnh hoa dại, nhà thơ không chí tìm thấy niềm an ủi, ở đó còn bao hàm cả lời thú nhận về sự bất lực của bản thân, cả nỗi hờn tủi, oán trách” Nhưng sự kì diệu ở Xuân Quỳnh là

"đã vượt qua được những đau khổ tiếp tục sống” [25; 155]

Còn trong bài “Những tình cảm trắc ẩn trong thơ Xuân Quỳnh”, Nguyền

Hòa Bình lại nhân mạnh đến cảm xúc thương thân của thơ Xuân Quỳnh khiến người đọc không dẻ gì dửng dưng Tác giả nhận xét thơ Xuân Quỳnh “là thơ cùa một tấm lòng giàu yêu thương và xúc cảm, tấm lòng đầy trắc ẩn sâu xa thương người và thương thân, trước những vất vả bất trắc dữ dằn của cuộc đời” [125; 171]

Các bài phê bình nghiên cứu cũng rất chú trọng đến giọng điệu thơ Xuân

Quỳnh Đó là giọng ru “mang dự báo thẩm m ỹ' (Mã Giang Lân) “điểm sắc sảo hơn

cả trong nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh có lẽ là giọng điệu thơ Chị hay chọn lời ru hoặc lấy cảm hứng lời ru làm giọng điệu cho bài thơ của mình” Với lời ru ấy “Xuân Quỳnh đã chọn được một giọng điệu thích hợp cho tiếng hát của tâm hổn chị” (Lưu Khánh Thơ) [125; 199] Nguyên Hòa Bình cũng chung một nhận xét: “Thơ Xuân Quỳnh với những điệu hát ru là một sự kế tiếp tự nhiên nhưng lại mang một dự báo thẩm mỹ, tiếng hát ru ấy đã an ủi cuộc đời chị được bao nhiêu và phải chăng chị cũng đã nhận lại được bao nhiêu an ủi của cuộc đời” [ ỉ 25; 1611-

Tóm lại: Điểm lại tình hình nghiên cứu thơ Xuủn Quỳnh trên đây, ta thấy cùng với thời gian, thơ chị ngày càng khẳng định và được yêu thích Quá trình nghiên cứu về Xuân Quỳnh nhìn chung theo sát những bước phát triển, chuyển biến trong những chặng đường thơ chị Tuy quá trình nghiên cứu chia làm hai thời kỳ:

Sau tập “Chồi biếc”, “Tự hát", “Sân ga chiều em đi" cho đến những năm sau đó

khi Xuân Quỳnh qua đời, song các nhà nghiên cứu đều có chung hướng khai thác:

Đề tài tình yêu, hạnh phúc đời thường, khát vọng tình yêu, hạnh phúc, ngôn ngữ, giọng điệu giàu chất dân gian, trong sáng, giàu tính nữ từ đó kết luận thơ Xuân Quvnh có bán sắc, có giọng điệu riêng bắt nguồn từ một tâm hồn tinh tế, nhạy cảm Các tác giả cũng nhận định: Thơ Xuân Quỳnh chính là cuộc đời chị, con người chị.Tài năng thơ và những tư tưởng, phong cách độc đáo, mới lạ của Xuân Quỳnh

Phong cách thơ Xuân Quỳnh _ _ _ _ _

Trang 17

đã trở thành một hiện tượng nghê thuật độc đáo cho nhiều nhà nghiên cứu và phê bình văn học viết về chị Ngoài ra, còn có rất nhiều bài viết dưới dạng bình giảng thơ Xuân Quvnh được tuyển chọn vào trường THPT như bài viết của Nguyễn Vãn Long Trần Đăng Xuyền, Hà Minh Đức, Nguyễn Đãng Mạnh Bên cạnh những bài viết

đã đăng trên báo, trên sách là các công trình nghiên cứu về để tài Xuân Quỳnh của các nghiên cứu sinh, thạc sĩ, các sinh viên làm khóa luận tốt nghiệp

Trong luận văn thạc sĩ “Những chặng đường thơ Xuân Quỳnh" Chu Thị

Thơm cũng đã đi sâu tìm hiểu các chặng đường thơ Xuân Quỳnh, quá trình vận động cùa cái tôi trữ tình trong thơ chị qua hai giai đoạn: trước và sau chiến tranh, đê

từ đó khái quát quá trình sáng tạo của Xuân Quỳnh, khẳng định vị trí của Xuân Quỳnh trong nền thơ hiện đại Nói về thơ tình yêu của Xuân Quỳnh, Chu Thị Thơm gọi đó là: “Một tri thức và văn hoá yêu của Xuân Quỳnh” Đó là một nhận xét rất hay và tinh tế về thơ tình yêu Xuân Quỳnh

Trong báo cáo khoa học “Cảm thức thời gian trong thơ nữ sĩ Xuân Quỳnh"

Phạm Thị Kim Anh đã đưa ra một cái nhìn sâu sắc hơn về một khía cạnh trong thư

Xuân Quỳnh Đó là Thời gian Từ đó gợi cho ta nhiều suy nghĩ về quá trình sáng tạo

của người nghệ sĩ

Tuy vậy, những công trình nghiên cứu, những bài viết về Xuân Quỳnh trước

và sau năm 1988 mới chỉ dừng lại ở việc tuyển chọn, biên soạn hoặc là cảm nhận, đánh giá, nghiên cứu về Xuân Quỳnh, về thơ Xuân Quỳnh trên một số bình diện Qua quá trình tổng hợp, phân tích, thống kê và nghiên cứu chưa có một công trình nghiên cứu cụ thể nào về phong cách thơ Xuân Quỳnh Đó chính là lý do để chúng tôi đi sâu nghiên cứu phong cách thơ Xuân Quỳnh Các bài viết trên là nguồn tư liệu quý giá đổ chúng tôi tiếp tục viết về chị

3 Mục đích và phạm vi nghiên cứu:

3.1 Mục đích :

Luận văn hướng tới mục đích khám phá những đặc điểm, nét độc đáo tạo nên phong cách thơ Xuân Quỳnh Từ đó, chúng ta có thể đánh giá những sáng tạo và đóng góp của Xuân Quỳnh cho nền nghệ thuật thơ đương đại; khẳng định vị trí cúa thơ Xuân Quỳnh trong nền Văn học Việt Nam hiện đại

Phong cách thơ Xuân Quỳnh _

Trang 18

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Đối tương tìm hiểu chính của đề tài là phong cách thơ Xuân Quỳnh Vì vậy, trong quá trình tìm hiểu, để có cơ sỏ lý luận vững chắc, chúng tôi sơ lược tìm hiếu

thèm về khái niêm lý luận văn học có liên quan là “Phong cách".

- Để đáp ứng những yêu cầu của đề tài, chúng tôi tập trung khảo sát các tập thơ:

+ Chổi biếc (trong tập ‘Tơ tằm - chổi biếc”, in chung với cẩm Lai) - NXB

Văn học, 1963

+ Hoa dọc chiến hào (NXB Văn học, 1968).

+ Gió Lào cát trắng (NXB Văn học, 1974).

+ Lời ru trên mặt đất (NXB Tác phẩm mới, 1978).

+ Sàn ga chiêu em đi (NXB Văn học, 1984).

+ Tự hát (NXB Tác phẩm mới - Hội Nhà văn Việt Nam, 1984).

+ Hoa cỏ may (NXB Tác phẩm mới - Hội Nhà văn Việt Nam, 1989).

Ngoìú các tập thơ trên, tác giả Xuân Quỳnh còn có các tập thơ và truyện dành

cho thiếu nhi: ""Bầu trời trong quả trứng” (Thơ); “Truyện Lưu, N g u y ễ n “Co/Ỉ yêu

mẹ" (Thơ); “M/ì<7 xuân trên cánh đồng'’ (Truyện); “Vẩn có ông trăng khác” (Tập

truyện ngắn); "'Bến tàu trong thành phổ,'‘ (Truyện); ‘‘Hoa mận trắng” (Tập truyện)

Song, mục đích chính của chúng tôi là nghiên cứu phong cách thơ Xuân Quỳnh nên chúng tôi chỉ tham khảo các tập thơ, truyện này để hiểu thêm về phong cách thơ chị còn đối tượng chính vẫn là các tập thơ đã nêu ở trên; trong đó chúng tồi có sự liên

hệ, so sánh với Ihơ của một số tác giả khác: Lâm Thị Mỹ Dạ, Phan Thị Thanh Nhàn

Ý Nhi, Vi Thuỳ Linh, Phan Huyền Thư để thấy được nét riêng biột, độc đáo trong phong cách thơ Xuân Quỳnh Đồng thời, chúng tôi cũng ưu tiên phân tích kỹ những tác phẩm thể hiện rõ hơn phong cách thơ của nữ thi sĩ này

4 Phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện mục đích, nhiệm vụ trên, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

4.1 Phương pháp thống kê, phàn loại:

Bằng phương pháp thống kê, phân loại một vài biểu tượng nghệ thuật qua hình ảnh, ngôn ngữ thơ những yếu tố nghệ thuật có tần số xuất hiện cao trong các tác phẩm để nắm được tín hiệu nghệ thuật, sau đó tiến hành phân loại các tài liệu theo yêu cầu có của đề tài, từ đó có thể đưa ra những kết luận mang tính khoa học

Trang 19

4.2 Phương pháp so sánh, dói chiếu:

Luận văn sứ dụng phương pháp này để làm rõ giọng điệu, phong cách thơ Xuân Quỳnh, những nét độc đáo trong phương thức biểu hiện của ngôn ngữ thơ hình ánh thơ, các quan niệm về thời gian, không gian

Phương pháp này, một mặt được áp dụng với các tác phẩm của chính tác giá; mặt khác, với các tác phẩm của các tác giả cùng thời Điều này, giúp chúng ta thấy được sự độc đáo trong phong cách của tác giả, cũng như thấy được điểm gặp gỡ và

sự khác biệt giữa Xuân Quỳnh với các tác giả khác

Mục đích của phương pháp này là khẳng định những đóng góp của Xuân Quỳnh, phát hiện những đặc sắc trong thơ Xuân Quỳnh, thấy được sự khác biệt trong phong cách thơ của tác giả so với một số gương mặt thơ khác

4.3 Phương pháp phán tích, chứng minh:

Đây là một phương pháp không thể thiếu được của quá trình phân tích, cảm thụ thơ Với đề tài này, chúng tôi tiến hành phân tích kỹ một số tác phẩm, hình tượng thơ có tác dụng soi sáng và khắc sâu phong cách thơ Xuân Quỳnh

4.4 Phương pháp hệ thông:

Việc nghiên cứu một tác giả được xem như nghiên cứu một chính thể nghệ thuật và một chỉnh thể nghệ thuật bao giờ cũng có tính hệ thống Mặt khác, phong

cách không phải là một khái niệm “dĩ thành bất biển”, nó vừa có tính đa dạng nhưng

đồng thời cũng có tính thống nhất Do vây, chúng ta phải tìm được tính ổn định, thống nhất trong tính đa dạng của phong cách

Để luận văn giàu tính khoa học và có hệ thống, chúng tôi sẽ phối hợp chật chẽ giữa 4 phương pháp trên để có thể khẳng định một cách đầy đủ, chính xác, giàu sức thuyết phục về phong cách thơ Xuân Quỳnh

Ngoài ra, chúng tôi còn vận dụng các thao tác nghiên cứu cùa thi pháp học, phối hợp nhiều phương pháp nghiên cứu nhằm đi đến xác định phong cách riêng độc đáo của Xuân Quỳnh

Trang 20

Phong cách thơ Xu án Quỳnh

5 Đóng góp cùa luận vãn:

Trước hếl là sự hữu ích với bản thân Người viết coi đây là một cơ hội để bày

tò chia sẻ những nghiên cứu của bản thân với bạn bè, đổng nghiệp, với các bạn đọc vêu mến nữ thi sĩ Xuân Quỳnh Hi vọng luận văn giúp người đọc có cái nhìn hệ thống về những vấn đề, những kiến thức liên quan đến chân dung phong cách một tác giả nữ tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại

Sau nữa, trên cơ sở kế thừa các thành tựu của các nhà nghiên cứu trước viết về Xuân Quỳnh luẠn vãn muốn nghiên cứu một cách toàn diện về Xuân Quvnh và chỉ ra những phẩm chất thuộc về phong cách thơ của chị Từ đó góp phần đánh giá một cách

có căn cứ, khoa học những đóng góp và vị trí của Xuân Quỳnh trong thơ ca Việt Nam hiện đại

6 Câu trúc luận văn:

Ngoài phấn Mớ đầu, Dẫn luận và Kết luân, luận văn được chia làm 3 chương như sau:

Chương 1: Cái lôi trữ tình trong thơ Xuân Quỳnh

Chương 2: Những cảm hứng lớn trong thơ Xuân Quỳnh

Chương 3: Nét độc đáo vể phương thức biểu hiện thơ Xuân Quỳnh

Trang 21

DẪN LUẬN: PHONG CÁCH

Phong cách là một trong những khái niệm được sử dụng rộng rãi và bàn luận nhiều nhất không những trong sáng tác, nghiên cứu vãn học mà còn trong nhiều ngành khoa học khác, kê cả trong đời sống xã hội Phong cách được hình dung như

sau: Phong cách là những “nét", "kiểu ”, "thể", “điệu ” riêng biệt có tính ổn định và

độc đáo của đôi tượng

Trong sáng tác và nghiên cứu văn học, khái niệm phong cách đã được biết đến ngay từ thời cổ đại Trước hết là ỏ phương Tây với các đại biểu như Platôn Aristôle “Tính cách thế nào thì phong cách thế ấy” (Platôn), “Lời nói là diện mạo cùa tâm hồn” (Sinle) Vào thế kỷ sau, ở phương Đông, nhà lý luận văn học nổi tiếng Lưu Hiệp cũng thống nhất ý kiến với các đại biểu phương Tây khi ông cho rằng

“văn như kỳ nhãn” Nhưng ông đã tiến xa hơn các nhà triết học cổ đại phương Tây ở việc dành riêng hai chương ‘Thể tính” bàn về phong cách tác giả và “Định thể" bàn

về phong cách thể loại “Theo Lưu Hiệp, nội dung quyết định thể tài và mỗi thể tài cũng có phong cách riêng Bởi vậy, người lấy kinh điển làm mẫu mực thì tự nhiên

đi vào cái đẹp cổ điển, trang nhã, người theo kiêu cách thể “tao” thì tự nhiên hướng tới vé đẹp diễm lệ siêu phàm ” [92; 90-91]

Sang thế kỷ XVIII, Butfon định nghĩa: “Phong cách chính là bản thân con người” Đến thế kỷ XÍX, cuộc bàn luận về phong cách ngày càng trở nên sôi nổi với

sự góp mặt của các đại biểu như nhà văn Stendhal, Balzac, các nhà lý luận văn học như Saint - Beuve, các triết gia như Herbert Spencer, các nhà ngôn ngữ học như Steithal

Xuất hiện muộn hơn, song các công trình nghiên cứu của các nhà văn, nhà ]ý luận văn học Việt Nam đã bước đầu bắt nhịp với công cuộc tìm kiếm về mặt lý luận đối với vấn đề phong cách trong vãn học Có thể kể đến một số công trình nghiên

cứu tiêu biểu: Một số vấn dê thi pháp học hiện đại (Trần Đình Sử), Dẫn luận phong

cách học (Nguyền Thái Hòa), Nhà văn tư tưởng và phong cách (Nguyễn Đăng

Mạnh); Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiểu (Phan Ngọc); Những

thế giới nghệ thuật thơ (Trần Đình sử); Thi pháp hiện đại (Đỗ Đức Hiểu) Tác phẩm và chân dung (Phan Cự Đệ), Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu (Tôn

Phương Lan)

Khi tổng kết lại các thành tựu cơ bản đã đạt được, các nhà nghiên cứu Việt Nam đã thống nhất và đưa ra những kiến giải có ý nghĩa khoa học tích cực: “Phong cách là một phạm trù thẩm mỹ, chi' sự thống nhất tương đối ổn định của hệ

Trang 22

thõng hình tượng, của các phương tiện nghệ thuật, nói lẻn cái nhìn độc dáo trong sáng tác cùa một nhà vãn, trong tác phiỉni riéng lẻ, trong trào lưu vãn hoc hav vãn học dãn tộc ; các dáu hiẽu cùa phong cách dường như nổi lẽn trèn bề mặt lác pham, như là một thể thống nhát hữu hình và có thế tri giác được tất cả mọi yếu tỏ cơ bản của hình thức nghệ thuật” [79; 170]

Đề cặp cái nhìn độc đáo trong sáng tác chính là sự khẳng định mọi nhà văn nhà thơ đều có những tác phẩm của riêng mình Song, không phải bất kỳ nhà văn, nhà thơ nào cũng tạo đươc cho mình một phong cách riêng

Nhà vãn muốn có phong cách riêng trước hết phải có tư tưởng nghệ thuật riêng, có cách cảm nhận riêng độc đáo về thế giới, con người và thông nhất, phù hợp với tư tưởng và cách cảm nhận nghệ thuật độc đáo ấy là hệ thống bút pháp, giọng điệu, ngôn ngữ cũng hết sức độc đáo Tất cả những biểu hiện tập trung, thông nhất

và có tính quy luật này (thể hiện qua sáng tác) bộc lộ tài nãng và bản lĩnh cúa người nghệ sỹ Một phong cách như vậy, dĩ nhiên sẽ giàu sức khu biệt với những hiện tượng văn học nhưng cũng đổng thời mang dấu ấn của dân tộc, dấu ấn của thời đại.Phong cách không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên, tự phát mà là cả một quá trình vân động, biến chuyển, thậm chí có những thay đổi nhưng thực sự bên trong của nó là những nét thống nhất, ổn định và xuyên suốt “Sáng tạo thì luôn luôn phải dổi mới Nhưng dù đổi inứi như thè nào, phong cách vẫn vận động trên một cơ sở thống nhất, khiến cho tác phẩm của nhà vãn dù có những nét khác nhau, vản là tác phẩm của ông ta chứ không phái của ai khác Phong cách một khi đã dịnh hình, thì thường có tính bển vững” [49;9]

Tuy nhiên khi bắt tay vào nghiên cứu một phong cách cá nhân, chúng ta cần đưa ra những tiêu chí đê khảo sát, đánh giá Và điều này càng đặc biệt cần thiết đối với đối tượng phong cách thơ trữ tình Do phong cách là một khái niệm bao hàm cả nội dung và hình thức, nên trước những đối tượng nghiòn cứu khác nhau, chúng ta cần linh hoạt áp dụng các tiêu chí để khảo sát, đánh giá Với đề tài nghiên cứu này, trong quá trình triển khai các nội dung chúng tôi đưa ra một số bình điện để tìm hiểu phong cách tác giả ớ thổ loại thơ trữ tình

Trang 23

CHƯƠNG 1CÁI TÔI TRỪ TÌNH TRONG THƠ XUÂN QUỲNH

Sáng tác thơ ca là một nhu cầu tự biểu hiện, một sự thôi thúc mãnh liệt bên irong Bởi thế, irong thơ vấn đề chủ đề, cái tôi trữ tình có một ý nghĩa đặc biệt quan irọng Ngay từ thế ký XVIII-XIX, một số nhà mỹ học tiến bộ đã xem thơ trữ tình là

sự biểu hiện và cảm thụ của chủ thể Với định nghĩa của Hêghen: “Nguồn gốc và điểm tựa của trữ tình là của chủ thể và chủ thể là người duy nhất mang nội dung”

Có thể quan niệm rằng, cái tôi trữ tình là nội dung, đối tượng cũng như bản chất của tác phẩm trữ tình Đối với thơ trữ tình, vai trò chủ thể có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng Cái tồi trữ tình là hình tượng trung tâm trong thơ trữ tình, là chủ thế sáng tạo của thơ ca “Thơ ca muôn đời vẫn là sự bộc lộ cảm xúc của chủ thể sáng tạo trước con người và tạo vật Mây gió cỏ hoa xinh tươi kỳ diệu đến đâu hết thảy cũng đều tự lòng mình nảy ra” (Lý Hoài Thu - Thơ Xuân Diệu trước Cách mạng Tháng Tám -

1945, NXB Giáo dục - Tr 9) Cái tôi trữ tình là sự tự ý thức của cái tỏi trong nghệ thuật, cái tôi của hành vi sáng tạo, là quan niệm về cái tôi được thê hiện thông qua phương tiện trữ tình Nếu như trong tác phẩm văn xuôi tự sự cái tôi nghệ thuật bộc lộ gián tiếp qua những hình tượng khách quan, trong kịch - tác giả hoàn toàn giáu mình thì trong tác phám trữ tình cái tôi bộc lộ trực tiếp Hình tượng cái tôi trữ tình trong thơ bộc lộ bán sắc tâm hồn, tài năng sáng tạo và khả năng đổng hóa hiện thực của mỗi nhà thơ Việc nghiên cứu phong cách trong thơ trữ tình là nó có thể đề cập đến một thực thể gắn bó sâu sắc nhất, phản ánh trực tiếp nhất hay nói đúng hơn chính là trung tâm, là hạt nhân, là cốt lõi của khái niệm phong cách nhà thơ - đó là cái tôi trữ tình

Xem xét cái tôi trữ tình trong thơ Xuân Quỳnh, ta cũng sẽ tiếp cận ở thi sĩ tài hoa này ở cách cảm thụ đa chiều nhưng vẫn rất mực bình dị

Là thế hệ các nhà thơ nữ trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ, Xuán Ọuỳnh cùng các nhà thơ khác đã đi qua cuộc chiến tranh đến cuộc sống hòa bình Những vần thơ của các chị mang dấu ấn của thời đại chống Mỹ - thời kỳ đau thương nhưng cũng đầy vẻ vang của dân tộc và dấu ấn của thời kỳ hòa bình - khi chiến tranh khép lại, con người trở về với cuộc sống thời bình với cuộc sống thường nhật, chồng chất những lo toan, băn khoăn, suy ngẫm về tình yêu và thân phận Các chị đã

Trang 24

thổi vào thơ ca một luồng sinh khí của thời đại Đa dạng, đa sắc, các chị đã góp phần thổ hiện tâm hổn con người Việt Nam với cái tôi trữ tình nhiều dáng vẻ.Nổi bật trong vườn hoa đầy sắc hương của thơ ca chống Mỹ là gương mạt nữ

si thĩ Xuân Quỳnh Hổn thơ Xuân Quỳnh là một hồn thơ có nhiều dáng vẻ, sắc thái, luôn vận động biên đổi nhưng vẫn nhất quán trong suốt hành trình sáng tạo Dù ớ giai đoạn nào, thơ chị vẫn lấy cái tôi nữ tính làm trung tâm cho mọi sự cảm nhận về thế giới Đến với thơ Xuân Quỳnh, từ buổi ban đầu với những bài thơ còn mộc mạc non nớt đến những bài thơ già dặn, đã đi vào độ chín của một phong cách thơ đều

thấy có sự liền mạch thống nhất của một trái tim luôn đập những nhịp đập “dữ dội

và dịu êm ”, "ồn ào và lặng lẽ" Chị mang đầy đủ phẩm chất của con người thời hiện

đại lại đổng thời có những phẩm chất tự ngàn xưa, riêng biệt rất nữ tính: Nồng nàn, say đám, khao khái yêu thương nhưng cũng rất vị tha, sản sàng hy sinh, dâng hiên; rất mãnh liệt, táo bạo nhưng vản vô cùng đằm thắm, dịu dàng, nữ tính; dầy dam mê, khao khát nhưng cũng rất biết chi chút cho cuộc sông đời thường; tràn đầv tình yêu cuộc sống mà vản còn những mặc cảm, lo âu Tất cả là những

đối cực trong hổn thơ chị - hồn thơ giàu tính nữ của một người đàn bà Uyêu và làm

thơ" Sự kết hợp khá hài hòa những phẩm chất vốn tương khấc thành mộl chính thê

thống nhất, một nhân cách độc đáo, một cá tính sáng tạo, một cái tôi giàu nữ tính là điều tạo nên bản sắc riêng của Xuân Quỳnh Trong phần trình bày này, người viết chủ yếu đi vào địa hạt thơ tình Xuân Quỳnh đây là vương quốc để Xuân Quỳnh

bộc lộ mình, bộc lộ “cái tỏi” rất Xuân Quỳnh.

1.1 Cái tỏi nổng nàn, đám say, yêu thương, khát khao hạnh phúc mà vị tha, sẵn sàng hy sinh, dâng hiến

1.1 1 Cái tôi nổng nàn, đắm say, yêu thương, khát khao hạnh phúc Hành trình thơ Xuân Quỳnh bắc cầu giữa hai giai đoạn kháng chiến chống

Mỹ và những nãm sau chiến tranh Khi tập thơ đầu tay “Chồi biếc” ra đời, cũng là

lúc cái tôi trữ tình trong thơ Xuân Quỳnh xuất hiện trong sự gắn bó với cái tôi trữ tình trong thơ Việt Nam giai đoạn chống Mỹ.Trong tập thơ đầu tay này, tâm hồn người thiếu nữ Xuân Quỳnh đã bộc lộ chân thực và cởi mở Tinh cảm của chị thuớ

ấy trong sáng, hồn nhiên kiểu như tình yêu đầu đời của một cô gái trẻ Rất nhẹ

nhàng, tinh tế, chị thấy mình như biển của “nliững đêm trăng hiền tiT đang “thầm

thì" gửi tâm tư “quanh mạn thuyền sóng vỗ" Qua năm tháng, tình yêu của chị chín

Trang 25

dần, cái tòi trong thơ chị không chị có vẻ đẹp mơ mộng, sôi nổi mà ngày càng thêm nồng nàn , tha thiết.

Xuân Quỳnh không phải là con người sinh ra để hướng hạnh phúc Nhưng hạnh phúc, tình yêu lạ là cái đích cao cả để chị vươn tới Có lẽ, chính vì vậy mà chị

đã tìm đến với thơ tình như một cứu cánh của đời mình Ở đó, chị là người đàn bà khi tính thì tinh hết mình, tỉnh để nhận biết tình yêu không là vĩnh viễn “Hôm nay yêu, mai có thế xa rồi” và khi say cũng say hết mình “Lòng em nhớ đến anh/ Cả trong mơ còn thức” Nếu như trong lao động nghệ thuật cần có sự hết mình thì chính

ớ đây Xuân Quỳnh đã đặt trọn cuộc đời mình để có những vần thơ tình cháy bỏng.Trong sô những nhà thơ nữ Việt Nam, có lẽ ngoài Hổ Xuân Hương thì chỉ có duy nhất một Xuân Quỳnh luôn tự hát về mình bằng trái tim đắm đuối trong sóng nhạc tình yêu Những bài thơ của chị là một bản giao hưởng về tình yêu nồng nàn tha thiết, rạo rực, mãnh liệt không bao giờ ngưng và mỗi cung nhạc là một giai điệu của cơn sóng tình trong trái tim yêu Mỗi lần nhịp đập trong trái tim rung lên, niềm khát khao mãnh liệt không giấu giếm được lại bật lên thành lời và chị lại tự hát, những khúc hát tình ca say đắm để khẳng định mình, để giải toả những cảm xúc đang cháy bỏng trong lòng:

“Em yêu anh, yêu anh như điên

Em viết những bài thơ tình yêu tưởng anh là ý, tứ”

(Thơ viết cho mình và những người con gái khác)

Người con gái dang yêu trong thơ Xuân Quỳnh thật là mạnh mẽ Để có thể

thốt lên cho cả thế giới biết rằng “yêu anh như điên” thì chỉ có ở một trái tim đắm

say, nồng nàn và một tình yêu vượt qua cả bản thân mình của Xuân Quỳnh Chị yêu

đến nỗi lầm tưởng tiếng đập trong tim mình là “Tiếng tim anh đang đập vì em Rồi

trong cả những bài thơ chị viết, từng câu, từng chữ choáng ngợp hình ảnh anh Anh

trờ thành “ý”, thành '"'tứ' nung nấu, thức giục hồn thơ chị, giúp chị cất cánh, hát lên

những lời yêu thương tha thiết từ trái tim mình

Xuân Quỳnh viết bài thơ Sóng năm 1967, nghĩa là khi chị mới 25 tuổi - cái

tuổi căng đầy sức sống, dạt dào tình yêu Bởi vậy, dù đã từng nếm trải sự đổ vỡ trong tình yêu nhưng người phụ nữ hồn nhiên, tha thiết yêu đời ấy vẫn còn ấp ù biết bao

hy vọng, vẫn phơi phới một niềm tin vào tình yêu, hạnh phúc Chị vẫn tin vào một

tình yêu lớn như con sóng nhất định tới bờ “dù muôn vàn cách trđ\ Trái tim dung

dị, hồn nhiên của Xuân Quỳnh như một con sông vân hành ra biển khơi với những con sóng nồng nàn, đắm say, khao khát vị mặn mòi nơi biổn cả:

Trang 26

“Sông không hiểu nổi mình Sóng tìm ra tận bể”

(Sóng)

Hình tượng “sóng" ấy chính là sự hóa thân của cái tôi trữ tình của nhà thơ

"Sóng” và ‘W chí là một, hoà nhập, quấn quýt trong sự khao khát vô bờ “Sóng"

đối sánh với khao khát tình yêu và hạnh phúc của chủ thể trữ tình: em “Sóng" và

"em” vừa hoà nhập làm một, lại vừa phân đôi ra để soi chiếu vào nhau Xuân Quỳnh

nói về nỗi niềm của “sóng”, để từ "sóng", chị hát về chính nỗi niềm mong ước thiết

tha cháy bỏng của mình:

“Con sóng dưới lòng sâu Con sóng trên mặt nước

Ôi con sóng nhớ bờ Ngày đêm không ngú được”

(Sóng)

Bản chất nồng nhiệt trong tình yêu của Xuân Quỳnh dường như ứng với sức sống ồ ạt, tràn đầy của sóng, của sông, của biển Chỉ có cháy bỏng, nôn nao, mong ngóng của riêng chị mới có thể viết da diết như thế về sóng và biển - một vùng sóng

vỗ da diết, dào dạt trong trái tim đắm say, ngây ngất men tình:

“Những ngày không gặp nhau Biển bạc đầu thương nhớ

Những ngày không gặp nhau Lòng thuyền đau - rạn vỡ”

(Thuyền và biển)

Những câu thơ như những lời tự thú ấy đã nói lên rất rõ con người Xuân Quỳnh, nói rõ bản chất cái tồi trữ tình trong thơ chị - bao giờ cũng yêu người vượt qua cả bản thân mình:

Với Xuân Quỳnh, tình yếu nuôi dưỡng và chăm sóc tâm hổn chị, cơ thể chị

Không gặp nhau, không được ở gần nhau thì trái tim đớn đau, quay quắt Bứi vậy, chị yêu hết mình, yêu như chưa từng bao giờ được yêu “như giông, như gió, như

đắm, như chìm”, đến nỗi chị phải bật lên tiếng tự thú về nỗi khát khao chảy bỏng

của mình: “Lòng em nhớ đến anh - Cả trong mơ còn thức”

Đời người là hữu hạn, thời gian là vĩnh hàng, không gian vũ trụ thì bao la, vô cùng vô tận Con người để đạt được sự vĩnh cửu, sự hoàn thiện thì chỉ có tình yêu là bất tử:

Trang 27

“Thời gian như là gió Mùa đi cùng tháng nãm Tuổi theo mùa đi mãi Chỉ còn anh và emChí còn anh và em Cùng tình yêu ở lại

(Thơ tình cuối mùa thu)

Tinh yôu mãi muôn đời trẻ trung, bất tử như sóng biển cồn cào không bao giờ ngưng nghỉ, như nỗi khát vọng tình yêu mãi bổi hổi trong lổng ngực tuổi thanh xuân Con sóng không đứng yên cũng như tình yêu khồng lặng gió Lấy hình tượng sóng để biểu hiện khát vọng ước mơ của nhân vật trữ tình ‘Vm”, của chính mình bới chị nhìn thấy trong sóng chứa đựng cái không đơn giản, xuôi chiều, chứa đựng ước muốn vượt ra khỏi không gian mà tự nó cho là nhỏ hẹp tù túng

Khi nồi khát khao dâng lên đến tột cùng, Xuân Quỳnh ước được tan ra với sóng, bởi chí như sóng, trái tim chị mới có thể cất lên tiếng hát yêu thương ngàn năm của mình:

“Làm sao được tan ra Thành trăm con sóng nhỏ Giữa biển lớn tình yêu

Đé ngàn năm còn vỗ”

(Sóng)

“Sóng” khao khát tới biển như tuổi trẻ khao khát tình yêu, khao khát đi đến

tận cùng của cảm xúc Con sóng từ sông ra bể Con thuyền kia dù đi muôn nơi vẫn

trở về biển lớn - tình yêu Và em dẫu "‘xuôi về phương Bắc” hay “ngược về phương

Nam” thì rồi cuối cùng cũng chỉ “hướng về anh” Chỉ với nôn nao, mong ngóng

cháy bỏng của riêng chị mới có thể viết da diết như thế về sóng Chỉ có tình cảm đắm say, sâu thắm nơi tâm hồn chị mới có thể viết ra những lời thơ gan ruột như thế

Từ chính cuộc đời mình, bằng chính tình cảm của mình, Xuân Quỳnh đã tìm được tiếng nói đồng điệu cùa bạn đọc khi đến với thơ của mình

Xuân Quỳnh đã trải qua mọi cung bậc của tình yêu, có đắm say, có yêu thương, khát khao song cũng có những đắng cay, mất mát Trải qua đổ vỡ, thơ Xuân Quỳnh đong đầy những dự cảm về cái mong manh của tình yêu, hạnh phúc Nhưng ngay trong mất mát, đổ vỡ vẫn hiện lên mộl hình tượng tác giả bao dung độ lượng Chính vì bao dung độ lượng mà Xuân Quỳnh nhận thấy được những tính cách “Yêu

Trang 28

thương là lòng anh/ Bao dung là mái phô” Hành động bên trong thường thấy ở Xuân Quỳnh là con người một mình với riêng mình “ đã đi đến tận cùng xứ sở/ Đến tận cùng đau đớn đến tình yêu” Có những lúc cái tôi trong thơ Xuân Quvnh cô

đơn đến cùng cực như trong bài “Gửi lại thành phố nắng”, "Dẫu em biết chắc rằng

anh trở lại” hay “C/í/ có sóng và em” Nỗi cô đơn dội lại trong lòng Xuân Quỳnh

vang lên rồi chìm trong tuyệt vọng:

“Lời Ihương nhớ ngàn lần em muốn nói Nhưng bây giờ chỉ có sóng và em”

Nhưng ngay cả trong những giây phút không bình lặng ấy vẫn hiện lên một Xuân Quỳnh với tha thiết một lòng yêu Đó vẫn là người đắm đuối vì tình yêu Dẫu cho là “Yêu là chết trong lòng một ít/ Cho rất nhiều nhưng nhận chẳng bao nhiêu” như nhà thơ Xuân Diệu từng nói nhưng cái tôi Xuân Quỳnh vản không thôi khao khát, không thôi hy vọng Có lẽ vì vậy mà lời cay đắng, bẽ bàng như thế này thì không hợp với cái tạng của Xuân Quỳnh:

“Đừng nói rằng em không yêu anh Nên nói rằng em yêu anh xong rồi”

(Tình ca cho người ly hôn) - Nguyễn Duy

Nồng nàn, đảm say, tha thiết yêu thương là thế nhưng ở Xuân Quỳnh , tình yêu đồng nghĩa với tấm lòng chân thành, vị tha, sẩn sàng hy sinh, dâng hiến

1.1.2 m à vị tha, sẵn sàng hy sinh, dâng hiến.

Trong thơ Xuân Quỳnh, tinh thần Irách nhiệm, sự đồng cảm sẻ chia và lương tâm của một người cầm bút, một người mẹ, người vợ trẻ luôn vang lên với âm hưởng

cao độ Điéu này được thể hiện ở “Hoa dọc chiến hào”, “Gió Lào cát trắng” đến

những câu thơ cuối cùng, mà ta có thể coi như lời trăng trối trước khi vĩnh biệt cuộc đời của chị cũng mang đầy tinh thần trách nhiệm, sự hy sinh dâng hiến của Xuân Quỳnh:

“Trái tim này chẳng còn có ích Cho anh yêu, cho công việc, bạn bò”

(Thời gian trắng)

Dường như ta “nghe thấy trong những câu thơ ấy nỗi đau của một người đã sống hết mình, làm việc hết mình, yêu hết mình để hiến dâng cho nghệ thuật, cho cuộc đời, cho tình yêu chung và riêng bằng sức lực cuối cùng của sự sống phải tính đến từng nhịp đập của một trái tim đau” [ 125; 118] Chính cách ứng xử nhân bản này

đã làm nên phần khác biệt, rất quyến rũ, rất đam mê trong thơ Xuân Quỳnh

Trang 29

Là một nhà thơ, một người đàn bà giàu tình thương, giàu tinh thần trách nhiệm, trước hết Xuân Quỳnh luôn biết đổng cảm, sẻ chia những nỗi vui buồn của cuộc đời mình bằng trái tim thiết tha, nhân hậu và tràn đầy nữ tính.

Tình yêu của chị không hoàn toàn chỉ có đắm say, “chị muốn bao bọc người yêu trong cái tình thương lớn mà một người đàn bà mạnh mẽ nhất nhân hậu nhất mới có thể có được”(Nguyễn Hoà Bình) Khi đau đớn như Xuân Quỳnh “Mấy năm rồi thơ em buồn hơn/ Áo em rộng và lòng em tan nát”, người ta có thể chỉ nghĩ đến nỗi đau của mình, song ở Xuân Quỳnh vẫn hiện lên một cái tôi đôn hậu thiết tha Nỗi đau không chỉ là của riêng mình, mà đó lại còn là nỗi đau của người mình yêu quý nhất Tinh yêu trong chị là sự xẻ chia, đồng cảm:

“Tóc anh thì ướt đảm Lòng anh thì cô đơn Anh cần chi nơi em Sao mà anh chẳng nói”

(Anh)

Biết rằng trong cuộc đời mỗi con người, được tin, được yêu, được quan tâm sẻ

chia là hạnh phúc lớn nhất không gì thay thế được Và ờ đời, con người sợ nhất là sự

cô đơn Thấu hiểu được điều đó, Xuân Quỳnh thường nhắc nhở “anh”, tình yêu của

mình với những lời thơ trìu mến như vậy

Nhu cầu được đồng cảm và xẻ chia chính là nhu cầu tình cảm trong trái tim Xuân Quỳnh Người con gái dịu dàng, hiền từ là chị luôn luôn nghĩ về người mình yêu, vun đắp nhiều mộng đẹp cho tình yêu của mình:

“Em sẽ kể anh nghe Chuyện con thuyền và biểnNhững đêm trăng hiền từ Biển như cô gái nhỏ Thì thầm gửi tâm tư Quanh mạn thuyền sóng vỗ”

(Thuyền và biển)

Trong tình yêu, cái tôi Xuân Quỳnh giản dị ngay trong những ước mơ bình thường nhất, một ước mơ về một ngọn cỏ mọc vô tình trên lối tiễn đưa người yêu Hay khúc hát ru người yêu ngủ nồng nàn, đầm ấm, có khi chi' là những cử chỉ chăm chút nhưng thấm đượm tấm lòng nhân hậu, bao dung:

“Ngủ đi anh! cứ ngủ

Đã có em thức canh Cho đẹp giấc mơ anh Ngủ đi anh! Hãy ngủ”

(Ru)

Trang 30

Tấm lòng vị tha, bao dung nơi chị thật rộng lớn Người đọc không khỏi chạnh lòng khi đọc những câu thơ chị viết cho người mình yêu Sao nó chân thành và sâu nặng đến vậy!

“Lòng em thương làm sao mà nói được Như trời xanh vô tận mãi màu xanh Dẫu bây giờ em đã ở bên anh Chung lo lắng, chung vui buồn, mơ ước

Em vẫn cứ thương về ngày trước Người yêu em thuở ấy có em đâu

(Thương về ngày trước)

Dịu dàng, đằm thắm, chị chăm chút cho anh, cho tình yêu của mình mà không đòi hỏi sự hưởng thụ:

“Uơc chi làm chiếc nón che anh Đêm gió lạnh em xin làm ngọn lửa

Áo ướt ai phơi, ba lô ai xếp hộ Mong sao trời ngừng mưa!”

Với Xuân Quỳnh, chấp nhận hy sinh, sẵn sàng yêu hết mình, vượt qua cả bản

thân mình, chị khẳng định “con gái chúng mình" hơn “bọn con trai” ở cái đức biết

hy sinh: “ta yêu người con trai không phải vì mình" Từ đó lấy đức hy sinh làm

phương tiện chăm lo hạnh phúc:

“Tay này đây, em may áo cho anh Bàn sẽ cắm hoa tường sẽ treo tranh

Phong cách thơ Xuân Quỳnh _

Trang 31

Em sẽ làm theo những điều anh mơ ước

Và khi nào anh buồn, em sẽ hátBài hát tình yêu ca ngợi con trai”

(Thơ viết chữ mình và những người con gái khác)

Được lo lắng, được chãm sóc người yêu là nhu cầu trong tâm hổn chị Xuân Quỳnh muôn làm cho hai trái tim cùng hoà chung nhịp đập cùng thấu hiểu, cùng

ước mơ, cùng khao khát “biết yêu anh và biết được anh yêu”.

Tự nguyện hy sinh, che chở cho người mình yêu là cái tôi rất Xuân Quỳnh Khi yêu con người trở nên mềm mại, tinh tế, cao quý hơn, người ta muốn sống tốt hơn, nhân bản hơn:

.Đất ơ đây gắn người với con người Biết yêu thương và hiểu về Tổ quốc Nhưng ở đây chưa bao giờ biết rét Chí mình em nghe rét nhớ về anh

(Nghe rét đến, nhớ về Hà Nội)

Tình yôu đối với người khác là sự đam mê “những nụ hôn ngây ngất, những

vồng ôm ghì xiết chặt, những cái nhìn đắm đuối” (Chu Văn Sơn), còn ở XuânQuỳnh, tình yêu là “sự gắn bó giữa hai người xa lạ, những nỗi buồn san sẻ cùngnhau”:

“Tay ta nấm lấy tay ngườiDẫu qua trăm suối ngàn đồi cũng qua”

Trong những vần thơ yêu của Xuân Quỳnh, những cảm xúc mạnh mẽ của yêu thương được bộc lộ chân thành và đằm thắm thiết tha:

“Bàn tay em, gia tài bé nhỏ

Em trao anh cùng với cuộc đời em”

(Bàn tay em)

Trao bàn tay, trao cả cuộc đời cho người mình yêu và chọn lựa Đó là niềm tin tưởng vào tình yêu Không gì hạnh phúc hơn khi có thể hiến dâng cuộc đời mình cho người khác một cách tự nguyện và đầy tin tướng rằng minh sẽ được yêu thương

Trang 32

che chở, chăm sóc Bởi, dù có mạnh mẽ và can đảm đến đâu, người phụ nữ vẫn yếu đuối irong sự yêu thương từ người khác - một người mà mình cũng hết lòng yêu.

Khác với Xuân Diệu, nhà thơ nam hào hoa mang trong mình “cái tôi" tiểu tư

sản hó hởi, đam mê, rạo rực vổ vập với những cảm xúc yêu đương tuôn trào, những khát vọng được hưởng thụ không dứt những hoa thơm trái ngọt của cuộc đời trần thế:

“Tôi là một kẻ điên cuồng Yêu những ái tình ngây dại”

(Thở than)

Trong tình yêu Xuân Quỳnh gặp thi sĩ đa tình Xuân Diệu ở sắc thái nồng nhiệt nhưng rất riêng bởi người đàn bà làm thơ bằng thân phận Cùng nói về một tình yêu của biển, ở Xuân Diệu đó là sự cuồng nhiệt, say sưa:

“Anh xin làm sóng biếc Hôn mãi cát vàng em Hôn thật khẽ thật êm Hồn êm đềm mãi mãi

Đã hôn rồi hôn lại Cho đến tận muôn đời Cho tan cả đất trời Anh mới thôi dào dạt”

(Biển)

Còn ở Xuân Quỳnh thành thật mà che giấu Nhà thơ nói unhẹ nhìtng về những

điều bão xoáy ” (Đào Duy Hiệp)

“Nếu từ giã thuyền rồi Biển chi' còn sóng gió Nếu phải cách xa anh

(Tự hát)

Phong cách thơ Xuân Quỳnh _ _ _ _ _

Trang 33

Đó mới là “/rá/ tim” đúng nghĩa, trái tim đích thực của Xuân Quỳnh Có ai

đó đã nói thật đúng rầng: Thơ Xuân Quỳnh là tiếng hát đắm đuôi trong sóng nhạc tình yêu trong thế giới tuyệt đẹp của giới trẻ, chỉ có sắc hồng tươi của một thế giới, không có điều tầm thường và ô trọc, ở đó dường như tất cả chìm đắm trong tâm hồn của những kẻ yêu nhau Thế giới ấy có những lời thơ Xuân Quỳnh đang run rẩy trong hạnh phúc

Ở Xuân Quỳnh, tình yêu là sự sẻ chia tuyệt đối, tin cậy Vì lẽ đó mà chị yêu say đắm, hết mình Chị đặt vào đó những khát vọng cháy bỏng và chị hát về nó bằng

cả trái tim chân thành, đằm thắm, vị tha:

“Chỉ riêng điều được sống cùng nhau Niềm sung sướng với em là lớn nhất Trái tim nhỏ nằm trong lồng ngực Giây phút nào tim đập chẳng vì anh”

(Chỉ có sóng và em)

Có lẽ, chẳng có nhà thơ nữ hiện đại nào như Xuân Quỳnh có một trái tim yêu say mê, chân thành và mãnh liệt đến như vậy Trái tim ấy luôn tự hát về mình với một cái tôi trữ tình trong sáng, nồng nàn, đắm say, khát khao được sống, được hiến dâng hết mình:

“Dáu xuôi về phương Bắc Dẫu ngược về phương Nam Nơi nào em cũng nghĩ Hướng về anh một phương”

1.2.1 Một cái tôi táo bạo, chủ dộng, quyết liệt, hiện đại

Ngay từ khi xuất hiện trong làng thơ Việt Nam, Xuân Quỳnh đã thực sự gây

sự chú ý với những bài thơ tình độc đáo Là cô gái trẻ song Xuân Quỳnh sớm bộc lộ

về một tình yẽu đích thực, sôi nổi, mạnh mẽ Trái tim yêu của chị khống chỉ có sự nồng nàn, đắm say mà còn có cả sự táo bạo, chủ động, quyết liệt nhưng điều đặc biệt ở chị đó là nét truyền thống, rất nhuần nhị, nữ tính

Trang 34

Thơ tình của các nhà thơ nữ Việt Nam hiện đại, từ Phan Thị Thanh Nhàn đến Phi Tuyết Ba, tình yêu được biểu hiện hết sức ý nhị Dịu dàng, kín đáo, mối tình đầu trong sáng, e ấp của người thiếu nữ trong thơ Phan Thị Thanh Nhàn, không có lời chỉ có mùi hương hoa bưởi ngan ngát:

“Cô gái như chùm hoa lặng lẽ Nhờ hương thơm nói hộ tình yêu ”

(Hương thơm)

Còn cô gái trong thơ Phi Tuyết Ba lại không đủ dũng khí và tự tin trong tình yêu của mình Chỉ vì một lần em lỡ hẹn với anh - thực ra không phải thế - em đã đến nhưng bậc cửa phòng anh có một đôi guốc đỏ Em đã dừng lại không dám bước

vào Hết sức dè dặt, “chẳng biết vì sao chân em lui bước”, “khó bước qua” đôi guốc

ấy, mặc dù biết rằng “c/i/ một bước thôi là hết cách xa”, để rồi một mình phải ngậm

ngùi vì cái điều “anh không biết ấy”

Đoàn Thị Lam Luyến mạnh mẽ hơn nhưng vẫn bị động Thơ tình của chị trĩu nặng một nỗi buồn câm nín, có gì đó rất tuyệt vọng:

“Giá được một chén say mà ngủ suốt triệu năm Khi tỉnh dậy anh đã chia tay với người con gái ấy Giá được anh hẹn hò dù phải chờ lâu đến mấy

Em sẽ chờ như thể mộl tình yêu”

{Huyền thoại)

Rồi Thúy Bắc, luy đã táo bạo hơn trong ý thơ “Em nghiêng hết về phương

anh” nhưng đó vẫn chỉ là một chút “sợi nhớ, sợi thương

Với Xuân Quỳnh thì lại khác, chị rất mạnh dạn trong tình yêu, biết vượt qua những vấp váp, đau khổ, những lỗi lầm để tiếp tục sống, tiếp tục yêu Người phụ nữ yêu đương trong thơ chị đã chủ động đến với tình yêu, không ngần ngại bày tỏ những khát vọng hạnh phúc Yêu và được yêu, đó là khát vọng khôn cùng, là ước

mơ cháy bỏng của mỗi con người mà Xuân Quỳnh là một điển hình độc đáo Chị không bao giờ giấu giếm hay chôn chặt nó ở trong lòng như bao người con gái khác:

“Như các cô, tôi có một tình yêu rất sâu Rất dữ dội nhưng không bao giờ yêu hết được

Ở các cô, các cô âm thầm chịu đựng Cho đến ngày tình yêu ấy tắt đi

Còn ở tôi, tôi mang nó nặng nề

Muốn nguôi quên, nó lại ngày càng lớn Luôn xáo động, tôi không sao ngủ được Không làm sao có thể ngồi nguyên

Trang 35

Phải nói rằng, cái tôi yêu đương trong thơ tình Xuân Quỳnh mang sắc thái táo bạo và nhiều khi còn dữ dội nữa “Chị là một trong những tiếng thơ rất sớm của mộtngười con gái, một người đàn bà đã chủ động yêu và đòi quyền được yêu” ( )

Nếu như ở cái thời ấy, người ta quen nhìn phụ nữ trong tình yêu (dẫu là trong văn

học) một vai trò bị động và yếu đuối thì cách nói của Xuân Quỳnh thật đáng nể Rõ

ràng, trong tình yêu, Xuân Quỳnh có quan niệm hết sức mới mẻ, hiện đại Chị đã mạnh dạn bày tỏ quan điểm của mình không một chút ngại ngần, giấu giếm:

“ Nếu đời anh đã xếp thành ngãn

Em sẽ đảo tung lề thói cũ

Xuân Quỳnh không bị tình yêu làm cho bất ngờ, thụ động bởi cả cuộc đời, trong nhọc nhằn và nước mắt, chị đã vượt chông gai sóng gió để tìm kiếm tình yêu Hạnh phúc đến với chị cũng nhọc nhằn đằng sau cuộc hành trình vất vả ấy:

“Tôi đã đi đến tận cùng xứ sở Đến tận cùng đau đớn, đến tình yêu”

(Thơ tỉnh viết cho bạn trẻ)

Có một nhà phê bình đã ví Xuân Quỳnh là một Hồ Xuân Hương của thời nay Bởi ông đã nhận ra cái khát vọng hạnh phúc đích thực lớn lao của hai người phụ nữ cách xa nhau hàng thế kỷ ấy Một Xuân Hương thách thức cả lề thói phong kiến và những hủ tục lạc hậu đã trói buộc hạnh phúc con người Một Xuân Quỳnh chủ động cất lên tiếng ca đi tìm hạnh phúc và coi nhu cầu được bộc lộ là điều cần thiết ở mỗi con người Cả hai người phụ nữ làm thơ ấy đã thả hồn tạo nên sức sống bất diệt cho thơ, bởi một nguyên lý giản đơn như lẽ đời muôn thuở:

“Có phải duyên nhau thì thám lại Đừng xanh như lá, bạc như vôi”

(Mời trầu) - Hổ Xuân Hương

“Núi cao biển rộng sông dài Tôi đi khắp chốn tìm người tôi yêu”

Ợ hơ viết tặng anh) - Xuân Quỳnh

Tuy vậy, nếu như sự táo bạo của Hồ Xuân Hương là sự táo bạo của người phụ

nữ già dặn, phòng khoáng, đa tình và hào hoa, luôn đi sâu vào ngõ ngách tâm tư sâu lắng của con người để khẳng định một cái tôi mạnh mẽ, dứt khoát thì ở Xuân Quỳnh, chị lại thể hiện một cái tôi đằm thắm, tràn đẩy nữ tính nhưng không kém phần táo bạo:

“Dữ dội và dịu êm

Ôn ào và lặng lẽ”

(Sóng)

Trang 36

Trái tim tự hát của Xuân Quỳnh đã biến thành những con sóng, Ihấm ướt

nhừng câu thơ, dập dềnh cảm xúc, tàm trạng: lúc ồn ào, dữ dội, khi lậng lẽ, dịu êm

Dù có ở cung bậc nào cũng vẫn là trái tim thiết tha rạo rực của người con gái đang yêu say đắm, nồng nàn Người con gái mang trong mình những trạng thái trái ngược, ẩn chứa sức sống mạnh mẽ và một tình yêu mênh mông không bờ bến Tính khí của người con gái khi yêu cũng như sóng vậy thôi và cũng như sóng, trái tim người con gái khi yêu không chịu chấp nhận sự tầm thường, nhỏ hẹp mà luôn hướng tới những cái lớn lao hơn để có thể hoà nhập, đồng điệu với mình: “Sông không hiếu nối mình - Sóng tìm ra tận bể” Đó là sức sống và khát vọng không lúc nào nguôi ngoai, yên định Sóng đã dứt khoát từ bỏ nơi chật hẹp để đến với cái cao rộng, bao

dung Thật là minh bạch và cũng thật là quyết liệt, bởi từ “sông” đến “bể" là cả một

hành trình nhận thức không ngừng, là sự đổi thay mạnh mẽ, vừa để kiếm tìm thê giới, vừa để phát hiện chính mình Và Xuân Quỳnh đã phát hiện ra cái muôn thuỏ của tình yêu:

“Bởi tình yêu muôn thuở

Có bao giờ đứng yên”

Ợ huyền và biển)

Nếu như Nguyễn Thị Hổng Ngát từng ước mơ về một người tình “sưởi cho

em ấm suốt cuộc đời” với những ngậm ngùi xót xa mà mãi vẫn chí là ảo ảnh:

“Xin anh hãy làm ngọn lửa Sưởi cho em ấm suốt cuộc đời Không chí ở những mùa đông lạnh giá Muốn ở bên em có một người”

nhận: “Dữ dội và dịu êm” của con sóng nhỏ Lại Nguyên Ân trong “Con người và

Phong cách thơ Xuân Quỳnh _ _ _ _ _ _ _

34 Nguyẻti Thị Kim Định

Trang 37

nhà thrf' đã nhận xét về thơ Xuân Quỳnh “trở thành tiếng nói tâm tình về những

ngoi bùi, cay đăng ở đời, tiếng nói của tình yêu và tình mẫu tử, tiếng nói hồn hậu dung dị, chứa đựng sự sống đương thời mà cũng in dấu nếp nghĩ, nếp cảm của tâm hổn người Việt tự xa xưa ”[26;207]

Đắm say, khao khát thể hiện tình cảm của mình, song ở Xuân Quỳnh còn có

sự khiêm nhường rất nữ tính Trong khát vọng tình yêu của chị, hình ảnh anh được

đặt cao trong cái nhìn trân trọng mà Xuân Quỳnh từng gọi: “Anh thân yêu, người vĩ đại của em” Trong tiếng nói khát vọng tình yêu, người nữ sĩ ấy khẽ nép mình đổ tôn

vinh ngợi ca anli Có người con trai nào không mảy may xúc động khi nghe những

vần thơ như thế:

“Anh thân yêu, người vĩ đại của em Anh là mặt trời, em chỉ là hạt muối Một chút mặn giữa đại dương vời vợi Loài dong rêu chưa ai biết bao giờ”

(Thơ vui về phái yếu)

Một chuỗi những hình ảnh tương phản xuất hiện trong đoạn thơ, giữa một

bên là những điều lớn lao, vĩ đại: anh - mặt trời, đại dương với một bên là những cái nhỏ nhoi, bé bỏng: em - hạt muối, một chút mặn, loài rong rêu, ngọn cỏ, hạt bụi

Anh càng cao lớn, thiêng liêng thì em lại thật khiêm nhường, tha thiết, đằm sâu dư vị

mặn mà của tình yêu vị tha

So sánh Xuân Quỳnh với các nhà thơ lớp sau như Phan Huyền Thư, Vi Thuỳ

Linh thì chúng ta càng thấy rõ được bản sắc cái tôi trong thơ Xuân Quỳnh: chủ

dộng, láo bạo, hiện đại Nhưng điều tạo nên sự khác biệt ở chị là cái tôi rất nữ tính, truyền thống Nhà thơ trẻ Phan Huyền Thư từng quan niệm: “con người thời nào

chảng vui buồn, sung sướng, đau khổ hay tuyệt vọng Những trạng thái cảm xúc ấy

là cô' hữu, nó chỉ mới là do cách chúng ta biểu hiện ra mà thôi”, y

Trong tình yêu, cả Xuân Quỳnh và Vi Thuỳ linh đều toát lên tiếng nói của trái tim khao khát yêu, khao khát hạnh phúc, chủ động, táo bạo trong tình yêu, song mỗi nhà thơ có cách bộc lộ tình yêu khác nhau Tinh yêu của Xuân Quỳnh nghiêng

về vẻ đẹp tinh thần, của sự chở che, của mái ấm, của tấm lòng vị tha, khiêm nhường,v mang trong mình nét truyền thống và nét đẹp của người phụ nữ Á Đỏng Còn ớ Vi Thuỳ Linh, tình yêu là sự nồng nhiệt, những đam mê, dục vọng, ham muốn cả tình yêu tinh thđn lẫn thể xác Vi Thuỳ linh đã động chạm đến vấn để tình yêu và giới

Trang 38

tính, về sex trong quan niệm đó là những xúc cảm tự nhiên, bản năng của con người

Vi Thuỳ Linh coi nhục thể là nét đẹp không thể thiếu cùng với tình yêu tinh thần.Cũng là sự thể hiện của cái tôi chủ động, táo bạo, quyết liệt để đến với tình yéu nhưng ở Xuân Quỳnh và Vi Thuỳ Linh lại có sự thể hiện khác nhau Nếu như

anh trong thơ Vi Thuỳ Linh ỉà đối tượng trong công cuộc kiếm tìm hạnh phúc bất

tận của cô gái trẻ:

“Em xếp hàng chen lấn mua vé tàu tìm hạnh phúc’"

{Tàu lửa)

“Đi tìm Anh, tìm đi tìm lại quen cả hơi tàu

Ân phúc của chúa cho em hạnh ngộ”

(Teressa)

Thật lạ, khi ta bất gặp một cách diễn đạt rất hiện đại: “mua vé tàu tìm hạnh phúc” Người phụ nữ trên chuyến tàu đến với tình yêu hiện ra cùng bao khát khao và

mong ngóng Đã bao lần em phải chen lấn xếp hàng, phải đi tìm anh “tìm đi, tìm

lại” Ba cụm từ lặp lại trong một câu cùng với phép đảo linh hoạt đã tô đậm cái hành

động kiếm tìm anh, dẫn đến hệ quả tất yếu là “quen cả hơi tàu” Anh trong thơ Vi

Thuỳ Linh luôn ở khoảng cách xa em:

“Em tìm Anh biết bao năm - người du mục tự trấn giữ đức hạnh”

(Nơi ánh sáng)

ở Vi Thuỳ Linh, cái tôi trữ tình không chỉ dừng lại ở những suy nghĩ khát khao về mặt tinh thần như ở Xuân Quỳnh mà người con gái này lại quyết tìm hạnh phúc, là con người hành động, con người yêu và đòi quyền được yêu:

“Thình lình em sẽ lên chuyến tàu không hẹn

Để bất thần lọt vào anh"

(Tâu lửa)

Còn ở Xuân Quỳnh, là người không đầu hàng số phận, khát khao hạnh phúc, Xuân Quỳnh đã chủ động đi tìm hạnh phúc, đi tìm tình yêu Song có điều tình yêu ở Xuân Quỳnh vẫn ẩn chứa một nét đẹp truyền thống dịu dàng, duyên dáng của người phụ nữ Á Đông Niềm mong ước được yêu của chị cũng thật dịu dàng, tế nhị: “Biết • yêu anh và biết được anh yêu” Tình yêu trong thơ chị là tình yêu của truyền thống,

của mái ấm gia đình Trong “Nguồn gốc từ ngữ” của tiếng yêu anh của Xuân Quỳnh

vang lên những giai điệu truyền thống, gần gũi với quan niệm của mổi người:

“Tiếng yêu anh nói cùng em Tiếng ngàn nãm của những đêm hội chèo Tiếng người xưa nói với nhau

Trong câu quan họ qua cầu gió bay”

Trang 39

Cùng bày tỏ sự dâng hiến, khát khao tình yêu nhưng ở Xuân Quỳnh và Vi

Thuỳ Linh cũng có sự thể hiện rất khác nhau Nếu như Vi Thuỳ Linh táo bạo nói

đến những cái hòn, cái siết, những cơn khát bùng cháy như ngọn lửa tình thiêu đótcon tim thiêu đốt những khát khao bản năng của con người:

Nếu như anh là người tình đón nhận sự dâng hiến táo bạo về thể xác và tinh

thần của em trong thơ Vi Thuỳ Linh thì ở Xuân Quỳnh, sự hiến dâng, sự khát khao

hạnh phúc ấy nghiêng về vẻ đẹp tinh thần, là sự kết hợp khá hài hòa nét hiện đại và

nét nữ tính, truyền thống Tác giả không ngần ngại thổ lộ những tiếng “em yêu anh”

nhưng không hề xuất hiện những hình ảnh của sự đam mê, tận hướng trong những

cái ôm, ghì, siết Có lẽ vì vậy mà thơ Xuân Quỳnh vẫn mang một giá trị truyền

thống, táo bạo, mãnh liệt nhưng vẫn nhuần nhị, nữ tính Tình yêu trong chị là tình

ycu của một cánh chuồn đi tìm nơi neo đậu, của con sóng đến với bờ, của biển chớ

che thuyền, của em hướng về anh, của trái tim luôn hướng về tình yêu vươn tới cái

đẹp để tự hoàn thiện mình:

“ Em yêu anh hơn cả ngày xưa (Cái thời tưởng chết vì tình ái)

Em chẳng chết vì anh, em chẳng đổi

Em cộng anh vào với cuộc đời em

(Có một thời như thê)

Nếu như các tác giả thời kỳ đổi mới đã bộc lộ cái tôi khá mạnh mẽ với những

“cuồng nhiệt ”, "kiệt sức ", "mệt nhoài" :

“Thức dậyBên nhau trong vườn địa đàng Hai bông hoa si tình giả vờ Trao nhau ham muốn Đồ hàng Gió

Thuốc những lời yêu thươngĐộc dược

(Địa đàng) - Phan Huyền Thư

Trang 40

Đó là cái tôi “muốn được mọi người nhắc đến mình vì thơ ca” và trong thơ ca, cái tôi với cá tính dữ dội ấy “không muốn mình là cô gái bị đọc nhầm tên hay nhớ

nhẩm sang khuôn mặt khác

Cái tôi trữ tình của Xuân Quỳnh trong tình yêu và hạnh phúc là sự dung hòa giữa hai thế hệ Nó không quá e ấp như Phan Thị Thanh Nhàn, thiếu tự tin như Phi Tuyết Ba, bị động như Đoàn Thị Lam Luyến và cũng không quá táo bạo, cuồng nhiệt như Vi Thuỳ Linh Phan Huyền Thư ở chị, là sự kết hợp hài hòa của cái tôi trữ tình vừa chủ động, táo bạo lại vừa nhuần nhị, truyền thống; vừa hiện đại mới mé lại vừa mực thước, cổ điển Chị đã kế thừa những tấm gương đi trước như Bà Huyộn Thanh Quan, như Hồ Xuân Hương và tạo nét riêng cho thơ của mình

Sự tiếp bước ấy biểu hiện ở tấm lòng vị tha, hết mực yêu thương chăm sóc người thân, hy sinh tất cả vì chồng con của người phụ nữ Việt Nam luôn có mặt trong những ý thơ của Xuân Quỳnh:

“Trời mưa lạnh tay em khép cửa

Em phơi mền vá áo cho anh Tay cắm hoa, tay để treo tranh Tay thắp sáng ngọn đèn đêm anh đọc”

{Bàn tay em)

Ngay cả sự hy sinh cho người thân của Xuân Quỳnh cũng rất nữ tính Những lời động viên người thân của chị thật dịu dàng xiết bao! Nó chính là tấm chân tình của người phụ nữ Việt Nam yêu chồng thương con hết mực, luôn nhận về mình những thiệt thòi, luôn làm ấm lòng người thân bằng sự động viên, khích lệ chân thành:

“Dẫu nhớ em xa quá không gian Chớ thương em một mình vất vả

Em ở đây bạn bè đông đủ cả Anh đi con đường này không anh”

(Viết trên đường 20)

Dành về mình những thiệt thòi để chắt chiu cho người yêu, người thân những ngọt ngào của cuộc sống là một thái độ đầy bao dung của cái tổi trữ tình Xuân' Quỳnh:

“Em xin hát tiếp lời ca

Ru anh sau nỗi âu lo nhọc nhằnHát tình yêu của chúng mìnhNhỏ nhoi giữa một trời xanh khôn cùng”

{Mẹ của anh)

Định dạng
Số trang	140
Dung lượng	19,23 MB