Chủ đề dạy học môn Ngữ văn lớp 10 Truyện, sử kí trung đại Việt Nam, được soạn theo tài liệu tập huấn của Bộ GDĐT (2017). Chủ đề có đầy đủ các phần giới thiệu nội dung của chủ đề, mục tiêu cần đạt, bảng mô tả mức độ yêu cầu của mỗi câu hỏi bài tập, thiết kế tiến trình dạy học...
Trang 1CH Đ Ủ Ề
(02 TI T) Ế
Ng ườ i so n: Tr n Th Y n Trinh ạ ầ ị ế
Đ n v : THPT Th ơ ị ủ Khoa Huân
(Chợ Gạo, Tiền Giang)
A N I DUNG CH Đ Ộ Ủ Ề
I NH NG V N Đ CHUNG Ữ Ấ Ề
1 Truyện truyền kì
Truyền kì là một thể văn xuôi tự sự thời trung đại phản ánh hiện thực qua những yếu tố kì lạ hoang đường Trong truyện truyền kì, thế giới con người và thế giới cõi âm với những thánh thần, ma quỷ có sự tương giao Đó chính là yếu
tố tại nên sự hấp dẫn của thể loại Tuy nhiên, đằng sau những tình tiết phi hiện thực, người đọc có thể tìm thấy những vấn đề cốt lõi của hiện thực cũng như quan niệm và thái độ của tác giả
Trong văn học trung đại Việt Nam, thể loại truyền kì có một vị trí khá vững chắc Có thể kể đến các tác phẩm tiêu biểu như “Truyền kì tân phả” của Đoàn Thị Điểm, “Công dư tiệp kí” của Vũ Phương Đề, “Tân truyền kì mạn lục” của Phạm Quí Thích… Tuy nhiên, được chú ý nhiều nhất vẫn là “Truyền kì mạn lục” của Nguyễn Dữ
“Truyền kì mạn lục” là tác phẩm viết bằng chữ Hán, gồm 20 truyện, ra đời vào nửa đầu thế kỉ XVI Tác phẩm thực sự là một sáng tác văn học với sự gia công hư cấu, sáng tạo, trau chuốt, gọt giũa của Nguyễn Dữ chứ không phải là một công trình ghi chép đơn thuần Các truyện hầu hết ở thời Lí, Trần, Hồ, Lê
Sơ và đều có yếu tố hoang đường nhưng đằng sau nhữngg yếu tố hoang đường
Trang 2đó chính là hiện thực xã hội phong kiến đương thời với đầy rẫy những tệ nạn
mà tác giả muốn vạch trần, phê phán Qua tác phẩm, người đọc thấy được số phận bi thảm của những con người nhỏ bé trong xã hội, những bi kịch tình yêu
mà thiệt thòi thường rơi vào người phụ nữ Tác phẩm cũng thể hiện tinh thần dân tộc, bộc lộ niềm tự hào về nhân tài, văn hóa nướcc Việt, đề cao đạo đức nhân hậu, thủy chung đồng thời khẳng định quan niệm sống “lánh đục về trong” của lớp trí thức ẩn dật đương thời “Truyền kì mạn lục” vừa có giá trị hiện thực
và nhân đạo cao vừa là một tuyệt tác của thể loại truyền kì, từng được Vũ Khâm Lân khen tặng là “’thiên cổ kì bút” Tác phẩm đã được dịch ra nhiều thứ tiếng nước ngoài và được đánh giá cao trong số các tác phẩm truyền kì ở các nước đồng văn
2 Sử kí
Sử kí là một thể loại văn học chức năng của văn học trung đại Việt Nam Hiểu nôm na, sử kí là ghi chép việc đã xảy ra thông qua sử liệu thành văn và truyền miệng để tái hiện quá khứ bằng chữ viết Theo tư duy « văn, triết, sử bất phân » của văn học trung đại thì sử kí được xem là một thể loại văn học thành văn nhưng thuộc nhóm văn học chức năng, phân biệt với văn chương hình tượng Nổi tiếng nhất trong văn học trung đại Việt Nam về thể loại này có lẽ là
bộ « Đại Việt sử kí toàn thư do Ngô Sĩ Liên soạn Đây là bộ chính sử lớn của nước ta, được hoàn thành năm 1479, gồm 15 quyển, ghi chép lịch sử từ thời Hồng Bàng cho đến khi Lê Thái Tổ lên ngôi (1428) Theo lời tựa của chính tác giả ở đầu tập sách thì « Đại Việt sử kí toàn thư » được biên soạn dựa trên cơ sở sách « Đại Việt sử kí » của Lê Văn Hưu ở thời Trần và « Sử kí tục biên » của Phan Phu Tiên ở đầu thời Hậu Lê Tác phẩm thể hiện tinh thần dân tộc mạnh
mẽ, vừa có giá trị sử học, vừa có giá trị văn học
II ĐỌC HIỂU MỘT SỐ TÁC PHẨM/ ĐOẠN TRÍCH TIÊU BIỂU
1 “Chuyện chức phán sự đền Tản Viên” (Nguyễn Dữ) là tác phẩm rích
trong tập truyện “Truyền kì mạn lục” Qua câu chuyện về Ngô Tử Văn – một trí thức nước Việt – dũng cảm đốt đền tà, đấu tranh đến cùng tiêu diệt hồn ma tên
Trang 3giặc xâm lược là gã Bách Hộ họ Thôi để trừ gian diệt ác cho dân và lấy lại danh
vị cho thổ thần nước Việt, Nguyễn Dữ đã khẳng định niềm tin công lí chính nghĩa nhất định sẽ chiến thắng gian tà Truyện có sức lôi cuốn người đọc bởi lối
kể chuyện lôi cuốn, nhân vật được xây dựng sắc nét, tình tiết và diễn biến truyện giàu kịch tính Đồng thời, những chi tiết hoang đường kì ảo trong truyện cũng là yếu tố quyết định tạo nên hấp dẫn lâu dài cho tác phẩm
2 “Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn” và “Thái sư Trần Thủ Độ”
(trích Đại Việt sừ kí toàn thư - Đọc thêm) là những đoạn trích đặc sắc trong bộ
sử kí của Ngô Sĩ Liên Bằng lối kể chuyện hấp dẫn với những chi tiết chọn lọc
và xúc động, tác giả đã khắc họa đậm nét hình ảnh của hai nhân vật kì tài trong lịch sử Việt Nam là Trần Quốc Tuấn và Trần Thủ Độ như là những nhân cách vĩ đại, bất tử trong lòng dân tộc Đồng thời qua đó, người biên soạn cũng nêu cao những bài học đạo lí quý báu cho đời sau
B TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ
I MỤC TIÊU
Sau khi học xong chủ đề, học sinh cần đáp ứng được những yêu cầu sau:
1 Kiến thức
- Hiểu được một số đặc điểm cơ bản của thể loại truyền kì và sử kí;
- Nắm được đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của một số tác phẩm/ đoạn trích;
- Hiểu được thông điệp và bài học đạo lí mà các tác giả gửi gắm
2 Kĩ năng
- Biết cách đọc hiểu tác phẩm/ đoạn trích theo đặc trưng thể loại;
- Biết cách tiếp cận và phân tích một nhân vật văn xuôi tự sự trung đại
3 Thái độ
- Bồi dưỡng lòng yêu chính nghĩa, niềm tự hào về người trí thức nước Việt;
- Biết cảm phục, tự hào về tài năng, đức độ của các nhân vật lịch sử;
- Biết tự rút ra bài học đạo lí từ các tác phẩm/ đoạn trích để từ đó có khát vọng sống tốt, sống đẹp hơn
Trang 44 Định hướng năng lực hình thành
- Năng l c thu th p thông tin liên quan đ n văn b n;ự ậ ế ả
- Năng l c gi i quy t nh ng tình hu ng đ t ra trong văn b n;ự ả ế ữ ố ặ ả
- Năng l c đ c – hi u truy n, s kí trung đ i;ự ọ ể ệ ử ạ
- Năng l c trình bày suy nghĩ, c m nh n c a cá nhân v ý nghĩa c aự ả ậ ủ ề ủ văn b n;ả
- Năng l c h p tác khi trao đ i, th o lu n v n i dung và ngh thu tự ợ ổ ả ậ ề ộ ệ ậ
c a văn b n;ủ ả
II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH
1 Chuẩn bị của giáo viên
- Các tư liệu về truyện truyền kì, sử kí, …;
- Tranh ảnh minh họa
2 Chuẩn bị của học sinh
- Sưu tầm các tư liệu về truyện truyền kì và “Truyền kì mạn lục”, về sử kí
và “Đại Việt sử kí toàn thư”;
- Tìm hiểu về nội dung cốt truyện của truyện “Chuyện chức phán sự đền
Tản Viên”.
III THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC CHỦ ĐỀ
1 Tìm hiểu về truyện truyền kì
a Thảo luận trả lời các câu hỏi
(1) Truyện truyền kì là gì? Đặc điểm của thể loại truyện truyền kì?
(2) Trình bày các thông tin về “Truyền kì mạn lục” của Nguyễn Dữ (dung lượng, thời điểm ra đời, nội dung, giá trị…).
b Báo cáo kết quả với thầy/ cô giáo
c Giáo viên nhận xét và chốt ý
(1) Th lo i ể ạ truy n kì: ề
+ m t th văn xuôi t s th i trung đ iộ ể ự ự ờ ạ
+ ph n ánh hi n th c qua các y u t kì l , hoang đả ệ ự ế ố ạ ường
Trang 5(2) Truy n kì m n l c ề ạ ụ
+ g m 20 truy n, vi t b ng ch Hánồ ệ ế ằ ữ
+ ra đ i: n a đ u TK XVIờ ử ầ
+ được khen t ng: “thiên c kì bút”ặ ổ
2 Tìm hiểu về sử kí
a Thảo luận trả lời các câu hỏi
(1) Thế nào là sử kí ?
(2) Giới thiệu sơ lược về “Đại Việt sử kí toàn thư” của Ngô Sĩ Liên (quá trình biên soạn, nội dung…)
b Báo cáo kết quả với thầy/ cô giáo
c Giáo viên nhận xét và chốt ý
(1) Sử kí: Sử kí là một thể loại văn học chức năng của văn học trung đại
Việt Nam Hiểu nôm na, sử kí là ghi chép việc đã xảy ra thông qua sử liệu thành văn và truyền miệng để tái hiện quá khứ bằng chữ viết
(2) Đại Việt sử kí toàn thư
- Hoàn thành năm 1479
- Gồm 15 quyển
- Nội dung: ghi chép lịch sử từ thời Hồng Bàng cho đến khi Lê Thái Tổ lên ngôi (1428)
- Được biên soạn dựa trên cơ sở sách « Đại Việt sử kí » của Lê Văn Hưu ở thời Trần và « Sử kí tục biên » của Phan Phu Tiên ở đầu thời Hậu Lê
3 Đọc hiểu truyện “Chuyện chức phán sự đề Tản Viên”
a Đọc văn bản ở SGK Ngữ Văn 10 tập 2, trang 56-60
b Thảo luận trả lời các câu hỏi
(1) Nhân vật Ngô Tử Văn có những tính cách, phẩm chất gì? Tìm các chi tiết trong truyện đề làm rõ cho những phát hiện đó của anh/ chị.
(2) Cuối cùng, chiến thắng đã thuộc về Ngô Tử Văn Ý nghĩa của chiến thắng đó?
Trang 6(3) Truyện có ngụ ý phê phán xã hội đương thời hết sức thâm thúy Theo anh chị, những ngụ ý đó là gì?
(4) Nhận xét về nghệ thuật kể chuyện của Nguyễn Dữ.
c Báo cáo kết quả với thầy/ cô giáo
d Giáo viên nhận xét và chốt ý
(1) Nhân v t Ngô T Văn ậ ử
a C ươ ng tr c, yêu chính nghĩa ự
- Qua l i gi i thi u: “kh ng khái, nóng n y, th y s tà gian thì khôngờ ớ ệ ả ả ấ ự
th ch u để ị ược (…) là m t ngộ ườ ươi c ng tr c”ự
- Hành đ ng đ t đ n tà:ộ ố ề
+ nguyên nhân: yêu ma trong đ n tác quái, gây h i dân gianề ạ
+ thái đ : “t c gi n”ộ ứ ậ
+ hành đ ng: “t m g i s ch sẽ, kh n tr i r i châm l a đ t đ n” ộ ắ ộ ạ ấ ờ ồ ử ố ề kính
c nẩ
+ trước thái đ lo s c a m i ngộ ợ ủ ọ ườ “vung tay không c n gì c ”i ầ ả
Vi c làm chính nghĩa: tr h i cho dânệ ừ ạ
- S n sàng nh n ch c phán s đ n T n Viên đ th c hi n công lí ẵ ậ ứ ự ở ề ả ể ự ệ tình yêu chính nghĩa vượt qua n i s sinh t ỗ ợ ử
b Dũng c m kiên c ả ườ ng
- Trước l i đe d a c a h n ma tờ ọ ủ ồ ướng gi c ặ “v n c ng i ng tẫ ứ ồ ấ
ngưởng t nhiên” ự không h run s ề ợ
- B k t t i v i vàng Minh Ty:ị ế ộ ộ ở
+ cãi l i qu sai: “Ngô So n này …oan u ng” (tr.58)ạ ỷ ạ ổ
+ v ch m t tên hung th n b ng “l i lẽ c ng c i, không ch u nhúnạ ặ ầ ằ ờ ứ ỏ ị
nhường chút nào”
B t ngu n t s c m nh c a chính nghĩa, ni m tin vào công lí.ắ ồ ừ ứ ạ ủ ề
Trang 7c Giàu tinh th n dân t c ầ ộ đ u tranh đ n cùng đ di t tr h n ma tênấ ế ể ệ ừ ồ
tướng gi c, làm sáng t n i oan và ph c h i danh v cho th th n nặ ỏ ỗ ụ ồ ị ổ ầ ước
Vi t.ệ
(2) Ý nghĩa chi n th ng c a Ngô T Văn: ế ắ ủ ử
- kh ng đ nh chân lí chính th ng tàẳ ị ắ
- th hi n tinh th n dân t c m nh mẽ và quy t tâm đ u tranh b oể ệ ầ ộ ạ ế ấ ả
v công lí, chính nghĩa.ệ
(3) Ng ý c a tác ph m ụ ủ ẩ
- V ch tr n b n ch t x o quy t, hung ác c a b n xâm lạ ầ ả ấ ả ệ ủ ọ ược (qua h nồ
ma tên tướng gi c h Thôi);ặ ọ
- Ph i bày th c trr ng b t công, th i nát c a xã h i đơ ự ạ ấ ố ủ ộ ương th i:ờ
+ Qua l i k c a th th n: “Nh ng đ n mi u g n quanh…ng i xó m tờ ể ủ ổ ầ ữ ề ế ầ ồ ộ
n i” (tr.57)ơ
+ Qua l i m ng c a Diêm Vờ ắ ủ ương: “Lũ các ngươi …sao h t đế ược!” (tr.59)
Chuy n cõi âm cũng là chuy n xã h i đệ ệ ộ ương th i.ờ
- Nh n nh hãy đ u tranh đ n cùng đ ch ng l i cái x u, cái ác (quaắ ủ ấ ế ể ố ạ ấ chi n th ng c a Ngô T Văn).ế ắ ủ ử
(4) Ngh thu t k chuy n ệ ậ ể ệ
- C t truy n giàu k ch tính, k t c u ch t chẽố ệ ị ế ấ ặ
- D n d t truy n khéo léo, chi ti t h p d nẫ ắ ệ ế ấ ẫ
- K chuy n và miêu t sinh đ ngể ệ ả ộ
- Nhi u y u t kì o nh ng v n mang nh ng nét hi n th c.ề ế ố ả ư ẫ ữ ệ ự
4 Hướng dẫn đọc hiểu các đoạn trích “Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn” và “Thái sư Trần Thủ Độ”
a Hướng dẫn học văn bản ở SGK Ngữ Văn 10 tập 2
b Nêu các câu hỏi
Trang 8(1) Kế sách giữ nước của Trần Quốc Tuấn là gì? Qua đó anh chị nhận thấy tấm lòng của ông đối với nhân dân và đất nước như thế nào?
(2) Nhân vật Trần Quốc Tuấn được đặt trong những ối quan hệ nào? Qua mỗi mối quan hệ, anh chị nhận ra điều gì về nhân cách, tài năng của ông? (3) Nêu những tình tiết có liên quan tới Trần Thủ Độ Mỗi tình tiết đã bộc
lộ một khía cạnh nào về tính cách của ông?
(4) Nêu những nét đặc sắc về nghệ thuật kể chuyện và khắc họa nhân vật của nhà viết sử.
c Học sinh đọc thêm ở nhà và giải quyết vấn đề mà thầy/ cô giáo đặt ra
d Giáo viên kiểm tra việc thực hiện nhiệm vụ của học sinh
C BẢNG MÔ TẢ CÁC YÊU CẦU VÀ CÂU HỎI, BÀI TẬP KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ
1 Bảng mô tả các mức yêu cầu cần đạt
Nhận biết Thông hiểu Vận dụng
Cấp thấp Cấp cao
1 Truyện
truyền kì
- Nêu thông tin về thể loại truyện truyền
kì: khái niệm,
đặc điểm.
- Nêu thông
“Truyền kì mạn lục”:
dung lượng, nội dung, giá trị…
2 Sử kí - Nêu thông
tin về thể loại
sử kí: khái
niệm, đặc
Trang 9điểm
- Nêu thông
“ĐVSKTT”:
dung lượng, quá trình biên soạn…
3 “Chuyện
chức phán
sự đền Tản
Viên”
Nêu xuất xứ, tóm tắt được tác phẩm
- Hiểu được tính cách, phẩm chất của Ngô Tử Văn qua hành động đốt đền tà và cuộc đấu tranh với hồn ma tướng giặc
- Thấy được ngụ
ý của tác phẩm
Chỉ ra được các chi tiết đặc sắc và phân tích được ý nghĩa của chúng trong việc khắc họa tính cách nhân vật
Làm được bài văn nghị luận phân tích một nhân vật văn xuôi tự
sự trung đại
4 Đoạn
trích “HĐ
ĐVTQT” và
“TSTTĐ”
Nêu được xuất xứ của đoạn trích
Hiểu được tính cách, tài năng và đức độ của các nhân vật lịch sử
Chỉ ra được đặc sắc nghệ thuật kể chuyện và xây dựng nhân vật trong các đoạn trích
Câu hỏi định tính, định lượng:
Câu tự luận trả lời ngắn (lí giải, phát hiện, nhận
xét, đánh giá…)
Bài nghị luận (trình bày suy nghĩ, cảm nhận,
kiến giải riêng của cá nhân…)
Bài tập thực hành:
Hồ sơ (tập hợp các sản phẩm thực hành)
Bài tập dự án (nghiên cứu so sánh các phương diện về cảm hứng, tư tưởng, bút pháp của các tác giả trung đại được thể hiện trong các tác phẩm cùng
đề tài)
Trang 102 Câu hỏi và bài tập theo định hướng phát triển năng lực
2.1 Câu hỏi mức độ nhận biết
(1) Truyện truyền kì là gì? Đặc điểm của thể loại truyện truyền kì?
(2) Trình bày các thông tin về “Truyền kì mạn lục” của Nguyễn Dữ (dung lượng, thời điểm ra đời, nội dung, giá trị…).
(3) Thế nào là sử kí ?
(4) Giới thiệu sơ lược về “Đại Việt sử kí toàn thư” của Ngô Sĩ Liên (quá trình biên soạn, nội dung…)
2.2 Câu h i m c đ thông hi u ỏ ứ ộ ể
(1) Nhân vật Ngô Tử Văn có những tính cách, phẩm chất gì?
(2) Truyện “CCPSĐTV” có ngụ ý phê phán xã hội đương thời hết sức thâm thúy Theo anh chị, những ngụ ý đó là gì?
(3) Chỉ ra các chi tiết hoang đường kì ảo trong truyện “CCPSĐTV”.
(4) Kế sách giữ nước của Trần Quốc Tuấn là gì? Qua đó anh chị nhận thấy tấm lòng của ông đối với nhân dân và đất nước như thế nào?
(5) Nhân vật Trần Quốc Tuấn được đặt trong những mối quan hệ nào? Qua mỗi mối quan hệ, anh chị nhận ra điều gì về nhân cách, tài năng của ông? (6) Nêu những tình tiết có liên quan tới Trần Thủ Độ Mỗi tình tiết đã bộc
lộ một khía cạnh nào về tính cách của ông?
2.3 Câu hỏi mức độ vận dụng thấp
(1) Cho bi t nguyên nhân, thái đ và hành đ ng c a Ngô T Văn khi ế ộ ộ ủ ử
đ t đ n Vi c làm ố ề ệ đó c a chàng nói lên đi u gì? ủ ề
(2) Phân tích thái đ , ph n ng c a Ngô T Văn khi g p h n ma tên ộ ả ứ ủ ử ặ ồ Bách H và Th th n Qua đó anh ch có đánh giá nh th nào v nhân v t? ộ ổ ầ ị ư ế ề ậ (3) Cu c đ u tranh Minh ti c a Ngô T Văn di n ra nh th nào? ộ ấ ở ủ ử ễ ư ế Chi n th ng c a chàng có ý nghĩa gì? ế ắ ủ
(4) Theo anh ch , vì sao Ngô T Văn ch p nh n cái ch t đ nh n ị ử ấ ậ ế ể ậ chuwsc phán s Minh ti? ự ở
2.4 Bài t p m c đ v n d ng cao ậ ứ ộ ậ ụ
Trang 11Phân tích nhân v t Ngô T Văn trong truy n “CCPSĐTV” c a Nguy n ậ ử ệ ủ ễ
D ữ
H T Ế