Thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn toán lớp 5

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KIM NGỌC THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN LỚP 5 Ngành: Giáo dục học Giáo dục tiểu học Mã số: 8 14 01 01 L

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KIM NGỌC

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG

DẠY HỌC MÔN TOÁN LỚP 5

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KIM NGỌC

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG

DẠY HỌC MÔN TOÁN LỚP 5

Ngành: Giáo dục học (Giáo dục tiểu học)

Mã số: 8 14 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Thị Thu Hương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng, các kết quả trong luận văn là trung thực và chưa được công bố ở bất kỳ công trình nào khác, các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2019

Tác giả luận văn Kim Ngọc

LỜI CẢM ƠN

Trước hết em xin bày tỏ lòng biết ơn đối với TS Lê Thị Thu Hương - người

đã tận tình chỉ bảo giúp đỡ em trong học tập, nghiên cứu và giúp em hoàn thành

luận văn này

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô, khoa Giáo dục Tiểu học, Bộ phận Sau đại học, Phòng Đào tạo, Thư viện trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện cho em trong thời gian học tập tại trường

Xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy cô giáo cùng các em học sinh các trường Tiểu học Nguyễn Viết Xuân, Tiểu học Đội Cấn thành phố Thái Nguyên đã giúp tôi khảo sát và thực nghiệm các nội dung trong luận văn này

Để hoàn thành luận văn: “Thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm trong

dạy học môn Toán lớp 5” tôi đã sử dụng, kế thừa có chọn lọc các nghiên cứu

của các tác giả đi trước, đồng thời nhận được rất nhiều sự quan tâm, chỉ bảo của các thầy, cô giáo; sự giúp đỡ của bạn bè, người thân đã động viên tôi trong quá

trình hoàn thành luận văn

Mặc dù đã có nhiều cố gắng và nỗ lực để hoàn thành tốt luận văn nhưng chắc chắn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được sự chỉ bảo, đóng góp của các thầy, cô giáo và các bạn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2020

Tác giả luận văn Kim Ngọc

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ vii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 2

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

6 Phạm vi nghiên cứu 3

7 Phương pháp nghiên cứu 3

8 Cấu trúc luận văn 4

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 5

1.1 Khái quát về tình hình nghiên cứu 5

1.1.1 Nghiên cứu trên thế giới 5

1.1.2 Nghiên cứu trong nước 7

1.2 Hoạt động trải nghiệm 9

1.2.1 Khái niệm 9

1.2.2 Vai trò của hoạt động trải nghiệm trong dạy học và giáo dục học sinh 11

1.2.3 Các hình thức tổ chức dạy học trải nghiệm 13

1.3 Nội dung và yêu cầu cần đạt của môn Toán lớp 5 chương trình giáo dục phổ thông 2018 18

1.4 Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 5 25

1.4.1 Tư duy 25

1.4.2 Ngôn ngữ 26

1.4.3 Chú ý 26

1.4.4 Trí nhớ 27

1.4.5 Quan sát 27

1.4.6 Tưởng tượng 27

1.5 Thực trạng thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán tại các trường tiểu học hiện nay 28

1.5.1 Mục đích khảo sát 28

1.5.2 Đối tượng khảo sát 28

1.5.3 Nội dung 30

1.5.4 Phương pháp 30

1.5.5 Kết quả khảo sát 30

Tiểu kết chương 1 37

Chương 2: THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN LỚP 5 38

2.1 Quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán lớp 5 38

2.2 Nguyên tắc thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học ở Tiểu học 41

2.2.1 Nguyên tắc 1: Đảm bảo tính trải nghiệm và phát huy khả năng sáng tạo của HS 41

2.2.2 Nguyên tắc 2: Đảm bảo mục tiêu giáo dục 41

2.2.3 Nguyên tắc 3: Đảm bảo tính vừa sức 42

2.2.4 Nguyên tắc 4: Đảm bảo sự thống nhất giữa vai trò tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của HS và vai trò chủ đạo của GV 42

2.3 Thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán lớp 5 43

2.3.1 Thiết kế hoạt động trải nghiệm theo hình thức Thực hành ứng dụng các kiến thức toán học vào thực tiễn và các chủ đề liên môn 43

2.3.2 Thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm theo hình thức Tổ chức các hoạt động ngoài giờ chính khoá 58

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 82

3.1 Mục đích thực nghiệm 82

3.2 Đối tượng thực nghiệm 82

3.3 Thời gian thực nghiệm 82

3.4 Nội dung thực nghiệm 82

3.5 Cách tiến hành thực nghiệm 83

3.6 Các phương pháp đánh giá kết quả thực nghiệm 83

3.7 Phân tích kết quả thực nghiệm 84

3.7.1 Phân tích kết quả thực nghiệm về mặt định lượng 84

3.7.2 Phân tích kết quả thực nghiệm về mặt định tính 87

3.8 Kết luận chung về thực nghiệm sư phạm 88

Tiểu kết chương 3 89

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

PHỤ LỤC

DANH MỤC VIẾT TẮT

HĐTN : Hoạt động trải nghiệm

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Bảng 1.1 Số lượng GV dạy môn Toán lớp 5 ở các trường tham gia khảo

sát thực trạng 29

Bảng 1.2 Số lượng cán bộ quản lí ở các trường tham gia khảo sát thực trạng 29

Bảng 1.3 Số lượng HS ở các trường tham gia khảo sát thực trạng 29

Bảng 1.4 Mức độ quan tâm của GV đối với việc tổ chức và thiết kế các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán 30

Bảng 1.5 Mức độ sẵn sàng thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán 31

Bảng 1.6 Nhận thức của GV về hoạt động trải nghiệm trong dạy học 32

Bảng 1.7 Mức độ thường xuyên tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học Toán lớp 5 32

Bảng 1.8 Những khó khăn của GV khi thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán lớp 5 33

Bảng 1.9 Mức độ thường xuyên tham gia hoạt động trải nghiệm trong môn Toán lớp 5 34

Bảng 1.10 Mức độ mong muốn của HS về tham gia các hoạt động trải nghiệm trong môn Toán lớp 5 35

Bảng 3.1 Kết quả bài kiểm tra của lớp 5A và lớp 5G 85

Bảng 3.2 Kết quả xử lý số liệu thống kê lớp 5A và 5G 86

Biểu đồ 3.1 Tỷ lệ phần trăm kết quả bài kiểm tra của lớp 5A và 5G 86

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thực hiện hóa tinh thần “Đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và đào tạo, đáp ứng nhu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” của Nghị quyết 29 - Hội nghị Trung ương 8 Khóa XI, chúng ta đã và đang thực hiện đổi mới nội dung chương trình, sách giáo khoa phổ thông Đây là một nhu cầu và cũng là một yêu cầu cấp

thiết đối với GD hiện đại nhằm “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học; học đi đôi với hành; lí luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với

Tháng 12/2018 vừa qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tban hành chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (CTGDPT 2018) Trong đó, mục tiêu của môn

Toán ở trường phổ thông được xác định là “ góp phần hình thành và phát triển các phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và năng lực toán học cho HS; phát triển kiến thức, kĩ năng then chốt và tạo cơ hội để HS được trải nghiệm, vận dụng toán học vào thực tiễn; tạo lập sự kết nối giữa các ý tưởng toán học, giữa Toán học với thực tiễn, giữa Toán học với các môn học và hoạt động giáo dục khác ”

Mục tiêu trên được thể hiện rất rõ trong chương trình của môn Toán khi

có tới 5% thời lượng của môn học dành cho các hoạt động thực hành, trải nghiệm Khi tham gia các hoạt động thực hành, trải nghiệm, HS sẽ được vận dụng những tri thức, kiến thức, kĩ năng, thái độ đã được tích luỹ từ giáo dục toán học và những kinh nghiệm của bản thân vào thực tiễn cuộc sống một cách sáng tạo; phát triển cho học sinh những năng lực cần thiết cho bản thân trở thành người lao động tương lai và người công dân có trách nhiệm; giúp học sinh bước đầu xác định được năng lực, sở trường của bản thân nhằm định hướng và lựa chọn nghề

Đặc biệt, với đặc điểm tâm lí lứa tuổi đặc trưng của mình, HS lớp 5 có tư duy và nhận thức khá phát triển, các em luôn thích thú, hứng khởi với các hoạt động tích cực, điều này rất thuận lợi để tiến hành các HĐTN trong hoạt động dạy học Bằng hoạt động và thông qua các hoạt động trải nghiệm, các em được lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kĩ năng và bồi dưỡng hành vi, cảm xúc của mình Hơn lúc nào hết, việc tham gia hoạt động, tiến hành trải nghiệm, thể hiện năng lực của bản thân là con đường tự nhiên nhất, nhẹ nhàng nhất mà hiệu quả nhất đưa các

em đến với yêu cầu hoàn thành tốt mục tiêu dạy học toán và bồi dưỡng năng lực, phẩm chất cần thiết, đáp ứng mục tiêu đổi mới chương trình, sách giáo khoa ở trường tiểu học

Để góp phần giúp GV, HS nâng cao hiệu quả và chất lượng giảng dạy, học tập

môn Toán lớp 5, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài luận văn thạc sĩ: “Thiết kế và

tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán lớp 5”

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề chung nhất về lí luận và thực tiễn về HĐTN ở tiểu học và đặc điểm của HS lớp 5 để thiết kế các HĐTN trong dạy học môn Toán lớp 5

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học môn Toán lớp 5

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động trải nghiệm trong môn Toán lớp 5

4 Giả thuyết khoa học

Nếu thiết kế và tổ chức thực hiện thành công các HĐTN thì sẽ góp phần nâng cao hiệu quả dạy học trong dạy học môn Toán lớp 5

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Xác định cơ sở lý luận về hoạt động trải nghiệm và việc thiết kế các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán lớp 5

5.2 Khảo sát, đánh giá thực trạng thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán lớp 5

5.3 Thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán lớp 5

5.4 Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi của các hoạt động đã thiết kế cũng như khẳng định tính hiệu quả của kết quả nghiên cứu

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận, gồm: Phương pháp tổng hợp, hệ

thống hoá, phân tích tài liệu để xác định các khái niệm và xây dựng khung lý thuyết

của đề tài nghiên cứu

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn, gồm:

7.2.1 Phương pháp quan sát: tiến hành quan sát, khảo sát thực tế, thu thập

thông tin góp phần làm rõ thực trạng nghiên cứu

7.2.2 Phương pháp điều tra bằng Ankét: tiến hành lấy ý kiến của các đối

tượng nghiên cứu thông qua phiếu điều tra, bảng hỏi nhằm làm rõ thực trạng cần

nghiên cứu

7.2.3 Phương pháp chuyên gia: trưng cầu ý kiến chuyên gia về các nội dung

nghiên cứu, đánh giá thực trạng nghiên cứu, đánh giá về tính khoa học và tính

7.2.4 Phương pháp thống kê toán học: Sử dụng các công thức toán học để

tính toán các chỉ số định lượng trong nghiên cứu thực trạng và đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm

7.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Để kiểm tra tính khả thi của các hoạt

động đã thiết kế

8 Cấu trúc luận văn

Cấu trúc luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2 Thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn

Toán lớp 5

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

Ngoài ra, luận văn còn có phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục các tài liệu

tham khảo và Phụ lục

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Khái quát về tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nghiên cứu trên thế giới

Hệ thống lý luận về HĐTN tuy có nhiều nghiên cứu khác nhau song đều được trình bày thống nhất với hệ thống lý luận về hoạt động dạy học

Theo Lý thuyết Hoạt động, hoạt động là phương thức tồn tại của con người

Không có hoạt động, không có con người, do vậy cũng không có xã hội loài người Nguyên tắc “Tâm lí hình thành thông qua hoạt động” có ý nghĩa chỉ đạo,

tổ chức các hoạt động giáo dục con người trong nhà trường trong học tập và giáo dục, rèn luyện, việc lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩ xảo…là hoạt động của chính người học Con người có tự lực hoạt động mới biến kiến thức, kinh nghiệm mà

xã hội tích lũy được thành tri thức của bản thân

Trong những năm 80 - 90 của thế kỉ XX, Lý thuyết Kiến tạo ra đời và phát

triển Các tác giả của Lý thuyết Kiến tạo quan niệm hoạt động học là quá trình

người học tự kiến tạo, tự xây dựng tri thức cho chính mình “Người học tự xây dựng những cấu trúc trí tuệ riêng về nội dung học, lựa chọn những thông tin phù hợp, giải nghĩa thông tin trên cơ sở vốn kinh nghiệm (tri thức đã có) và nhu cầu hiện tại, bổ sung những thông tin mới để tìm ra ý nghĩa của tài liệu mới” Như

vậy, hoạt động học là quá trình người học tự kiến tạo tri thức cho chính mình chứ không phải giáo viên mang sẵn lời giải đến cho họ [12]

Một trong những lý thuyết nghiên cứu trực tiếp đến HĐTN trong dạy học

là Lý thuyết Học từ trải nghiệm của David A Kolb Trong Lý thuyết học từ trải nghiệm, Kolb cũng chỉ ra rằng “Học từ trải nghiệm là quá trình học theo đó kiến thức, năng lực được tạo ra thông qua việc chuyển hóa kinh nghiệm Học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm những khác ở chỗ là nó gắn với kinh

học, ta có thể tác động vào nhận thức của người học; nhưng để phát triển và hình thành phẩm chất thì người học phải được trải nghiệm Như vậy, trong lý thuyết của Kolb, trải nghiệm sẽ làm cho việc học trở nên hiệu quả bởi trải nghiệm ở đây

là sự trải nghiệm có định hướng, có dẫn dắt chứ không phải sự trải nghiệm tự do, thiếu định hướng [8]

Kế tiếp lý thuyết của Kolb, từ giữa thế kỉ XX, nhà khoa học giáo dục nổi tiếng người Mĩ, John Dewey, đã chỉ ra hạn chế của giáo dục nhà trường và đưa

ra quan điểm về vai trò của kinh nghiệm trong giáo dục Với triết lí giáo dục đề cao vai trò của kinh nghiệm, Dewey cũng chỉ ra rằng, những kinh nghiệm có ý nghĩa giáo dục giúp nâng cao hiệu quả giáo dục bằng cách kết nối người học và những kiến thức được học với thực tiễn Theo ông, học qua trải nghiệm xảy ra khi một người sau khi tham gia trải nghiệm nhìn lại và đánh giá, xác định cái gì

là hữu ích hoặc quan trọng cần nhớ và sử dụng những điều này để thực hiện các hoạt động khác trong tương lai [12]

Tại Hàn Quốc - đất nước luôn đạt “top” đầu trong kì thi đánh giá HS quốc

tế PISA- Bộ Khoa học - Kĩ thuật và Giáo dục đã nhắc đến một trong những chương trình đổi mới của giáo dục Hàn Quốc là HĐTN sáng tạo Đoạn tuyệt với cách dạy “hàn lâm”, giáo dục Hàn Quốc hướng tới một cách dạy đa dạng: gắn lí thuyết với thực hành; gắn tri thức từ sách vở với thực tiễn cuộc sống Đó là những hoạt động tự chủ, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động từ thiện và hoạt động định hướng HĐTN tại Hàn Quốc không tách rời hệ thống các môn học trong nhà trường mà có quan hệ tương tác, bổ trợ nhau để hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, kĩ năng sống và năng lực cần có trong xã hội hiện đại Chính thức xuất hiện trong Chương trình Giáo dục phổ thông của Hàn Quốc

từ năm 2009 đến nay, trải nghiệm sáng tạo đã nhanh chóng khẳng định vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục [14]

Trong “Chương trình giáo dục phổ thông Anh Quốc” (2013) Trung tâm

Widehorizon thành lập năm 2004 (Chân trời rộng mở) là niềm hi vọng của giáo

dục ngoài trời trong đó có dạy học phiêu lưu - mạo hiểm - một hình thức của HĐTN Các nhà Giáo dục nơi đây cho biết: “Chúng tôi tin rằng mỗi đứa trẻ đều

có cơ hội trải nghiệm những tri thức về phiêu lưu mạo hiểm như là một phần được giáo dục trong cuộc đời chúng” Kết quả của một khảo sát tại Anh Quốc cho biết: Hơn 50% trẻ con nước Anh chưa từng biết đến nông thôn, miền quê là

gì, riêng thủ đô London con số này là 35% Việc nhiều trẻ em chưa biết đến nông thôn là gì, cùng với sự suy giảm đáng kể cơ hội giáo dục thông qua các tổ chức tham quan cho trẻ con ở các trường phổ thông là nguyên nhân lớn khiến các nhà giáo dục nơi đây lo lắng [14]

Như vậy, các lý thuyết trên đều khẳng định vai trò, tầm quan trọng của hoạt động, của kinh nghiệm đối với sự hình thành nhân cách con người Năng lực chỉ được hình thành khi chủ thể được hoạt động, được trải nghiệm Những quan điểm này chính là cơ sở lý thuyết cho việc xây dựng HĐTN trong giáo dục

1.1.2 Nghiên cứu trong nước

Thực hiện đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết

số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ GD - ĐT

đã xây dựng Đề án đổi mới Chương trình, sách giáo khoa phổ thông Theo đó, giáo dục nước ta thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, trong đó HĐTN là một thành tố mới trong nội dung chương trình giáo dục phổ thông đổi mới Trước yêu cầu đó cũng như để chuẩn bị cho quá trình đổi mới GD - ĐT, việc xây dựng và tổ chức các HĐTN trong dạy học là hết sức cần thiết trong quá trình xây dựng nội dung chương trình, sách giáo khoa mới cũng như trong quá trình tổ chức dạy học các môn học và hoạt động giáo dục ở trường phổ thông nói chung và cấp tiểu học nói riêng

Ở Việt Nam, GS.VS Phạm Minh Hạc là một trong những người đầu tiên nghiên cứu phát triển ứng dụng Lý thuyết Hoạt động vào nhà trường Theo ông,

Như vậy, trong học tập và giáo dục, rèn luyện, việc lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, lĩnh hội các giá trị xã hội là hoạt động của người học Con người có tự hoạt động mới biến kiến thức, kinh nghiệm mà xã hội tích lũy được thành tri thức của bản

thân “Hoạt động không chỉ rèn luyện trí thông minh bằng hoạt động, mà còn thu hẹp sự cưỡng bức của nhà giáo thành sự hợp tác bậc cao” [3]

Trong kỉ yếu Hội thảo quốc gia về giáo dục toán học phổ thông (2011), bàn

về hoạt động của HS trong dạy học toán, tác giả Nguyễn Bá Kim cho rằng, “một con đường, nếu không muốn nói là duy nhất, là tạo cơ hội và tổ chức cho HS học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạo Điều đó cần được trở thành định hướng cho việc đổi mới Giáo dục và đào tạo ở nước ta hiện nay mà ta có thể gọi tắt là định hướng hoạt động.” Có thể thấy, các năng lực toán học sẽ được hình thành và phát triển tốt hơn trong hoạt động học tập của HS Nội dung này cần được tìm hiểu và đề xuất để vận dụng trong dạy học môn Toán ở lớp 4, 5 [2]

Trong bài viết “HĐTN sáng tạo, góc nhìn từ lí thuyết và học từ trải nghiệm”, PGS.TS Đinh Thị Kim Thoa đã nói đến sự khác biệt giữa học đi đôi với hành, học thông qua làm và học từ trải nghiệm Trong đó, “học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhưng khác ở chỗ là nó gắn với kinh nghiệm

và cảm xúc cá nhân” Bên cạnh đó, tác giả cũng vận dụng lí thuyết “học từ trải

nghiệm” của Kolb vào việc dạy học và giáo dục trong nhà trường Theo tác giả,

để phát triển sự hiểu biết khoa học, ta có thể tác động vào nhận thức của người học, nhưng để phát triển và hình thành năng lực, phẩm chất thì người học cần phải trải nghiệm [4]

Đặc biệt, Chương trình giáo dục phổ thông 2018 - chương trình môn Toán

đã thể hiện rất rõ, ở mỗi lớp học đều có thời lượng nhất định cho các hoạt động thực hành và HĐTN dưới các hình thức khác nhau như: Thực hành ứng dụng các kiến thức toán học vào thực tiễn và các chủ đề liên môn; Tổ chức các hoạt động ngoài giờ chính khoá; Tổ chức giao lưu với học sinh có khả năng và yêu thích

môn Toán trong trường và trường bạn Điều này một lần nữa khẳng định vai trò của HĐTN trong dạy học các môn học [5]

Như vậy, các nguồn tài liệu trong nước và thế giới đều đề cập đến vai trò của HĐTN trong dạy học nhằm phát triển năng lực học sinh Các tài liệu này cũng làm rõ khái niệm, nội dung, hình thức tổ chức, …của HĐTN nhưng chưa

có tài liệu nào đề cập cụ thể đến HĐTN trong môn Toán ở Tiểu học Mặc dù vậy, các công trình nghiên cứu trên là nguồn tài liệu tham khảo quí giá cho đề tài nghiên cứu của chúng tôi

1.2 Hoạt động trải nghiệm

1.2.1 Khái niệm

1.2.1.1 Hoạt động

Hoạt động là phạm trù cơ bản của tâm lí học, là phương thức tồn tại của con người trong thế giới xung quanh Hoạt động là quá trình cá nhân thực hiện các quan hệ giữa họ với thế giới tự nhiên, xã hội, người khác và với bản thân Nếu đối tượng của hoạt động trong quan hệ của con người với thế giới xung quanh là thế giới đồ vật thì đó là hoạt động có đối tượng Còn đối tượng của hoạt động là con người thì quá trình tương tác đó gọi là giao tiếp Theo sinh lí học, hoạt động

là sự tiêu hao năng lượng thần kinh và cơ bắp của con người tác động vào hiện thực khách quan nhằm thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của con người Dưới góc độ tâm lí học, hoạt động được hiểu là quá trình tác động qua lại giữa con người với thế giới xung quanh để tạo ra sản phẩm cả về phía thế giới

và về phía con người

Theo từ điển Tiếng Việt: hoạt động là tiến hành những việc làm có quan hệ với nhau chặt chẽ nhằm một mục đích nhất định trong đời sống xã hội; Hoạt động

là vận động, cử động nhằm một mục đích nhất định nào đó

Như vây, có thể hiểu hoạt động là sự tác động qua lại có định hướng giữa con người với thế giới xung quanh, hướng tới biến đổi nó nhằm thỏa mãn nhu

được bộc lộ và hình thành trong hoạt động

1.2.1.2 Trải nghiệm

Theo từ điển Tiếng Việt: trải có nghĩa là đã từng qua, từng biết, từng chịu đựng; nghiệm có nghĩa là ngẫm, suy xét hay chứng thực, cũng có nghĩa là kinh qua thực tế, nhận thấy điều nào đó là không đúng

Theo Bách khoa toàn thư mở - Wikipedia, trải nghiệm là tiến trình hay là quá trình hoạt động năng động để thu thập kinh nghiệm, trên tiến trình đó có thể thu thập được những kinh nghiệm tốt hoặc xấu, thu thập được những bình luận, nhận định, rút tỉa tích cực hay tiêu cực, không rõ ràng, còn tùy theo nhiều yếu tố khác như môi trường sống và tâm địa mỗi người

Theo tác giả Hoàng Phê định nghĩa: Trải nghiệm được hiểu đơn giản nhất

là những gì con người từng kinh qua thực tế, từng biết, từng chịu Trải nghiệm mang lại cho con người kinh nghiệm phong phú bởi khi trải nghiệm, ta đã trải qua con đường “thử” và “sai” Người trải nghiệm nhiều sẽ có nhiều kiến thức, kinh nghiệm sống cho bản thân, giúp con người hình thành năng lực, phẩm chất sống Trải nghiệm có nhiều dạng khác nhau, tùy thuộc vào các tiêu chí khác nhau như phạm vi diễn ra hoạt động, đặc điểm của hoạt động hay nội dung giáo dục thông qua hoạt động

Như vậy, trải nghiệm là quá trình hay tiến trình thu thập kinh nghiệm, trên tiến trình đó có thể thu thập được những kinh nghiệm tốt hay xấu, thu thập được những bình luận, nhận định Trải nghiệm còn là tri thức hay sự thông thạo về một sự kiện hay một chủ đề có được thông qua sự tham gia hay tiếp xúc trực tuyến

1.2.1.3 Hoạt động trải nghiệm

Theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, HĐTN là hoạt động giáo dục

do nhà giáo dục định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo cơ hội cho học sinh tiếp cận thực tế, thể nghiệm các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề của thực tiễn đời

sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi; thông qua đó, chuyển hoá những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, hiểu biết mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường

Học tập thông qua trải nghiệm là học tập thông qua sự phản ánh về việc làm, thường tương phản với học vẹt, giáo khoa Học tập trải nghiệm có liên quan nhưng không đồng nhất với giáo dục thực nghiệm, học tập hành động, học tập khám phá hay học tập dịch vụ Khi tổ chức HĐTN cho học sinh tiểu học, không nhất thiết phải là hoạt động quy mô lớn, ở ngoài trời, mới được gọi là trải nghiệm Khi học sinh trực tiếp tham gia vào các hoạt động trên lớp học, được tương tác với con người, sự vật, được làm những cái mới mẻ mà trước đó chưa từng làm, chưa từng nói, qua đó lấy được kinh nghiệm cho bản thân cũng là trải nghiệm Thêm vào đó, không phải khi học sinh hoạt động chân tay, chạy nhảy, mới gọi là trải nghiệm Việc các em tư duy, động não về những cái chưa biết, cái mới cũng được cho là trải nghiệm Từ quan điểm này khi tổ chức hoạt động trải nghệm cho học sinh giáo viên không nên cứng nhắc về thời gian, địa điểm hay quy mô thực hiện

1.2.2 Vai trò của hoạt động trải nghiệm trong dạy học và giáo dục học sinh

- Học tập trải nghiệm làm tăng hứng thú trong học tập Hình thức dạy học

trải nghiệm là hình thức giáo dục học sinh gắn với các tình huống thực tế, trên các vật thật, là cầu nối giữa hoạt động giảng dạy và học tập trên lớp với giáo dục học sinh ngoài lớp học Trong quá trình trải nghiệm, các em vận dụng kiến thức học được vào cuộc sống một cách linh hoạt, tránh nhàm chán

- Học tập trải nghiệm phát huy được tính tích cực, tư duy độc lập sáng tạo cho học sinh Trong quá trình trải nghiệm, học sinh buộc phải sử dụng kiến thức

và năng lực có sẵn của mình cùng với sự nỗ lực của chính bản thân để thực hiện các nhiệm vụ được giao Như vậy, học thông qua trải nghiệm chú trọng vào việc

cách tốt ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường để tạo nền móng vững chắc cho sự phát triển tiếp theo Phương pháp học tập này khuyến khích tối đa sự sáng tạo của các em, không mang tính áp đặt học sinh vì giáo viên (hoặc người hỗ trợ) chỉ quan sát và đưa ra các gợi ý, trợ giúp các em

- Dạy học trải nghiệm giúp kết nối kiến thức các môn học Nội dung học tập

trải nghiệm rất phong phú và đa dạng mang tính tổng hợp kiến thức kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: Khoa học, Toán học, Lịch

sử, Địa lí, Kĩ năng sống, Giáo dục nghệ thuật và thể chất,… Chính nhờ đặc trưng này mà học tập trải nghiệm trở nên gần gũi, thiết thực với cuộc sống, giúp các em vận dụng vào trong cuộc sống một cách dễ dàng và thuận lợi hơn

- Dạy học trải nghiệm giúp gắn kết giữa các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường Hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo có sức hút mạnh mẽ,

có sự tham gia, phối hợp liên kết với lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường như: cha mẹ học sinh, chính quyền địa phương, những tổ chức như Đội thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh, Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh,… Tùy thuộc nội dung, tính chất của từng hoạt động mà sự tham gia của các lực lượng có thể là trực tiếp hay gián tiếp Do đó, HĐTN tạo điều kiện cho học sinh được giao tiếp rộng rãi với nhiều lực lượng giáo dục, được lĩnh hội các nội dung giáo dục qua nhiều kênh khác nhau với nhiều cách tiếp cận khác nhau Điều đó làm tăng tính đa dang, hấp dẫn và hiệu quả của HĐTN

- Học tập trải nghiệm là mô hình học tập giúp học sinh hoàn thiện bản thân mình Học tập trải nghiệm tạo ra sự tự tin cho học sinh trong học tập, hình thành

năng lực học tập cho học sinh: lập kế hoạch, tổ chức làm việc nhóm, thu thập và

xử lí thông tin, lập báo cáo, thuyết trình, đánh giá và tự đánh giá Qua các giờ học đó, học sinh sẽ cảm thấy yêu thích môn học và hiểu kiến thức một cách sâu sắc hơn Ngoài ra, học tập trải nghiệm là điều kiện học hỏi lẫn nhau, giúp học sinh phát huy tính tích cực tự học, sáng tạo, tính tự giác, giúp các em phát huy tốt các kỹ năng như: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng hợp tác…Các bài giảng gắn với

thực tiễn đời sống, tăng thời gian thực hành đã giúp cho học sinh động não, trải nghiệm và giải quyết những vấn đề của cuộc sống linh hoạt, hiệu quả hơn

1.2.3 Các hình thức tổ chức dạy học trải nghiệm

1.2.3.1 Câu lạc bộ

Câu lạc bộ là hình thức hoạt động ngoại khóa của những nhóm HS có cùng

sở thích hoặc nhu cầu, dưới sự định hướng của GV nhằm tạo môi trường giao lưu giữa các HS với nhau, giữa HS và GV, giữa HS với môi trường xung quanh Hoạt động câu lạc bộ là cơ hội để các em chia sẻ kiến thức, hiểu biết, thể hiện mình, đồng thời cũng giúp các em tích lũy thêm được hiểu biết, các kĩ năng, thái

Đối với Toán học nói chung và môn Toán ở tiểu học nói riêng, câu lạc bộ

là nơi để HS thể hiện niềm đam mê với Toán học Trong câu lạc bộ, HS được tham gia chức các cuộc thi giải toán nhanh, giải toán khó, toán học vui, các câu chuyện về các nhà toán học, về lịch sử toán học,… Các câu lạc bộ toán học ở tiểu học thường tổ chức ở các lớp cuối cấp, khi các em có năng lực tự quản ở một mức độ nhất định

1.2.3.2 Hoạt động diễn đàn

Diễn đàn là hình thức tổ chức hoạt động được sử dụng nhằm thúc đẩy sự tham gia của HS thông qua việc các em được trực tiếp bày tỏ suy nghĩ, ý kiến

câu hỏi, đề xuất ý kiến về một vấn đề nào đó có liên quan đến nhu cầu, hứng thú,

sự quan tâm của chính các em Đây cũng là dịp để các em học cách lắng nghe, đóng góp ý kiến, phát triển tư duy phản biện Thêm nữa, qua diễn đàn, thầy cô giáo, bố mẹ hiểu thêm được những suy nghĩ, băn khoăn, nhu cầu của con em mình

Trong môn Toán, diễn đàn là nơi để các em học tập, trao đổi, thể hiện bản thân Tại các diễn đàn, các em có thể chia sẻ những cách giải khác nhau của cùng một bài toán, chia sẻ hướng phát triển mới cho một bài toán hay chia sẻ phần mềm hỗ trợ trong việc học Toán, các phương pháp học Toán,…

Với sự phát triển của công nghệ thông tin hiện nay, các diễn đàn Toán học thường tổ chức rất linh hoạt trên nền tảng của Internet Nhờ đó, các diễn đàn Toán học có thể thu hút được nhiều HS ở các lứa tuổi khác nhau, vùng miền khác nhau tham gia vào hoạt động của các diễn đàn Tuy nhiên, đối với HS Tiểu học, việc tham gia các diễn đàn cần có sự tham gia, quản lí của nhà trường và cha mẹ học sinh một cách phù hợp, kịp thời hỗ trợ và giải quyết các phát sinh khi cần thiết

1.2.3.3 Tham quan/dã ngoại

Tham quan, dã ngoại là hình thức học tập thực tế hấp dẫn đối với học sinh diễn ra bên ngoài nhà trường Trong các buổi tham quan, dã ngoại, các em được đến thăm, tìm hiểu và học hỏi kiến thức, tiếp xúc với những điều mới lạ, bồi dưỡng tình cảm với quê hương đất nước, với thiên nhiên con người từ đó giúp các em có được kinh nghiệm thực tế, từ các mô hình, cách làm hay hiệu quả trong một lĩnh vực nào đó có thể áp dụng vào cuộc sống của chính các em Trên thực

tế, tham quan, dã ngoại là hoạt động thu hút được đông đảo học sinh tham gia Đây là cơ hội để các em thể hiện và bộc lộ các năng lực và phẩm chất đã có, trải nghiệm các hoạt động thông qua đó tích lũy tri thức, vốn sống

Đối với Toán học, tham quan/dã ngoại là cơ hội để các em vận dụng kiến thức Toán đã học trong trường, lớp vào cuộc sống từ đó tìm thấy vẻ đẹp của Toán

học trong cuộc sống như: cảm nhận về các biểu tượng diện tích mét vuông,

héc-ta khi tham quan khu di tích lịch sử, bảo tàng,…

Đối với học sinh tiểu học, để tổ chức hoạt động tham quan hiệu quả cần đảm bảo:

- Xác định mục đích học tập cần đạt được sau chuyến tham quan

- Lập kế hoạch chi tiết về địa điểm, thời gian, các hoạt động sẽ diễn ra, các lưu ý khi tham gia buổi tham quan, các đầu mối phụ trách

- Chuẩn bị các điều kiện cơ sở vật chất phù hợp, đáp ứng yêu cầu của chuyến tham quan (xe cộ, phương tiện di chuyển, đồ ăn, nước uống, dụng cụ y tế, phiếu quan sát hay phiếu học tập, dụng cụ và phương tiện học tập cần thiết, tư trang cá nhân )

- Tập huấn nội quy, chú trọng các điều kiện an toàn cho HS trước khi đi tham quan

- Viết thu hoạch sau buổi tham quan, trao đổi trước lớp/trường những điều

đã học được

1.2.3.4 Hội thi/cuộc thi

Hội thi/cuộc thi là một trong những hình thức tổ chức hoạt động hấp dẫn, thú vị và đạt hiệu quả cao trong việc giáo dục, rèn luyện học sinh Hội thi mang tính chất thi đua giữa các cá nhân, các nhóm hoặc tập thể khiến cho người tham gia luôn hoạt động tích cực để vươn lên nhằm đạt được thành tích tốt, thực hiện được mục tiêu mong muốn

Đối với Toán học, hội thi/cuộc thi là hình thức không thể thiếu đối với HS bởi tính hấp dẫn vui vẻ của nó giúp giảm bớt sự căng thẳng của môn Toán Thực

tế hiện nay, HS tiểu học có rất nhiều hội thi/cuộc thi Toán học được tổ chức như: Rung chuông vàng, Đường lên đỉnh Olympia, cuộc thi giải toán trên mạng - Violympic, các cuộc thi Toán quốc tế như: Kangaroo, IMSO, ICM, ACM,…

Hoạt động nhân đạo, thiện nguyện là những hoạt động có nội dung tác động đến tình cảm, sự đồng cảm của học sinh trước những người có hoàn cảnh khó khăn Thông qua hoạt động nhân đạo, thiện nguyện, học sinh có những hiểu biết thêm về hoàn cảnh của những thành phần khác nhau trong xã hội, hình thành và giáo dục các em xúc cảm xã hội, sự thông cảm, lòng khoan dung, nhân ái đồng thời tạo cơ hội để các em thực hành và vận dụng những kĩ năng mà mình có được trong quá trình học tập

Đối với học sinh tiểu học, hoạt động nhân đạo, thiện nguyện gắn với môn Toán được tổ chức tại nhà trường có thể được thực hiện dưới các hình thức khác nhau như: Hội chợ xuân (nằm trong chuỗi các hoạt động Tết vì người nghèo); Hội chợ sách vì bạn bè,… Để nâng cao tính hiệu quả của hình thức này, nhà trường cần tuyên truyền vận động cho HS toàn trường về ý nghĩa và mục đích của hoạt động, huy động sự tham gia của các tổ chức cơ quan, đoàn thể, địa phương, hội cha mẹ học sinh để hoạt động đạt hiệu quả cao

1.2.3.6 Sân khấu tương tác

Sân khấu tương tác (hay sân khấu diễn đàn) là một hình thức nghệ thuật tương tác dựa trên hoạt động diễn kịch, trong đó vở kịch chỉ có phần mở đầu đưa

ra tình huống, phần còn lại được sáng tạo bởi những người tham gia Phần trình diễn chính là một cuộc chia sẻ, thảo luận giữa những người thực hiện và khán giả, trong đó đề cao tính tương tác hay sự tham gia của khán giả Mục đích của hoạt động này là nhằm tăng cường nhận thức, thúc đẩy để HS đưa ra quan điểm, suy nghĩ và cách xử lí tình huống thực tế gặp phải trong bất kì nội dung nào của cuộc sống

Thông qua sân khấu tương tác, sự tham gia của học sinh được tăng cường

và thúc đẩy, tạo cơ hội cho học sinh rèn luyện những kĩ năng như: kĩ năng phát hiện vấn đề, kĩ năng phân tích vấn đề, kĩ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề,

khả năng sáng tạo khi giải quyết tình huống và khả năng ứng phó với những thay đổi của cuộc sống,

Trong môn Toán, hình thức sân khấu tương tác có thể sử dụng để tái hiện lại một câu chuyện vui về các nhà Toán học, đóng vai để đưa ra tình huống Toán học và cách giải quyết vấn đề đó,…

1.2.3.7 Tổ chức dự án học tập trong môn Toán

Dự án là một quá trình hoạt động của một hay một nhóm người để thực hiện

kế hoạch tự đề ra, để đạt được các mục đích đề ra

Dự án học tập là một dự án trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành; kết hợp kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm thực tiễn của nhiều lĩnh vực khác nhau

Hình thức dạy học dự án có một số đặc điểm phù hợp với tổ chức học tập bằng HĐTN như:

- Có khả năng tích hợp cao: Nội dung của các dự án học tập thường có có

sự kết hợp tri thức của nhiều môn học Đây là điều kiện thuận lợi để gắn môn Toán trì thức trong đời sống

- Dạy học dự án học tập không bị ràng buộc chặt chẽ về không gian, thời gian, có thể được tiến hành trong phạm vi một nhóm, một lớp học, nhưng cũng

có thể vượt ra khỏi phạm vi một lớp học Đây là điều kiện tốt để khắc phục sự

gò bó về thời gian, không gian trong dạy học Toán, giúp cho Toán học trở nên nhẹ nhàng và hứng thứ hơn với HS

- Tạo ra môi trường học tập tương tác: Tương tác giữa GV - HS, HS - HS,

HS - xã hội, … Điều đó hoàn toàn trùng khớp với đặc điểm của dạy thông qua trải nghiệm

1.3 Nội dung và yêu cầu cần đạt của môn Toán lớp 5 chương trình giáo dục phổ thông 2018

- Ước lượng và làm tròn được số trong những tính toán đơn giản

- Giải quyết được vấn đề gắn với việc giải các bài toán có đến bốn bước tính liên quan đến các phép tính về số tự nhiên; liên quan đến quan hệ phụ thuộc trực tiếp và đơn giản

Củng cố và hoàn thiện các kĩ năng:

- Rút gọn được phân số

- Quy đồng, so sánh, xếp thứ tự được các phân số trong trường hợp có một mẫu số chia hết cho các mẫu số còn lại

- Thực hiện được phép cộng, phép trừ các phân số trong trường hợp có một mẫu số

Nội dung Yêu cầu cần đạt

chia hết cho các mẫu số còn lại và nhân, chia phân số

- Thực hiện được phép cộng, phép trừ hai phân số bằng cách lấy mẫu số chung là tích của hai mẫu số

- Nhận biết được phân số thập phân và cách viết phân số thập phân ở dạng hỗn số

- Giải quyết được vấn đề gắn với việc giải các bài toán (có một hoặc một vài bước tính) liên quan đến các phép tính về phân số

Số thập phân

Số thập phân Số thập phân - Đọc, viết được số thập phân

- Nhận biết được số thập phân gồm phần nguyên, phần thập phân và hàng của số thập phân

- Thể hiện được các số đo đại lượng bằng cách dùng số thập phân

So sánh các số thập phân

- Nhận biết được cách so sánh hai số thập phân

- Thực hiện được việc sắp xếp các số thập phân theo thứ tự (từ bé đến lớn hoặc ngược lại) trong một nhóm có không quá 4 số thập phân

Làm tròn số thập phân

- Làm tròn được một số thập phân tới số tự nhiên gần nhất hoặc tới số thập phân có một hoặc hai chữ số ở phần thập phân

Nội dung Yêu cầu cần đạt

Các phép tính

với số thập

phân

Các phép tính cộng, trừ, nhân, chia với số thập phân

- Thực hiện được phép cộng, phép trừ hai

- Thực hiện được phép nhân, chia nhẩm một số thập phân với (cho) 10; 100; 1000; hoặc với (cho) 0,1; 0,01; 0,001;

- Giải quyết vấn đề gắn với việc giải các bài toán (có một hoặc một vài bước tính) liên quan đến các phép tính với các số thập phân

Tỉ số Tỉ số phần trăm

Tỉ số Tỉ số

phần trăm

Tỉ số Tỉ số phần trăm

- Nhận biết được tỉ số, tỉ số phần trăm của hai đại lượng cùng loại - Giải quyết được một số vấn đề gắn với việc giải các bài toán liên quan đến: tìm hai số khi biết tổng (hoặc hiệu) và tỉ số của hai số đó; tính tỉ số phần trăm của hai số; tìm giá trị phần trăm của một số cho trước - Nhận biết được tỉ

lệ bản đồ Vận dụng được tỉ lệ bản đồ để giải quyết

Nội dung Yêu cầu cần đạt

Sử dụng máy tính cầm tay

Làm quen với việc sử dụng máy tính cầm tay để thực hiện các phép tính cộng, trừ, nhân, chia các số tự nhiên; tính tỉ số phần trăm của hai số; tính giá trị phần trăm của một số cho trước

- Nhận biết được hình thang, đường tròn, một số loại hình tam giác như tam giác nhọn, tam giác vuông, tam giác tù, tam giác đều

- Nhận biết được hình khai triển của hình lập phương, hình hộp chữ nhật và hình trụ Thực hành vẽ,

lắp ghép, tạo hình gắn với một

số hình phẳng và hình khối đã học

- Vẽ được hình thang, hình bình hành, hình thoi (sử dụng lưới ô vuông)

- Vẽ được đường cao của hình tam giác

- Vẽ được đường tròn có tâm và độ dài bán kính hoặc đường kính cho trước

- Giải quyết được một số vấn đề về đo, vẽ, lắp ghép, tạo hình gắn với một số hình phẳng và hình khối đã học, liên quan đến ứng dụng của hình học trong thực tiễn, liên quan đến nội dung các môn học như Mĩ thuật, Công nghệ, Tin học

Đo lường

Nội dung Yêu cầu cần đạt

Đo lường Biểu tượng về

đại lượng và đơn

vị đo đại lượng

- Nhận biết được các đơn vị đo diện tích:

km2 (ki-lô-mét vuông), ha (héc-ta)

- Nhận biết được “thể tích” thông qua một

số biểu tượng cụ thể

- Nhận biết được một số đơn vị đo thể tích thông dụng: cm3 (xăng-ti-mét khối), dm3(đề-xi-mét khối), m3 (mét khối)

- Nhận biết được vận tốc của một chuyển động đều; tên gọi, kí hiệu của một số đơn vị

đo vận tốc: km/h (km/giờ), m/s (m/giây) Thực hành đo đại

đo đại lượng

- Thực hiện được việc chuyển đổi và tính toán với các số đo thể tích (cm3, dm3, m3)

và số đo thời gian

- Tính được diện tích hình tam giác, hình thang

- Tính được chu vi và diện tích hình tròn

- Tính được diện tích xung quanh, diện tích toàn phần, thể tích của hình hộp chữ nhật, hình lập phương

- Thực hiện được việc ước lượng thể tích trong một số trường hợp đơn giản (ví dụ: thể tích của hộp phấn viết bảng, )

Nội dung Yêu cầu cần đạt

- Giải quyết được một số vấn đề thực tiễn liên quan đến đo thể tích, dung tích, thời gian

- Giải quyết được một số vấn đề gắn với việc giải các bài toán liên quan đến chuyển động đều (tìm vận tốc, quãng đường, thời gian của một chuyển động đều)

MỘT SỐ YẾU TỐ THỐNG KÊ VÀ XÁC SUẤT

Một số yếu tố thống kê

Một số yếu tố

thống kê

Thu thập, phân loại, sắp xếp các

số liệu

Thực hiện được việc thu thập, phân loại, so sánh, sắp xếp số liệu thống kê theo các tiêu chí cho trước

Đọc, mô tả biểu

đồ thống kê hình quạt tròn Biểu diễn số liệu bằng biểu đồ thống kê hình quạt tròn

- Đọc và mô tả được các số liệu ở dạng biểu

đồ hình quạt tròn

- Sắp xếp được số liệu vào biểu đồ hình quạt tròn (không yêu cầu học sinh vẽ hình)

- Lựa chọn được cách biểu diễn (bằng dãy

số liệu, bảng số liệu, hoặc bằng biểu đồ) các số liệu thống kê

Hình thành và giải quyết vấn đề đơn giản xuất hiện từ các số liệu và biểu đồ thống kê hình quạt tròn đã có

- Nêu được một số nhận xét đơn giản từ biểu đồ hình quạt tròn

- Làm quen với việc phát hiện vấn đề hoặc quy luật đơn giản dựa trên quan sát các số liệu từ biểu đồ hình quạt tròn

- Giải quyết được những vấn đề đơn giản liên quan đến các số liệu thu được từ biểu

đồ hình quạt tròn

- Nhận biết được mối liên hệ giữa thống kê với các kiến thức khác trong môn Toán và trong thực tiễn (ví dụ: số thập phân, tỉ số

Nội dung Yêu cầu cần đạt

Một số yếu tố xác suất

Một số yếu tố

xác suất

Tỉ số mô tả số lần lặp lại của một khả năng xảy ra (nhiều lần) của một sự kiện trong một thí nghiệm so với tổng số lần thực hiện thí nghiệm

đó ở những trường hợp đơn giản

Sử dụng được tỉ số để mô tả số lần lặp lại của một khả năng xảy ra (nhiều lần) của một sự kiện trong một thí nghiệm so với tổng số lần thực hiện thí nghiệm đó ở những trường hợp đơn giản (ví dụ: sử dụng

tỉ số 2

5 để mô tả 2 lần xảy ra khả năng “mặt sấp đồng xu xuất hiện” của khi tung đồng

xu 5 lần)

HOẠT ĐỘNG THỰC HÀNH VÀ TRẢI NGHIỆM

Nhà trường tổ chức cho học sinh một số hoạt động sau và có thể bổ sung các hoạt động khác tuỳ vào điều kiện cụ thể

Hoạt động 1: Thực hành ứng dụng các kiến thức toán học vào thực tiễn và các

chủ đề liên môn, chẳng hạn:

- Thực hành tổng hợp các hoạt động liên quan đến tính toán, đo lường và ước lượng như: tính toán và ước lượng thể tích của một số hình khối trong thực tiễn liên quan đến các hình đã học; tính toán và ước lượng về vận tốc, quãng đường, thời gian trong chuyển động đều

- Thực hành thu thập, phân tích, biểu diễn các số liệu thống kê (thông qua một

số tình huống đơn giản gắn với những vấn đề phát triển kinh tế - xã hội hoặc có tính toàn cầu như biến đổi khí hậu, phát triển bền vững, giáo dục tài chính, chủ quyền biên giới, biển đảo, giáo dục STEM, )

- Thực hành mua bán, trao đổi, chi tiêu hợp lí; thực hành tính tiền lãi, lỗ trong mua bán; tính lãi suất trong tiền gửi tiết kiệm và vay vốn

Nội dung Yêu cầu cần đạt

Hoạt động 2: Tổ chức các hoạt động ngoài giờ chính khoá (ví dụ: trò chơi “Bảy

mảnh nghìn hình (tangram)” hoặc các hoạt động “Học vui - Vui học”; trò chơi liên quan đến mua bán, trao đổi hàng hoá; lắp ghép, gấp, xếp hình; tung đồng

xu, xúc xắc, ) liên quan đến ôn tập, củng cố các kiến thức toán hoặc giải quyết vấn đề nảy sinh trong tình huống thực tiễn

Hoạt động 3 (nếu nhà trường có điều kiện thực hiện): Tổ chức giao lưu với học

sinh có khả năng và yêu thích môn Toán trong trường và trường bạn

Như vậy trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, các nhà trường có thể tổ chức HĐTN Toán học dưới 3 hình thức:

Thứ nhất, thực hành ứng dụng các kiến thức Toán học vào thực tiễn và các chủ đề liên môn Trong hình thức này, ngoài việc thiết kế các hoạt động tạo cơ hội cho HS thực hành ứng dụng kiến thức, kĩ năng được học vào thực tiễn như hình thức HĐTN ở các lớp dưới (lớp 1, lớp 2, lớp 3), chương trình còn nhấn mạnh đến việc tổ chức các HĐTN dưới hình thức chủ đề liên môn (những vấn

đề phát triển kinh tế - xã hội hoặc có tính toàn cầu như biến đổi khí hậu, phát triển bền vững, giáo dục tài chính, chủ quyền biên giới, biển đảo, giáo dục STEM, )

Thứ hai, tổ chức các hoạt động giờ chính khóa nhằm mục đích ôn tập, củng

cố kiến thức đã học, giải quyết vấn đề nảy sinh trong tình huống thực tiễn Thứ ba, tổ chức giao lưu cho HS có khả năng và năng khiếu môn Toán Trong luận văn, chúng tôi tập trung vào việc nghiên cứu, thiết kế và tổ chức các HĐTN theo hình thức thứ nhất và hình thức thứ hai

1.4 Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 5

1.4.1 Tư duy

Tư duy của trẻ em mới đến trường là tư duy cụ thể, dựa vào những đặc điểm trực quan của đối tượng Trong sự phát triển tư duy ở HS tiểu học, tính trực quan

lớp dưới Do vậy, sự am hiểu về các sự vật, sự việc, hiện tượng diễn ra xung quanh cuộc sống hằng ngày của trẻ cũng sâu sắc hơn, tạo tiền đề cho mọi sự sáng tạo của trẻ, khơi gợi cho trẻ nhiều ý tưởng mang tính đột phá Chính vì thế, trong quá trình tổ chức HĐTN sáng tạo cho học sinh lớp 5, GV cần tiến hành tổ chức các hoạt động huấn luyện trẻ theo một cách thức đặc biệt để trẻ chủ động suy nghĩ, động não, trên cơ sở đó hoạt động trí tuệ ở trẻ ngày một phát triển

1.4.2 Ngôn ngữ

Hầu hết HS tiểu học có ngôn ngữ nói thành thạo Khi trẻ vào lớp 1 bắt đầu xuất hiện ngôn ngữ viết Đến lớp 5 thì ngôn ngữ viết đã thành thạo và bắt đầu hoàn thiện về mặt ngữ pháp, chính tả và ngữ âm

Nhờ có ngôn ngữ phát triển mà trẻ có khả năng tự đọc, tự học, tự nhận thức thế giới xung quanh và tự khám phá bản thân thông qua các kênh thông tin khác nhau Cũng nhờ ngôn ngữ mà những thay đổi và những sắp xếp trong hình ảnh tưởng tượng của trẻ được lí giải và luận chứng một cách hợp lí hơn Mặt khác, thông qua khả năng ngôn ngữ của trẻ ta có thể đánh giá được sự phát triển trí tuệ của chúng Đây chính là tiền đề tâm lí quan trọng của sự phát triển loại tưởng tượng sáng tạo ở HS

Ngôn ngữ có vai trò quan trọng là thế nên thông qua các hình thức tổ chức HĐTN sáng tạo trẻ được tự do đưa ra ý kiến, sáng kiến, bàn luận Tất cả đều

có thể giúp trẻ có được một vốn ngôn ngữ phong phú, đa dạng Và quan trọng hơn, với học sinh lớp 5, tất cả các hoạt động trên đều khá dễ dàng để triển khai

1.4.3 Chú ý

Ở đầu tiểu học, chú ý có chủ định của trẻ còn yếu, khả năng kiểm soát điều khiển chú ý còn hạn chế nhưng đến cuối tiểu học trẻ dần hình thành kĩ năng tổ chức, điều chỉnh chú ý của mình Chú ý có chủ định phát triển dần và chiếm ưu thế, ở trẻ có sự nỗ lực về ý chí trong hoạt động học tập Trong sự chú ý của trẻ

đã bắt đầu xuất hiện giới hạn của yếu tố thời gian, trẻ đã định lượng được khoảng thời gian cho phép để làm một việc và cố gắng hoàn thành công việc trong

khoảng thời gian quy định

1.4.4 Trí nhớ

Giai đoạn lớp 1, 2 ghi nhớ máy móc phát triển tương đối tốt và chiếm ưu thế hơn so với ghi nhớ có ý nghĩa nhưng đến giai đoạn lớp 4, 5 ghi nhớ có ý nghĩa và ghi nhớ từ ngữ được tăng cường Tuy nhiên, hiệu quả của việc ghi nhớ

có chủ định còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mức độ tích cực tập trung trí tuệ của các em, sức hấp dẫn của nội dung tài liệu, yếu tố tâm lý tình cảm hay hứng thú của các em

Bởi vậy, khi thiết kế các HĐTN, GV cần thiết kế các hoạt động khơi gợi sự sáng tạo, đòi hỏi trẻ tìm tòi, khám phá Bên cạnh đó, GV cần đặt ra cho các em

động tập thể để các em có cơ hội phát triển quá trình nhận thức lý tính của mình một cách toàn diện cũng như khả năng sáng tạo qua tưởng tượng của các em Đó

sẽ là những điều kiện thuận lợi cho trẻ phát triển trí tưởng tượng sáng tạo ở các giai đoạn tiếp theo

1.5 Thực trạng thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán tại các trường tiểu học hiện nay

1.5.1 Mục đích khảo sát

Tìm hiểu thực trạng việc thiết kế và tổ chức HĐTN trong dạy học môn Toán lớp 5 làm cơ sở để xây dựng nội dung, thiết kế và tổ HĐTN cho học sinh trong dạy học môn Toán lớp 5 Qua đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Toán lớp 5 ở tiểu học

1.5.2 Đối tượng khảo sát

Cán bộ quản lí, GV và HS lớp 5 tại 5 trường tiểu học trên địa bàn thành phố Thái Nguyên: trường Tiểu học Nguyễn Viết Xuân, trường Tiểu học Đội Cấn, trường Tiểu học Hoàng Văn Thụ, trường Tiểu học Tân Long, trường Tiểu học Lương Ngọc Quyến

Trong 5 trường học trên, có 03 trường là trường tiểu học hạng I: trường Tiểu học Nguyễn Viết Xuân, trường Tiểu học Đội Cấn và trường Tiểu học Hoàng Văn Thụ với quy mô từ 28 lớp trở lên; có 01 trường là trường tiểu học hạng II với quy

mô 20 lớp học là trường Tiểu học Lương Ngọc Quyên; có 01 trường là trường tiểu học hạng III với quy mô 14 lớp học là trường Tiểu học Tân Long

Về vị trí địa lí, trong 5 trường trên có 2 trường ở trung tâm thành phố Thái Nguyên là trường Tiểu học Nguyễn Viết Xuân và trường Tiểu học Đội Cấn, có

2 trường ở phía Bắc của thành phố là trường Tiểu học Hoàng Văn Thụ và Tiểu học Tân Long, có 01 trường ở phía Tây của thành phố là trường Tiểu học Lương Ngọc Quyến

Tại các trường tiểu học trên, GV dạy môn Toán lớp 5 đều được đào tạo khá

cơ bản do các trường Đại học Sư phạm có uy tín đảm nhiệm 100% GV đều đạt trình độ chuẩn theo Luật giáo dục 2019, có thâm niên dạy lớp 5 từ 5 năm trở lên, nhiều giáo viên là giáo viên dạy giỏi cấp Thành phố và cấp Tỉnh trong nhiều năm học

Bảng 1.1 Số lượng GV dạy môn Toán lớp 5 ở các trường tham gia khảo

sát thực trạng

Bảng 1.2 Số lượng cán bộ quản lí ở các trường tham gia khảo sát thực trạng

Bảng 1.3 Số lượng HS ở các trường tham gia khảo sát thực trạng

Tổng số 48

1.5.3 Nội dung

* Về phía GV:

- Nhận thức của GV về HĐTN trong dạy học Toán lớp 5

- Tình hình dạy và học môn Toán lớp 5 thông qua HĐTN ở một số trường trên địa bàn thành phố Thái Nguyên

- Những thuận lợi và khó khăn của GV trong thiết kế, tổ chức HĐTN

- Những mong muốn của GV để tổ chức và thiết kế tốt HĐTN trong dạy học môn Toán lớp 5 ở một số trường trên địa bàn thành phố Thái Nguyên

* Về phía HS

- Thái độ, tinh thần học tập bộ môn Toán của HS

- Mức độ được tham gia các HĐTN trong quá trình học môn Toán lớp 5

- Tìm hiểu mức độ hứng thú của HS với việc tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm trong môn Toán

Bảng 1.4 Mức độ quan tâm của GV đối với việc tổ chức và thiết kế các

hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán

3 Bình thường 3 11,1%

Kết quả khảo sát ở trên cho thấy hầu hết GV (88,9%) dạy lớp 5 của các trường đều nhận thấy sự cần thiết của việc tổ chức các HĐTN trong dạy học môn Toán lớp 5, trong đó có 74,1% GV cho rằng việc tổ chức các HĐTN trong dạy học môn Toán lớp 5 là rất cần thiết Đây chính là một thuận lợi lớn cho thấy đa

số GV sẵn sàng thay đổi để tiếp cận và mong muốn được tìm hiểu hoạt động này

Vì đây là điểm mới của chương trình nhiều GV còn băn khoăn và rất mong muốn được tìm hiểu Tuy nhiên, khi tìm hiểu về mức độ sẵn sàng tổ chức các HĐTN toán học dưới 2 hình thức tổ chức cho HS vận dụng kiến thức toán học vào thực tiễn, các chủ đề liên môn và tổ chức hoạt động ngoài giờ chính khóa chúng tôi lại thu được kết quả như sau:

Bảng 1.5 Mức độ sẵn sàng thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm

trong dạy học Toán