Những đặc trưng của hò trị thiên luận án PTS văn học dân gian 04 07

3.- Trén ccf sò so sanh cAc tài liéu dàn ca siAi tàm Ó Tri Thién vói càc vùng khàc trén toàn quó'c ca dao, dàn ca Ha Nam Ninh, hàt phitòng vAi Ò Nghé Tinh, ca dao , dàn ca Nam Trung bó

LUAN AN PHO TIEN SI KHOA HOC NGU VAN

Ngtrò'i hird'ng dan khoa ho PGS.PTsTLè Chi'Qué

HA NOM995

V I - PhuWng phàp xò Iv de t à i nshién ciAi jG

V I I - Lich s a vàn de n^hién cuti j l

CHUO^JG MOT: BOI CANH DIA LY, LJCH SI/ \'AN HOA XnjUG J4

14

I - Bla l y , l i c h su', con nsuòi T r i Thién I4

I I - Càc thè' loai hàt ly Tri Thién 2C

I I I - Phàn l o a i va deyc diém cùa ho T r i Thién ^^

CHUrtvlG HAI : BAC TRlM} LOAI HINH VAN HOA TRI THIEN 29

I - Mòi Quan he s i u a ho Tri Thién vó'i dkn ca cac vùn,*::

va su bién chuvén cùa nò t:i^onf^ qua t r ì n h ì ich sir 29

I I - Vi t r i nò Tri Thién tron-r b.Q ihòn}: (ìtn ca VLf'L iVam 39

I.- Càch phàn ành càc trc^tn? thài tình càm con neu'cyi

Tri Thién tron^ ho 50

II.-càch thè hién tinh chat khòi hai, trào phùn^ tron^

ho Tri Thién 65

CHUOMG BON : BAC TRlM} VE NGHE THUAT CUA HO TRI THIEN 77

'

I.- Mot so dhc diém thi phàp cùa Icyi tho^ trong ho Tri thién 77

l- càc da.c diém ve hình thù'c nghé thuàt 77

2- Phu'cyng thiic va thù phàp miéu tà biéu hi^n 102

3- càch xày dUn^ hình tut?nR nhan vàt trù* tình 109

4- Thòi gian nghé thuàt -^^

5- Khòne gian nahé thuàt ^^t

TI.- Nshé thuat dién xut^s - i24

1- Mot so dhc diém ve naòn nau, àm nhac va dien xutync 124

2- N^hé thuàt dien xviarMz ho Tri Thién 125

3- Nehé nhan dàn sian 146

PRAK KFT 1.1 JAN 158

Ta i 1 j e u t h am kh ciò 16 5'

P H ^ M& B X U

T.- lY TX) CHON BF TAT

Mié'n Trung ntìód Vtét vò'n giàu co vAn nghé dAn gian» nhiftie tìm cho dtft:#c dAc tnAig eia tùftig vùng trén dAi dAt dai difng dAc Ay là mot vàn de' vìfa khó kh^n vijfei ly thù

Trong ckc thè' ìof^ì vAn nghé dAn gian Ò mié'n Trung Ho Tri Thién th/;t cbc^

chùng ta quan tAa tìm hi Ài Chùng tòi chon de' tài " Nhufhg d$c trulng cùa ho Tri Thién" bAi nhufng ly do sau:

1 - Tri Thién vò'n là »ót vùng dà't co' Nhufng mai dén dA\i thè k^ XTV

mói thUc s\X nhAp vAo B^i Viét TÙf dò, nhutig cuóc di dAn, làp Ap làra này sinh nhiéu vfkn di lién quan dén vAn boa , vAn nghé ma ho là m^t th^ loi^i

kha t i é u bieu cho mó'i quan he này

Ho Tri Thién là s\f tié'p tue phat trié?n càc thè' lo^i ho ngirfyi Viét Nam vó'n co nguon gó'c tie phia Rac cA'n phAi làm n^i bAt mó'i quan he do

2.*TÌjr lAu da co nhié'u nhà nghién cufu dAn ca, Am nh^c quan tAro dé'n ho

Tri Thién Hp di Uì nhiing cóng t r ì n h s\Ai tA'm nghién cóli nhi^ "DAn ca RÌnh

Tri Thién" cùa TrAn Viét Nguf ; "Ca dao, dAn ca fìình Tri Thién "do TrA'n Hoàng chu bién ; " Ho Hue " tié'u luAn cao hoc cAa T.é Van Chu(tWig C-Ac cóng

t r ì n h này dé'u g0i y mó'i quan he dén mot cóng tac khoa hoc, dò là si^ phAn

vùng ho ThAt vAy, néu cho dxìcfc nhuftig d^c tntìig cùa ho Tri Thién là mot

dóng góp ve' nAt khoa hpc

3.-Boi vói ngti^i nghién cufu vAn hoc dAn gian, ngoài viéc hié'u b i è t ly

luAn con cAn co nhufng kié'n thùc qua nhiing chuyé'n di thUc dia cA nhAn tòi

t r o n g mot thofi gian dai dà day cóng siAi tA'm nghién cùu thi^c d i a vAn nghé dAn gian Rinh Tri Thién nói chung va d$c b i é t là dà khAo s à t rA't ky vón

ho Tri Thién nén dAy cùng là mot ly do quan trong de' tòi It/a chon di t à i này Có phA'n chAc là vói sxjt quan s a t ky càng lAu ngày thì so' txt l i é u ma

tói dito vào luAn an sé giùp ich rAt nhiéu cho cac nhà nghién cùu róng diròng soi x é t , suy n g h i

TT.- XAC BTNH BOT TlIClNG NCJHTEN ClftJ VA PH^M VT BR TAT

Ho là mot tié'u loai dAn ca Nh&ig yé'u to' ccf bAn cùa ho l à :

1- T^n diéu

2- ìxii c a

3 - Di^n xilóng

Ite yé'u t^ này ké't h0p chAc che vói nhau thành mot chinh thè' khòng thè*

tach phAn vAy khi tìm hieu ve' ho, chùng ta khòng thè' khòng di cAp dé'n

cac yéu tó cct bAn dò

BÙ vAy ho chi là mot tié'u loflii trong dAn ca nén cAn xét dé'n s\f khac

nhau giuca cài chung va cai riéng Ay, néu khòng phAn biét chùng ta khó làm viéc:

Dién xiióng là y^u to' di phàn biét ho vói hat ma xiióhg - xò là thành phAn ccf bAn

BAng Vàn I.ung cùng lA'y yé'u tó' này de phàn ti eh si/ khac nhau giuEa ho dò'j dap vói cach dòi dap trong hat giao duyén:

"Cach dó'i dap cùa lx> khac vói dòi dap trong hàt giao duyén A ch^, ho bao gicf cùng x i ^ g xò di lié'n Ben này xiJÓng xò xong, ben kia xufcfrig xò dap

U i Bó là s\f dò'i dap giute hai tAp thè', chijf khòng phAi giù!a hai ca

nhAn'*(A83, tr 52)

Tuy nhién trong qua trình phat trién cùa nò, khi con ngù^i ca thè hình

thành, khi m^i ca nhàn có y thùc ve' tình cAm riéng txi thì òr mot vSó' ncti, mot

so hình thùc sinh ho^t ho chi do mot ca nhàn dAm nhiém- Và lue này giùa ho

va hat rA't khó phàn biét

Qua quan he phàn tich trén, ta thAy ho và hat có mò'i quan he trong cach goi cùa nhàn dàn* VÌ vAy? trong luAn an này, de có sii thó'ng nh^t trong cach goi» chùng tòi sé dUa theo cach gpi cùa nhàn dàn tùng dia phiAAig khi trình bay thò'ng ké phàn lo^i

Tuy nhién viéc nghién cùu ho phAi phàn tlch cA ba yé'u tó: lAn diéu ,

lói ca dié^n xuóng, nhiAig trong luAn an, de phù ìì0p vói ma so bAo ve* chùng tòi là'y phAn ìài ca làm dò'i tudhg nghién cùu chinh, con phAn làn diéu« àa

nh^c và phut^g thùc dié^n xilóng chi giùp phuc vu nghién cùu lói ca

Do dó« phàn vi nghién cùu cùa chùng tòi chi nhAm theo trong tàm là: Nhùhg dAc tnAig ve' nói dung và nghé thuAt cùa Ho Tri Thién

Va HÒ I4Ì dttc)c giói h ^ trong ph^A vi ngi^i Viét (dàn toc Kinh)

Nhi^ da trình bay viéc nghién cùu ho làu nay chi/a diAi^c nhié'u nhà ly luAn quan tàm va cóng viéc sufU tAm, miéu tà di^n xuióng ho cùng con rat Id'

dò nén cA cóng viéc siAi tàm vA nghién cùu Ho con rà't dang dòf LuAn an này cùng khòng khac phyc dU0c nhiA>c die» trèn DÙ vAy* luAn an cùng góp dU0c

tiéng nói vào viéc siAi tAm khAo tA, nghién cùu mot vùng Ho Né'u làm dxAfc

nhuf vAy luAn an sé có mAy y nghia sau:

III.- Y NGHIA BE TAI

1.- Làu nay, trong tàm tufling nhùng ngttófi yéu dàn ca, nguòi ta tmi^p

chù tàm dé'n Ho Hué', ma chiftì thi/c sijf luu tàm dé'n ho QuAng Tri, Thùa Hué' ThUc té' trén nhié'u phUtmg dién , ho OuAng Tri và Thùa Thién- Hué' là

Thién-mot BÓ là Thién-mot vùng ho dóc dao Ò khu vi/c ho mi^n Trumg LuAn dié^m này s^

d\jl0c tac già trình bay, chùng minh trong luAn An

Thi/c hién di tAi luAn an nAy , chùng tòi có cxl bòi tìm hié'u sàu sac hcfn

ve' mot lo^i dan ca dia phiJtìng, nhAm néu bAt nhùng net dAc triùig cùa ho Tri Thién mot lanh nTc ma làu nay chiea ai dào sàu nghién cùu Nhùng dAc t n ^ g này góp lai c ^ t ^ nén bó oAt cùa mot vùng ho có bAn sac riéng

2.- TÌm hi^u, dào sàu nhùng dAc triAig ve' nói dung và nghé thuAt cùa mot

th^ lo^i dAn ca òr mot dia phuftmg cu th^ TÙ ccf sa dò, tình yéu qué hudng mói dxAfc phat huy, góp phAn vào cóng cuóc bAo ve vA phat tri^n v&n hoa dàn

toc

IV.- NHONG B Ó N G G Ó P htìl CUA LUAN AN

N^u d^t dìA)c mMC tiéu de' ra, luAn an sé có nhùng dóng góp vé^ ly luAn

và thi/c tié'n sau :

1.- Trình bay mot cAch ttA:^g dó'i dà'y dù, sap xé'p phàn lo^i mot cach khoa hoc, có he thding cAc th^ lo^i ho Ó Tri Thién

Ve' phàn lo^i ho, Le VAn H A O trong bài " vài net vi ho dàn ca mié'n

Trung và mié'n Nam" chia làm hai hang ho: ho trén c^n và ho trén niJÓt

Pham Duy trong "BAc khAo ve' dàn nh^c Viét Nam" phàn ho thành ba loai: 1- Loai ho làm viéc thuAh tuy di dòi vói dóng tac lao dóng

2- Loai ho nghì ngcfi mang tình chat hàt clxyi, hàt giao duvén nghia là tình ca

3-Loai ho hói vói hình thùc ho dó'i dap, tó thi àn giài

Chùng tòi diXa trén tiéu chi chùc nàng ma phàn ho Tri Thién thành ba loai:

1- Ho nghi \i

2- Ho sinh boat vui chdi

3- Ho lao dóng san xuàt và nghé' nghiép*

2.- GÓp phà'n ly giài và khang dinh có mot vùng ho Tri Thién

Ve' ccf bAn Tri thién là mot vùng có nhùng dAc diem chung nhAt ve' lich

su, dia ly , vàn hoA-con ngUÓi vùng này tu thè' k^ XIV và thè k^ XVI vón chù y^u là nhùng \ìla dàn tu Thanh, Nghé vào sinh s^ng nén tiéng nói tàm tình,

phong cAch song , hoàn cAnh và mòi triròng song có nhùng dAc diém giòng nhau BÓ là nhùng yéu tò cho ta nhAn thùt ho Tri Thién có chung nguò'n gòc vói ho Thanh Nghé- Tuy nhién, khi chuyén dén vùng dà't mói vói càch làra àn

và phong t u e sinh boat mói thì ho dà phat trién dang ké Bó cùng là con duóhg tà't yé(u, Ho phAi bi^n chuyén theo lich sù giù nilód cùa dàn toc Co the, do chiù Anh hUÓng cùa àm nhac Champa ngiiói Tri Thién ho vói ngù cung hcfi nam giong ai (do, ré non^ fa fcia« sol, la non) Ngù cung hói nam gìong

ai là mot net dAc triAìg cùa ho Tri Thién (Ngiiói QuAng BÌnh ho theo ngù cung dung, dò là mot yé'u tó' de' chùng tòi tach ho Quàng BÌnh ra khòi ho Tri Thién)

Nhùng cu liéu dò khang dinh Tri Thién lA mot vùng ho có dAc dié^m và

sac thai khA d^c dào

3.- Trén ccf sò so sanh cAc tài liéu dàn ca siAi tàm Ó Tri Thién vói càc vùng khàc trén toàn quó'c (ca dao, dàn ca Ha Nam Ninh, hàt phitòng vAi Ò Nghé

Tinh, ca dao , dàn ca Nam Trung bó và Nam bó) chùng tòi chùng minh rAng ve' philt^ng dién vàn hoc ho Tri Thién có nhufng dAc dié?m cà'u trùc^ ve' cach h^p

vAn (ló'i hcfp vAn trac); khuynh huóng Ha dùng lò'i bié'n thè' lue bat và sona

thAt lyc bAt càc cAp biéu tiA:^g lùa dói trong ho Tri Thién là nhùng sàng tao (lan - hué* loan - phiiigfrig, l\ru - dào) so vói mié'n Bac (trùc - mai, man

- dào)

Cach phAn anh càc trang thài tình càm cùng càch the hién tinh chat khòi hai, trào phùng trong ho Tri Thién cùng có sac thài riéng Bó là tiéng nói

tham thié't nghia tình, dA'y thifcftig cAm, kin dao và hiióng nói* là sU dung

h0p, giAm bót chAt tìì duy, y chi ma tAng dó tình cAm chùng mi/c vùa phAi

Lòi trào phùng cùa Tri Thién khóng chi là sU nhe nhàng, kin dao ma con có

chié'u sàu ti^ tùdng, in chùa mot trié't ly nhàn sinh thAt thàm trAm, sàu sac, dò la he quA ké't hc^ cùa con n^uói g ^ Thanh Nghé cùng vói SÌS tich tv

vA nàng cao vàn boa Ò mot vùng có Hué' là thù phù cùa chùa Nguyé'n và kinh dÓ

cùa cA noóc kéo dAi mà'y tram nAm

4.- Ve' phiAAìg dién tié'p cAn de' tài, de' luAn vàn duJc*c tàng thèm chié'u sàu và chié'u róng, ngoài viéc àp dung phutefrig phàp so sanh trong nói bó ho

và dàn ca, chùng tói con di/a trén cac tài liéu, sach bao da in d^ có thè' mó

róng SI/ so ^ành r^À àm nhac hoc, ngòn ngù hoc, sù hoc, dAn toc hoc, vàn boa

hoc, thi phAp hoc toàn hoc da cung càp

cAh có SI/ két h0p nAy vi vàn hoc dAn gian vón có tinh nguyèn hc*P nén khòng the khóng tìm biéu van di lich sù, àm nhac, ngòn ngù, dàn toc, vàn hoA trong mot tac phim dàn gian

( Chùng tòi cùng chi ta« thói tach phAh vàn hoc ra khi phàn tich ve' mAt nói dung va thi phAp)

BÌ lAm sAng tò si/ thAng trAin cùa tAn s6 xuAt hién càc thè' thcf trong

dàn ca cùa cac mié'n dà't nUÓc, chùng tòi àp dung lò'i ve duóng bié'u dié'n trong toan hoc Qua dUÓng bi^u diéìi, ngitòi doc sé hình dung diiOc si/ thàns

trAm cùa tAn sò xuà't hién càc thè' tha lue bàt, lue bàt bié'n thè?, sona thà't

lue bat bién thè và h<5n h(?p trong dàn ca càc mié'n so vói Tri Thién

V.- NGUO^ TÀI Llill

Giói han vAn di nghién cijfu trong phan vi ho Ó mot dia phu!ic/ng, nén luàn

an chi sù dung cAc ngudb tài liéu sau dAy:

1.- T A Ì iiéu dié'n da: cAc tài liéu sufu tAm dU0c cùa cac sinh vién, cAn

bó iChoa Vàn triióng Bai hoc T^ng h0p Hué', Bai hoc SM pham Hué' và cAc tac giA khAc qua cac sach Sila tAm da cóng bò'

2.- Tài liéu nghién cùu cùa cac hoc giA, càc nhà nghién cùu ve' dàn ca viét Nam nói chung, BÌnh Tri Thién nói riéng Ngoài ra, chùng tòi cùng sù dung cAc tài liéu nghién cùu cùa cac tàc già Phàp và Viét Nam viét bAng tiéng PhAp

3.- TAÌ liéu nghién cùu ve' ngòn ngù* lich sù, dia ly, con ngilói, vàn boa vùng dà't ThuAn Hoa nhu "O Chàu cAn lue" cùa DUc/ng Vàn An," Phù bién tap lue" cùa Le Quy Bòn, "Di/ dia chi " cùa Nguyén Trai

4.- càc bài nghién cùu, ly luAn ve' vàn boa , vàn nghé dàn gian nói chung dàn ca nói riéng dàng trén tap chi vàn hoc, vàn boa dàn gian, nghién

cùu vAn boa nghé thuAt, dàn toc hoc, Am n h a c Ò H A Nói* Cac taP chi Song

Hitofng, cùa Viét, Vàn hoA Bình Tri Thién, Vàn hoA QuAng Tri ó Tri Thién 5.- Ngoài ra con có mot sò' sach dia chi càc xà ( "Bia chi B A O Ninh"cùa

Nguyen TÙ ,"cAnh Ditefrig chi l\Jt0c " cùa TrAn BÌnh Vinh )Bia chi cùa cAc tinh cùng diiicfc tham khAo de có ed sò dò'i chié'u, so sanh

6.- Cac cóng trình nghién cùu, ly luAn, phiA:»ig phàp luAn ve' vàn hoa, vàn nghé dàn gian cùa càc tàc già trong vA ngoài nulóc

VI.- PHlWNG PHAP Xlf LY BE TAI NGHIÉN cÙu

<?ua trình nghién cùu cùa tac già luAn àn duyc thi/c hién qua nhié'u bitóte:

-Bitóc thù nhAt : TÌm hi^u nhùng phAn có tinh càch tóng quàt làm ed sò cho viéc hi^u bié't ho Ò mot vùng cu thè' là Tri Thién VÌ ho là san phàm

cùa con ngiiói trong mot dié'u kién lich sù , dia ly nén khòng th^ khóng tim

hié'u nhùng phAn tuong quan Ay di có nhùng nhAn dinh sàu sic hdn ve' thè' loai

này

- B i ^ thù hai: Trién khai nhùng nói dung chinh

Ò p h & trong tàm này, chùng tói néu dAc tnttig loai hình vàn boa, dAc tnftig

ve' nói dung và nghé thuAt cùa ho Tri Thién

a chiAAig: dAc tnAìg loai hình vàn hoA, chùng tòi di vAo phAh nghién cùu

ccf bAn n h ^ phàn tich nói quan he cùa ho Tri Thién vói dàn ca cac vùng khac

và sìf bié'n chuyén cùa nò trong lich sù, xàc dinh vi tri cùa ho Tri Thién

trong toàn bó dàn ca Viét Nam Nó làm cho loai hình ho Tri Thién thành mot hién tiiCfng khac biét vói cAc vùng khAc, làm cho vAn hoA Tri Thién khAc vói vAn hoA cAc vùng khac Ve' nhùng dAc trumg nghé thuAt, hai thành phAn

cAh phài di cAp dé'n là thi phap vàn hoc và nghé thuAt dién xuóng Bó cùng

lA hai yé'u tò' ccf bAn cùa ho

Bé cho viéc khAo sàt phAn tich ditfc tòt , chùng tòi Ap dung phUdng phAp thòng ké và phUbng phap so sanh trèn nhùng tit liéu dié'n da va tài liéu tu

vàn bAn , tu nhùng luAn diém cùa cac tac giA khac nhau khi bàn ve' mot vAn de', tu dó néu lén luAn di^m cùa minh Chùng tòi ké' thùa nhùng tìm tòi cùa

lóp ngitófi di triióc di phat triè'n nhùng y kié'n cùa minh VÌ vAy» di có mot cài nhin toàn dién và sau sac ve' ho ò Tri Thién , chùng tòi sé sù dung

nhùng thành quA cùa cac tàc già ngòn ngù hoc, dàn toc hoc, am nhac hoc ,

vàn boa hoc

BUÓc thù ba: TÙ nhùng phàn tich có tình chat bó phAn , chùng tói sé

khai quAt lén thành nhùng vAn di khoa hoc ma moi ngi^i quan tàm và tham già dóng góp sue minh bAng viéc tóm tat càc ké't qua chinh, di nghi phUdhg

hiróng nghién cùu tié'p

VII.- LICH sù WAN BE NGHIÉN cÙU

Nghién cùu ve' ho, mot thè' loai dàn ca , truóc 1945 nhié'u tac già Phàp

và Viét da có de' cAp dén

TAC phin "0 Chàu cAn lue" cùa Diltfrig Vàn An vào thè' k^ XVI có de' cAp dé'n sinh boat vàn boa , vàn nghé cùa dàn vùng 0 Chàu (ThuAn Hoa ) Vào thói do,

hat chAu vàn, ho dufia linh da phò bién Sau này cac tac giA Phap nhxt Claeys (T.Y)« Dumoutier, Cordier có sxìa tAm dàn ca OuAng BÌnh

Tié'p sau, Nguyé'n Vàn Huyèn, Thai Vàn Ki^m, TrAn Vàn iChè, Cao Vàn Chi^u trong nhùng tac phAm viét b ^ g tiéng Phap có de' CAP dé'n dàn ca Viét Nam và dàn ca Thùa Thién - Hué' Nguyén Vàn Huyèn là tàc già cuò'n sach "SiAi tAm

dàn ca dam cuAcfi Th<^ Ò Lang Som và Cao B ^ g " , xuà't bàn nàm 1941 • trong sach này óng chi sita tAm ma khóng bình luAn Trong bAi "Hué A travers les

àges", Cao Vàn Chi^u dùng ca dao Hué( de' dAn chùng nhùng thay dó'i cùa Hué' qua cac thói dai

CAc nhà nho cùng sim tAp* bình giài ca dao , dàn ca nhuf Nguyén Vàn Mai vié't "Viét Nam phong sù ", Khà'u Vo Nghi vié't "Hàt hue tình dó'i dap "

TAP sAch cùa Nguyln Vàn Mai là mot tAp bình giàng nhùng càu ca dao có lién quan dén lich sù Viét Nam , phAh lón là nhùng càu ca dao lién quan

dén Hué'

Tuy nhién cùng cAn lufu y dé'n phito/ng phàp binh giàng cùa tàc già trong tàP sàch nAy Tàc già néu mot càu ca dao ró'i giAi thich bAng mot si/ kién

lich sù d mot sé cAu nói dung chite có cc^ sò vùng chac ve' lich sù cùng

dil0c tAc giA gAn ghép vAo theo cAm tinh hon là khoa hoc Do vày ma dó tin

cAy ve' nói dung tAp sach này chi/a ditdc cao lim , tuy tac già là mot nguùi

rat có tinh thAn dàn toc và am hié'u nhié'u ve' cac si/ kién lich sù lién quan dé'n Hu^

Sau nàm 1945, ó mié'n Nam có thè' ké' tié'u luàn cao hoc "Ho Hué' "cùa Le Vàn Chiróng (in ronéo, 1973) "Dàn ca Viét Nam " cùa Nguyen HÙu Ba, "

"BAc khào ve' dàn nhac Ó Viét Nam" cùa Phaa Duy T A P "HO Hué' " chi de' cAp

dé'n tùng diéu ho Ò Hué' Hai tAp "DAn ca Viét Nam "và "BAc khào vi dàn nhac Viét Nam" có ghi àm và nghién cùu ve' ho Ò hai vùng QuAng Tri và Thùa Thién, nhung chi de' CAP dé'n tùng diéu ho riéng là cùa tvtnz vùng ma khóng két lai hai vùng di nghién cùu

Of mién BÌC, tAp sàch "DAn ca BÌnh Tri Thién" cùa TrAn Viét Ngù, Thanh Tinh, Thành Duy cùng chi lA mot tàp siAi tAm dàn ca

Sau nàm 1975, cac tac giA nhuf Le Vàn HAO , Vàn Thanh, Ohg Luan , Tón ThAt BÌnh, Nguyè'n Xuàn Khoat, cùng có nhùng tac p h ^ nghién cùu ve' ho nhuf

"Hué' giùa chùng ta " cùa Le Vàn H A O , "Ca dao và dàn ca BÌnh Tri Thién

" cùa Vàn Thanh, "Ca dao xù Hué' binh giài"cùa Uhg LuAn ,"Vàn hoc dàn gian QuAng Tri "cùa Tòn ThAt BÌnh (chù bién) và cac sàch siAi tAm vàn hoc dàn gian Tri Thién cùa Triéu Nguyén, Hó' Quó'c Hùng, "Ca dao , Dàn ca" cùa TrAn Hoàng (chù bién)

Qua càc tAc phim da cóng bó', chùng tòi nhAn thà'y càc tàc già à'y, bAns tAm long yéu quy ho Tri Thién da có cóne sufU tAm, nghién cùu, nhutiH chMa có cai nhin toAn dién ve' ho Ó hai vùng nAy PhAn lón chi di CAP ho cùa tùng

vùng riéng le, do dó chtfa làm n^i bAt si/ tdtfng quan chat che ve' ho Ó h vùng QuAng Tri và Thùa Thién T A P " Hué' giùa chùng ta " cùa Le Vàn Hào e

nghién cùu ve' ho Ò Hué', tAp " ca Hué' vA dàn ca Binh Tri Thién " cùa V Thanh de CAP rat sd lUOc ve' ho Quàng Tri, khòng néu thành he thong ly lu

ve' ho Ó Tri Thién Cac sAch siAi tAm ve' vàn hoc dàn gian, ca dao, dàn

BÌnh Tri Thién cùng chi giói thiéu mot càch tò'ng quat ve' ho Ò tùng d

phUtìng, hoàc cà ba tinh Quàng Bình, Quàng Tri Thùa Thién - Hué' ma chiia e tàm dé'n vùng dat Tri Thién Cóng viéc he thó'ng, phàn loai ho cùng chi/a th khoa hoc

Tuy vAy, nhùng dóng góp cùa càc tàc già di tntòc rat cAn thié't và

ich CÓ nhùng còng trình g0i mó diA/c nhùng vAn di càp bàch de' cho ngu

di sau dào sAu nghién cùu

Chùng tòi nhAn thà'y cAn phài chùng minh cho diAjc rAng: Tri Thién ropt vùng ho riéng biét và có nhùng net dAc triltìg ve' loai hình vàn hoa, n

dung và nghé thuAt Bó lA mot trong nhùng vAn di cAn thié't dUOc dàt

trong tình binh nghién cùu dàn ca hién nay

CHdCM} MQT BOI CANH DIA LY LICH SU VAN HOA V Ù N G

I.- BIA LY, LICH sa,CON NGOtfl TRI-TOIEN

Tri Thién là hai tinh nAm vào phia BAC mié'n Trung Viét Nam giùa hai vi tuyé'n 16° và 17° Bac VÙng dà't này là mot phAn cùa don gành hai dAu hai vi/a lùa Tĩ' quĩ'c: Bàc và Nam

Bat Tri Thién hep* dU0c Quĩ'c lo 1 và drĩng xe lùa chay song song chia làm hai mié'n khàc nhau: mié'n nùi rùtig và dĩ'ng bAng Nùi trùng trùng diép

diép» càng ve Nam thi càng lan ra bié'n Bĩ'ng bàig Ị phia Bĩng dai va bep chay tu Vình Linh dé'n chàn dèo Hai Vàn, dxidc bị'i dkp bịi phù sa cùa cac

song Ben Hai, Hié'u, Thach Han, 0 làu, Bĩ', HiWng Giang, VÙng dà't cao phia Tày lA mot dAi dà't h^p dUOc bị'i dAp bịi phù sa co' sinh, cĩ trAc dién can, nghèo chà't rán VÙng dà't Ĩ phia Bĩng tuy b ^ g phàng nhutig bi cAt xè bịi

song ngịi, kénh rach vA dAm lAy, nhà't lA pha Tarn Giang, Rùng ị QuAng Tri

cung càp nhùng làm san qui, ndi day con nhieu hĩ, bào, hiAAi, nai, bị tịt, voi Cĩ thè' nĩi Tri Thién là ncfi hĩi tu dù càc hình thai dia ly cùa

Tĩ quĩ'c, cĩ nùi cao, bién rĩng, song làng, rùng day, rĩ'i binh nguyén, cao nguyén, cĩ'n càt ménh mịng Bĩ là nhùng yé'u tĩ' hun due tinh khi con ngitịi, (fĩ'ng thĩi cùng là nguị'n càm hùng cho vàn nghé si sàng tàc

NAJD tron trong vùng nhiét dĩi giĩ ráa, chiù Anh huịtìg cùa day TrilĨng SOn cùng vĩi su phong toA cùa giĩ Poehn (giĩ Lao) và khoi khi lonh Hoa Naa

tran vé't xo&i nàm Tri Thién cĩ hai mùa ro rét, ráa khĩ và áa mu^a Trén dai

th^, mién dAt Tri Thién khịng diA?c thién nhién irti dai, nhié'u khi s»/ quy tu

cùa vàn luflcmg bAu trói qua day dAc cóng vói bién dó nhiét che' thay dó dot ngót dà dera dé'n cho Tri Thién nhùng con mufa bào bàt ngó, tao cho kh hAu vùng dà't da khAc nghiét lai càng khAc nghiét hdn Xét ve' dia hình QuAng Tri và Thùa Thién có nhùng dié'm khàc nhau RÙng nùi (JuAng Tri chié

A

hai phAn ba dién tich toàn tinh là dia phAn cùa càc dàn toc Tà Oi, Cà Tu

Vàn Kiéu, ncfi giao ìvta hai vùng vàn boa ThWng - Kinh dAc sAc, con Thù

Thién "dùng giùa mié'n Naa, mié'n BAC dà't dai cao rào, non song phàng lAng (A30, Tr 11) là ncfi gAp gó hai né'n vàn hoA Kinh - Chàm CÙng vói tAc nhà dia ly, nhùng thàng trAm trong lich sù da binh thành trong con ngiròi Tr Thién mot càch kha di biét và cùng rat dAc thù

Trong suò't thói ky di/ng nuÓc và giù nuÓc, Tri Thién da chiù khòn biét bao nhiéu thù thach và n^'i dau chia cAt, tu Trinh Nguyè'n ph^ tranh là'y song Gianh làm giói han cho dé'n thói khàng chiè'n chò'ng Pha

giòng ngiròi thu:^ tò chung cho cA vùng Bóng Nam A " (AlOO, Tr 10) Ti

nhién, dAy chi là phòng doan, dù it nhié'u di/a trén ed sò khoa hoc Mu^ hiéu tiMig dó'i dAy dù ve' qua trình tao lAp vùng dà't Tri Thién và c\i di

dAu tién trén vùng dó, cAn có nhùng ké't quA cùa nhùng caóc khAo sàt qui i

cùa cac tìfftìành dia chat hoc, khAo c^ hoc, dàn toc hoc nhàn chùng hoc.v.v, DAU vAy càn cu vào nhùng di chi da d\jt0e khai quAt trong long dà'i

dUa vào nhùng bó sù thói xufa de lai ta có thè' thùa nhAn r^ng Tri Thién mot lanh dia cùa bó Viét ThUÓng, mot trong mitòi làm bó cùa dà't nu-óc V^

Lang vào thói dai HÙng VutoTng Thè' k;^ XV, Nguyén Trai da xàc dinh :

"HÙng vufdfng dà nói tié'p ngòi vua, di/ng nufóc goi là Vàn Lang, chia trong nitóc ra miròi làm bò : Giao Chi, Chu Dién, Vù Ninh, Phùc Lóc, Viét ThOÓng, Ninh Hai, Dutoing Tuyé'n, Lue Hai, VÙ Bjnh, Hoài Hoan, CÙu Chàn, BÌnh

Vàn, Tàn HiAig, CÙu Bùc" (A145, Tr IIX) và " ThuAn Hoà xMa là bó Viét

Thu(Òng Thi Tri^u Vi^t dò'i làm nói bAn cùa Chàu Bàc cAnh, dóng bac thòng vói Nghé An, Tày nam liè'n vói Lào - QuAng, có hai lo phù, bó'n chàu sàu tram

nàm tàm làng xà Bay là phén dAu thù tvt thuóc ve' phuStfng nam vAy •••" (A145

Tr 234)

Qaéc sù quàn tri^u Nguyln cùng ghi ro " ,TÙ dói BUÓng - Nghiéu dé'n dói

Thành - Chu, day là dà't Viét Thùòng Thi, dói Hàn là quàn NhAt Nam, TÙ An Nam di/ng nitóc dé'n dói TrAn là bó ThuAn Hoà, dói Le là ThuAn Hoà thùa tuyén" (A30 Tr 86) và khang dinh ro ràng hdn " Hai xù thuAn QuAng, dói Han là

huyén TiA;mg Lam, dé'n dói TAn BOÓng là nMÒc Làm Ap, dói Tò'ng là nxióc Chiém

Nàm 1306, Che Man dàng hai chàu, Chàu 0 và Chàu Ly (phia Nam QuAng Tri

và Thùa Thién, bao gó'm cà dèo Hai Vàn) de' làm sinh ìi citai Huyé'n Tran Cóng

Chùa, Tri Thién lue ay nói lién mot dai Trong suot càc thói ky lich sù cùa dàn toc, dai dà't này nhié'u lAn bi chia cAt Vào thè' k^ XVII, thói Trinh Nguyen phàn tranh, cho dé'n Nguyen Anh thó'ng nhà't Sdn ha, dà't nu!Óc l^i nói

lié'n

càch Mang thàng Tarn thành còng, nhàn dàn Tri Thién chùng kié'n si/ sup dó' cùa che' dó phong kiéfn ngay tai Hué' Nhùng nàm tié'p theo là cuóc khang chiè'n giành dòc lAp ti/ do Bàt nUÓc ta lai b; chia cAt thành hai mié'n sau

hiéP dinh Genève (1954), Hoà binh lAP l^i» njót nùa nxlàc ò raié'n B A C bAt dAu

xày di/ng che' dò xà hói chù nghia, mot nùa mié'n Nam rdi vào vùng tara chié'ra Tri Thién cùng bi cAt phàn

Qua hai raUdi nàm dAu tranh, chiè'n thAng 1975 lai n^i lié'n Tr; Thién, QuAng Tri l^Y l*i tén minh sau mot thói gian raà't tich Thùa Thién tró thành mot tinh riéng dùói tén Thùa Thién-Hué'

Lich sù dà dành cho Tri Thién nhié'u si/ kién quan trong Ndi day là lo

lùa hùng hi/c dà'j tranh Tinh thAn dà'u tranh chó'ng ngoai xàra vón có truyé'n thó'ng tu làu dói DUdng Vàn An trong "0 Chàu CAn Lue" da tùng bié'u dutofng nhùng dùa con cùa Tri Thién vi nghia roà hy sinh:

"Thufia rAhg: BÓi có cha con BAng TAt lue vAn nhà TrAn sAp hé't raà hai ngutófi dé'u tAn tàm tAn li/c, dành giAc cùu nitód, nàng vAn nutófc khi sAp hét, chóng nhà lón khi dà xiéu Hai vua Gian Binh, Quy Khoàch vi thè' roà trùng bang diA^c mot thói gian, chinh là nhó sue cùa Ho BAng vAy " (Al, Tr86), Có

nhàn tài t u ^ kiét là nhó nùi sónglmn due: " Lo ThuAn Hoà nxròc ta, ò phia

Nam Tri^u Phong có 5 phù huy^n, non song ky tu, ruóng dà't raó mang, nhàn

dàn dóng due, th\fc là ndi dó hói lón cùa mot phufldng Cành tùigfng vui tiidi,

phong vAt quy già con dàu hdn nùa " (Al, Tr 55),

Làng xóm, con ngitòi xùng là ó mot ndi vàn vAt :

" Thùa Ty song vói Bó Ty; phù tri gAn ndi hié'n tri KhoArxh dà't (làng Thè' Lai) sach trong hié'n phù, dói dói nhó àn; ngòi dé'n Trung Nghla BAng Cóng, dói dói vang tié'ng (làng Thè'VÌ5b);-:<iEàt (tèn làng) -'/ùng long

ngay thing Nai CÙu (tén làng) giù tié't làu bé'n, Vàn Sàt (tén làng) mĩi cĩ thè giù minh, Bai Nai (tén làng) mĩi ngo hà'u nén viéc

Nhàn dàn Binh Tri (tén làng), phong tue An Ninh (tén làng) Xà Quàng Hồ thi giào hồ mĩ mang rà't rĩng, làng Bùc BiAi thi due chinh truyé'n bà rà't nhanh ,Trai thi trong due dùng càm, tài lUdng; Gài thì quy net doan trang

càn kiém Hai làng Ai TÙ, Lac Nĩ nhàn dàn vui ve, hai xà An Nhàn, Ttr LÌ

phong tue thuAh hồ, Hié'n Si lAm ve phong liAi, Bai Hào nhié'u bé' khi tiA?ng, Tay thàm bang Nguyét (xà Huyét QuAt), chàn biiĩc thang mày (xà Vàn Thè) xĩm làng vui ve, bùc thu Kira Né (tèn làng) dàng ráng; nhà cùa xuàn tiA^ri, bua tiéc Kim Lan (tén làng) rat quy

Xa Càu Nhi cĩ né'n txxin dAt, Bùi T A Thi (? ) 1 ^ danh; xà Ha Khé cĩ

nUĨc trong, Le ThiA?ng Thi/ (?) de' tié'ng Xa Nhan Bié'u vAn vui màu dao, làng

LS xà vĩn giù dao nho Hang Lié'n (xà Lilu Cĩ'c) dà lAm cao phong; RÙng Trùc

(xà Trùc Làm) sin nhié'u dAt thù Nghia Boan là gin giù long liém si Nghia

Lo là theo lị'i thàng ngay, Thù Le là gin giù moi li vàn Tồn Giao là tron

v^n di/ịng giao thiép " (Al, Tr56-57)

Tinh ciui cu lao dĩng cùa nhàn dàn Tri Thién cùng dii0c ghi nhàn :

"Bĩ'ng bàig thi nĩng tang, vĩn sin nghiép nhà, bĩ bié'n thi ca muị'i là kho vĩ tAn, cùa thĩ' ngdi da sin thù riA/u tara rat ngon, bài vi, sdn hào, cùa

nhié'u chan chùa (.•.) Gà gay ba dao, ndi ndi di ch0, dém sang canh nàm

ngikfì ngufĩi ra dĩ'ng " (Al, Tr 43-46)

Dàn Tri Thién cĩ due tinh cAh cu lao dĩng Ho thié't tha gAn bĩ vĩi

ruĩng dĩ'ng, vxfdn t\Jc*c, quyé't tara bào vi xĩm làng, dù chiù di/ng bao gian

khĩ', cùng do y thùc nhĩ dn Tĩ Tién ngày troĩd bị cĩng lao, màu và raị' hịi

mĩi giù dU»?c mành dà't này Tinh yéu qué hi*mg vin luịn là raĩ'i tinh sàu dAffl

trong long rắ*i con ngi/ĩi Tri Thién Sàn vAt dia phutefng là ké't qua cịng sue

lao dóng cùa con ngUdi ngày ngày cày sàu cuóc bàm trén mành dat tuy khó can nhxrtig cùng lAra bua h^n bà't ngó VÙng dà't dò bazan Quàng Tri thich hgfp vói nghé' tró'ng trot, là xù só cùa cày cà phé, thdm, rait, che, cao su, dAc biét

là hó' tiéu dvKfe tAp trung Ó bó'n cao nguyén: CÙa TÙng (Vinh Linh), Bàt

PhUÓng (Gio Linh), CÙa (Cfim Lo) và Khe Sanh (Htróng Hoà) Canh dóng Hai Làng (Dién Sanh) mAu mó là vi/a thóc lón nhà't cùa Quàng Tri Thùa Thién là ndi có nhié'u dAc sàn ngon nói tiéng: Quyt HUdng cAh, rait Kim Long, dàu Truó'i, thanh tra Nguyét Bié'u, thuóc là Phong Lai, cau Nam Phó', chuó'i, dùa My

L<>i.,.Càc dia diém thù còng nghiép làu nàm nhvt Bao La chuyén dan thùng

mùng, Trié'u Sdn làm non, MAu Tài làm kim, due dó'ng Ó Philòng Bue, gó'm Phuéc Tich, rèn Hié'n LiAAig da dU^c liAi truyé'n qua nhùng càu ca dao ma càu ho

ru em sau là roót tiéu bi^u:

"Ru em cho théc cho rauói Bé' ma di cho mua vói àn trAu Mua vói cho (Juan, chO cAu

mua cau Nam Phó', mua trAu Ch0 Dinh

Cho Dinh bàn ào con trai Trié'u Sdn bàn non, MAu Tài bàn kira"

Nam Phó, Cho Dinh, Trié'u Sdn, MAu Tài, nhùng xóm làng xanh muót, hié'n hoà nAìn doc song Hildng thd raóng là dAu àn dAra dà trong tara khàm cùa nguiòi

Thùa Thién ve' qué hHdng minh No vùa là mot ndi chó'n cu thè' de' dan làng

gAn sinh ménh cùa ho vào trong suó't thói gian tó'n tai trén thè' gian, vùa

là mot binh Anh khdi gOi cara hùng sàng tao nén càu ho, di?u hàt chan chùa

tinh yéu qué hiidng dàn t o c Trén binh dién dó, dà't mtàc và con niguói

khóng con là hai thi/c the càch phàn raà hau nhuf hoà nhàp làiu mpt, cùng chung nhip thó, vAn raénh de' giong ho, càu hàt thè' hién tara lình thié't tha

à'y qua làn diéu ngot ngào ara àp tinh qué

II.- CAC THE LOAI HAT LY TRI THIEN

Nói dé'n càc thè' loai hàt Tri Thién, nhxt trén dà nói, chùng tòi chi dành

nói ve' dàn ca ngufói Viét, bòi nói róng ra dé'n càc dàn toc thiéu só' thì viéc này phài dành cho raót còng trinh khàc

Hàt Tri Thién gó'm có:

1- Hàt nghi le , hói he: CÓ hàt sAc bua là mot loai dàn ca aghi il, diiOc t<^ chùc tai làng Phò Trach, xà Phong BÌnh, huyén Phong Bié'n vào nhùng ngày dAu xuàn Hàt kèra theo vói binh thùc trinh diln

Hàt bà trao là mot he thòng hàt chèo thuyèn tiéu bilu cho loai dàn ca vùng bié'n Tri Thién, gAn vói tue thd cà óng voi

Hàt chAu vàn diA?c hat trong cac ngày il cùa dao Thién Tién Thành giào (hay tin nguióng thó mlu)

2.- Hàt vui chdi: Co càc bài hàt cùa tré era (dó'ng dao),

3.- Ly: Nguyén là raót loai hàt có gó'c tu dàn gian, Trong qua trinh

phàt trien, ly chiù s\f tàc dóng cùa càc loai nhac co truyé'n, nhàt là Ó Hué

càc nhac còng dà sàng tàc càc ca khùc vói giai diéu hoàn chinh

Di/a thao tiéu chi nói dung, có thè' phàn ly thành hai loai chinh:

a.- Ly thè hién tình càm con ngUdi, tinh yéu nam nùi

HAU hé't càc bài ly Ó Tri Thién tàP trung xung quanh nói dung này

Thuóc loai này ta có the' ké mpt só bài ly tiéu biéu nh\l ly ngi/a ò, ly

tUdng ttr, ly tu vi, ly cài dó, ly tràch ai, ly vQng phu

vói àm diéu diu dàng, tram làng, thiét tha, day tinh trù tình, càc bài ly trong loai này dà thè' hién mot càch trung thi/c và sàu sàc tình càm cùa ngUÓi dàn Ó mot vùng dàt

b.- Ly thè' hién thài dò, tình cara con ngufói dó'i vói xà hói:

càc bài ly thupc loai này có nói dung khuyén ràn dao ly, phé phàn, tó cào nhùng nguÓi quyé'n thè' Ly nam xang có nói dung de' c^p dén ngù luàn là mpt phiADfng tién giào due hùu hiéu giói tré bang àm nhac Ly cùa quyé'n inang tinh tó' cào xà hói, giai càp cAm quyé'n phong kién

Ly Tri Thién khà phong phù Di/a trén tiéu chi làn diéu, ta có the

thó'ng ké gAn ba mudi diéu ly Bó là: Ly ngi/a ó, ly nàm canh, ly giang nara,

ly hoài nam, ly tu vi, ly tiéu khùc, ly chim bay, ly chira quyén, ly ta ly,

ly tang tinh, ly con tàV con nhén, ly biróto bay, ly con voi, ly cài dó, ly e"' ' ?,i, ly sac DÙa, ly doàn xuàn, ly giao duyén, ly hành vàn, ly tifcfng :ir, iy ce òào, ly quynh tudng, ly da khùc, ly nam xang, ly cùa quyén, ly giao duyén rairòi hai thàng (ly chàng di), ly giao duyén bòn mùa ( ly vpng phu)

Ngoài ra con mot so làn diéu ly nay dà thà't truyé'n khóng thè thó'ng ké duOc, chùng tò Tri Thién là mot vùng giàu có càc bài ly dàn gian, Khàc vói

ho là nhùng giai di^u khòng có dinh, ly là nhùng bài hàt có giai diéu có' dinh Do chiù si/ tàc dóng cùa Ara nhac truyén thó'ng và cung dinh Hué', mot

so bài ly có giai diéu tinh té, càu trùc phùc tap

Trén cài phòng chung dó, Ho là mot thè loai dAc biét quan trpng Néu có' mpt bang so sành càc lòi sinh boat dàn ca giùa cac vùng vói nhau thì ta

£j thà'y Ho chiè'm mot vi tri quan trpng trong sinh boat d^n ca Trj Thién,

trong khi dó Ó Bàc bó và Bàc Trung bp, loai hình noi bàt cùa dàn ca sé là hàt dó'i dàp (vi, dùm, gh^o Quan hp, Tró'ng quàn ,) Phài chàng day là mot dàc dié'm quan trpng cùa ho tu Tri Thién tró vào càc tinh mién trong

III -PHAN LOAI VA BAC BIB1 CUA HO TRI THIEN

Ho là mpt thè' loai dàn ca có raàt làu dói trong kho tàng vàn nghé dàn gian phong phù cùa Tri Thién Di/a theo tiéu chi chùc nàng, ta có thè phàn

ho Tri Thién làra ba loai:

- Ho nghi le

- Ho sinh boat, vui chdi

- Ho lao dóng sàn xuàt và nghé nghiép

1 Ho nghi il:

a/ Ho dita linh chèo - can:

BÓ là mpt bé thòng dié^n xi/Óng gòra càc diéu mùa,, huóng, ngàm, hàt, ho,

ly dùng de' ho truóc quan tài khi di/a ngiiói ché't dé'n mó và sAp ha huyét có

y nghia dite linh bó'n ngUÓi ché't ve' coi àm bang chiéc thuyé'n thiéng

Mpt buoi ho dufa linh gòra càc binh thùc nhvt hUÓng ( nói lò'i nhuing manh

hdn), hàt nam linh, hàt bàt bài, nói lai dim linh, ly duca linh và hàt lui thuyé'n (gó'm diéu ly ta ly và ho chèo thuyé'n) két thùc ho di/a linh là ho nén và dpc ve

à Hue, din dau ho diTa linh là kép, dó'i vói càc buoi dufa dam trpng thè',

kép mat y phuc nhuf mot kép vò tuò'ng, rói dén mufói hai chèo con, y phuc

giòng nhau nhvt y phuc linh thù dói xitói, cuòi cùng là lai, y phuc bình thuóng nhu trong sinh boat bang ngày à làng Tùng, xà Vình Giang, phù Vinh

Linh, QuAng Tri có rapt dpi "chèo can làng TÙng" nó'i tié'ng, gó'm cai tuy

cai tàu, mot dàn nhac bàt àm, góm sào, nhi, nguyét, kèn sona,., và mpt

top mvtdì hai thanh nién trai khoé manh Le ho di/a linh du'Oc tó chùc truóc

quan tài và khi dufa quan tài dén huyét, Cac diéu hàt trong khi duca quan

tài Ó bò dufa linh Quàng Tri ddn giàn hdn lò'i ho du'a linh Ò Hué

2,- HÒ sinh boat vui chdi:

a/ Ho ru em:

Ho ru em hay ru con dùng de ru em bé ngù Ho ru em Tri Thién sù dung càu ca dao lue bàt Bay là loai ho ddn, ngUdi ho di bóc lo tàm trang cùa minh khi dang ru

b/ Ho bài thai:

Ho bài thai là mpt lò'i chdi thanh nhà, thoan tuy dàn toc à Tri Thién

ho bài thai d\J0c chdi trong dip Té't vào nhùng ngày xuàn àm àp Ó góc duòng,

phò cho

càc con bài dùng de ho bài thai là nhùng con bài cùa bó bài tói: ba mUdi ià bài dUOc dàn trong nhùng ò vuòng kè déù nhau trén rapt tàm giày rpng dAt trén bàn go cùng, nguÓi cài cà'm con bài minh dinh ho bò vào mot cài dia, day lai bang mpt cài tó, hp chuói con bài duói chié'u Thè ró'i

hp bàt dà'u ho Càu ho àn raót y nghia de cho ngitòi nghe suy luAn và doàn ra con bài thai (thai nghén) Thòng thiròng nguÓi cai ho bòn càu, hai lu^t NguÓi nghe lAng tai thuflòng thùc càu ho, suy ngira rò'i dàt tié'n vào con bài minh di/ doàn Xong xuòi ngi:fói cài mó bàt ró'i trình con bài thai ra, giài thich y nghia càu ho ùng vào con bài ay Nhà cài lùa tié'n nguÓi dAt sai và chung tién cho nguÓi trùng Xong lai ho càu khàc

Bay là mpt ló'i chdi van dung lò'i suy doàn theo càch dàn giaiìt mpt lò'i dành trào y nghia ngón tu

Ho bài thai dùng là mpt trò chdi vàn cbJdng dóc dào Ó Tri Thién So

sành hình thùc thà thd, danh thd cùa ngu'ói tri thùc, chat thd khóng kém

e.- HÒ bài chòi:

Là mot lòi chdi ngòi trén chòi ma dành nhuf hình thùc tò tóm diécì

ngoài BAC, càch chdi bài nhxi sau:

Lue bAt dau chdi, ngUÓi ta phàt moi chòi nàm con bài dxt^c dàn trén

mpt thè tre Xong anh hiéu rùt mot con trong ba mufdi con bài Ó trong óng

ra, nhin con bài rò'i hó tén con bài, hoàc ho rapt càu àm chi tén con bài, ró'i dpc tén con bài à'y, chòi nào trùng thì gò mo Ó chòi minh, anh hiéu sé dem bài dé'n dó, xong lai rùt mot con bài khàc, lai ho bang mpt càu dùng vói y nghia con bài ày, chòi nào trùng lai gò mo, rói bào tin cho càc chòi khàc biét minh dà "tói" Ban nhac nói nhac, anh hiéu buJng mpt khay tié'n và mpt là có duói nheo dén trao cho chòi "tói"

Trò chdi tiép tue cho dén khi vàn thù mudi két thùc Só tién mpt vàn dành cho hói de lo tó chùc

d/ HÒ thai:

à Thùa Thién có mpt loai ho de dùn^ trong càc trò chdi cùa co nhàn;

" càc nhà nho dùng ló'i dò bang thd de day hpc trò hoàc de cùng vui trong ngày xuàn Càc cu làm thd rói cho ho lén theo ngù cung hdi nam gipng

ai

Rung rinh nufóc chày qua dèo

Ba già làt dàt mua beo cuòi chÒng

và nhùng cài trai ly nhu* vày duioc càc cy giài thich là trai man (trai: qua, ly: man) Thai nghén rapt vàt dung là cài phàn, càc cy ho thai:

Ngà lutig cho chùng lén ngòi Chàng thutfng lai dàt cho Idi bàt trung" (A^6, Tr 73) Lòi ho này thupc loai ho ddn, the hién dirpc tinh than trào pr/ms cùn,2

tinh càch tao nhà cùa con nguÓi Ó mot vùng dà't vàn vàt

d/ HÒ bài tiém(*):

Là mot ló'i chdi dùng con bài nhu" ho bài thai nhufng càch chdi lai khàc NguÓi ho cài ho rapt càu "tiém", xong bò con bài vào trong hpp kin, mAc lén cày cao vói dai lua dié'u phd phàt O duói cày này, càu ho "tiém" duOc viét chù lón dàn vào thàn cày de ai cùng dpc diA;^c

Thiròng sau hai mudi bó'n gió mói cóng bó' con bài thai, Càch giài con

bài này cùng là rapt lòi chdi chù làt léo dàn gian Vi nhil càu bò sau day Ó

cho raói Lufdng Vàn:

Duói gói thd lén, trén gói thd xuòng Bang àn dang uóng bò dùa xera thd Hai bang nuÓc mat giara tó

Duyén chàng nO thiép ai ngó raà xa

Giài thich: Con lieu Y nói xong xuòi ró'i, cupe tình duyén dà két lilu e/ HÒ nàng vung(**)

Là mpt lòi chdi ho vàn chUdng tao nhà cùa nguÓi lón, thUdng là thanh nién nara nù; Bay là loai ho dó'i dàp giao duyén, u chiéu ho nàng vung, mot nguÓi con gài dóng vai nàng vung dùng giùa, thanh nién dùng xép vòng tròn xung quanh Nói dung ho dói dàp thuóng là'y tu tich truyén dàn gian nhu* " 0 Hién trò Siéu", hoac sù dung càc càu chuyén có tinh hién dai

Cuóc ho thuóng kéo dai dé'n khuya, càng khuya ho càng thanh thoàt, có net quyén rù cùa àn tinh và than bi

(*) Tièm: co nghia là tam, khòng chinh xàc

(**) Vung là nàp day (àm, nói), nàng vung là mot thié'u nù sé du^c nhàp dó'ng sau khi nghe hàt bài "sai dóng vung" cùa em bé

3.- HÒ lao dóng sàn xuà't và nghé' nghiép:

HÒ lao dóng có raàt khàp ndi trén vùng dà't này, trén song, phà, bien dé'n dó'ng ruóng, dò'i nùi, u Quàng Tri và Thùa Thién có nhùng làn diéu ho chung, nhung cùng có nhùng diéu ho có tinh chat dia phudng Ta có thè ké' càc làn diéu bò riéng Ó Quàng Tri:

a/ HÒ dó bay (hay giang bay): Là diéu ho dùng khi làm viéc nh^ (xàt

sAn, thài khoai, dàm beo,.,) vói tié'ng dém "là hó giang bay" móc mac, rAn

ròi,

b/ HÒ Hai Thanh (hay ho NhU Le): phó' bié'n Ó làng Nhuf Le, xà Hai Thanh, xuàt hién trong thói ky khàng chién chóng Phàp Bay là raót bién diéu cùa bò mài nhi Tri Thién Gipng ho cao vùt, ngàn dai NguÓi ta dùng lòi bò này de kéu gpi nhùng nguÓi linh làra duóng lac lò'i theo Phàp tró ve' vói nhàn dàn

e/ HÒ mài nhi Triéu Hai: cùng là mot bié'n diéu cùa ho mài nhi, nhiAig khòng diA?e ho khi chèo thuyé'n raà duoc ho khi kéo sOi? dét vài Nam nù vùa dét vài, vùa ho dó'i dàp nhau trén mot sàn róng

d/ HÒ dàp bAp : Là diéu ho tAp thè có xUÓng xò dó'i dàp, phàt sinh Ó ThUOng xà Hai Làng Ngitòi ta dùng diéu ho này de làm mói xùc tàc vàn nghé cho trai gài vùa bò dó'i dàp vùa dAp bàp bau tàng nàng suà't lao dóng

Ò Quàng Tri và Thùa Thién có chung càc làn diéu ho sau :

a/ HÒ ó (con gpi là mài ó, bò dap nxiòc) : Bay là loai bò ddn vói tié'ng dém ó, ó, ó kéo dai dà'y trù tình dufpc dùng khi dap nvtàc, nhó' co, di bua

hay di theo tràu làra viéc trong déra Biéu ho càng phàt huy tàc dung khi ngUÓi ho raót ralnh giùa cành dó'ng trong déra khuya, the hién tàm tinh thi^yng nhó xa xói

b/ HÒ già gao (hay ho khoan) : là diéu ho tàP the', phó' bié'n khAp Tri

Thién Trong mpt eòi ho thuóng có bòn nguÓi, nam hoac nù, hai coi bò nara

nù, vùa ho vùa già gao Càc càu ho dò'i dàp lién tue, tié'p diln cho dé'n khi nào có nguÓi bò cupe vi khòng dói dàp dUOc thì nhuóng chày cho ngufói khàc e/ HÓ Id : là diéu ho cày lùa, phó' bié'n khAp Tri Thién

d/ HÒ xay lùa : BUOc bò khi xay lùa Bay là diéu ho dà'y tinh trù tình,

di bóc lo tình càm cùa nguÓi ho,

d/ HÒ nén (hay ho bui) : DÙng de nén dàt, dap né'n nhà, con duOc ho khi dAp mó Bay là raót diéu ho cùa tàP thè' dóng nguÓi, có ké xuóng ngiròi xó rap ràng de thùc day dpng tàc lao dpng, Biéu bò này rat phó bién Ó Tri Thién

e/ HÒ quét vói (hay già vói, dàm vói) : DÙng khi quét vói Bay là mpt lòi bò tàp thè, chia ra nhié'u giai doan ho tUdng ùng vói tién trinh còng viéc già vói, có xUÓng, xò

g/ HÒ kéo thàc : Dùng khi kéo bè qua thàc, kéo gò qua dèo Biéu ho mang tinh chat manh me, khoé khoan

h/ HÒ day noóc : Là diéu ho tàp thè', có xiióng, xó, cài xuóng, con xò, khi day noóc ra khòi ndi mac can,

i/ HÒ goi nghé (hay nghé ngO) : Là diéu ho cùa càc em bé khi chàn tràu k/ HÒ mài nhi : Là diéu bò trén song nuÓc dac sac cùa Tri Thién, phó' bié'n trén càc con song tu Hué' ra Quàng Tri, trén song Hudng, càc dà'ra Ha Trung, Cà'u Hai Bay là diéu ho ddn, nhUng cùng có lue ho tàp thè', có xuóng,

xó, HÒ mài nhi là diéu bò tình cara nhà't, vàn ve nhà't xù Hué' và mié'n Trung, the hién trpn v^n phong càch ngpt ngào, thufafng càm àn tình cùa con nguÓi

Tri Thién

1/ Ho mài day : Là diéu ho cùa ngvtdi chèo thuyé'n có làn diéu nhvt ho

mài nhi, nhufng có mot it bié'n diéu

./ HÒ.khau_d,i : Dòn khi ,àt „ ^ ,,u dai à càc huy^n Phong B i &

Quàng Bié'n, Thùa Thién Hue,

n/ HÒJchau_sònH : DÙng khi tàt nróc gàu song phó' bién ò càc vùng

dóng bang Thùfa Thién Hue

CHL^G HAI

B^C TRONG LOAI HINH VAN HOA TRI TOIEN

I -MOI QUAN HE GIt/A HO TRI THIEN VQl DAN CA CAC VUNG VA SV BIEN

CHUYÉN CUA NO TRONG QUA TRINH LICH SLf :

1.- Mói quan bé giùa ho Tri Thién vói dàn ca càc vùng khàc nhau cùa dà't nulóc :

Tri Thién là mot vùng dà't thi/c si/ dvtqfe dinh hình vào dAu thè' k^ XIV

NgUÓi Tri Thién phà'n lón có góc tu nhùng luu dàn Thanh Nghé vào Nhùng lim dàn này só'ng Ó vùng dà't mói vln khòng quèn phong tue, tép quàn Tàm hÓn tình càm ngày càng phong phù Do mòi truóng và hoàn cành song, hp có dié'u kién de' phàt huy só tnióng vàn nghé Hò tró thành mot phudng tién di tàng thém nàng suat lao dpng, giài toà si/ mét nhpc, cùng de' thè' hién tara hò'n, tình càm ngUÓi Tri Thién trong cuóc só'ng raói

Ta biét Ó Bàc bp da có càc làn diéu hò lao dóng nhi/ hò kéo go, hò day

xe, chèo thuyé'n Ó Thanh Hoà thì hò Song Ma tró thành phó' bié'n Ó Nghé Tinh, hàt vi giara phó bién trong càc ngành nghé' thù còng và lao dpng, tuy nhién chi có mot làn diéu Ninh Viét Giao có nhAn xét :

"Noi hàt vi là nói chung Bi sàu tìm hiéu chùng ta thay có nhiéu loai hàt vi, DÙ loai nào bà con cùng chi hàt mot làn diéu" (A36 tr 10),

Ve' dàn ca Nghè Tinh, Bang Vàn Lung có nhan xét tufdng ti/ ;

"Hình thùc tó' chùc hò hàt thì rauón, chà't lUOng àm nhac rà't cao, song làn di|u khòng phong phù Dàn ca Nghè Tinh rat gAn vói lao dpng Vi gAn

vói lao dóng nén giù duOc nhié'u yéu tó co, dàc biét là phufdng thùc sinh boat, vi gàn vói lao dpng nén dàn da Nghé Tinh bi nhip diéu lao dpng khòng che Nhip diéu ara nhac khòng dói và làn diéu khòng phàt trién (A89, tr 77

- 78)

Trén ed sÓ nhùng nhàn xét dó, ta thày hò Tri Thién có nhùng mói tudng quan ành hUÓng vói dàn ca Nghé Tinh, nhuf le' ló'i trong sinh boat hò hàt Tié'n trình mpt cupe hò khoan già gao Tri Thién gió'ng nhuf tié'n trình hàt vi phuÓng vài Néu thù tue mpt cuóc hàt phuÓng vài phài qua ba chàng : chàng thù nhà't gó'm hàt dao, hàt chào, hàt mùng và hàt hòi, chàng thù hai có hàt dó', hàt dó'i, chang thù ba gó'm hàt mói, hàt tình nghia (hay con gpi là hàt

xe két) và hàt tiln thi Ó cupe hò già gao Tri Thién dùng thù tue cùng trai qua càc chàng hò mói, hò chào, hò vào cuóc (gó'm hò dàm bàt, hò dó, hò àn tình dói dàp) và hò tu ta Ve' phUdng dién vàn hpc, raót só lifting lón càu

hò giòng nhau, hoàc tudng ti/ nhau giùa hò Tri Thién vói dàn ca Nghé Tinh,

chùng tò SI/ tUdng quan ành hiròng ày, vi nhvt càu hò dó'i dàp nam nù Ó Tri

Thién vói càu hàt vi cùa phiròng vài Nghé Tinh hoàn toàn gió'ng nhau :

NÙ : Bó'n rang chàng hpc kinh Thi

cà nAìn ditòi có, chù ehi rùa chàng ? Nam : Anh day chàng hpe kinh Thi

cà nAlm dvtói co có khi cà tràu,

Hoac tUdng ti/ nhau, là di bàn cùa nhau :

Nghé Tinh :

CÓ yéu thì yéu cho chàc

có true trac thì true trac cho luòn BÙng nhi^ con thò no dùng dau truóng Khi vui gidn bóng khi buon gidn trang

Tri Thién :

CÓ thUdng thì thiidng cho chAc cho chàn Cho xoàn, cho vó cho có long thufdng Lara chi nhuf con thò dùng dà'u truóng Khi vui gidn bóng khi buon àp cày v.v

Tuy nhién khó raà tìm thày ành hufóng cùa ara diéu hò Nghé Tinh trén hò

Tri Thién, Khào sàt trén thi/c dia ta có thè' tìm dUOc raót vài ndi Ò Tri Thién con lu*u truyé'n lòi hàt giara Nghé Tinh nhvt càc thón Lxfdng Viln,

Vieri Trinh, Quàng BÌnh là ndi có nhié'u mói titofng quan dé'n hò Tri Thién hdn

cà Theo si/ nghién cùu cùa chùng tói, Quàng BÌnh là ndi phàt sinh nhié'u làn diéu hò dù càc thè loai: hò nghi le", hò lao dóng sàn xuà't và nghé' nghiép,

hò sinh boat vui chdi Trong sò' dò, hò lao dóng có raót vi tri dàng ké (hai mudi bòn trén hai mudi hai làn diéu hò Ó Quàng Bình) và có ành hi/Óng raanh dén hò Tri Thién CÓ thè giài thich hién tuSOng này bAng càc nguyén do ve' dia ly, lich sù, ngón ngù, vàn boa

NgiA?c dóng lich sù, ta biét ngUÓi Viét dinh cvt Ò Quàng BÌnh và B A C Quàng Tri vào dAu thè' k^ XI (1069), dinh cvt Ò Tri Thién vào dà'u thi k^ XIV

(1306) s^ càch biét ve thói gian khòng xa nhuf giùa Nghé Tinh vói Tri Thién Giùa Quàng BÌnh và Quàng Tri, ranh giói dia ly khòng qua hié'm tró, ngàn càch nhu giùa Thùa Thién và Quàng Nam,

TÙ nhùng dieu kién dò, hò Quàng BÌnh và Tri Thién có nhié'u thuAn loi trong mói giao lufu Làn diéu hò cày lùa (hò Id) cùa BÌnh Tri Thién gió'ng nhau HÒ dufa linh có cà Ó QuAng BÌnh lln Tri Thién HÒ bui (hay hò nén)

9

chàng khàc gì nhau giik QuAng Bình và Tri Thién àm di#u hò mài xip (hay

hò 1| hó') òr Quàng BÌnh tuoi vui, ròn ràng sinh d<5ng, chlng khàc nào hò già gflio (hò khoan) cùa Tri Thién HÒ dà'y noó'c òr Tri Thién gió'ng hò day thuyén

Ò Quàng BÌnh trong loi xuóng xò Cài xuóng lén mpt càu lue bàt, rò'i "he"

lén cho càc con xó "là he, he, bè, bè " de day thuyé'n lén

Mpt só làn diéu hò giùa Quàng BÌnh và Tri Thién có nhùng net giòng nhau nhuf vày cho phép ta suy doàn mot si/ tUdng quan ành hUÓng ve' dàn ca Ó hai vùng dàt

CÓ khi SI/ lién quan ve' àm nhac trong dàn ca lai có chié'u sàu ve' thói gian, chié'u rpng ve' khòng gian nhtf trttófng hOP hò mài day Tri Thién: "Pham Duy là ngiiòi dAu tién dera bé thó'ng ara giai cùa hò mài dà'y so sành vói he thòng ara giai cùa àm nhac (gamme terapérée) Sau dò Tran Vàn Khé dera so sành àm giai hò mài day vói ara giai pélog cùa àm nhac dàn gian dào Qua Oa (Java) xù Anh-dò-né-zién

Cóng cuóc khào tAm cùa hai nhac si dà dufa din ùc thuyét là : HÒ mài day nié'n Trung niJÓc Viét và dàn ca thuóc he thòng ara giai Pélog cùa xù Anh-dó-né-2ièn cùng có raót nguò'n gó'c chung Vi nhùng ly le sau day :

1 Tai tinh Bar lac mié'n cao nguyén Trung Viét, ngifói ta dà tira thày mpt nhac khi thói tié'n sù, gpi là thach cAra (lithophone) gó'm có 11 phié'n dà mài binh chù nhat : Theo giào sU André Schaeffner, h^ thòng ara giai cùa thach c ^ tié'n sù này gàn gió'ng àm giai pélog Phài chàng àm giai hò mài

day là rapt hình thùc con sót lai cùa àm giai thach cà'm này ?

2 Khi ta nghe raót bài hàt Anh-dò-né-zién trong ara giai pélog, ta thAy bài hàt này rat giòng diéu hò mài day mié'n Trung

3 Ve' mAt ara nhac bpc, nguói ta nhAn thly nhùng ara trình (intervalles) cùa ara giai hò raài day, và cùa àm giai Pelog gà'n gùi it nhieu vói ara giai cùa nhac àn Bó bay cùa nhac raié'n Trung A Ta biét rAng qué hudng hò mài day (tình Thùa Thién) con thuóc nuÓc Chiém Trhành dén the k^ XIV, ma àin nhac Chiém Thành cùng nhuf nghé thuàt Chiém Thành nói chung dà chiù ành

huóng lón cùa vàn hoà An Bó VAy hò mài diy phài chàng là raót vi du cu thi

cùa ành huòng vàn hoà An Bó trén vàn bòa Viét Nam qua trung gian vàn hoà Chiém Thành ? Bié'u này con phài di/a trén si/ so sành cùa ba àm nhac An, Viét và Chàm raà hién nay ta chUa biè't ké't qua ra sao (a.44, tr 710)

Nhùng diéu raà càc nhà nghién cùu ara nhac néu trén tuy là ùc thuyè't

nhufng ta vln thà'y có nhùng ed sÓ di luu tàm tìm hilu, nghién cùu sàu thèm

ve ành huóng cùa vàn hoà An Bó trén vàn hoà Chara pa, ta thà'y có rapt so chùng cu trén tin nguidng Dàn Cham pa tòn thó càc vi thà'n nguyén là nhùng than linh nó'i tiéng trong thAn thoai An Bó nhu thAn Brahraa - ThAn sàng tao vù tru, vp là Savarati - nù thAn sàng tao nghé thuAt

Ben canh Brahraa là hai vi than khàc Vishnu và Xiva Vishnu là than bào tó'n

vù tru, thà'n Xiva là thà'n phà hoai Ba vi thà'n trén dvtde bié'u tufOng bà'ng

tuong thó Linga Linga chinh là nàng li/c sàng tao, là sue song cùa con

ngvtdi

Mot só' than Ó An Bó bi bié'n dang khi duOc tón thó Ó Charapa nhuf thAn Xiva Thàn này Ó An Bó raang y nghia nhàn ài, khòng phài là vi thà'n gieo ràc khùng khilp, hung dù, phà hoai nhu thAn Xiva Ó dàn toc Champa,

Hai tón giào Ó an Bó truyén sang là Bà La Món và HÓi giào diAjc nhàn dàn Charapa rat ngUdng vong, nhà't là Bà La Món giào dà tró thành dao giào chinh thòng cùa dàn toc Charapa

Ve nghé thuat, ta thay mùa Champa và An Bó có chung y nghia ve nguò'n

"Néu dUOc tiép xùc vói dàn ca Chàra thì có thè dem lai cho ta nhùng càm xùc sàu lAng (tòi nhàn manh - TTB), nhùng àm thanh cùa dàn ca nhu din ta di trong tàm tình èra ài, nhung cùng rat sòi dóng, nhón nhip

Dàn ca Chàra có nhié'u loai, thè hién nhùng nói dung khàc nhau, nhung phó' bién là nhùng bài hàt trù tinh, chùng mi/c nào cùng có lién quain din phong tue tàp quàn và nghé thuAt Chàm" (Al2, tr 23)

Mot sò dàn chùng trén, cho phép ta suy doàn có thè có si/ giao lufu cùa nhié'u nguò'n àm nhac khàc nhau vói àm nhac dàn toc di hình thành làn diéu

hò mài nhi (hay hò raài dày)."CÓ thè trong di vàng, ngufói Viét Ó raié'n Bàc vón quen dùng ngù cung dùng (do ré fa sol la), khi nara tié'n dà bi nhac Chàm vói ngu cung oàn (do rai fa sol la) quyén rù, rò'i sàng tao ra ngù cung ai (do ré non fa già, sol, la non) chàng" (A26, tr 37)

BÓ là y kién cùa mot nhà dàn tpc nhac hpc (ethno-rausicologie) ve nguyén

do phàt sinh mot ngù cung dóc dào diA?c sù dung trong dàn ca Tri Thién,

Y kién này chvta dvtOc giói khoa hpc còng nhan nén chi là mot gOi y di

tié'p tue nghién cùu sàu hdn

2 Qua trinh bién chuyén cùa hò Tri Thién :

Nhin tóng quàt, qua trinh bién chuyén cùa hò Tri Thién có nhùng giai doan sau :

- Giai doan chuyén tiép : Tiép tue sù dung càc làn diéu hò trén can, duói nUÓc sAn có Trén ed sÓ dó, có nhùng thay dó'i ve' binh thùc và le' ló'i diln xuóng sao cho phù hOP vói sinh boat và con nguói dia phuSdng trong mòi truóng si^ng mói

- Giai doan ón dinh, phàt trién : Khi cupe song dan dan di vào ne né'p, càc làn diéu hò, hàt ón dinh và có ed bòi phàt trién Bù càc thè' loai hò

lao dóng, nghi il, vui chdi, dó'ng thói phàt trién Nguói ta vui vói cóng viéc và có tara ly dùng sinh boat hò hàt de thùc day dóng tàc leio dóng, thè' hién tàm tình bóc lo thài dó, tin nguóng tara linh, ó tùng ndi, tùng lue mpt só làn diéu duOc sàng tao de dàp ùng nhu cà'u thói si/ hoac sinh boat cóng dó'ng, nghé' nghiép, HÒ trong giai doan này giàm dAn tình chat khan tnftAìg cùa còng viéc ma tàng thèm tinh chat trù tình

- Giai doan suy thoAi bié'n dang :

Khi cupe song Vàn minh ed khi ngày càng phat trién khi nhùng phiA^fng tién mày móc, dién li/c thay thè' dà'n càc phifcfrig tién thù cóng, khi càc phiidng tién giAi tri ngày càng nhié'u thi hò ngày càng suy thoài No chi

tó'n tai nhvt cài bóng ngAy mot nhat mAu vói thói gian Bó là dié'u khó thi

trành dilOc khi mày móc thay thè con nguói làm vàn nghé Con nguói khóng con là chù thè sàng tao mot càch bó'n nhién và toàn v^n nhu trxtóc Thói diém này da giòng lén tiéng chuóng bào tu cho mot só thè loai hò vón tu làu có mAt trong dói song tinh t h ^ và tình càm cùa ngUÒi dàn Tri Thién

Ve' mAt cu the, trong giai doan chuyén tié'p ta có thè ké' din hò kéo thàc

dùng khi day bè qua thàc, kéo gS qua dèo, hò dly nó'óc di dà'y thuyé'n mAc

can vói lòi xUÓng xó ddn giAn da dUOc sù dung khi lao dpng tAp the

Cuóc song ngày càng phàt trién phong phù vào thè' kj*^ XVI, hò dUa linh da duOc DUdng VAn An ghi nhAn trong tàc phàm cùa minh :

"An tàng thi mùa hat trUÓc linh cùu, ma gpi là "Tiln vong", gi6 dAu cùng

té Ó lue gà gay ma goi là "CÙng tróra" (Al, tr 13),

HÒ già vói, hò già gao, hò nén (hay hò bui), hò raài dà'y, mài nhi han

là diA^c khai sinh trong cùng mot thói diém CÓ y kién cho rang hò già vói

dUOc sang tao trUÓc tién Ó Quàng Binh, vào dAu thi kf XVII, khi quàn Nguyen xày luy Tritóng Due và lùy Thà'y di chó'ng nhau vói quàn Trinh Biéu

hò leio dóng này rò ràng là phù hOP vói tié'n trinh cùa cuóc già vói Do nó

có tàc dóng de nàng cao nàng xuàt lao dóng, nén ành hufóng cùa hò già vói

dà lan dà'n vào Tri Thién nhùng nàra sau dó

Hién cùng chUa the khang dinh nàra nào thì hò mài dà^, hò mài nhi ra dói và do ai sàng tao, nhung di/a trén làn diéu, ta có thi suy doàn hò mài day dUOe sàng tao trUÓc, do giai diéu vA tilt tlu ddn giàn, tinh chat raUOt

ma chUa là net nói bAt trong làn diéu dAy quyé'n rù này

Y kién cho làn diéu hò mài nhi dUOc phàt sinh tu Hué, do mot dai than

duói trié'u Tvf Bùc di/a vào diéu hò mài dly di sàng tàc nén, sau mói phó bié'n

trong quAn chùng Ó Tri Thién là mpt y kién dàng lufu y ve' truyén thuyét lién quan din si/ hình thành cùa hò(*)

Lan diéu hò mài nhi ngày càng phàt huy tàc dung do àm diéu raUOt ma, sàu lAng cùa nó Cùng tu sue cuin hùt dò, ngUÓi dàn Tri Thién dà sàng tao thém làn diéu hò mài nhi Hai Thanh (hay NhU Le)? phò bién Ó làng NhU Le, xà Hai Thanh QuAng Tri Làn diéu này xuà't hién trong thói ky chó'ng Phàp, là bié'n diéu cùa hò mài nhi, có tàc dung kéu gpi nhùng ngUÓi con dà't Viét laro Id trong dtìn giAc Phàp mau tró ve' vói dàn toc, nhàn dàn

HÒ mài nhò Triéu Hai cùng là mot bién diéu khàc cùa hò mài nhi, nhifng dUOc nam nù thanh nién hò dó'i dàp khi kéo sOi dét vài trén mot sàn róng HÌnh thùc hò dó'i dàp này cho ta lién tuóng dén sinh boat cùa lòi hàt phuÓng vài Ó Nghé Tinh

càc loai hò này phàt trién manh vào thói ky khàng Phàp Thói cuóc biln dó'i, sau khi Phàp thà't bai ó Bién Bién Phù, hiép dinh Genève dUOc ky kit

(») y kié'n cùa Nguyln Mòng Ùhg, nghé nhàn hò Hul hién Ó Ha Nói Chùng tói néu ra de tham khào chù khóng khàng dinh

nàm 1954 thi diéu hò mài nhi Hai Thanh cùng dAn di vào làng quèn

HÒ già gao (hò khoan Tri Thién) cùng eò dói só'ng tUdng ti/ Do lò'i dó'i dap sinh dóng, tilt tlu linh boat, àm diéu nhip nhàng vui tUdi, hò già gao

dà dvtdc dvta vào càc cuóc vui chdi giAi tri Sàn nhà cùa cu iJhg Bình Thùc

Già Thi, ThAo Am Nguyln Khoa Vy Ó Hul da bié'n thành ndi tu tAp càc tay hò nó'i tié'ng Ó Tri Thién vào nhùng dèm tràng sàng Cac coi hò di/ng trlu thay gao, cac tay hò chi cAm chAy già di lAy nhip tao hùng khói cho càc càu hò dò'i dàp Chù nhàn lai lA "thAy gA" cho cA hai phe NgUÓi ta con dùng hò già gao de tò chùc cac cupe thi hò dói dap àn giAi, cu thè lA tai bòi chO Hul 1939

Sau giAi phòng 1975, trong cac cuóc vui vàn nghé quAn chùng, ili hò già gao dó'i dàp, ké truyén tich truyén dàn gian cùng dUOc nhàn dàn Tri Thién rat barn mó» Nhié'u dèm hò già gao di^c tó chùc duói hinh thùc trình diln trén sàn khàu Cac tay hò nói tié'ng du^c mói di hò dó'i dàp, giù nhip bAng mot dui go danh trén mAt bàn HÌnh thùc sinh boat vàn nghé này kéo dai trong khoàng taro nàm (1978 - 1986) thi chlm dùt khi càc phUdng tién nghe nhin phó' bié'n trong quAn chùng

NgAy nay, ló'i hò già gao dó'i dàp lai dUOe trinh diln trong càc thuyé'n

du lich trén song HUdng de giói thiéu cho du khàch trong và ngoài nUÓc bilt mot sinh boat vàn nghé dàn gian mot thói vAng bóng Ó Tri Thién

HÒ dAp bAp dUOc phàt sinh tUdng dó'i rauón Ó QuAng Tri Vào nhùng nàra tién bàn thi k^ XX, càc chù dié'n Ó ThUOng Xa, huyén Hai Làng có sàng kié'n tó' chùc càc cuóc hò dó'i dàp nam nù khi ngÒi thành hai bang dó'i dièn nhau di dAp bAp, Nhó hinh thùc sinh boat vàn nghé nAy, nàng suà't dà tàng lén rò rAt Tuy nhién lòi hò hàt này cùng khòng tó'n tai dUOc bao làu

HÒ bài thai - bài chòi có cuóc sing dai hdn, có le nò gàn lié'n vói phong tue tAp quàn cùa dàn toc vào nhùng ngày Tét có truyé'n, loai bò này lai xuà't hién de dàp ùng yéu cAu vui chdi cùa nhàn dàn Cho din nhùng nàm tàm mUdi cùa thè k^ này, nò van con tó'n tai Ben nay thì da màt dàu,

TrUÒng tó'n làu hdn cà là loai hò ru con Ve' càc làng qué Tri Thién, ta lai nghe tiéng hi ru con era ài thiét tha Sinh boat nóng thón Tri Thién

chua dvtdc dién khi hoà, hién dai hoà mot càch toàn dién nèn hò ru v ^ con

chò dùng Cho dén mot lue nào dó, khi mày móc thay thè sinh boat, lao dóng con ngUÓi, làn diéu hò này có nguy ed biln dang hoAc màt dlu, nhU tritòng bop làn diéu hò ó, hò xay lùa, hò quét vói thinh hành mpt thùa, khi dói song nóng nghiép, thù cóng nghiép tó'n tai và phàt triè'n Ó Tri Thién

Tuy nhién, có mpt loai hò tUÓng chùng màt dàu, nay lai thày xuàt hié^ì,

dò là hò dua linh Sinh boat hò này lai dUOc tai lAp theo vói si/ phuc hó'i

càc il bpi co truyé'n NhU chùng ta da biét, hò dvta linh dUOc DUdng Vàn An

di cAp din trong tàc phim "6 Chàu cAn lue" (thi k^ XVI), dé'n nay da hdn bó'n

tram nam, trai qua bao thàng trAm, bién dói Si/ tró lai cùa hò dvta linh

trong dói song ed khi hién dai là raót chùng có cho ta thà'y yé'u tó' tin ngUdng tàm linh van con sàu dam trong nép sòn, nép nghi cùa dàn Tri Thién

HÒ là sàn phàm cùa con ngUÒi trong dói song Nò diiOc khai sinh, phàt trién và tàn lui theo dói song vat chat và tinh than cùa con ngUÓi Mpt

dié'u cà'n chù y là trong qua trinh bié'n chuyén, nó dvtqfc bó'i dAp bòi nhùng

ngUdi trong tang lóp tri thùc nho hoc HÒ tuy có raat Ó mié'n Bàc khà làu, nhung trong qua trinh bié'n chuyén, nó khòng dupe càc nho si tri thùc tham

già d^ dà và de' lai càc cóng trinh vàn hoc nhU Ó Tri Thién Chinh nhó si/

góp mAt dóng dào lóp tri thùc này, già tri vàn hpc cac càu bò Ó Tri Thién dUOc thém ed bòi de nàng cao