Phương pháp gây đa bội

Bằng phương pháp gây mô tái sinh, Winkler 1916 là người đầu tiên đã thu được những dạng đa bội ở một số loài cà... Nguyên nhân gây ra hiện tượng đa bội ở phương pháp này có thể là do sự

Phương pháp

gây đa bội

Năm 1895 lần đầu tiên Hugo De Vries tìm ra một dạng đa bội trong tự nhiên ở

cây Oenothera lamarckiana Cây này có

kích thước khổng lồ và sinh trưởng rất nhanh Nhưng mãi đến 1907, sau công trình nghiên cứu về tế bào học của Lute người ta mới biết nó là một cây tứ bội

Bằng phương pháp gây mô tái sinh, Winkler (1916) là người đầu tiên đã thu được những dạng đa bội ở một số loài cà

như Solanum nigrum và S lycopersicum

Phương pháp này khá đơn giản: khi cây con được 6; 7 lá thật thì khía 1/2 ngọn cây rồi ghép trở lại chổ cũ, hoặc cắt ngọn chính và những cành bên Sau 10-14 ngày, từ vết ghép hoặc chổ bị thương tổn

sẽ hình thành nên những cành mới Trong số những cành như vậy, có thể có một số là đa bội Nguyên nhân gây ra hiện tượng đa bội ở phương pháp này có thể là do sự hình thành các cành đa bội từ những mô đã bị phân hoá sau khi xử lý hoặc do sự kết hợp nhân giữa các tế bào của các mô sát thương Với phương pháp dùng tia Rơnghen để xử lý, lần đầu tiên vào năm 1930 Goodspeed và Demol đã thu được những dạng đa bội ở thuốc lá và một số cây khác Bằng phương pháp lai cũng có khả năng thu được những dạng cây đa bội Có ý nghĩa lớn nhất là công

trình của Carpesenco (1927) khi lai giữa

củ cải Raphanus sativus với bắp cải

Brassica oleracea, con lai thu được bất

thụ, nhưng dạng dị tứ bội của nó lại hữu thụ cao

Song, việc tạo dạng đa bội bằng những tác nhân hoá học vẫn là phương pháp được nhiều người chú ý và có hiệu quả nhất Ngay từ 1896 Gheraximop đã dùng clorofooc, ete, cloralhydrat tác động đến

tảo Spyrogyra Tuy nhiên, chỉ sau những

công trình thực nghiệm của Blakeslee và Avery (1937) về việc sử dụng chất colchicine thì vấn đề đa bội thể thực nghiệm mới có những bước tiến khổng

lồ Cùng với Blakeslee và Avery, những công trình rất có giá trị tiếp theo của

Gheraximop, Lương Đình Của v.v đã

mở ra một kỷ nguyên mới trong phương pháp gây đa bội thể thực nghiệm

Khi sử dụng colchicine người ta rút ra những kết luận sau: (i) Colchicine ở dạng dung dịch có khả năng khuếch tán mạnh vào các mô thực vật; (ii) Hiện tượng đa bội hoá chỉ xảy ra do tác dụng của colchicine đến những mô đang phân chia mạnh; (iii) Khả năng cho cây đa bội tăng lên trong những điều kiện gieo trồng tốt; (iv) Thời gian xử lý thích hợp tuỳ thuộc vào thời gian phân bào khác nhau của các loài cây; (v) Nồng độ colchicine được sử dụng tuỳ từng loài cây

Phương pháp xử lý và thời gian xử lý

Colchicine là một alkaloid có ở nhiều loài thực vật, nhưng chủ yếu là ở loài

Colchicum autumnale (tập trung ở vùng

Địa trung hải) Bộ phận của đối tượng được xử lý có thể là hạt, mầm cây, chồi, nách, rễ, hoa Colchicine rất dễ tan trong nước, ở dạng dung dịch nó khuếch tán rất mạnh vào các mô Trong phạm vi nồng độ từ 0,01% - 1% colchicine đều gây hiệu quả Nhưng nồng độ thông dụng nhất cho mọi cây trồng là 0,2% Khi xử

lý colchicine ở nồng độ cao, thời gian ngắn cho hiệu quả hơn khi xử lý nồng độ thấp, thời gian dài Thời gian xử lý có thể thay đổi từ vài giờ cho đến vài ngày hoặc hơn Tuy nhiên, nếu thời gian xử lý quá ngắn thì hiệu quả rất thấp Theo Dermen, nếu thêm vào dung dịch colchicine một vài giọt glycerin thì hiệu quả có thể tăng

Xử lý hạt hay mầm: Phương pháp xử lý

hạt áp dụng cho nhiều loại cây có hạt nhỏ

và dễ nảy mầm Nồng độ thích hợp nhất

là 0,1% và 0,2%, xử lý từ 3 giờ đến vài ngày hoặc hơn Trong một giới hạn nhất định khi nhiệt độ tăng thì hiệu quả tác dụng của colchicine tăng Đơn giản nhất

là ngâm hạt khô vào trong dung dịch colchicine hay đặt trên lớp giấy thấm có tẩm colchicine Đối với hạt to và khó nảy mầm, nếu xử lý trực tiếp hạt khô vào colchicine thì hiệu quả rất kém, mà trước

đó phải ngâm hạt bằng nước

Phương pháp xử lý mầm cho hiệu quả cao nhất Phương pháp chung la ngâm hạt đang nảy mầm vào dung dịch vào dung dịch xử lý Với từng loại cây thời gian và nồng độ xử lý mầm thích hợp có khác nhau Ở những hạt nảy mầm đã có

rễ hay cây con thì chỉ xử lý mầm bằng cách đặt ngược mầm vào dung dịch colchicine chứa trong đĩa Petri qua lớp vaỉ màn hoặc thấm colchicine lên mầm bằng bàn chải mềm Ví dụ:

- Lúa (Lương Đình Của, 1951): Đặt hạt trong đĩa Petri cho nảy mầm Khi mầm dài 3 -5 cm dùng dao khía xiên một nhát

ở gốc mầm Kẹp một sợi bông thấm nước

có tẩm dung dịch colchicine 0,05 - 0,1% hoặc rỏ dung dịch colchicine ấy vào vết cắt Xử lý 2 lần /1 ngày Sau lần xử lý thứ hai rửa sạch mầm và trồng trong nhà kính

- Củ cải (Taraxevich, 1965): Ngâm hạt nảy mầm trong dung dịch colchicine 0,05%-0,1% trong 6-12 giờ hoặc ngâm mầm non trong dung dịch colchicine 0,1% trong 6 giìơ

- Ngô (Sumnui, 1961)" Hạt sau khi nảy mầm ngâm vào dung dịch colchicine 0,2% trong 18-24 giờ Cũng có thể xử lý như sau: Khi chồi mầm dài 2-3cm khía một nhát ở gốc mầm rồi nhét vào đấy một lát bông có tẩm dung dịch colchicine 0,2% một ngày đêm; tẩm ướt lát bông bằng colchicine 2-3 lần

Xử ký các bộ phận khác của cây :

- Ở cây thuộc họ Hoà thảo (Poaceae) phương pháp xử lý cho hiệu quả cao: ngâm toàn bộ rễ vào dung dịch xử lý Ngâm luân phiên 12 giờ ở dung dịch xử

lý rồi lại 12 giờ ở trong nước

- Với các mầm nách, người ta đặt lên đấy hỗn hợp ở dạng sền sệt của colchicine với lanonin hay tiêm trực tiếp dung dịch colchicine vào mầm

- Với hoa, có thể ngâm trực tiếp vào dung dịch colchicine 0,02-0,05%

Ngoài colchicine, để gây tạo cây đa bội người ta còn hay dùng chất acenaphthen

Vì chất này tan rất kém trong nước, nên thường được dùng ở nồng độ thấp Ví dụ, với hạt lúa mì dùng dung dịch acenaphthen 0,002%

Theo CSDT CG - Hoàng Trọng Phán