Luận án Tiến sĩ Kinh tế: Tổ chức kế toán trách nhiệm tại các đơn vị trực thuộc Tổng công ty cổ phần Bia - Rượu - Nước giải khát Sài Gòn

Nội dung của luận án gồm 3 chương với các nội dung cơ sở lý luận về tổ chức kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp; thực trạng tổ chức kế toán trách nhiệm tại các đơn vị trực thuộc Tổng công ty cổ phần Bia - Rượu - Nước giải khát Sài Gòn; hoàn thiện tổ chức kế toán trách nhiệm tại các đơn vị trực thuộc Tổng công ty cổ phần Bia - Rượu - Nước giải khát Sài Gòn.

L I CAM ĐOAN Ờ

Tôi xin cam đoan r ng đây là công trình nghiên c u c a chính tôi th c hi nằ ứ ủ ự ệ  

dướ ự ưới s  h ng d n c a cán b  hẫ ủ ộ ướng d n khoa h c. K t qu  nghiên c u trongẫ ọ ế ả ứ  

lu n án là trung th c và ch a t ng đậ ự ư ừ ược công b  trong b t k  công trình nghiên c uố ấ ỳ ứ  nào. Tôi xin cam đoan r ng nh ng ph n k  th a, tham kh o cũng nh  tham chi uằ ữ ầ ế ừ ả ư ế  

đ u đề ược trích d n đ y đ  và nghi rõ ngu n tham kh o c  th  trong danh m c cácẫ ầ ủ ồ ả ụ ể ụ  tài li u đã đệ ược tham kh o. ả

Hà N i, ngày… tháng……năm…… ộ

Tác gi  lu n án ả ậ

Cao Th  Huy n Trang ị ề

Tác gi  xin trân tr ng c m  n s  giúp đ  nhi t tình và quý báu c a các nhàả ọ ả ơ ự ỡ ệ ủ  

qu n lý, b  ph n k  toán, phòng nhân s , phòng k  ho ch… t i các công ty là cácả ộ ậ ế ự ế ạ ạ  

đ n v  tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ Rơ ị ự ộ ổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn  trongả  quá trình Tác gi  kh o sát, thu th p tài li u, phi u đi u tra. ả ả ậ ệ ế ề

Cu i cùng, Tác gi  bày t  s  c m  n t i Ban lãnh đ o Khoa K  toán – Ki mố ả ỏ ự ả ơ ớ ạ ế ể  toán trường ĐH Công nghi p Hà N i, nh ng ngệ ộ ữ ười thân trong gia đình đã t o đi uạ ề  

ki n, đ ng viên, giúp đ  Tác gi  trong su t quá trình h c t p và th c hi n Lu n án. ệ ộ ỡ ả ố ọ ậ ự ệ ậ

M C L C Ụ Ụ

EBIT L i nhu n trợ ậ ước thu  và lãi vayế

EVA Giá tr  kinh t  gia tăngị ế

ROI T  su t l i nhu n trên v n đ u tỷ ấ ợ ậ ố ầ ư

SABECO T ng công ty c  ph n Bia ­ Rổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài ả

DANH M C B NG BI U Ụ Ả Ể

PH N M  Đ U Ầ Ở Ầ

1. Tính c p thi t c a đ  tàiấ ế ủ ề

Trong nh ng năm g n đây k  toán qu n tr  (KTQT) nói chung và các công cữ ầ ế ả ị ụ KTQT nói riêng nh n đậ ược nhi u s  quan tâm, chú ý và nghiên c u c a các h c giề ự ứ ủ ọ ả nhi u nề ước trên th  gi i. KTQT đế ớ ược nghiên c u c  v  h c thuy t l n th c hànhứ ả ề ọ ế ẫ ự  

t i các doanh nghi p, đ c bi t là t i nh ng nạ ệ ặ ệ ạ ữ ước đang phát tri n và các nể ước có 

n n kinh t  chuy n đ i, n i mà có s  chênh l ch tề ế ể ổ ơ ự ệ ương đ i v  trình đ  phát tri nố ề ộ ể  

c a n n kinh t  và trình đ  c a qu n tr  doanh nghi p. Tuy nhiên, vi c nghiên c uủ ề ế ộ ủ ả ị ệ ệ ứ  

và áp d ng KTQT t i các qu c gia này trong đó có Vi t Nam còn khá nhi u h n chụ ạ ố ệ ề ạ ế 

do nh ng nghiên c u h c thu t trong lĩnh v c này còn ch a nhi u và ch a th c sữ ứ ọ ậ ự ư ề ư ự ự đáp  ng đứ ược nhu c u c a các nhà qu n tr  doanh nghi p. Do đó, c n có nh ngầ ủ ả ị ệ ầ ữ  nghiên c u mang tính ch t h  th ng, có khoa h c v  t  ch c KTQT trong các doanhứ ấ ệ ố ọ ề ổ ứ  nghi p.ệ

Trong n n kinh t  th  trề ế ị ường, s  c nh tranh gi a các doanh nghi p ngày càngự ạ ữ ệ  

tr  nên gay g t. Dở ắ ưới tác đ ng m nh m  c a k  nguyên s , nhi u c  h i và tháchộ ạ ẽ ủ ỷ ố ề ơ ộ  

th c đang đ t ra cho doanh nghi p Vi t Nam. Các chuyên gia kinh t , nhà qu n lýứ ặ ệ ệ ế ả  

đ u cho r ng, n n kinh t  Vi t Nam đang h i nh p m nh m  và sâu r ng v i khuề ằ ề ế ệ ộ ậ ạ ẽ ộ ớ  

v c và th  gi i. H  qu  c a các hi p đ nh thự ế ớ ệ ả ủ ệ ị ương m i t  do đ t ra nhi u c  h i vàạ ự ặ ề ơ ộ  thách th c l n,  n u không c i thi n năng l c c nh tranh, nguy c  thua trên sân nhàứ ớ ế ả ệ ự ạ ơ  

c a doanh nghi p Vi t Nam là r t cao. Nâng cao năng l c c nh tranh không ch  làủ ệ ệ ấ ự ạ ỉ  nhu c u c p thi t, liên t c và lâu dài mà còn là n i dung s ng còn c a doanh nghi pầ ấ ế ụ ộ ố ủ ệ  

và n n kinh t  Đ  các doanh nghi p có th  t n t i và phát tri n b n v ng, ngoài sề ế ể ệ ể ồ ạ ể ề ữ ự 

h  tr  t  các c  quan nhà nỗ ợ ừ ơ ước và xã h i, các doanh nghi p c n ph i t  thay đ i,ộ ệ ầ ả ự ổ  nâng cao nh ng n i l c c a chính mình, trong đó, doanh nghi p c n xây d ng đữ ộ ự ủ ệ ầ ự ượ  c

m t h  th ng các công c  qu n lý h u hi u nh m đ a ra các quy t đ nh kinh doanhộ ệ ố ụ ả ữ ệ ằ ư ế ị  

m t cách nhanh chóng, chính xác và linh ho t. M t trong nh ng công c  qu n lý đ cộ ạ ộ ữ ụ ả ắ  

l c hi n nay trong quá trình qu n lý, đi u hành và ki m soát ho t đ ng kinh doanhự ệ ả ề ể ạ ộ  

c a nhà qu n tr  doanh nghi p chính là h  th ng KTQT, trong đó KTTN là m t n iủ ả ị ệ ệ ố ộ ộ  dung quan tr ng.ọ  KTTN nh m m c đích t o ra h  th ng thông tin tài chính và phi tàiằ ụ ạ ệ ố  

chính có liên quan v  nh ng ho t đ ng th c t  và đề ữ ạ ộ ự ế ượ ậc l p k  ho ch,  ế ạ giúp nhà quan tri kiêm soát và đánh giá hoat đ ng cua nh ng b  ph n trong doanh nghi p,̉ ̣ ̉ ̣ ộ ̉ ữ ộ ậ ẹ  ̂

đ ng th i đánh giá trách nhi m quan lý cua nhà quan tri các câp. T  đó, giúp các nhàồ ờ ệ ̉ ̉ ̉ ̣ ́ ừ  quan tri các câp có nh ng thông tin h u ích trong vi c ra quyêt đ nh đ  đ t đ̉ ̣ ́ ữ ữ ệ ́ ị ể ạ ượ  cmuc tiêu chung. Đ ng th i KTTN cung thúc đ y, khuyên khích các nhà quan tri pháṭ ồ ờ ̃ ẩ ́ ̉ ̣  huy nang l c quan lý cua mình góp phân nâng cao hi u qua quan lý cua doanh̆ ự ̉ ̉ ̀ ệ ̉ ̉ ̉  nghi p. KTTN có vai trò quan trong trong công tác quan lý cua doanh nghi p nhungệ ̣ ̉ ̉ ệ ̛  vân còn là n i dung tuong đ i m i không chi trong th c tê mà ca trong nghiên c ũ ộ ̛ ̛ ố ớ ̉ ự ́ ̉ ư  ́

đ i v i Vi t Nam, m c dù KTQT nói chung và KTTN nói riêng đã đố ớ ệ ặ ược các nu c̛ơ  ́trên thê gi i đ  c p và phát triên trong nhi u th p k  qua.́ ơ ề ạ́ ̂ ̉ ề ậ ỷ

T ng công ty c  ph n Bia ­ Rổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn (Sabeco) là m tả ộ  

đ n v  có nhi u công ty thành viên, ph m vi ho t đ ng tr i r ng, c  ch  qu n lý tàiơ ị ề ạ ạ ộ ả ộ ơ ế ả  chính đ i v i các công ty thành viên cũng khá đa d ng nên vi c ki m soát và đánhố ớ ạ ệ ể  giá thành qu  qu n lý c a t ng đ n v , b  ph n, cá nhân   các công ty và toàn bả ả ủ ừ ơ ị ộ ậ ở ộ 

T ng công ty v n còn nh ng b t c p c n ti p t c ph i hoàn thi n đ  đáp  ng yêuổ ẫ ữ ấ ậ ầ ế ụ ả ệ ể ứ  

c u qu n lý trong giai đo n hi n nay. T  nhi u năm nay, dù đã có nhi u thầ ả ạ ệ ừ ề ề ươ  ng

hi u th t b i, nh ng các hãng bia nệ ấ ạ ư ước ngoài v n ti p t c đ  b  vào th  trẫ ế ụ ổ ộ ị ườ  ng

Vi t Nam. Do đó, v i ngành công nghi p đ  u ng, th  trệ ớ ệ ồ ố ị ường dường nh  ch u tácư ị  

đ ng tr c ti p nh t c a các chính sách m  c a th  trộ ự ế ấ ủ ở ử ị ường. Đ n nay, th  trế ị ường bia 

rượu nước gi i khát Vi t Nam đã có s  tham gia c a r t nhi u hãng đ  u ng nả ệ ự ủ ấ ề ồ ố ướ  cngoài khi n cho s  c nh tranh th  ph n càng thêm gay g t.ế ự ạ ị ầ ắ  Đ  t n t i và phát tri nể ồ ạ ể  đòi h i T ng công ty ph i có nh ng chính sác, chi n lỏ ổ ả ữ ế ược nâng cao năng l c c nhự ạ  tranh, trong đó ph  thu c r t nhi u y u t  nh  giá c , ch t lụ ộ ấ ề ế ố ư ả ấ ượng, chính sách marketing, Bên c nh các chi n lạ ế ược nh m nâng cao năng l c s n xu t, tăng ch tằ ự ả ấ ấ  

lượng s n ph m thì ả ẩ T ng công ty c  ph n Bia ­ Rổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gònả  

c n khai thác hi u qu  các công c  qu n lý kinh t  qu n lý phù h p. M t trongầ ệ ả ụ ả ế ả ợ ộ  

nh ng công cu quan lý và kiêm soát qu n lý hi u qua hi n nay cho các doanh nghi pữ ̣ ̉ ̉ ả ệ ̉ ệ ẹ  ̂

là h  thông KTTN. Có th  nói vi c t  ch c mang tính ch t h  th ng và khoa h cệ ́ ể ệ ổ ứ ấ ệ ố ọ  KTTN, nghiên c u các nhân t   nh hứ ố ả ưởng đ n vi c t  ch c KTTN và t i các đ n vế ệ ổ ứ ạ ơ ị 

tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ Rự ộ ổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn là c n thi t.ả ầ ế

Nh m m c đích h  th ng hóa c  s  lý lu n v  t  ch c KTTN trong cácằ ụ ệ ố ơ ở ậ ề ổ ứ  doanh nghi p, ệ k t h p v i nh ng v n đ  th c ti n liên quan đ n đ c đi m qu nế ợ ớ ữ ấ ề ự ễ ế ặ ể ả  

lý, s n xu t kinh doanh t i các đ n v  thành viên tr c thu c T ng công ty c  ph nả ấ ạ ơ ị ự ộ ổ ổ ầ  Bia ­ Rượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn, tác giả ả đã l a ch n đ  tàiự ọ ề  "T  ch c kổ ứ ế 

toán trách nhi m t i các đ n v  tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ Rệ ạ ơ ị ự ộ ổ ổ ầ ượu 

­ Nước gi i khát Sài Gòn"ả  làm đ  tài nghiên c u c a mình nh m hoàn thi n tề ứ ủ ằ ệ ổ 

ch c KTTN t i các DN này.ứ ạ

2. T ng quan nghiên c uổ ứ

Hi n nay đã có r t nhi u nghiên c u đã đệ ấ ề ứ ược công b  trên th  gi i và t iố ế ớ ạ  

Vi t Nam liên quan đ n KTTN, KTTN không ch  đệ ế ỉ ược nghiên c u   m t lý thuy tứ ở ặ ế  

mà còn được nghiên c u  ng d ng vào m t s  ngành c  th  M i qu c gia có môiứ ứ ụ ộ ố ụ ể ỗ ố  

trường kinh doanh, môi trường văn hóa, h  th ng pháp lý, trình đ  qu n lý, c  sệ ố ộ ả ơ ở 

v t ch t, khoa h c công ngh  k  thu t khác nhau nên trình đ  phát tri n KTTNậ ấ ọ ệ ỹ ậ ộ ể  cũng khác nhau. M i công trình nghiên c u đ a ra m t góc nhìn khác nhau vỗ ứ ư ộ ề KTTN, sau đây là t ng quan m t s  công trình liên quan đ n đ  tài nghiên c u.ổ ộ ố ế ề ứ

2.1. Nh ng nghiên c u v  n i dung t  ch c KTTN trong doanh nghi pữ ứ ề ộ ổ ứ ệ

N i dung t  ch c KTTN trong các doanh nghi p v n đang là m t v n độ ổ ứ ệ ẫ ộ ấ ề 

ch a có s  th ng nh t trong gi i các nhà nghiên c u. Sau đây là m t vài quan đi mư ự ố ấ ớ ứ ộ ể  

Theo Corr and Parris (1976) KTTN bao g m: Ch  đ nh trách nhi m cho các nhàồ ỉ ị ệ  

qu n lý các c p; xây d ng chi phí tiêu chu n cho các trung tâm trách nhi m; k t h pả ấ ự ẩ ệ ế ợ  chi phí tiêu chu n và m t m c đ  ho t đ ng đ  xây d ng d  toán. Nh  v y, so v iẩ ộ ứ ộ ạ ộ ể ự ự ư ậ ớ  nghiên c u trứ ước đó c a Gordon (1963), nghiên c u này không nh n m nh đ n sủ ứ ấ ạ ế ự 

khác bi t gi a các lo i trung tâm trách nhi m mà ch  đ  c p đ n vi c ch  đ nh tráchệ ữ ạ ệ ỉ ề ậ ế ệ ỉ ị  nhi m cho các nhà qu n lý, đ ng th i nghiên c u này cũng không đ  c p đ n c uệ ả ồ ờ ứ ề ậ ế ấ  trúc ph n thầ ưởng liên quan đ n hi u su t qu n lý.ế ệ ấ ả

Nghiên c u c a ứ ủ Sethi (1977) ch  ra r ng t  ch c KTTN t p trung vào ba n iỉ ằ ổ ứ ậ ộ  dung chính: Thi t l p trung tâm trách nhi m (Chi phí / L i nhu n); thi t k  hế ậ ệ ợ ậ ế ế ệ 

th ng tài kho n phù h p nh m thu th p thông tin liên quan đ n các trung tâm tráchố ả ợ ằ ậ ế  nhi m; xây d ng h  th ng d  toán theo các trung tâm trách nhi m; đánh giá hi uệ ự ệ ố ự ệ ệ  

su t qu n lý thông qua phân tích chênh l ch th c t  và d  toán. Nghiên c u này cóấ ả ệ ự ế ự ứ  nhi u s  tề ự ương đ ng v i nghiên c u c a Gordon (1963), tuy nhiên nghiên c u nàyồ ớ ứ ủ ứ  

đ  c p sâu h n đ n vi c xây d ng d  toán theo các trung tâm trách nhi m và đánhề ậ ơ ế ệ ự ự ệ  giá hi u su t qu n lý b ng vi c so sánh các k t qu  th c t  và d  toán.ệ ấ ả ằ ệ ế ả ự ế ự

Theo Harris (1977), t  ch c KTTN bao g m: xác đ nh trách nhi m c a nhàổ ứ ồ ị ệ ủ  

qu n lý v  t ng kho n m c doanh thu và chi phí; m i nhà qu n lý xây d ng d  toánả ề ừ ả ụ ỗ ả ự ự  các kho n thu nh p và chi phí thu c trách nhi m c a mình; nhà qu n lý c p cao sả ậ ộ ệ ủ ả ấ ẽ xem xét và s a đ i ngân sách. Theo ử ổ Allen (1984), các bước đ  t  ch c m t h  th ngể ổ ứ ộ ệ ố  trách nhi m hi u qu  bao g m: xác đ nh trách nhi m và th m quy n c a nhà qu nệ ệ ả ồ ị ệ ẩ ề ủ ả  

lý các c p; xác đ nh m i quan h  gi a các trung tâm trách nhi m; xây d ng d  toánấ ị ố ệ ữ ệ ự ự  ngân sách theo các trung tâm trách nhi m. So v i các nghiên c u trệ ớ ứ ước đó, nh ngữ  nghiên c u này ch a có s  khác bi t trong vi c đ a ra các n i dung t  ch c KTTN,ứ ư ự ệ ệ ư ộ ổ ứ  ngo i tr  s  khác bi t trong nh n di n các lo i trung tâm trách nhi m.ạ ừ ự ệ ậ ệ ạ ệ

Theo  Hansen Don R. (2005), t  ch c KTTN đổ ứ ược xác đ nh b i b n y u tị ở ố ế ố quan tr ng là: T  ch c phân công trách nhi m; t  ch c thi t l p các tiêu chu n hi uọ ổ ứ ệ ổ ứ ế ậ ẩ ệ  

su t; t  ch c đánh giá hi u su t; t  ch c h  th ng ph n thấ ổ ứ ệ ấ ổ ứ ệ ố ầ ưởng. Trên c  s  cácơ ở  

y u t  này h  th ng KTTN có th  ba lo i: d a trên ch c năng, d a trên ho t đ ngế ố ệ ố ể ạ ự ứ ự ạ ộ  

và d a trên chi n lự ế ược h  th ng k  toán. Nghiên c u này v  c  b n có s  th ngệ ố ế ứ ề ơ ả ự ố  

nh t v i các nghiên c u trấ ớ ứ ước v  các n i dung t  ch c KTTN, tuy nhiên có s  khácề ộ ổ ứ ự  

bi t trong vi c đ a ra ba lo i KTTN khác nhau đ  tri n khai các n i dung KTTN.ệ ệ ư ạ ể ể ộ

Và m t s  nghiên c u đi vào chi ti t h n  v  các n i dung KTTN nh : Nghiênộ ố ứ ế ơ ề ộ ư  

c u c a ứ ủ Sollenberger (1990) cho r ng t  ch c KTTN có sáu n i dung, bao g m: xácằ ổ ứ ộ ồ  

đ nh các trung tâm chi phí; thi t l p h  th ng tài kho n đ  mã hóa d  li u k  toán;ị ế ậ ệ ố ả ể ữ ệ ế  

thi t l p m c tiêu qu n lý đ  t o tiêu chí và m c đ  đánh giá hi u su t; thi t l pế ậ ụ ả ể ạ ứ ộ ệ ấ ế ậ  trách nhi m qu n lý; xác đ nh quy trình xây d ng ngân sách liên quan đ n tráchệ ả ị ự ế  nhi m c a nhà qu n lý các c p; xem xét các chênh l ch ngân sách đ  s a đ i kệ ủ ả ấ ệ ể ử ổ ế 

ho ch. M t h  th ng đạ ộ ệ ố ược thi t k  t t k t h p các nhi m v  l p k  ho ch vàế ế ố ế ợ ệ ụ ậ ế ạ  

ki m soát. Tác gi  ể ả Gharayba (2011) cho r ng t  ch c KTTN bao g m: Phân chia cằ ổ ứ ồ ơ 

c u t  ch c bên trong công ty thành các trung tâm ch u trách nhi m;  y quy n choấ ổ ứ ị ệ ủ ề  

người qu n lý trung tâm trách nhi m v i quy n h n rõ ràng và xác đ nh trách nhi mả ệ ớ ề ạ ị ệ  

v  k t qu  th c hi n cu i cùng c a trung tâm trách nhi m c a h ; phân b  chi phíề ế ả ự ệ ố ủ ệ ủ ọ ổ  

và doanh thu cho các trung tâm ch u trách nhi m, xác đ nh giá chuy n đ i gi a cácị ệ ị ể ổ ữ  trung tâm trách nhi m; l p d  toán ngân sách theo các trung tâm trách nhi m; sệ ậ ự ệ ử 

d ng ngân sách đ  ki m soát và đánh giá hi u su t thông qua so sánh hi u su t th cụ ể ể ệ ấ ệ ấ ự  

t  v i k  ho ch th c hi n c a t ng trung tâm trách nhi m; chu n b  các báo cáoế ớ ế ạ ự ệ ủ ừ ệ ẩ ị  phân tích sai l ch v  hi u su t th c t  c a k  ho ch; thi t l p m t h  th ng  u đãiệ ề ệ ấ ự ế ủ ế ạ ế ậ ộ ệ ố ư  liên quan đ n k t qu  c a các trung tâm trách nhi m. Các nghiên c u này có gócế ế ả ủ ệ ứ  nhìn c  th , chi ti t h n v  các n i dung t  ch c KTTN và đ c bi t các nghiên c uụ ể ế ơ ề ộ ổ ứ ặ ệ ứ  này nh n m nh đ n k  thu t k  toán trong KTTN.ấ ạ ế ỹ ậ ế

Theo Tác gi  Nguy n Th  Minh Phả ễ ị ương (2013), T  ch c k  toán trách nhi mổ ứ ế ệ  

t  ch c th c hi n các n i dung KTTN khác nhau theo các lo i trung tâm tráchổ ứ ự ệ ộ ạ  nhi m, tuy nhiên v  c  b n bao g m: nh n di n các trung tâm trách nhi m; đ a raệ ề ơ ả ồ ậ ệ ệ ư  các ch  tiêu, phỉ ương pháp đánh giá các trung tâm trách nhi m và cu i cùng là xâyệ ố  

d ng h  th ng báo cáo đánh giá các trung tâm trách nhi m. Nghiên c u này có cáchự ệ ố ệ ứ  

ti p c n tế ậ ương đ i khác so v i các nghiên c u trố ớ ứ ước và cho r ng t  ch c KTTN làằ ổ ứ  

v n d ng các phậ ụ ương pháp k  toán, tài chính đ  th c hi n các n i dung KTTN.ế ể ự ệ ộNguy n H u Phú (2014) đ a ra ba n i dung chính đ  t  ch c k  toán tráchễ ữ ư ộ ề ổ ứ ế  nhi m trong doanh nghi p: th  nh t là xác đ nh trung tâm trách nhi m trong doanhệ ệ ứ ấ ị ệ  nghi p; th  hai là đ a ra h  th ng ch  tiêu đánh giá các trung tâm trách nhi m; thệ ứ ư ệ ố ỉ ệ ứ 

ba là t  ch c h  th ng báo cáo k  toán trách nhi m. Xét v  n i dung t  ch cổ ứ ệ ố ế ệ ề ộ ổ ứ  KTTN, nghiên c u này không có s  khác bi t so v i nghiên c u trứ ự ệ ớ ứ ước đó

Có th  th y ể ấ n i dung t  ch c KTTN đã độ ổ ứ ượ ấc r t nhi u h c gi  nghiên c uề ọ ả ứ  

nh n đ nh. Thông qua t ng quan, có nh ng quan đi m cho r ng KTTN ch  bao g mậ ị ổ ữ ể ằ ỉ ồ  

ba n i dung chính nh  ch  đ nh trách nhi m cho nhà qu n lý các c p; ộ ư ỉ ị ệ ả ấ xây d ng chiự  

phí tiêu chu n cho các trung tâm trách nhi m; k t h p chi phí tiêu chu n và m tẩ ệ ế ợ ẩ ộ  

m c đ  ho t đ ng đ  xây d ng d  toán (ứ ộ ạ ộ ể ự ự Corr and Parri, 1976; Harris, 1977; Allen, 1984). Có m t s  tác gi  thì cho r ng n i dung t  ch c KTTN không ch  dùng l i ộ ố ả ằ ộ ổ ứ ỉ ạ ở 

ba n i dung k  trên mà còn bao g m m t s  n i dung khác liên quan đ n vi c đánhộ ể ồ ộ ố ộ ế ệ  giá hi u su t qu n lý theo các trung tâm trách nhi m và xây d ng h  th ng khenệ ấ ả ệ ự ệ ố  

thưởng theo hi u su t qu n lý (ệ ấ ả Gordon, 1963;  Sethi, 1977;  Hansen Don R., 2005; Sollenberger, 1990; Gharayba, 2011; Nguy n Th  Minh Phễ ị ương, 2013; Nguy n H uễ ữ  Phú, 2014). Nh  v y, c n t ng h p và làm sáng t  h n ư ậ ầ ổ ợ ỏ ơ lý lu n v  n i dung t  ch cậ ề ộ ổ ứ  KTTN

2.2. Nh ng nghiên c u v  nh n di n và phân lo i các trung tâm trách nhi mữ ứ ề ậ ệ ạ ệ  trong doanh nghi pệ

Có th  th y r ng, trong các nghiên c u đã đ a ra có s  khác bi t trong quanể ấ ằ ứ ư ự ệ  

đi m nh n di n, đ c đi m, phân lo i, s  lể ậ ệ ặ ể ạ ố ượng trung tâm trách nhi m, có th  k  raệ ể ể  

m t s  nghiên c u đi n hình sau:ộ ố ứ ể

Theo Gordon (1963), t  ch c KTTN trong doanh nghi p b t đ u t  vi c nh nổ ứ ệ ắ ầ ừ ệ ậ  

di n các trung tâm trách nhi m, có hai lo i TTTN là  trung tâm chi phí và l i nhu n.ệ ệ ạ ợ ậ  Tác gi  ả Sethi (1977) cũng đ ng nh t quan đi m này. Tuy nhiên, theo ồ ấ ể Harris (1977), 

t  ch c TTTN là xác đ nh trách nhi m c a nhà qu n lý v  t ng kho n m c doanhổ ứ ị ệ ủ ả ề ừ ả ụ  thu và chi phí. M t s  các nghiên c u sau đó c a các Tác gi  ộ ố ứ ủ ả Sollenberger (1990), Liao (1973), Tác gi  Melumad. N và c ng s  (1992), Tác gi  Garrison và c ng sả ộ ự ả ộ ự (2010), l i cho r ng có ba lo i trung tâm trách nhi m bao g m: trung tâm chí phí,ạ ằ ạ ệ ồ  trung tâm l i nhu n và trung tâm đ u t ợ ậ ầ ư

Nghiên c u c a ứ ủ Liao (1973) đã ch  ra b n ch t c a KTTN là s  tích lũy chi phíỉ ả ấ ủ ự  

và doanh thu theo các trung tâm trách nhi m. Ngệ ười qu n lý c a m i trung tâm tráchả ủ ỗ  nhi m s  ph i ch u trách nhi m v  hi u qu  mà các quy t đ nh c a h  mang l i.ệ ẽ ả ị ệ ề ệ ả ế ị ủ ọ ạ  

H  th ng trung tâm l i nhu n đệ ố ợ ậ ược xem nh  là m t gi i pháp lý tư ộ ả ưởng cho các v nấ  

đ  t o ra b i s  tăng trề ạ ở ự ưởng c a DN. ủ

Tác gi  Nahum Melumadvà c ng s  (1992) ch  ra r ng trung tâm trách nhi mả ộ ự ỉ ằ ệ  

là m t cách th c qu n tr  ph  bi n c a các t  ch c l n. Có ba lo i trung tâm tráchộ ứ ả ị ổ ế ủ ổ ứ ớ ạ  nhi m quen thu c là trung tâm l i nhu n, trung tâm chi phí và trung tâm đ u t ệ ộ ợ ậ ầ ư  

Đi m chung cho các lo i trung tâm trách nhi m khác nhau là các quy n ra quy tể ạ ệ ề ế  

đ nh đị ược giao cho nhà qu n lý TTTN v i các hả ớ ướng d n đ  t i  u hóa m t s  chẫ ể ố ư ộ ố ỉ tiêu hi u su t tài chính nh  chi phí, l i nhu n ho c doanh thu. Ngệ ấ ư ợ ậ ặ ười qu n lý trungả  tâm có quy n quy t đ nh đ i v i các quy t đ nh n i b ề ế ị ố ớ ế ị ộ ộ

Dowd (2001) đã ch  ra s  không đ ng nh t c a các s n ph m càng cao và côngỉ ự ồ ấ ủ ả ẩ  ngh  s n xu t   càng đa d ng thì m c đ  tách s n ph m càng cao (chia nh  s nệ ả ấ ạ ứ ộ ả ẩ ỏ ả  

ph m cho m c đích thu th p và báo cáo chi phí), có nhi u trung tâm chi phí và tàiẩ ụ ậ ề  kho n chi phí h n. Có nghĩa là càng có s  k t h p s n ph m thì vi c s  d ngả ơ ự ế ợ ả ẩ ệ ử ụ  KTTN càng nhi u, càng có nhi u công ngh  s n xu t đề ề ệ ả ấ ược s  d ng thì càng cóử ụ  nhi u trung tâm chi phí. Nghiên c u này ch  t p trung nghiên c u y u t   nh hề ứ ỉ ậ ứ ế ố ả ưở  ng

đ n vi c nh n di n và nhân lo i trung tâm chi phí.ế ệ ậ ệ ạ

Schoute (2008) kh o sát 125 doanh nghi p đ  đi u tra m i quan h  gi a b nả ệ ể ề ố ệ ữ ố  nhân t : c  h i đ u t  c a doanh nghi p, quy mô, đa d ng hóa và cố ơ ộ ầ ư ủ ệ ạ ường đ  v nộ ố  

v i trung tâm đ u t  K t qu  cho th y vi c s  d ng các trung tâm đ u t  (tráiớ ầ ư ế ả ấ ệ ử ụ ầ ư  

ngược v i các trung tâm l i nhu n) có m i quan h  cùng chi u v i quy mô vàớ ợ ậ ố ệ ề ớ  

cường đ  v n c a các công ty nghiên c u, tuy nhiên có m i quan h  ngộ ố ủ ứ ố ệ ược chi uề  

v i đa d ng hóa th  trớ ạ ị ường c a h , t c là c  h i tăng trủ ọ ứ ơ ộ ưởng c a h  Tuy nhiên,ủ ọ  

nh ng k t qu  này khác nhau gi a các công ty s n xu t và phi s n xu t. Nghiên c uữ ế ả ữ ả ấ ả ấ ứ  này đ  c p đ n các nhân t   nh hề ậ ế ố ả ưởng đ n vi c nh n di n, phân lo i và s  d ngế ệ ậ ệ ạ ử ụ  trung tâm chi phí và trung tâm đ u t ầ ư

Tác gi  Garrison và c ng s  (2010) cho r ng các t  ch c phi t p trung c n cácả ộ ự ằ ổ ứ ậ ầ  

h  th ng k  toán trách nhi m nh m liên k t các nhà qu n lý c p th p b ng vi cệ ố ế ệ ằ ế ả ấ ấ ằ ệ  

g n li n quy n ra quy t đ nh v i trách nhi m gi i trình v  k t qu  c a các quy tắ ề ề ế ị ớ ệ ả ề ế ả ủ ế  

đ nh đó. Khái ni m trung tâm trách nhi m đị ệ ệ ược s  d ng cho b t k  b  ph n nàoử ụ ấ ỳ ộ ậ  

c a t  ch c mà ngủ ổ ứ ười qu n lý có quy n ki m soát và ch u trách nhi m v  chi phí,ả ề ể ị ệ ề  

l i nhu n ho c v n đ u t  Có ba lo i trung tâm trách nhi m chính là trung tâm chiợ ậ ặ ố ầ ư ạ ệ  phí, trung tâm l i nhu n và trung tâm đ u t ợ ậ ầ ư

Theo Freeman và c ng s  (2004), K  toán trách nhi m phân chia m t t  ch cộ ự ế ệ ộ ổ ứ  

l n thành các b  ph n nh  h n đ  d  dàng qu n lý h n, đó chính là các trung tâmớ ộ ậ ỏ ơ ể ễ ả ơ  trách nhi m. ệ Mô hình trung tâm trách nhi m là m t phệ ộ ương ti n hi u qu  đ  đ tệ ệ ả ể ạ  

được ki m soát tài chính trong nhi u ngành công nghi p. Có b n lo i trung tâmể ề ệ ố ạ  trách nhi m, bao g m: Trung tâm chi phí, trung tâm doanh thu, trung tâm l iệ ồ ợ  nhu n và trung tâm đ u t  Trung tâm tâm trách nhi m có th  đậ ầ ư ệ ể ược ch  đ nh d aỉ ị ự  trên các y u t  dế ố ướ ự ểi s  ki m soát c a ngủ ười qu n lý. M t s  Tác gi  khác cũngả ộ ố ả  

đ ng tình v i quan đi m trên khi cho r ng có b n lo i trung tâm trách nhi m làồ ớ ể ằ ố ạ ệ  rung tâm chi phí, trung tâm doanh thu, trung tâm l i nhu n và trung tâm đợ ậ ầu tư 

nh : Al Adam và c ng s  ( 2006); Al Hanini, E. (2013)ư ộ ự

Tác gi  Tr n Văn Dung (2002) nghiên c u v   KTQT chi phí phí s n xu t vàả ầ ứ ề ả ấ  giá thành t i m t s  doanh nghi p đ i di n cho các doanh nghi p s n xu t   Vi tạ ộ ố ệ ạ ệ ệ ả ấ ở ệ  Nam. Tác gi  đã đ  xu t xây d ng trung tâm chi phí cho các doanh nghi p s n xu t,ả ề ấ ự ệ ả ấ  theo hai d ng trung tâm chi phí là trung tâm chính và trung tâmạ  phụ. Cách phân chia trung tâm trách nhi m c a Tác gi  căn c  t  ch c năng ho t đ ng c a các b  ph nệ ủ ả ứ ừ ứ ạ ộ ủ ộ ậ  trong doanh nghi p. Trong đó, trung tâm chính th c hi n nhi m v  chính c a doanhệ ự ệ ệ ụ ủ  nghi p nh : quá trình mua hàng, quá trình s n xu t s n ph m, quá trình tiêu th  vàệ ư ả ấ ả ẩ ụ  cung c p s n ph m ra bênấ ả ẩ  ngoài. Trung tâm ph  là trung tâm qu n lý và đi u hànhụ ả ề  SXKD trong doanh nghi p nh : b  ph n hành chính, qu n tr , kinh doanh, nhânệ ư ộ ậ ả ị  s ự

Tác gi  Lê Đ c Toàn (2002) nghiên c u v  t  ch c mô hình KTQT đã đ a raả ứ ứ ề ổ ứ ư  

đ  xu t t  ch c thành b n lo i trung tâm trách nhi m: Trung tâm chi phí, trung tâmề ấ ổ ứ ố ạ ệ  doanh thu, trung tâm l i nhu n và trung tâm đ u t  Tác gi  đ a ra đ  xu t các chợ ậ ầ ư ả ư ề ấ ỉ tiêu đánh giá trách nhi m trung tâm chi phí và trung tâm đ u t : Trung tâm chi phíệ ầ ư  

được đánh giá thông qua đ nh m c chi phí, d  toán chi phí và t  l  chi phí trên doanhị ứ ự ỷ ệ  thu; trung tâm đ u t  đầ ư ược đánh giá thông qua t  l  hoàn v n và l i nhu n gi  l i.ỷ ệ ố ợ ậ ữ ạ  Nghiên c u này đã bao quát đứ ược các lo i trung tâm trách nhi m khác nhau tuy nhiênạ ệ  

m i ch  đ  xu t đớ ỉ ề ấ ược m t s  ch  tiêu đánh giá hi u su t qu n lý cho trung tâm chiộ ố ỉ ệ ấ ả  phí và trung tâm đ u t  mà ch a đ a ra cho trung tâm doanh thu và trung tâm l iầ ư ư ư ợ  nhu n.ậ

Nguy n Th  Minh Phễ ị ương (2013) ch  ra sau khi doanh nghi p có s  phân c pỉ ệ ự ấ  

qu n lý rõ ràng, tùy thu c vào nhu c u s  d ng thông tin, quan đi m đánh giá tráchả ộ ầ ử ụ ể  nhi m trung tâm trong t  ch c, c n xác đ nh v  s  lệ ổ ứ ầ ị ề ố ượng trung tâm trách nhi m: sệ ố 

lượng trung tâm trách nhi m 2, 3 hay 4 lo i trung tâm là tùy thu c vào quy mô s nệ ạ ộ ả  

xu t, c  c u qu n lý và m c đ  phân c p qu n lý c a doanh nghi p, đ m b o ch cấ ơ ấ ả ứ ộ ấ ả ủ ệ ả ả ứ  năng ki m soát và đánh giá trách nhi m qu n lý c a các nhà qu n tr  các c p trongể ệ ả ủ ả ị ấ  

vi c nâng cao hi u qu  ho t đ ng c a doanh nghi p. V i nh ng doanh nghi p cóệ ệ ả ạ ộ ủ ệ ớ ữ ệ  quy mô l n, nên xây d ng 4 lo i trung tâm trách nhi m, còn nh ng doanh nghi p quyớ ự ạ ệ ữ ệ  

mô s n xu t và ho t đ ng nh  h n nên t  ch c 3 ho c 2 lo i trung tâm. Tác gi  choả ấ ạ ộ ỏ ơ ổ ứ ặ ạ ả  

r ng trung tâm doanh thu ch  là trung tâm trung gian gi a trung tâm chi phí và l iằ ỉ ữ ợ  nhu n. Trong quá trình xác l p s  lậ ậ ố ượng và lo i trung tâm trách nhi m c n cân nh cạ ệ ầ ắ  

gi a chi phí b  ra và l i ích thu đữ ỏ ợ ược. So v i các nghiên c u trớ ứ ước, nghiên c u nàyứ  

ch  ra quan đi m r t rõ ràng v  s  lo i, s  lỉ ể ấ ề ố ạ ố ượng trung tâm trách nhi m đệ ược thi tế  

l p trong các doanh nghi p và nh n đ nh đi u này ph  thu c vào đ c đi m riêng bi tậ ệ ậ ị ề ụ ộ ặ ể ệ  

c a t ng doanh nghi p.ủ ừ ệ

Theo Tác gi  Nguy n Ng c Quang (2014), trung tâm trách nhi m là m t bả ễ ọ ệ ộ ộ 

ph n trong t  ch c ho t đ ng mà nhà qu n tr  b  ph n ch u trách nhi m v  toàn bậ ổ ứ ạ ộ ả ị ộ ậ ị ệ ề ộ 

ho t đ ng c a b  ph n mình đ i v i nhà qu n tr  c p cao. Trong doanh nghi p, d aạ ộ ủ ộ ậ ố ớ ả ị ấ ệ ự  trên c  s  phân c p tài chính mà phát sinh nhi u lo i trung tâm trách nhi m khácơ ở ấ ề ạ ệ  nhau nh  trung tâm chi phí, trung tâm doanh thu, trung tâm l i nhu n, trung tâm đ uư ợ ậ ầ  

t  ư

Nh  v y, Thông qua các nghiên c u trên có th  th y r ng: T  ch c nh n di nư ậ ứ ể ấ ằ ổ ứ ậ ệ  

và phân lo i trung tâm trách nhi m ph i c  th , d  hi u và không ch ng chéo, m iạ ệ ả ụ ể ễ ể ồ ỗ  

người qu n lý c a m i trung tâm trách nhi m s  ph i ch u trách nhi m v  hi u quả ủ ỗ ệ ẽ ả ị ệ ề ệ ả 

mà các quy t đ nh c a h  mang l i, cũng nh  hi u qu  ho t đ ng c a trung tâmế ị ủ ọ ạ ư ệ ả ạ ộ ủ  trách nhi m, s  lo i và s  lệ ố ạ ố ượng trung tâm trách nhi m trong m t doanh nghi pệ ộ ệ  

ch u  nh hị ả ưởng b i đ c đi m ho t đ ng s n xu t kinh doanh c a t ng doanhở ặ ể ạ ộ ả ấ ủ ừ  nghi pệ  Trong các nghiên c u đã t ng quan   trên, có quan đi m cho r ng có ba lo iứ ổ ở ể ằ ạ  trung tâm trách nhi m: trung tâm đ u t , trung tâm l i nhu n, trung tâm chi phí; m tệ ầ ư ợ ậ ộ  

s  nghiên c u l i ch  ra có b n lo i trung tâm trách nhi m: trung tâm đ u t , trungố ứ ạ ỉ ố ạ ệ ầ ư  tâm l i nhu n, trung tâm doanh thu, trung tâm chi phí trong đó bao g m trung tâm chiợ ậ ồ  phí chính và trung tâm chi phí ph  ụ Do đó, đ  nh n di n và phân lo i các trung tâmể ậ ệ ạ  trách nhi m t i các DN c n căn c  vào đ c đi m ho t đ ng s n xu t kinh danh c aệ ạ ầ ứ ặ ể ạ ộ ả ấ ủ  

t ng doanh nghi p đ  xác đ nh lo i trung tâm trách nhi m, s  lừ ệ ể ị ạ ệ ố ượng trung tâm trách nhi m cho phù h p v i t ng doanh nghi p khác nhau.ệ ợ ớ ừ ệ

2.3. Nh ng nghiên c u v  vi c t  ch c xây d ng d  toán theo các trung tâmữ ứ ề ệ ổ ứ ự ự  trách nhi m trong DNệ

Okwo và c ng s   (2005ộ ự ) đã kh o sát vi c  ng d ng KTTN trong khu v c công,ả ệ ứ ụ ự  nghiên c u đã ki m tra khái ni m KTTN, Các bứ ể ệ ước th c hi n KTTN, trung tâm tráchự ệ  nhi m, đánh giá hi u su t và k  toán d  toán trong khu v c công. K t lu n đã ch  raệ ệ ấ ế ự ự ế ậ ỉ  

r ng ằ d  toán là m t đi u ki n tiên quy t cho m t h  th ng KTTN hi u qu  Nhự ộ ề ệ ế ộ ệ ố ệ ả ư 

v y nghiên c u nh n m nh t m quan tr ng c a n i xây d ng d  toán khi xây d ngậ ứ ấ ạ ầ ọ ủ ộ ự ự ự  

h  th ng KTTN, tuy nhiên ch a đi vào làm rõ các n i dung đ  xây d ng h  th ngệ ố ư ộ ể ự ệ ố  

d  toán.ự

Trong nghiên c u c a ứ ủ Moses Nyakuwanika (2012), nhóm tác gi  đã đ t v n đả ặ ấ ề 

đ a ra các chi n lư ế ược nh m đ m b o s  hi u qu  c a h  th ng KTTN trong B  Yằ ả ả ự ệ ả ủ ệ ố ộ  

t  và phúc l i tr  em (MOHCW)   t nh Mashonaland phía Tây c a Zimbabwe. Nhómế ợ ẻ ở ỉ ủ  nghiên c u ti n hành kh o sát nhân viên t  14 tr m trong t nh. K t qu  kh o sát choứ ế ả ừ ạ ỉ ế ả ả  

th y r ng các phòng ban đã ho t đ ng v i h  th ng b t bu c, không có s  ph i h pấ ằ ạ ộ ớ ệ ố ắ ộ ự ố ợ  trong vi c l p k  ho ch và ki m soát. Ngoài ra k t qu  kh o sát cũng cho bi t r ngệ ậ ế ạ ể ế ả ả ế ằ  các báo cáo hi u su t đã đệ ấ ượ ử ục s  d ng đ  đánh giá công tác qu n lý và các báo cáoể ả  

hi u su t không đệ ấ ược g i đ n cho các nhà qu n lý b  ph n m t cách thử ế ả ộ ậ ộ ường xuyên. Nghiên c u đ a ra khuy n ngh  r ng c n có s  tham gia c a các nhà qu n lý b  ph nứ ư ế ị ằ ầ ự ủ ả ộ ậ  vào vi c xây d ng d  toán và đ  xu t c a h  nên đệ ự ự ề ấ ủ ọ ược th c hi n và k t h p trongự ệ ế ợ  

d  toán t ng th  ự ổ ể

Al Hanini, E. (2013) nghiên c u đã đ a ra m t s  đ  xu t nh  sau: các trungứ ư ộ ố ề ấ ư  tâm trách nhi m c n thi t l p m c tiêu và thi t l p d  toán ngân sách c a các trungệ ầ ế ậ ụ ế ậ ự ủ  tâm trách nhi m theo t ng m c tiêu chuyên bi t phù h p v i chuyên môn và khệ ừ ụ ệ ợ ớ ả năng ti m tàng c a h ề ủ ọ

Theo Tác gi  Đoàn Xuân Tiên (2009), H  th ng d  toán s n xu t kinh doanhả ệ ố ự ả ấ  

c a doanh nghi p có liên quan m t thi t đ n các quá trình kinh doanh c  b n nh :ủ ệ ậ ế ế ơ ả ư  quá trình mua hàng, quá trình s n xu t, quá trình tiêu th  s n ph m. M i quá trìnhả ấ ụ ả ẩ ỗ  

có yêu c u qu n lý khác nhau, do đó ch  tiêu d  toán ph i đầ ả ỉ ự ả ược xây d ng riêng choự  

t ng quá trình. Các ch  tiêu d  toán cũng có m i quan h  ràng bu c nhau, t o thànhừ ỉ ự ố ệ ộ ạ  

h  th ng các ch  tiêu d  toán. Thông qua nghiên c u có th  th y r ng khi xây d ngệ ố ỉ ự ứ ể ấ ằ ự  

h  th ng d  toán theo các trung tâm trách nhi m c n ph i xây d ng theo các ch  tiêuệ ố ự ệ ầ ả ự ỉ  khác nhau tùy thu c vào đ c đi m c a t ng lo i trung tâm trách nhi m, tuy nhiênộ ặ ể ủ ừ ạ ệ  

c n có s  g n k t ch t ch  gi a các ch  tiêu này.ầ ự ắ ế ặ ẽ ữ ỉ

Tác gi  Nguy n Ng c Quang (2014) cho r ng h  th ng d  toán s n xu t kinhả ễ ọ ằ ệ ố ự ả ấ  doanh h ng năm bao g m các b ng d  toán riêng bi t, đằ ồ ả ự ệ ượ ậc l p chi ti t t i t ng bế ớ ừ ộ 

ph n, t ng s n ph m, d ch v , t ng th i h n đ  hoàn thành nên d  toán t ng thậ ừ ả ẩ ị ụ ừ ờ ạ ể ự ổ ể 

c a doanh nghi p. Các d  toán có m i quan h  ch t ch , m t thi t, qua l i v iủ ệ ự ỗ ệ ặ ẽ ậ ế ạ ớ  nhau nh m th c hi n m c tiêu chung c a doanh nghi p. Nh  v y theo Tác gi , hằ ự ệ ụ ủ ệ ư ậ ả ệ 

th ng d  toán ph i đố ự ả ượ ậc l p chi ti t theo t ng trung tâm trách nhi m, t ng s nế ừ ệ ừ ả  

ph m, hàng hóa, t ng th i h n hoàn thành, t  đó xây d ng thành d  toán t ng th ẩ ừ ờ ạ ừ ự ự ổ ểThông qua các nghiên c u v  l p d  toán theo các trung tâm trách nhi m, cóứ ề ậ ự ệ  

th  th y r ng: H  th ng d  toán theo các trung tâm trách nhi m là m t n i dungể ấ ằ ệ ố ự ệ ộ ộ  quan tr ng trong t  ch c k  toán trách nhi m, trong đó d  toán theo các trung tâmọ ổ ứ ế ệ ự  trách nhi m c n ph i đệ ầ ả ược xây d ng theo t ng m c tiêu chuyên bi t phù h p v iự ừ ụ ệ ợ ớ  chuyên môn và kh  năng ti m tàng c a các trung tâm trách nhi m. Tuy nhiên, cácả ề ủ ệ  nghiên c u ch a đi vào làm rõ n i dung, phứ ư ộ ương pháp xây d ng h  th ng d  toánự ệ ố ự  theo các trung tâm trách nhi m.ệ

2.4. Nh ng nghiên c u v  ữ ứ ề t  ch c thu ổ ứ nh n,ậ  x  lýử  d  li u và đánh giá tráchữ ệ  nhi m qu n lý, cung c pệ ả ấ  thông tin theo các trung tâm trách nhi mệ

Kellog (1962) cho r ng vi c thi t k  các h  th ng KTTN nên đằ ệ ế ế ệ ố ược hướng d nẫ  

b i các quy t c tở ắ ương t  nh  áp d ng cho k  toán chi phí: xác đ nh tài kho n đ  cácự ư ụ ế ị ả ể  

m c chi phí có th  đụ ể ược ghi l i nhanh chóng trong tài kho n thích h p mà không c nạ ả ợ ầ  phân tích chi ti t; m i tài kho n ph i đ i di n cho m t nhóm chi phí đ  thu n l i choế ỗ ả ả ạ ệ ộ ể ậ ợ  

vi c phân tích; t t c  các kho n chi phí ph i đệ ấ ả ả ả ược ghi l i chi ti t theo trách nhi mạ ế ệ  

c a b  ph n và cá nhân c  th  Nghiên c u này đi sâu vào vi c thu nh n, x  lý vàủ ộ ậ ụ ể ứ ệ ậ ử  phân tích thông tin cho trung tâm chi phí mà ch a đ  c p đ n các lo i trung tâm tráchư ề ậ ế ạ  nhi m khác.ệ

M t s  nghiên c u nh n m nh đ n đ c đi m thông tin c n thu nh n và x  lýộ ố ứ ấ ạ ế ặ ể ầ ậ ử  

ch  là thông tin có th  ki m soát đỉ ể ể ược theo các trung tâm trách nhi m nh  : ệ ư Sethi (1977) nh n đ nh KTTN ho t đ ng hi u qu  theo hai nguyên t c c  b n: Th  nh t,ậ ị ạ ộ ệ ả ắ ơ ả ứ ấ  

c  c u t  ch c ph i đơ ấ ổ ứ ả ược phân chia rõ ràng mà không b  trùng l p. Th  hai, các chiị ặ ứ  phí có th  ki m soát và không để ể ược ki m soát ph i để ả ược tách bi t rõ ràng.ệ  Antle & Demski (1988) cho r ng vi c áp d ng KTTN trong t  ch c c n n m v ng nguyênằ ệ ụ ổ ứ ầ ắ ữ  

t c c  b n nh t, đó là ch  nên đánh giá k t qu  qu n lý thông qua nh ng gì mà hắ ơ ả ấ ỉ ế ả ả ữ ọ 

ki m soát. KTTN có hai khía c nh là ki m soát và thông tin, c n có s  cân đ i gi aể ạ ể ầ ự ố ữ  hai khía c nh này trong quá trình th c hi n.ạ ự ệ  Shih (1997  ) đã đi u tra cách các công tyề  thi t k  h  th ng đánh giá hi u su t cho các nhà qu n lý nhà máy t i các công tyế ế ệ ố ệ ấ ả ạ  

s n xu t l n c a Canada. Nghiên c u cho r ng nh ng ngả ấ ớ ủ ứ ằ ữ ười qu n lý này có thả ể 

được đánh giá ch  y u v  ki m soát chi phí ho c l i nhu n.ủ ế ề ể ặ ợ ậ   Tác gi  ả Mojgan (2012) cho r ng h  th ng KTTN đằ ệ ố ược thi t k  đ  báo cáo và tích lu  chi phí theoế ế ể ỹ  

m c trách nhi m cá nhân. M i khu giám sát ch  đứ ệ ỗ ỉ ược tính phí v i chi phí ch u tráchớ ị  nhi m và chi phí mà nó có quy n ki m soát.ệ ề ể  Tuy nhiên các nghiên c u này ch aứ ư  

đ a ra đ nh hư ị ướng x  lý, phân tích các thông tin đử ược thu nh n nh  th  nào.ậ ư ế

M t s  nghiên c u liên quan đ n vi c cung c p thông tin k  toán trách nhi mộ ố ứ ế ệ ấ ế ệ  

nh : Tác gi  Ph m Văn ư ả ạ Dược (2010) nghiên c u h  th ng báo cáo đánh giá tráchứ ệ ố  nhi m qu n lý trong doanh nghi p thệ ả ệ ương m i. T  vi c thi t l p h  th ng trungạ ừ ệ ế ậ ệ ố  tâm trách nhi m nh m cung c p thông tin ph c v  ki m soát, đánh giá trách nhi mệ ằ ấ ụ ụ ể ệ  

qu n tr  c a các c p qu n lý đ n vi c xây d ng h  th ng báo cáo đánh giá tráchả ị ủ ấ ả ế ệ ự ệ ố  nhi m qu n lý trong doanh nghi p thệ ả ệ ương m i. Nghiên c u đã xác đ nh m t sạ ứ ị ộ ố 

đi u ki n th c hi n cũng nh  m t s  gi i pháp trong quy trình xây d ng h  th ngề ệ ự ệ ư ộ ố ả ự ệ ố  báo cáo đánh giá trách nhi m qu n lý trong các doanh nghi p thệ ả ệ ương m i. Tác giạ ả 

Tr n Văn ầ Tùng (2010) nghiên c u xác đ nh m t s  đi u ki n đ  th c hi n quy trìnhứ ị ộ ố ề ệ ể ự ệ  xây d ng h  th ng báo cáo đánh giá trách nhi m qu n tr  trong các công ty niêm y tự ệ ố ệ ả ị ế  

nh : xác đ nh rõ đ ng c , m c tiêu chung và xây d ng mô hình t  ch c qu n lý phùư ị ộ ơ ụ ự ổ ứ ả  

h p; có b  máy phân c p qu n lý rõ ràng, t  đó hình  thành nh ng trung tâm tráchợ ộ ấ ả ừ ữ  nhi m c  th ; xây d ng h  th ng đ nh m c liên quan đ n các ch  tiêu c a các báoệ ụ ể ự ệ ố ị ứ ế ỉ ủ  

cáo trách nhi m; l a ch n và s  d ng các phệ ự ọ ử ụ ương pháp phân b  chi phí gián ti p vàổ ế  phân tích báo cáo b  ph n; đ nh giá s n ph m, d ch v  chuy n giao n i b  ộ ậ ị ả ẩ ị ụ ể ộ ộ

Tác gi  Nguy n Th  Minh Phả ễ ị ương (2013), T  ch c k  toán trách nhi m v nổ ứ ế ệ ậ  

d ng h  th ng phụ ệ ố ương pháp bao g m: h  th ng phồ ệ ố ương pháp d  toán, h  th ngự ệ ố  

phương pháp cung c p các thông tin th c hi n c a các trung tâm trách nhi m, hấ ự ệ ủ ệ ệ 

th ng phố ương pháp phân tích, đánh giá trách nhi m c a các trung tâm trách nhi mệ ủ ệ  

đ  th c hi n các n i dung k  toán trách nhi m theo các trung tâm trách nhi m. Nhể ự ệ ộ ế ệ ệ ư 

v y có th  th y r ng trong nghiên c u này Tác gi  đ  c p vi c thu nh n, x  lý,ậ ể ấ ằ ứ ả ề ậ ệ ậ ử  phân tích thông tin k  toán trách nhi m nh  là m t k  thu t k  toán đ  th c hi nế ệ ư ộ ỹ ậ ế ể ự ệ  các n i dung KTTN.ộ

Thông qua các nghiên c u trên có th  th y r ng khi thu nh n, x  lý, phân tíchứ ể ấ ằ ậ ử  

và cung c p thông tin theo các trung tâm trách nhi m c n th c hi n theo m t sấ ệ ầ ự ệ ộ ố nguyên t c nh : Các chi phí có th  ki m soát và không đắ ư ể ể ược ki m soát ph i để ả ượ  ctách bi t rõ ràng; c n xây d ng h  th ng tài kho n chi ti t đ  có th  thu th p, x  lýệ ầ ự ệ ố ả ế ể ể ậ ử  thông tin theo các trung tâm trách nhi m; ch  nên đánh giá k t qu  qu n lý thông quaệ ỉ ế ả ả  

nh ng gì mà h  ki m soát. N i dung th c hi n đã đ u c đ  c p trong các nghiênữ ọ ể ộ ự ệ ư ọ ề ậ  

c u, tuy nhiên các nghiên c u ch a đ a đứ ứ ư ư ược quy trình thu nh n, x  lý, phân tích vàậ ử  cung c p thông tin theo các trung tâm trách nhi mấ ệ

2.5 M t s  nghiên c u v  t  ch c xây d ng h  th ng khen thộ ố ứ ề ổ ứ ự ệ ố ưởng theo trách nhi m qu n lýệ ả

Hi n nay, h  th ng khen thệ ệ ố ưởng trong các DN Vi t Nam không đệ ược coi như 

là m t ph n c a h  th ng k  toán. Tuy nhiên, t i m t s  qu c gia phát tri n hộ ầ ủ ệ ố ế ạ ộ ố ố ể ệ 

th ng khen thố ưởng được coi là m t ph n quan tr ng trong h  th ng KTTN trongộ ầ ọ ệ ố  

DN, vi c xây d ng h  th ng khen thệ ự ệ ố ưởng theo trách nhi m qu n lý s  giúp gia tăngệ ả ẽ  

hi u qu  ho t đ ng c a các nhà qu n lý doanh nghi p nói riêng và toàn b  t  ch cệ ả ạ ộ ủ ả ệ ộ ổ ứ  nói chung. Có th  k  ra m t s  nghiên c u đi n hình v  t  ch c xây d ng h  th ngể ể ộ ố ứ ể ề ổ ứ ự ệ ố  khen thưởng theo trách nhi m qu n lý nh  sau:ệ ả ư

Theo Gross và c ng s  (2004), h  th ng khen thộ ự ệ ố ưởng là m t ph n quan tr ngộ ầ ọ  trong chi n lế ược ngu n nhân l c c a t  ch c. Mô hình ph n thồ ự ủ ổ ứ ầ ưởng truy n th ngề ố  

không còn hi u qu  trong môi trệ ả ường kinh doanh ngày nay. Các t  ch c hi n đ iổ ứ ệ ạ  

ph i t  ch c thi t k  h  th ng khen thả ổ ứ ế ế ệ ố ưởng k t h p v i chi n lế ợ ớ ế ượ ổc t  ch c c a hứ ủ ọ 

đ  đ t để ạ ược m c hi u su t cao h n   c  c p đ  cá nhân và t  ch c. M t h  th ngứ ệ ấ ơ ở ả ấ ộ ổ ứ ộ ệ ố  khen thưởng phù h p có th  giúp t  ch c cung c p đúng s  lợ ể ổ ứ ấ ố ượng, đ n đúng ngế ườ  i,vào đúng th i đi m, vì nh ng lý do đúng đ n. K t qu  nghiên c u Tác gi  Yanadoriờ ể ữ ắ ế ả ứ ả  

& Marler (2006) cho r ng n u trong t  ch c có m t s  nhóm nhân viên quan tr ngằ ế ổ ứ ộ ố ọ  

h n các nhóm khác, thì các t  ch c có th  phát tri n h  th ng khen thơ ổ ứ ể ể ệ ố ưởng xem xét các đóng góp chi n lế ược khác nhau c a h  T ng s  ph n thủ ọ ổ ố ầ ưởng bao g m lồ ươ  ng

c  b n,  u đãi và l i ích, cũng nh  nh ng th  vô hình nh  c  h i phát tri n nghơ ả ư ợ ư ữ ứ ư ơ ộ ể ề nghi p, công nh n phi tài chính, công vi c có ý nghĩa…Theo Tác gi  Hansen (2008),ệ ậ ệ ả  

đ  đ m b o s  t n t i c a các DN trong môi trể ả ả ự ồ ạ ủ ường thay đ i, nhà tuy n d ng đangổ ể ụ  chuy n sang qu n lý hi u su t đ  đ m b o r ng nhân viên c a h  đang duy trì m cể ả ệ ấ ể ả ả ằ ủ ọ ứ  

đ ng l c và làm vi c hi u qu  Tác gi  đ a ra đ  xu t các tiêu chí, đ i tộ ự ệ ệ ả ả ư ề ấ ố ượng và 

ch  đ  cho t ng ph n thế ộ ừ ầ ưởng thay th  ph c v  cho vi c qu n lý hi u su t. ế ụ ụ ệ ả ệ ấ Tác giả Hsieh và c ng s  (2011) cho r ng  DN c n áp d ng chi n lộ ự ằ ầ ụ ế ược ngu n nhân l c theoồ ự  

đ nh hị ướng đóng góp, c n tăng tr ng s  c a vi c s  d ng ph n thầ ọ ố ủ ệ ử ụ ầ ưởng đ u ra thayầ  

th  Ngoài ra, DN nên có s  k t h p gi a các chi n lế ự ế ợ ữ ế ược c nh tranh kinh doanh,ạ  chi n lế ược nhân s  và h  th ng khen thự ệ ố ưởng. Tác gi  cho r ng các DN c n phátả ằ ầ  tri n các gi i thể ả ưởng thay th  phù h p: ph n thế ợ ầ ưởng v n nhân l c, ph n thố ự ầ ưở  ng

c a doanh nghi p b ng cách g n ph n thủ ệ ằ ắ ầ ưởng v i nh ng ch  s  v  hi u su t quanớ ữ ỉ ố ề ệ ấ  

tr ng, khuy n khích s  phát tri n c a m t môi trọ ế ự ể ủ ộ ường ho t đ ng theo m t chínhạ ộ ộ  

sách đã đ  raề  trong công ty b ng cách khen thằ ưởng d a theo hi u su t t t so v iự ế ấ ố ớ  

hi u năng.ệ

Tác gi  ả D Hansen     (  2006   ) cho r ng ph n thằ ầ ưởng qu n lý thả ường xuyên bao 

g m các  u đãi g n li n v i hi u su t v i m c tiêu là đ  khuy n khích các nhà qu nồ ư ắ ề ớ ệ ấ ớ ụ ể ế ả  

lý s  hành đ ng vì l i ích t t nh t c a ẽ ộ ợ ố ấ ủ DN. B  trí ph n thố ầ ưởng qu n lý đ  khuy nả ể ế  khích các nhà qu n lý hả ướng đ n và th c hi n m c tiêu chung c a toàn công ty làế ự ệ ụ ủ  

m t v n đ  quan tr ng. Khen thộ ấ ề ọ ưởng qu n lý bao g m tăng lả ồ ương, ti n thề ưởng d aự  trên thu nh p đậ ược báo cáo, l a ch n c  phi u và ph n thự ọ ổ ế ầ ưởng không dùng ti n m tề ặ  (D Hansen, 2006)

Nh  v y các nghiên c u nêu trên đã đ a ra đ nh hư ậ ứ ư ị ướng v  xây d ng hề ự ệ 

th ng khen thố ưởng theo trách nhi m qu n lý, trong đó có th  nói nghiên c u c aệ ả ể ứ ủ  Tác gi  ả D Hansen (2006) và Tác gi  Kaplan và c ng s  (2015) đã đ a ra c  th  h nả ộ ự ư ụ ể ơ  

c , nghiên c u còn đ  c p đ n các hình th c khen thả ứ ề ậ ế ứ ưởng có th  áp d ng cho cácể ụ  

DN. Tuy nhiên, bên c nh h  th ng khen thạ ệ ố ưởng c n ph i có m t h  th ng k  lu tầ ả ộ ệ ố ỷ ậ  

nh m h n ch  nh ng hành đ ng sai l ch v i m c tiêu chung c a nhà qu n lý doanhằ ạ ế ữ ộ ệ ớ ụ ủ ả  nghi p.ệ

2.6. M t s  nghiên c u v  các nhân t   nh hộ ố ứ ề ố ả ưởng đ n vi c t  ch c KTTNế ệ ổ ứ  trong doanh nghi pệ

D a trên quan đi m KTTN là m t n i dung quan tr ng c a KTQT, do đó cácự ể ộ ộ ọ ủ  nhân t   nh hố ả ưởng đ n t  ch c KTQT có th  là các nhân t   nh hế ổ ứ ể ố ả ưởng đ n tế ổ 

ch c KTTN. Đ  đ a ra mô hình nghiên c u các nhân t   nh hứ ể ư ứ ố ả ưởng đ n t  ch cế ổ ứ  KTTN trong doanh nghi p, nghiên c u này t ng quan các nghiên c u v  các nhân tệ ứ ổ ứ ề ố 

nh h ng đ n KTQT, t  ch c KTQT trong doanh nghi p và nh ng nghiên c u v

các nhân t   nh hố ả ưởng đ n KTTN, t  ch c KTTN trong doanh nghi p, sau đây làế ổ ứ ệ  

m t vài nghiên c u tiêu bi u:ộ ứ ể

Chenhall and Morris (1986) đã đ a ra b ng ch ng v  tác đ ng c a s  phânư ằ ứ ề ộ ủ ự  

c p c u trúc, s  không ch c ch n v  môi trấ ấ ự ắ ắ ề ường và s  ph  thu c l n nhau c a tự ụ ộ ẫ ủ ổ 

ch c đ n quá trình thi t k  h  th ng KTQT.ứ ế ế ế ệ ố

Abdel­Kader and Luther (2008)    đã th c hi n m t nghiên c u nh m ki mự ệ ộ ứ ằ ể  

ch ng và phát hi n các nhân t   nh hứ ệ ố ả ưởng đ n vi c v n d ng KTQT t i cácế ệ ậ ụ ạ  doaanh nghi p s n xu t và kinh doanh th c ph m, đ  u ng t i Anh Qu c. Nghiênệ ả ấ ự ẩ ồ ố ạ ố  

c u đã ki m ch ng 8 nh n t  đã đứ ể ứ ấ ố ược đ  xu t t  các nghiên c u trề ấ ừ ứ ước đó nh :ư  

S  không ch c ch n v  môi trự ắ ắ ề ường, c u trúc t  ch c và s  phân c p, quy môấ ổ ứ ự ấ  doanh nghi p, chi n lệ ế ược c nh tranh, đ  ph c t p c a h  th ng x  lý, v n d ngạ ộ ứ ạ ủ ệ ố ử ậ ụ  công ngh  s n xu t tiên ti n (AMT), áp d ng mô hình  Just in time. Ngoài 8 nhânệ ả ấ ế ụ  

t  trên nghiên c u đ  xu t thêm 2 nhân t  m i: S c m nh t  ngu n l c kháchố ứ ề ấ ố ớ ứ ạ ừ ồ ự  hàng và m c đ  d  hòng c a s n ph m. Tuy nhiên k t qu  đã không ki m ch ngứ ộ ễ ủ ả ẩ ế ả ể ứ  

đượ ực s  tác đ ng c a 3 nhân t : chi n lộ ủ ố ế ược c nh tranh, đ  ph c t p c a h  th ngạ ộ ứ ạ ủ ệ ố  

x  lý và m c đ  d  hòng c a s n ph m đ n m c đ  v n d ng KTQT.ử ứ ộ ễ ủ ả ẩ ế ứ ộ ậ ụ

Trong m t nghiên c u t i 200 doanh nghi p s n xu t t i Malaysia c a tác giộ ứ ạ ệ ả ấ ạ ủ ả Tuan Mat (2010) b ng k  th t mô hình hóa SEM, tác gi  đã ch  ra: vi c s  d ngằ ỹ ậ ả ỉ ệ ử ụ  công ngh  s n xu t ngày càng tăng, s  thay đ i trong c u trúc t  ch c, hay nh ngệ ả ấ ự ổ ấ ổ ứ ữ  thay đ i trong chi n lổ ế ược c a các công ty s n xu t Malaysia đã  nh hủ ả ấ ả ưởng đ nế  

nh ng thay đ i trong vi c  ng d ng KTQT c a h  Tuy nhiên, khác v i k  v ngữ ổ ệ ứ ụ ủ ọ ớ ỳ ọ  

c a tác gi , k t qu  t ng h p d  li u cho th y các công ty trong ngành s n xu tủ ả ế ả ổ ợ ữ ệ ấ ả ấ  

c a Malaysia đã ph n  ng v i nh ng thay đ i trong môi trủ ả ứ ớ ữ ổ ường c nh tranh theoạ  cách khác nhau, s  gia tăng trong môi trự ường c nh tranh không gây ra thay đ i vạ ổ ề 

vi c v n d ng KTQT trong các công ty s n xu t c a Malaysia.ệ ậ ụ ả ấ ủ

Cũng   là   m t   nghiên   c u   t i   160   doanh   nghi p   trong   ngành   s n   xu t   t iộ ứ ạ ệ ả ấ ạ  Malaysia c a  ủ Ahmad (2012)  đã ch  ra s  tác đ ng c a 4 nhân t : quy mô doanhỉ ự ộ ủ ố  nghi p, s  c nh tranh, m c đ  tham gia c a ch  s  h u/ nhà qu n lý, áp d ng côngệ ự ạ ứ ộ ủ ủ ở ữ ả ụ  ngh  s n xu t tiên ti n đ n m c đ  v n d ng KTQT trong DN.ệ ả ấ ế ế ứ ộ ậ ụ

Tr n Ng c ầ ọ Hùng (2016) đã th c hi n nghiên c u v  các nhân t   nh hự ệ ứ ề ố ả ưở  ng

đ n vi c v n d ng KTQT trong các doanh nghi p v  và nh  Vi t Nam v i 8 nhânế ệ ậ ụ ệ ừ ỏ ệ ớ  

t : quy mô doanh nghi p, chi phí t  ch c KTQT, văn hóa doanh nghi p, trình đố ệ ổ ứ ệ ộ nhân viên k  toán DN, chi n lế ế ược kinh doanh DN, m c  đ  c nh tranh c a thứ ộ ạ ủ ị 

trường, m c đ  nh n th c v  KTQT c a ch  s  h u/ nhà qu n lý DN. Tuy nhiênứ ộ ậ ứ ề ủ ủ ở ữ ả  nhân t  trình đ  nhân viên KTQT không đố ộ ược ch ng minh v  s  tác đ ng c a nóứ ề ự ộ ủ  

đ n m c đ  v n d ng KTTN trong các DN v a và nh  Vi t Nam.ế ứ ộ ậ ụ ừ ỏ ệ

Nh  v y, các nghiên c u trên đã đ a ra các gi  thuy t và ki m ch ng các giư ậ ứ ư ả ế ể ứ ả thuy t v  các nhân t   nh hế ề ố ả ưởng đ n KTQT/ t  ch c KTQT trong doanh nghi p.ế ổ ứ ệ  Các nhân t   nh hố ả ưởng được đ a ra bao g m: s  phân c p c u trúc doanh nghi p,ư ồ ự ấ ấ ệ  

quy mô doanh nghi p, chi phí t  ch c KTQT, văn hóa DN,ệ ổ ứ  chi n lế ược kinh doanh 

DN, s  c nh tranh c a th  trự ạ ủ ị ường, s  không ch c ch n v  môi trự ắ ắ ề ường, s  ph  thu cự ụ ộ  

l n nhau c a t  ch cẫ ủ ổ ứ , v n d ng công ngh  s n xu t tiên ti n (AMT), áp d ng môậ ụ ệ ả ấ ế ụ  hình  Just in time, m c đ  tham gia c a ch  s  h u/ nhà qu n lý, m c đ  nh n th cứ ộ ủ ủ ở ữ ả ứ ộ ậ ứ  

v  KTQT c a ch  s  h u/ nhà qu n lý DN. Đ  đ a ra mô hình các nhân t   nhề ủ ủ ở ữ ả ể ư ố ả  

hưởng đ n t  ch c KTTN c n đi vào t ng quan các nghiên c u v  các nhân t   nhế ổ ứ ầ ổ ứ ề ố ả  

hưởng đ n KTTN/t  ch c KTTN/v n d ng KTTN trong các DN. Có th  k  ra m tế ổ ứ ậ ụ ể ể ộ  

s  nghiên c u đi n hình sau:ố ứ ể

Tác gi  Belkaoui (1981) nghiên c u các nhân t  tác đ ng đ n vi c áp d ngả ứ ố ộ ế ệ ụ  KTTN. Tác gi  đã đ a ra minh ch ng v  s  tác đ ng c a m c đ  phân quy n, môiả ư ứ ề ự ộ ủ ứ ộ ề  

trường c nh tranh, quy mô ho t đ ng và th i gian ho t đ ng đ n v n d ng KTTNạ ạ ộ ờ ạ ộ ế ậ ụ  trong DN

Rowe và c ng s  (2008)ộ ự   đã ch  ra b ng ch ng cho r ng thi t k  m c tiêuỉ ằ ứ ằ ế ế ụ  chung c a t  ch c ho c thi t k  l i k  toán nói chung và c a KTTN nói riêng phủ ổ ứ ặ ế ế ạ ế ủ ụ thu c vào đ  l n, ph m vi và t c đ  thay đ i quy trình t  ch c. Khi có s  thay đ iộ ộ ớ ạ ố ộ ổ ổ ứ ự ổ  

v  m c đ , ph m vi và t c đ  thay đ i quy trình t  ch c thì kh  năng đo lề ứ ộ ạ ố ộ ổ ổ ứ ả ường về 

hi u su t tài chính c a các nhà qu n lý các trung tâm trách nhi m có th  thay đ i.ệ ấ ủ ả ệ ể ổ  

Vi c s  d ng KTTN đ  qu n lý các trung tâm trách nhi m là m t c  ch  quanệ ử ụ ể ả ệ ộ ơ ế  

tr ng đ  đ t đọ ể ạ ược m c tiêu chung c a t  ch c và tránh hành vi b t thụ ủ ổ ứ ấ ường. 

Khi nghiên c u v  KTTN trong các doanh nghi p s n xu t xi măng   Vi tứ ề ệ ả ấ ở ệ  Nam Tr n Trung ầ Tu n (2013)ấ  ki m đ nh có s  tác đ ng hay không c a các nhân tể ị ự ộ ủ ố 

đ n m c đ  v n d ng KTTN t i các DN s n xu t xi măng Vi t Nam, các nhân tế ứ ộ ậ ụ ạ ả ấ ệ ố 

được ki m đ nh bao g m: tình tr ng niêm y t c a doanh nghi p, trình đ  đào t oể ị ồ ạ ế ủ ệ ộ ạ  

c a các nhà qu n tr , hi u bi t v  KTTN c a các nhà qu n tr , v  trí công vi c c aủ ả ị ể ế ề ủ ả ị ị ệ ủ  nhà qu n tr , quy mô DN (tài s n bình quân, s  lả ị ả ố ượng lao đ ng, doanh thu bìnhộ  quân). Các nhân t  đ u đố ề ược ch ng minh s  tác đ ng ngoài tr  nhân t  v  trí làmứ ự ộ ừ ố ị  

t : Phân quy n c a t  ch c, quy mô ho t đ ng, ngành ngh  kinh doanh, nhu c uố ề ủ ổ ứ ạ ộ ề ầ  thông tin  Nghiên c u này s  d ng phứ ử ụ ương pháp đ nh lị ượng nh m ch  ra m c đằ ỉ ứ ộ 

áp d ng b y khía c nh c a KTTN trong các doanh nghi p s n xu t xi măng Vi tụ ả ạ ủ ệ ả ấ ệ  Nam: c  c u t  ch c, phân quy n qu n lý, phân b  chi phí và thu nh p, l p d  toán,ơ ấ ổ ứ ề ả ổ ậ ậ ự  đánh giá chênh l ch gi a d  toán và th c t , l p báo cáo và h  th ng khen thệ ữ ự ự ế ậ ệ ố ưởng. Nghiên c u cũng ch  rõ  nh hứ ỉ ả ưởng c a nhân t  lao đ ng và t ng tài s n t i KTTNủ ố ộ ổ ả ớ  trong các doanh nghi p s n xu t xi măng Vi t Nam hi n t i.ệ ả ấ ệ ệ ạ  Các nhân t  mà nghiênố  

c u này đ  c p th c ch t là nhân t  quy mô doanh nghi p đã đứ ề ậ ự ấ ố ệ ược các nghiên c uứ  

trước đó đ  c p.ề ậ

Có th  ch  ra m t s  nhân t  mà các tác gi  đã ch ng minh v  s   nh hể ỉ ộ ố ố ả ứ ề ự ả ưở  ng

đ n KTTN/t  ch c KTTN/v n d ng KTTN: ế ổ ứ ậ ụ m c đ , ph m vi và t c đ  thay đ iứ ộ ạ ố ộ ổ  quy trình t  ch c; tình tr ng niêm y t c a doanh nghi p, trình đ  đào t o c a cácổ ứ ạ ế ủ ệ ộ ạ ủ  nhà qu n tr , hi u bi t v  KTTN c a các nhà qu n tr , quy mô DN, ả ị ể ế ề ủ ả ị m c đ  phânứ ộ  quy n, môi trề ường c nh tranh, quy mô ho t đ ng và th i gian ho t đ ng c a DN.ạ ạ ộ ờ ạ ộ ủ  

Có th  th y r ng trong các nghiên c u đã công b  trong và ngoài nể ấ ằ ứ ố ước v  các nhânề  

t   nh hố ả ưởng đ n t  ch c KTTN, có nh ng nghiên c u ch a đế ổ ứ ữ ứ ư ược ch ng minhứ  

b ng phằ ương pháp đ nh lị ượng, có nh ng nghiên c u đã s  d ng phữ ứ ử ụ ương pháp đ nhị  

lượng nh  nghiên c u c a ư ứ ủ Nguy n Th  Ng c ễ ị ọ Lan (2017), Tr n Trung ầ Tu n (2013)ấ  

s  d ng ki m đ nh T­Test. Ch a có nghiên c u nào nghiên c u các nhân t   nhử ụ ể ị ư ứ ứ ố ả  

hưởng đ n t  ch c KTTN b ng phế ổ ứ ằ ương pháp h i quy.ồ

Kho ng tr ng nghiên c u: ả ố ứ

Th  nh t, ứ ấ Có r t nhi u nghiên c u v  n i dung KTTN, t  ch c KTTN trongấ ề ứ ề ộ ổ ứ  

và ngoài nước. M i m t công b  ti p c n theo m t góc nhìn khác nhau. Có n i dungỗ ộ ố ế ậ ộ ộ  

tương đ ng, có n i dung khác nhau. Có nghiên c u ch  ra có 3 n i dung t  ch cồ ộ ứ ỉ ộ ổ ứ  KTTN, có nghiên c u ch  ra 4 n i dung KTTN. Lu n án s  ti p t c nghiên c u, t ngứ ỉ ộ ậ ẽ ế ụ ứ ổ  

h p các n i dung t  ch c KTTN theo m t cách có h  th ng đ  làm sáng t  h n lýợ ộ ổ ứ ộ ệ ố ể ỏ ơ  

lu n v  n i dung t  ch c KTTN.ậ ề ộ ổ ứ

Th  haiứ , Các công b  liên quan đ n nh n di n và phân lo i các trung tâm tráchố ế ậ ệ ạ  nhiêm theo t ng quan   trên ch  ra s  khác bi t trong ti p c n n i dung này. Trongổ ở ỉ ự ệ ế ậ ộ  

đó, có quan đi m cho r ng có ba lo i trung tâm trách nhi m: trung tâm đ u t , trungể ằ ạ ệ ầ ư  tâm l i nhu n, trung tâm chi phí; m t s  nghiên c u l i ch  ra có b n lo i trung tâmợ ậ ộ ố ứ ạ ỉ ố ạ  trách nhi m: trung tâm đ u t , trung tâm l i nhu n, trung tâm doanh thu, trung tâmệ ầ ư ợ ậ  chi phí trong đó bao g m trung tâm chi phí chính và trung tâm chi phí ph  Lu n ánồ ụ ậ  phân tích, l a ch n cách nh n di n v  phân lo i TTTN phù h p v i đ c thù c a tự ọ ậ ệ ề ạ ợ ớ ặ ủ ổ 

ch c ho t đ ng và yêu c u qu n lý t i các doanh nghi p Vi t Nam trong đi u ki nứ ạ ộ ầ ả ạ ệ ệ ề ệ  

hi n nay.ệ

Th  baứ , Nh  đã ch  ra   ph n t ng quan trên, các nghiên c u trư ỉ ở ầ ổ ứ ước ch a điư  vào làm rõ n i dung, phộ ương pháp xây d ng d  toán; t  ch c thu nh n, x  lý vàự ự ổ ứ ậ ử  cung c p thông tin theo các trung tâm trách nhi m; đ c bi t là t  ch c h  th ngấ ệ ặ ệ ổ ứ ệ ố  khen thưởng theo các trung tâm trách nhi m. Đây chính là kho ng tr ng mà lu n ánệ ả ố ậ  

có th  đi vào khai thác và gi i quy t.ể ả ế

Th  tứ ư, M c dù có nhi u nghiên c u c a nặ ề ứ ủ ước ngoài nghiên c u v  các nhânứ ề  

t   nh hố ả ưởng đ n t  ch c KTTN d a trên mô hình h i quy nh ng các nghiên c u ế ổ ứ ự ồ ư ứ ở 

Vi t Nam ch a ti p c n b ng phệ ư ế ậ ằ ương pháp nghiên c u này. Nghiên c u các nhân tứ ứ ố 

nh h ng đ n t  ch c KTTN d a trên mô hình h i quy theo h ng ph ng pháp

đ nh lị ượng có đ  tin c y cao, đánh giá rõ độ ậ ược m c đ   nh hứ ộ ả ưởng c a t ng nhânủ ừ  

t  đ n t  ch c KTTN t  đó có gi i pháp, xác đ nh đi u ki n th c hi n t ng gi iố ế ổ ứ ừ ả ị ề ệ ự ệ ừ ả  pháp m t cách khoa h c h n. M i môi trộ ọ ơ ỗ ường nghiên c u khác nhau có th  s  choứ ể ẽ  

k t qu  khác nhau, do đó k t qu  nghiên c u không th   ng d ng tr c ti p cho cácế ả ế ả ứ ể ứ ụ ự ế  

DN Vi t Nam nói chung, các DN bia, rệ ượu nói riêng. H n n a, ch a có nghiên c uơ ữ ư ứ  nào t i Vi t Nam v  t  ch c KTTN nghiên c u theo hạ ệ ề ổ ứ ứ ướng này. Lu n án s  nghiênậ ẽ  

c u mô hình các nhân t   nh hứ ố ả ưởng đ n t  ch c KTTN t i các đ n v  tr c thu cế ổ ứ ạ ơ ị ự ộ  

T ng công ty c  ph n Bia ­ Rổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn. ả

Th  nămứ , thêm vào đó t i các đ n v  tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ạ ơ ị ự ộ ổ ổ ầ  

Rượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn   là các doanh nghi p có nh ng đ c thù riêng vả ệ ữ ặ ề 

qu n lý s n xu t, kinh doanh. V  c  b n t i các DN này đã hình thành KTTN tuyả ả ấ ề ơ ả ạ  nhiên ch a mang tính h  th ng, khoa h c và toàn di n. Trong khi đó theo hi u bi tư ệ ố ọ ệ ể ế  

c a Tác gi , cho đ n nay, ch a có công b  nghiên c u t  ch c KTTN hay hoànủ ả ế ư ố ứ ổ ứ  thi n t  ch c KTTN t i các đ n v  tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ Rệ ổ ứ ạ ơ ị ự ộ ổ ổ ầ ượu ­ 

Nước gi i khát Sài Gòn. Vì v y lu n án nghiên c u c  s  lý lu n v  t  ch c kả ậ ậ ứ ơ ở ậ ề ổ ứ ế toán trách nhi m trong các DN, t  đó đánh giá th c tr ng t  ch c và đ a ra nh ngệ ừ ự ạ ổ ứ ư ữ  

gi i pháp, khuy n ngh  nh m hoàn thi n t  ch c k  toán trách nhi m t i các đ n vả ế ị ằ ệ ổ ứ ế ệ ạ ơ ị 

tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ Rự ộ ổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn.ả

3. M c đích nghiên c u c a đ  tàiụ ứ ủ ề

­ Lu n án xác đ nh và làm sáng t  nh ng v n đ  lý lu n c  b n và t  ch cậ ị ỏ ữ ấ ề ậ ơ ả ổ ứ  KTTN trong doanh nghi p, các nhân t   nh hệ ố ả ưởng đ n vi c t  ch c KTTN trongế ệ ổ ứ  các doanh nghi p.ệ

­ Mô t  th c tr ng t  ch c k  toán trách nhi m t i các đ n v  tr c thu cả ự ạ ổ ứ ế ệ ạ ơ ị ự ộ  

T ng công ty c  ph n Bia ­ Rổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn. Đánh giá nh ng  uả ữ ư  

đi m, t n t i và đ  xu t gi i pháp hoàn thi n mô hình t  ch c KTTN t i các đ n vể ồ ạ ề ấ ả ệ ổ ứ ạ ơ ị 

tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ Rự ộ ổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn .ả

­ Đánh giá m c đ   nh hứ ộ ả ưởng c a các nhân t  đ n t  ch c KTTN t i cácủ ố ế ổ ứ ạ  

đ n v  tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ Rơ ị ự ộ ổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn vàả  

đ a ra gi i pháp tăng cư ả ường t  ch c KTTN t i các DN này.ổ ứ ạ

4. Câu h i nghiên c u ỏ ứ

1. C  s  lý lu n v  t  ch c KTTN trong doanh nghi p là gì?ơ ở ậ ề ổ ứ ệ

2. Nh ng nhân t  nào  nh hữ ố ả ưởng đ n t  ch c KTTN trong doanh nghi p?ế ổ ứ ệ

3. Th c tr ng t  ch c KTTN t i các đ n v  tr c thu c T ng công ty c  ph nự ạ ổ ứ ạ ơ ị ự ộ ổ ổ ầ  Bia ­ Rượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn nh  th  nào ? ả ư ế

4. H n ch  và nguyên nhân d n đ n h n ch  trong t  ch c KTTN t i các t iạ ế ẫ ế ạ ế ổ ứ ạ ạ  các đ n v  tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ Rơ ị ự ộ ổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn?ả

5. Hoàn thi n t  ch c KTTN và tăng cệ ổ ứ ường t  ch c KTTN t i các đ n vổ ứ ạ ơ ị 

tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ Rự ộ ổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn nh  th  nào?ả ư ế

5. Đ i tố ượng và ph m vi nghiên c uạ ứ

5.1 Đ i tố ượng nghiên c u:ứ

+ Lý lu n t  ch c KTTN trong doanh nghi p.ậ ổ ứ ệ

+ Th c tr ng t  ch c KTTN t i các t i các đ n v  tr c thu c T ng công tyự ạ ổ ứ ạ ạ ơ ị ự ộ ổ  

c  ph n Bia ­ Rổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gònả

5.2 Ph m vi nghiên c uạ ứ

Không gian: Lu n án nghiên c u t i 21 đ n v  tr c thu c T ng công ty cậ ứ ạ ơ ị ự ộ ổ ổ 

ph n Bia ­ Rầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn, trong đó có 10 công ty s n xu t và 11ả ả ấ  công ty thương m i.ạ

Th i gian:  ờ Lu n án nghiên c u trong kho ng th i gian k  k  toán năm 2017ậ ứ ả ờ ỳ ế  

đ n năm 2019ế

N i dung ộ : 

Lu n án nghiên c u t  ch c KTTN qu n lý doanh nghi p, không nghiên c uậ ứ ổ ứ ả ệ ứ  

k  toán trách nhi m xã h i c a Doanh nghi p. Trong đó t p trung nghiên c u sâuế ệ ộ ủ ệ ậ ứ  vào t  ch c n i dung KTTN, ngoài ra nghiên c u t  ch c v  b  máy nhân s ,ổ ứ ộ ứ ổ ứ ề ộ ự  

phương ti n th c hi n KTTN.ệ ự ệ

­ C  s  lý lu n chung v  t  ch c KTTN trong các DN.ơ ở ậ ề ổ ứ

­ Th c tr ng t  ch c KTTN t i các đ n v  tr c thu c T ng công ty c  ph nự ạ ổ ứ ạ ơ ị ự ộ ổ ổ ầ  Bia ­ Rượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn .ả

­ Hoàn thi n t  ch c KTTN t i các đ n v  tr c thu c T ng công ty c  ph nệ ổ ứ ạ ơ ị ự ộ ổ ổ ầ  Bia ­ Rượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn .ả

6. Ý nghĩa khoa h c và th c ti nọ ự ễ

Ý nghĩa khoa h cọ

Lu n án h  th ng hóa c  s  lý lu n chung và làm sáng t  các n i dung tậ ệ ố ơ ở ậ ỏ ộ ổ 

ch c KTTN trong doanh nghi p, các nhân t   nh hứ ệ ố ả ưởng đ n vi c t  ch c KTTN, tế ệ ổ ứ ừ 

đó nghiên c u đánh giá t  ch c KTTN trong các doanh nghi p kh o sát. Ngoài ra,ứ ổ ứ ệ ả  

lu n án ghóp ph n b  sung tài li u nghiên c u, gi ng d y v  k  toán.ậ ầ ổ ệ ứ ả ạ ề ế

Ý nghĩa th c ti nự ễ

+ Lu n án nghiên c u th c tr ng t  ch c KTTN t i các đ n v  tr c thu c T ngậ ứ ự ạ ổ ứ ạ ơ ị ự ộ ổ  công ty c  ph n Bia ­ Rổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn, đ ng th i phân tích, đánh giáả ồ ờ  

k t qu  đ t đế ả ạ ược, t n t i cũng nh  nguyên nhân c  b n c a nh ng t n t i trong hồ ạ ư ơ ả ủ ữ ồ ạ ệ 

th ng KTTN t i các đ n v  tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ Rố ạ ơ ị ự ộ ổ ổ ầ ượu ­ Nướ  c

gi i khát Sài Gòn. T  đó, lu n án giúp các doanh nghi p này có b c tranh toàn c nhả ừ ậ ệ ứ ả  

v  th c tr ng t  ch c KTTN c a mình.ề ự ạ ổ ứ ủ

+ Lu n án đ  xu t các gi i pháp hoàn thi n mô hình t  ch c KTTN t i các đ nậ ề ấ ả ệ ổ ứ ạ ơ  

v  tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ Rị ự ộ ổ ổ ầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn nh m gópả ằ  

ph n nâng cao h n n a hi u qu  qu n lý và hi u qu  ho t đ ng kinh doanh c a cácầ ơ ữ ệ ả ả ệ ả ạ ộ ủ  doanh nghi p này.ệ

7. Phương pháp nghiên c uứ

Trong quá trình nghiên c u tác gi  đã s  d ng k t h p phứ ả ử ụ ế ợ ương pháp nghiên 

c u khoa h c bao g m nh ng phứ ọ ồ ữ ương pháp lu n chung và m t s  phậ ộ ố ương pháp cụ 

th :ể

 Phương pháp lu n nghiên c uậ ứ

Lu n án nghiên c u d a trên ch  nghĩa duy v t bi n ch ng và ch  nghĩa duyậ ứ ự ủ ậ ệ ứ ủ  

v t l ch s  đ  l a ch n các phậ ị ử ể ự ọ ương pháp nghiên c u c  th  đáp  ng yêu c u nghiênứ ụ ể ứ ầ  

c u c a lu n án ti n sĩ kinh t  và m c tiêu nghiên c u.ứ ủ ậ ế ế ụ ứ

 Phương pháp nghiên c u c  thứ ụ ể

Lu n án k t h p phậ ế ợ ương pháp nghiên c u đ nh tính và phứ ị ương pháp nghiên 

c u đ nh lứ ị ượng đ  nghiên c u các v n đ  đ m b o tính toàn di n, khách quan, hể ứ ấ ề ả ả ệ ệ 

th ng, đ m b o tính logic và tính th c ti n c a các gi i pháp hoàn thi n mà đ  tàiố ả ả ự ễ ủ ả ệ ề  

đ a ra.ư

 Phương pháp thu th p d  li u:ậ ữ ệ

Thu th p d  li u th  c p: ậ ữ ệ ứ ấ

­Lu n án thu th p các k t qu  nghiên c u đã đậ ậ ế ả ứ ược công b  c a các tác giố ủ ả trong và ngoài nước đ  t ng h p và đ a ra c  s  lý lu n cho v n đ  nghiên c u.ể ổ ợ ư ơ ở ậ ấ ề ứ  Các tài li u đệ ược thu th p t  m t s  ngu n nh : Sách, niên giám th ng kê, t p chíậ ừ ộ ố ồ ư ố ạ  chuyên ngành đã được xu t b n; các công trình nghiên c u khoa h c, lu n án có liênấ ả ứ ọ ậ  quan c a các Tác gi  trong và ngoài nủ ả ước; m t s  website c a các trộ ố ủ ường đ i h cạ ọ  

và   website   tìm   ki m   tài   li u   nhế ệ ư  https://scholar.google.com/, https://www.proquest.com/, http://nlv.gov.vn/

Ngoài ra, Lu n án nghiên c u các tài li u th c t  c a các doanh nghi p nh :ậ ứ ệ ự ế ủ ệ ư  Các ch ng t , s  k  toán; thông tin trên các trang thông tin đi n t , báo cáo tài chính,ứ ừ ổ ế ệ ử  báo cáo thường niên đã được công b  c a các đ n v  tr c thu c T ng công ty Bia­ố ủ ơ ị ự ộ ổ  

Rượu­ Nước gi i khát Sài Gòn. Các tài li u đả ệ ược s  d ng nh m tìm hi u v  đ cử ụ ằ ể ề ặ  

đi m ho t đ ng s n xu t kinh doanh c a các đ n v  này.ể ạ ộ ả ấ ủ ơ ị

­Thu th p d  li u s  c p: ậ ữ ệ ơ ấ

D  li u s  c p trong đ  tài đữ ệ ơ ấ ề ược thu th p t  vi c đi u tra, kh o sát, ph ngậ ừ ệ ề ả ỏ  

v n t i doanh nghi p nh m đánh giá th c tr ng t  ch c KTTN theo các n i dung đãấ ạ ệ ằ ự ạ ổ ứ ộ  

đượ ổc t ng quan nghiên c u t  các d  li u th  c p.ứ ừ ữ ệ ứ ấ

+ Phương pháp ph ng v n sâu: ỏ ấ

Tác gi  ti n hành ph ng v n sâu đ i thành viên ban giám đ c, k  toán viênả ế ỏ ấ ố ố ế  

và ph  trách k  toán t i các đ n v  tr c thu c ụ ế ạ ơ ị ự ộ T ng công ty Bia­ Rổ ượu­ Nước gi iả  khát Sài Gòn  v  các n i dung DN đang th c hi n có liên quan đ n vi c t  ch cề ộ ự ệ ế ệ ổ ứ  KTTN t i các đ n v  thông qua phạ ơ ị ương pháp ph ng v n tr c ti p và ph ng v n quaỏ ấ ự ế ỏ ấ  

đi n tho i. Các câu h i ph ng v n đệ ạ ỏ ỏ ấ ược thi t k  d a trên các n i dung t  ch cế ế ự ộ ổ ứ  KTTN và được hoàn thi n thông quá quá trình kh o sát th  đ i v i 02 nhân viên kệ ả ử ố ớ ế toán, 02 giám đ c, 02 k  toán trố ế ưởng c a 2 đ n v  tr c thu c ủ ơ ị ự ộ T ng công ty Bia­ổ  

Rượu­ Nước gi i khát Sài Gònả  Đ i tố ượng đượ ực l a ch n ph ng v n sâu là nh ngọ ỏ ấ ữ  

đ i tố ượng có s  hi u bi t nh t đ nh v  KTTN. Trong quá trình ph ng v n sâu,ự ể ế ấ ị ề ỏ ấ  ngoài nh ng câu h i đã thi t k  và hoàn thi n, tác gi  s  g i m  nh ng v n đ  cóữ ỏ ế ế ệ ả ẽ ợ ở ữ ấ ề  liên quan đ n n i dung KTTN mà DN đang v n d ng, nh ng đ nh hế ộ ậ ụ ữ ị ướng cũng như yêu c u c a doanh nghi p đ i v i vi c t  ch c KTTN nh  th  nào. Phi u câu h iầ ủ ệ ố ớ ệ ổ ứ ư ế ế ỏ  

được thi t k  theo hai m u: Phi u ph ng v n sâuế ế ẫ ế ỏ ấ  dành cho nhà qu n lý các c pả ấ  trong DN (Ph  l c 2.3a)ụ ụ , trong đó không bao g m các câu h i đi vào chuyên mônồ ỏ  

c a k  toán; Phi u ph ng v n sâuủ ế ế ỏ ấ  dành cho Ph  trách k  toán/k  toán viên t i cácụ ế ế ạ  

DN (Ph  l c 2.3b).ụ ụ

+ Phương pháp kh o sát, đi u tra:ả ề

Tác gi  ti n hành g i phi u kh o sát cho các đ i tả ế ử ế ả ố ượng là k  toán, ph  tráchế ụ  

k  toán và nhà qu n lý các c p t i các DN. Phi u kh o sát đế ả ấ ạ ế ả ược thi t k  theo s  amế ế ự  

hi u v  KTTN c a các đ i tể ề ủ ố ượng được kh o sát nh m đ m b o s  h u ích c aả ằ ả ả ự ữ ủ  thông tin được thu th p v i 2 m u: ậ ớ ẫ

­ Phi u kh o sát th  nh t ế ả ứ ấ (Ph  2.4a ụ ): Kh o sát v  th c tr ng t  ch c KTTNả ề ự ạ ổ ứ  

t i các DN ạ (Dành cho đ i t ố ượ ng kh o sát là nhà qu n lý các c p trong các DN) ả ả ấ  bao 

g m ba ph n: ph n th  nh t câu h i v  các thông tin chung v  đ i tồ ầ ầ ứ ấ ỏ ề ề ố ượng đượ  c

kh o sát; Ph n th  hai bao g m 18 câu h i v  m c đ  th c hi n 2 n i dung t  ch cả ầ ứ ồ ỏ ề ứ ộ ự ệ ộ ổ ứ  KTTN, các n i dung không ộ đi vào nghi p v  k  toán mà ch  t p trung vào các n iệ ụ ế ỉ ậ ộ  

dung: T  ch c nh n di n và phân lo i các trung tâm trách nhi m; T  ch c thi t l pổ ứ ậ ệ ạ ệ ổ ứ ế ậ  

h  th ng khen thệ ố ưởng theo trách nhi m qu n lý; Ph n th  ba ệ ả ầ ứ kh o sát v  các nhânả ề  

t   nh hố ả ưởng đ n vi c v n d ng KTTN trong các DN ế ệ ậ ụ bao g m 31 câu h i v  m cồ ỏ ề ứ  

đ   nh hộ ả ưởng c a sáu bi n đôc l p là các nhân t  tác đ ng đ n t  ch c KTTN vàủ ế ậ ố ộ ế ổ ứ  

01 bi n ph  thu c là n i dung t  ch c KTTN.ế ụ ộ ộ ổ ứ

­ Phi u kh o sát th  hai  ế ả ứ (Ph  l c 2.4b) ụ ụ : Kh o sát v  th c tr ng t  ch cả ề ự ạ ổ ứ  KTTN t i các DN ạ (Dành cho đ i t ố ượ ng kh o sát là Ph  trách k  toán,, nhân viên k ả ụ ế ế   toán trong các DN) bao g m ba ph n: ph n th  nh t câu h i v  các thông tin chungồ ầ ầ ứ ấ ỏ ề  

v  đ i tề ố ượng được kh o sát; Ph n hai bao g m 41 câu h i v  m c đ  th c hi n cácả ầ ồ ỏ ề ứ ộ ự ệ  

n i dung t  ch c KTTNộ ổ ứ  đi vào nghi p v  k  toánệ ụ ế : T  ch c nh n di n và phân lo iổ ứ ậ ệ ạ  các trung tâm trách nhi m; t  ch c thu nh n, x  lý và đánh giá trách nhi m qu n lý,ệ ổ ứ ậ ử ệ ả  cung c p thông tin theo các TTTN; T  ch c xây d ng d  toán theo các TTTN; Tấ ổ ứ ự ự ổ 

ch c thi t l p h  th ng khen thứ ế ậ ệ ố ưởng theo trách nhi m qu n lý. Ph n th  ba ệ ả ầ ứ kh oả  sát v  các nhân t   nh hề ố ả ưởng đ n vi c v n d ng KTTN trong các DN ế ệ ậ ụ bao g m 31ồ  câu h i v  m c đ   nh hỏ ề ứ ộ ả ưởng c a 06 bi n đôc l p là các nhân t  tác đ ng đ n tủ ế ậ ố ộ ế ổ 

ch c KTTN và 01 bi n ph  thu c là n i dung t  ch c KTTN.ứ ế ụ ộ ộ ổ ứ

­ Ph m vi kh o sát: Phạ ả ương pháp l y m u trấ ẫ ước tiên được ch n là phọ ươ  ngpháp ch n m u phân t ng; các đ n v  tr c thu c đọ ẫ ầ ơ ị ự ộ ược chia ra 2 nhóm: nhóm doanh nghi p s n xu t và nhóm các doanh nghi p thệ ả ấ ệ ương m i khu v c. T  2 danh sáchạ ự ừ  này, tác gi  ti n hành ch n m u ng u nhiên. Danh sách các DN có ph n h i ả ế ọ ẫ ẫ ả ồ (Phụ 

l c 2.5) ụ  bao g m 21 DN, trong đó có 11 công ty thồ ương m i và 10 công ty s n xu t.ạ ả ấ

Tr c khi ti n hành kh o sát Phi u kh o sát đã đ c ki m tra th  b i 05 k  toánướ ế ả ế ả ượ ể ử ở ế  

và nhà qu n lý c a 05 doanh nghi p đ c l a ch n khách quan. Sau khi đ c ki m traả ủ ệ ượ ự ọ ượ ể  

và đi u ch nh phi u kh o sát đ c phát đi thông qua đ ng b u đi n ho c th  đi n t ề ỉ ế ả ượ ườ ư ệ ặ ư ệ ử  

Lu n án phát ra 110 phi u kh o sát cán b  qu n lý các c p t i các đ n v  (Phi u kh oậ ế ả ộ ả ấ ạ ơ ị ế ả  sát th  nh t), 110 phi u kh o sát Ph  trách k  toán/ k  toán (Phi u kh o sát th  hai);ứ ấ ế ả ụ ế ế ế ả ứ  thu v  104 phi u m u 1, 107 phi u m u 2 h p l ; Tuy nhiên, đ  đ m b o tính h u íchề ế ẫ ế ẫ ợ ệ ể ả ả ữ  

c a s  li u, lu n án đã l c ra nh ng phi u mà trong đó ng i đ c kh o sát có nh ngủ ố ệ ậ ọ ữ ế ườ ượ ả ữ  

hi u bi t nh t đ nh v  KTTNể ế ấ ị ề ; nh  v y, còn l i 99 phi u m u 1 và 80 phi u m u 2ư ậ ạ ế ẫ ế ẫ  

được đ a vào đ  ti n hành t ng h p và l y d  li u.ư ể ế ổ ợ ấ ữ ệ

 Phương pháp t ng h p, x  lý và phân tích thông tinổ ợ ử

­ Các d  li u sau khi đữ ệ ược thu th p s  đậ ẽ ược ki m tra và t ng h p l i theoể ổ ợ ạ  

m c tiêu và n i dung c a đ  tài. Đ  phân tích d  li u liên quan đ n th c tr ng tụ ộ ủ ề ể ữ ệ ế ự ạ ổ 

ch c KTTN t i các DN, tác gi  s  d ng phứ ạ ả ử ụ ương pháp t ng h p và phân lo i ý ki nổ ợ ạ ế  

k t h p v i phế ợ ớ ương pháp th ng kê mô t  thông qua nghiên c u giá tr  nh  nh t, giáố ả ứ ị ỏ ấ  

tr  l n nh t, giá tr  trung bình, đ  l ch chu n, t  đó rút ra nh ng nh n đ nh, đánh giáị ớ ấ ị ộ ệ ẩ ừ ữ ậ ị  

có liên quan

­ Đ i v i n i dung kh o sát v  các nhân t   nh h ng đ n t  ch c KTTNố ớ ộ ả ề ố ả ưở ế ổ ứ  trong các DN, Phi u kh o sát ế ả s  d ng thang đo Likert v i thang đi m t  1 đ n 5 đử ụ ớ ể ừ ế ể phân tích, l ng hóa và đánh giá d  li u.ượ ữ ệ  Sau đó lu n án s  d ng ph n m m SPSS 21,ậ ử ụ ầ ề  trong đó ti n hành ki m đ nh đ  tin c y c a thang đo, phân tích nhân t  khám phá EFAế ể ị ộ ậ ủ ố  

và phân tích h i quy đa bi n đ  ki m đ nh mô hình nghiên c u và các gi  thuy t kèmồ ế ể ể ị ứ ả ế  theo

8. Nh ng đóng góp c a lu n ánữ ủ ậ

Th  nh t ứ ấ , lu n án đã h  th ng hóa c  s  lý lu n v  KTTN và t  ch c KTTNậ ệ ố ơ ở ậ ề ổ ứ  trong doanh nghi p.ệ

Th  hai, ứ  lu n án t ng quan v  các đ n v  tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ậ ổ ề ơ ị ự ộ ổ ổ ầ  

R u ­ N c gi i khát Sài Gòn; nghiên c u, kh o sát, phân tích th c tr ng t  ch cượ ướ ả ứ ả ự ạ ổ ứ  KTTN, nghiên c u các nhân t   nh h ng đ n vi c t  ch c KTTN t i các doanhứ ố ả ưở ế ệ ổ ứ ạ  nghi p này,ệ   t  đó lu n án đ a ra nh n xét, đánh giá vi c t  ch c KTTN t i cácừ ậ ư ậ ệ ổ ứ ạ  doanh nghi p.ệ

Th  ba, ứ  lu n án trình bày đ  xu t m t s  gi i pháp hoàn thi n và tăng cậ ề ấ ộ ố ả ệ ườ  ng

t  ch c KTTN t i các đ n v  tr c thu c T ng công ty c  ph n Bia ­ Rổ ứ ạ ơ ị ự ộ ổ ổ ầ ượu ­ Nướ  c

gi i khát Sài Gòn.ả

9. K t c u c a lu n ánế ấ ủ ậ

Ngoài ph n m  đ u, k t lu n, danh m c tài li u tham kh o và ph  l c, n iầ ở ầ ế ậ ụ ệ ả ụ ụ ộ  dung c a lu n án g m 3 chủ ậ ồ ương:

Chương 1: C  s  lý lu n v  t  ch c KTTN trong doanh nghi pơ ở ậ ề ổ ứ ệ

Chương 2: Th c tr ng t  ch c KTTN t i các đ n v  tr c thu c T ng công ty cự ạ ổ ứ ạ ơ ị ự ộ ổ ổ 

ph n Bia ­ Rầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn .ả

Chương 3: Hoàn thi n t  ch c KTTN t i các đ n v  tr c thu c T ng công ty cệ ổ ứ ạ ơ ị ự ộ ổ ổ 

ph n Bia ­ Rầ ượu ­ Nước gi i khát Sài Gòn .ả

1.1.1. S  hình thành và phát tri n c a k  toán trách nhi mự ể ủ ế ệ

KTTN là m t n i dung c  b n c a KTQT, do v y quá trình hình thành và phátộ ộ ơ ả ủ ậ  tri n c a KTTN g n li n v i quá trình hình thành và phát tri n c a KTQT.ể ủ ắ ề ớ ể ủ

K  toán nói chung đã ra đ i t  r t lâu, nó t n t i và phát tri n qua các hìnhế ờ ừ ấ ồ ạ ể  thái kinh t  xã h i. Cùng v i s  phát tri n c a n n kinh t  s n xu t hàng hóa, kế ộ ớ ự ể ủ ề ế ả ấ ế toán ngày càng hoàn thi n và phát tri n c  v  n i dung, hình th c và tr  thành côngệ ể ả ề ộ ứ ở  

c  không th  thi u đụ ể ế ược trong qu n lý, ki m tra, ki m soát và đi u hành các ho tả ể ể ề ạ  

đ ng kinh t  tài chính trong các t  ch c.ộ ế ổ ứ

Cùng v i s  phát tri n c a n n s n xu t hàng hóa, s  phát tri n c a khoaớ ự ể ủ ề ả ấ ự ể ủ  

h c, công ngh  qu n lý, đ i tọ ệ ả ố ượng s  d ng thông tin k  toán ngày càng r ng m ,ử ụ ế ộ ở  nhu c u thông tin ngày càng tăng và đa d ng h n v i các m c đích c  th  khác nhauầ ạ ơ ớ ụ ụ ể  

v i t ng đ i tớ ừ ố ượng c  th  s  d ng thông tin. Do đó, k  toán bu c ph i phát tri n vàụ ể ử ụ ế ộ ả ể  chia tách thành các lo i k  toán khác nhau: K  toán tài chính và k  toán qu n tr ạ ế ế ế ả ị

KTQT ra đ i, đáp  ng nhu c u thông tin cho các đ i tờ ứ ầ ố ượng bên trong các tổ 

ch c. KTQT không nh ng cung c p thông tin cho các nhà qu n tr  c p cao đ  raứ ữ ấ ả ị ấ ể  quy t đ nh kinh doanh, quy t đ nh đ u t  và s  d ng các ngu n l c mà còn cungế ị ế ị ầ ư ử ụ ồ ự  

c p c  các thông tin đ  các nhà qu n lý th a hành s  d ng th c thi trách nhi m c aấ ả ể ả ừ ử ụ ự ệ ủ  mình.

Nghiên c u s  phát tri n c a KTQT cho th y, KTQT hình thành và phát tri nứ ự ể ủ ấ ể  

xu t phát t  nhu c u thông tin qu n tr  doanh nghi p. Môi trấ ừ ầ ả ị ệ ường c nh tranhạ  bu cộ  các doanh nghi p ph i tìm m i bi n pháp m  r ng và phát tri n th  trệ ả ọ ệ ở ộ ể ị ường, gi mả  chi phí nâng cao l i nhu n. KTQT là công c  h u hi u cho phép các nhà qu n trợ ậ ụ ữ ệ ả ị 

ki m soát quá trình s n xu t, đánh giá hi u qu  t ng b  ph n trong doanh nghi pể ả ấ ệ ả ừ ộ ậ ệ  

đ  có quy t đ nh và phù h p.ể ế ị ợ  

Các nghiên c u cho th y KTQT xu t hi n đ u tiên   M  vào nh ng năm đ uứ ấ ấ ệ ầ ở ỹ ữ ầ  

c a th  k  XIX và phát S  phát tri n m nh c  v  quy mô và ph m vi ho t đ ngủ ế ỷ ự ể ạ ả ề ạ ạ ộ  

c a các doanh nghi p trong giai đo n này đ t ra yêu c u các nhà qu n tr  ph i ki mủ ệ ạ ặ ầ ả ị ả ể  soát và đánh giá các ho t đ ng c a chúng. Tuy nhiên trong giai đo n này các nhàạ ộ ủ ạ  

qu n tr  m i ch  ki m soát đả ị ớ ỉ ể ược chi phí s n xu t tr c ti p.ả ấ ự ế  (Ph  l c 1.1 Các giaiụ ụ  

đo n phát tri n c a KTQT)ạ ể ủ

KTQT ti p t c phát tri n m nh vào nh ng năm đ u c a th  k  XX mà Pirreế ụ ể ạ ữ ầ ủ ế ỷ  

du Pont, Donaldson Brown và Alfred Sloan là nh ng ngữ ười đóng góp nhi u cho sề ự phát tri n c a KTQT trong giai đo n này. Theo nguyên t c “phân quy n trách nhi mể ủ ạ ắ ề ệ  

đ  ki m soát t p trung”. Các nhà khoa h c đã đ a ra nhi u sáng ki n đ  gi i quy tể ể ậ ọ ư ề ế ể ả ế  các v n đ  ph c t p trong qu n tr  công ty. Cùng v i vi c xây d ng h  th ng thôngấ ề ứ ạ ả ị ớ ệ ự ệ ố  tin ph c v  cho qu n tr  doanh nghi p công ty đã th c hi n vi c phân quy n tráchụ ụ ả ị ệ ự ệ ệ ề  nhi m. Các b  ph n và các phòng ban trong công ty, đệ ộ ậ ược giao quy n t  ch , tề ự ủ ự quy t đ nh và t  ch u trách nhi m trong đ nh giá, liên k t s n xu t và tìm ki mế ị ự ị ệ ị ế ả ấ ế  khách hàng, thi t k  s n ph m, mua v t t , đi u hành quá trình s n xu t. Có thế ế ả ẩ ậ ư ề ả ấ ể 

th y r ng giai đo n 2 chính là giai đo n hình thành c a KTTN, là m t trong nh ngấ ằ ạ ạ ủ ộ ữ  

n i dung c a KTQT (t  nh ng năm 1950) nh m th c hi n n i dung là l p k  ho chộ ủ ừ ữ ằ ự ệ ộ ậ ế ạ  

và ki m soát chi phí. Có th  k  ra m t s  giai đo n phát tri n v  n i dung c aể ể ể ộ ố ạ ể ề ộ ủ  KTTN nh  sau:ư

Giai đo n 1­ KTTN đạ ược coi là công c  ki m soát chi phí theo các c p qu n trụ ể ấ ả ị

M t trong nh ng nghiên c u đ u tiên đ  c p đ n KTTN có th  k  đ n làộ ữ ứ ầ ề ậ ế ể ể ế  Ailman (1950), tác gi  đ nh nghĩa KTTN là s  ràng bu c h  th ng ki m soát k  toánả ị ự ộ ệ ố ể ế  

v i t  ch c, trách nhi m c a ngớ ổ ứ ệ ủ ười qu n lý và giám sát b  ph n. KTTN đả ộ ậ ượ ạ  c t o

ra nh m thu th p chi phí và đánh giá hi u su t qu n tr  ằ ậ ệ ấ ả ị

KTTN là h  th ng k  toán đ c t  ch c trong doanh nghi p đ  t p h p và báoệ ố ế ượ ổ ứ ệ ể ậ ợ  cáo chi phí t i các c p trách nhi m trong doanh nghi p. M i nhà qu n tr  trong t  ch cạ ấ ệ ệ ỗ ả ị ổ ứ  

ch u trách nhi m và ki m soát v  m t kho n chi phí đ c giao trách nhi m. (Higgins,ị ệ ể ề ộ ả ượ ệ  1952)

KTTN có th  để ược mô t  nh  m t h  th ng báo cáo cho t t c  các c p qu nả ư ộ ệ ố ấ ả ấ ả  

lý, được thi t k  đ  cung c p thông tin có th  đế ế ể ấ ể ượ ử ục s  d ng đ  ki m soát chi tiêuể ể  

hi u qu  nh t và liên quan tr c ti p đ n báo cáo chi tiêu cho các cá nhân ch u tráchệ ả ấ ự ế ế ị  nhi m ki m soát c a h  (ệ ể ủ ọ Phillippe, 1959)

Xoay quanh quan đi m coi KTTN là công c  ki m soát chi phí, m t s  tác giể ụ ể ộ ố ả khác đã đ a ra quan đi m:ư ể

KTTN là phân công trách nhi m đ i v i chi phí cho nhà qu n lý, ngệ ố ớ ả ườ ưi đ a ra quy t đ nh và ti n hành các ho t đ ng phát sinh các chi phí này (ế ị ế ạ ộ Corr & Parris, 

1976). KTTN là m t cách ti p c n m i đ  l p k  ho ch và báo cáo có liên quan tr cộ ế ậ ớ ể ậ ế ạ ự  

ti p đ n báo cáo chi tiêu hay ki m soát chi phí c a các nhà qu n lý (McDaniel,ế ế ể ủ ả  1953). B n ch t c a KTTN là s  tích lũy chi phí và doanh thu theo các lĩnh v c cóả ấ ủ ự ự  trách nhi m (ệ Liao, 1973). H  th ng KTTN s  cung c p phệ ố ẽ ấ ương ti n đ  xác đ nh chiệ ể ị  phí ki m soát, trách nhi m v  chi phí phát sinh, c i thi n ngân sách và xác đ nh chiể ệ ề ả ệ ị  phí v i m t c  s  c  th  KTTN là m t phớ ộ ơ ở ụ ể ộ ương pháp đ  thi t l p n i mà công vi cể ế ậ ơ ệ  

c a m t t  ch c b t đ u và ngủ ộ ổ ứ ắ ầ ười qu n lý nó. C  s  cho KTTN là các cá nhân ho cả ơ ở ặ  các nhóm s  ch  b  tính phí cho nh ng th  mà h  ki m soát ho c  nh hẽ ỉ ị ữ ứ ọ ể ặ ả ưởng đáng 

k  (Ferrara, 1982). KTTN là m t ph n k  toán chi phí, th c hi n m c tiêu chính c aể ộ ầ ế ự ệ ụ ủ  

qu n lý chi phí là tìm ra gi i pháp t i  u gi a các ngu n l c đả ả ố ư ữ ồ ự ượ ử ục s  d ng và k tế  

qu  đ t đả ạ ược. KTTN phân chia, phân b  và ki m soát chi phí t t h n (Kosarkoska &ổ ể ố ơ  Mircheska, 2012)

Nh  v y, trong giai đo n này KTTN đư ậ ạ ược coi là công c  ki m soát chi phí theoụ ể  các c p qu n tr , hay công c  l p k  ho ch v  chi phí hay m t ph n c a k  toán chiấ ả ị ụ ậ ế ạ ề ộ ầ ủ ế  

phí nh m ki m soát chi phí phát sinh theo các c p qu n tr , có th  th y giai đo nằ ể ấ ả ị ể ấ ạ  này các ch c năng c a KTTN còn h n ch , KTTN ch a th c s  đ c l p, thứ ủ ạ ế ư ự ự ộ ậ ường bị 

nh m l n v i k  toán chi phí.ầ ẫ ớ ế

Giai đo n 2 ­ KTTN đạ ược coi là s  m  r ng và phát tri n c a ngân sáchự ở ộ ể ủ

B t đ u t  quan đi m c a Kellogg (1962) cho r ng KTTN nh  là ngân sách mắ ầ ừ ể ủ ằ ư ở 

r ng vộ ượt ra ngoài trách nhi m c a các c  quan qu n lý tài chính. KTTN đệ ủ ơ ả ược áp 

d ng v i trách nhi m chính thu c v  qu n lý chung, qu n lý các c p và k  toánụ ớ ệ ộ ề ả ả ấ ế  đóng vai trò h  tr  Thông qua KTTN, m c tiêu và trách nhi m c a vi c t  ch cỗ ợ ụ ệ ủ ệ ổ ứ  kinh doanh được phân lo i và g n li n   m i c p đ ạ ắ ề ở ọ ấ ộ

Đ ng quan đi m trên, Gordon (1963) nh n đ nh KTTN là vi c s  d ng các chiồ ể ậ ị ệ ử ụ  phí tiêu chu n, ngân sách chi phí bi n đ i ­ c  đ nh ­ h n h p, giá chuy n nhẩ ế ổ ố ị ỗ ợ ể ượ  ng

và các k  thu t khác đ  t o báo cáo thu nh p và báo cáo tỹ ậ ể ạ ậ ương t  cho các đ n v  bự ơ ị ộ 

ph n c a công ty. ậ ủ

KTTN là  m t ộ công c  l p k  ho ch toàn di n, l p k  ho ch toàn di n b t đ uụ ậ ế ạ ệ ậ ế ạ ệ ắ ầ  

v i các m c tiêu mong mu n đớ ụ ố ược phân tích v i các y u t  h n ch  (ớ ế ố ạ ế Sethi, 1977). 

H  th ng KTTN nh  m t công c  qu n lý t p trung vào giao ti p b t đ u v i ngânệ ố ư ộ ụ ả ậ ế ắ ầ ớ  sách ban đ u và ti p t c thông qua các báo cáo k p th i là c  s  đ  ki m soát hi uầ ế ụ ị ờ ơ ở ể ể ệ  

th  để ược s  d ng đ  xác đ nh nguyên nhân c a s  chênh l ch và t  đó c i thi nử ụ ể ị ủ ự ệ ừ ả ệ  

ch c năng qu n lý. KTTN xác đ nh trách nhi m c a m i ngứ ả ị ệ ủ ỗ ười qu n lý trong vi cả ệ  

th c các m c tiêu c a mình trong t  ch c (Mojgan, 2012).ự ụ ủ ổ ứ

Nh  v y, trong giai đo n này KTTN đã có s  phát tri n m nh m   theo chi uư ậ ạ ự ể ạ ẽ ề  sâu, t  ch c năng ki m soát chi phí, KTTN đã đừ ứ ể ượ ử ục s  d ng đ  l p k  ho ch, c iể ậ ế ạ ả  thi n ch c năng qu n lý.ệ ứ ả

Giai đo n 3 ­ KTTN là m t công c  đánh giá hi u su t qu n lý.ạ ộ ụ ệ ấ ả

M t trong nh ng tác gi  đi đ u trong quan đi m coi KTTN là m t công c  đánhộ ữ ả ầ ể ộ ụ  giá hi u su t là Allen & Skidmore (1984). Nhóm tác gi  cho r ng KTTN đo lệ ấ ả ằ ườ  ng

hi u su t c a nh ng ngệ ấ ủ ữ ười ch u trách nhi m v  k t qu  s n xu t. K  thu t này đị ệ ề ế ả ả ấ ỹ ậ ể xác đ nh và báo cáo doanh thu và chi phí có th  ki m soát thông qua các trung tâmị ể ể  trách nhi m qu n lý b  sung các h  th ng báo cáo n i b  ệ ả ổ ệ ố ộ ộ

Theo Antle, R và c ng s  (1986), KTTN nh  là m t quá trình t o đi u ki n choộ ự ư ộ ạ ề ệ  

vi c l p k  ho ch, ki m soát và đánh giá các b  ph n trong t  ch c. M t h  th ngệ ậ ế ạ ể ộ ậ ổ ứ ộ ệ ố  KTTN bao g m c  các ch c năng h  tr  quy t đ nh cho các nhà qu n lý c p th p vàồ ả ứ ỗ ợ ế ị ả ấ ấ  các ch c năng đánh giá hi u năng cho qu n lý c p trên có th  c i thi n m c tiêu,ứ ệ ả ấ ể ả ệ ụ  

đ ng c  c a ngộ ơ ủ ười qu n lý b ng cách gi m s  không ch c ch n ho t đ ng và chả ằ ả ự ắ ắ ạ ộ ỉ 

đ o các hành đ ng thông qua h  th ng khen thạ ộ ệ ố ưởng m c tiêu. ụ

Có th  k  đ n m t s  quan đi m khác v i góc nhìn t ng đ i toàn di n v  KTTNể ể ế ộ ố ể ớ ươ ố ệ ề  

nh :ư

Theo Atkinson (2001), KTTN là h  th ng k  toán có ch c năng thu th p, t ngệ ố ế ứ ậ ổ  

h p và báo cáo v  thông tin k  toán liên quan đ n chi phí, thu nh p và d  li u ho tợ ề ế ế ậ ữ ệ ạ  

đ ng theo t ng ph m vi trách nhi m ho c đ n v  trong t  ch c. H  th ng đó sộ ừ ạ ệ ặ ơ ị ổ ứ ệ ố ẽ cung c p thông tin đ  đánh giá trách nhi m và hi u su t c a t ng ngấ ể ệ ệ ấ ủ ừ ười qu n lý.ả  KTTN s  t o các báo cáo ch a các đ i tẽ ạ ứ ố ượng, n i dung có th  ho c không th  ki mộ ể ặ ể ể  soát được theo c p qu n lý ấ ả

Hawkins (2004) cho r ng KTTN là m t h  th ng t o ra nh ng thông tin tài chínhằ ộ ệ ố ạ ữ  

và phi tài chính có liên quan, v  nh ng ho t đ ng th c t  và đề ữ ạ ộ ự ế ượ ậc l p k  ho ch c aế ạ ủ  

nh ng trung tâm trách nhi m trong m t t  ch c – đữ ệ ộ ổ ứ ược đ ng đ u b i nh ng nhàứ ầ ở ữ  

qu n lý có trách nhi m cho k t qu  ho t đ ng c a đ n v  h  qu n lý ả ệ ế ả ạ ộ ủ ơ ị ọ ả

Theo Weygandt và c ng s   (2009ộ ự ), KTTN là m t b  ph n c a KTQT mà liên quanộ ộ ậ ủ  

đ n vi c tích lũy, báo cáo v  thu nh p và chi phí trên c  s  nhà qu n lý có quy n đ aế ệ ề ậ ơ ở ả ề ư  

ra nh ng quy t đ nh trong ho t đ ng h ng ngày v  các v n đ  đó.ữ ế ị ạ ộ ằ ề ấ ề

Nh  v y, v i các giai đo n phát tri n c a KTTN, có th  th y KTTN không chư ậ ớ ạ ể ủ ể ấ ỉ 

d ng l i nh  là m t ph n c a k  toán chi phí v i ch c năng ki m soát chi phí theoừ ạ ư ộ ầ ủ ế ớ ứ ể  trách nhi m cá nhân. Hi n nay, ch c năng c a KTTN đệ ệ ứ ủ ược phát tri n và m  r ng vàể ở ộ  bao trùm h n, đó là ch c năng đo lơ ứ ường, đánh giá thành qu , hi u su t c a nhàả ệ ấ ủ  

qu n tr  các c p trong doanh nghi p.ả ị ấ ệ

1.1.2. Vai trò, đ i tố ượng s  d ng thông tin c a k  toán trách nhi mử ụ ủ ế ệ

1.1.2.1. Vai trò c a k  toán trách nhi mủ ế ệ

KTTN là m t phộ ương pháp phân chia c u trúc c a m t t  ch c thành nh ngấ ủ ộ ổ ứ ữ  trung tâm trách nhi m khác nhau đ  đo lệ ể ường bi u hi n c a chúng. Nói cách khác,ể ệ ủ  KTTN là m t công c  đ  đo lộ ụ ể ường v  k t qu  ho t đ ng c a m t khu v c nào đóề ế ả ạ ộ ủ ộ ự  trong t  ch c, qua đó giúp nhà qu n tr  ki m soát và đánh giá trách nhi m qu n tr  ổ ứ ả ị ể ệ ả ị ở 

t ng c p qu n tr  khác nhau. Vai trò c a KTTN đừ ấ ả ị ủ ược th  hi n   nh ng khía c nhể ệ ở ữ ạ  sau đây:

­ KTTN giúp xác đ nh s  đóng góp c a t ng đ n v , b  ph n vào l i ích c aị ự ủ ừ ơ ị ộ ậ ợ ủ  toàn b  t  ch c. ộ ổ ứ

­ KTTN cung c p m t c  s  cho vi c đánh giá ch t lấ ộ ơ ở ệ ấ ượng v  k t qu  ho tề ế ả ạ  

đ ng c a nh ng nhà qu n lý b  ph n thông qua vi c cung c p m t h  th ng cácộ ủ ữ ả ộ ậ ệ ấ ộ ệ ố  các ch  tiêu, các công c , báo cáo làm c  s  cho vi c đánh giá ch t lỉ ụ ơ ở ệ ấ ượng v  k tề ế  

qu  ho t đ ng c a nh ng nhà qu n lý b  ph n.ả ạ ộ ủ ữ ả ộ ậ  

­ KTTN đượ ử ục s  d ng đ  đo lể ường k t qu  ho t đ ng c a các nhà qu n lýế ả ạ ộ ủ ả  

do đó nó  nh hả ưởng đ n cách th c th c hi n hành vi c a các nhà qu n lý này. ế ứ ự ệ ủ ả

­ KTTN thúc đ y các nhà qu n lý b  ph n đi u hành b  ph n c a mình theoẩ ả ộ ậ ề ộ ậ ủ  

hướng phù h p v i m c tiêu chung c a toàn t  ch c.ợ ớ ụ ủ ổ ứ

Nh  v y, KTTN có vai trò quan tr ng trong công tác ki m soát và đánh giá hi uư ậ ọ ể ệ  

qu  c a t ng b  ph n trong t  ch c. Cũng gi ng nh  KTQT, KTTN có đ i tả ủ ừ ộ ậ ổ ứ ố ư ố ượng sử 

d ng thông tin là các nhà qu n tr  t  c p cao, c p trung và c p c  s    m i c pụ ả ị ừ ấ ấ ấ ơ ở Ở ỗ ấ  

qu n tr  khác nhau, KTTN th  hi n vai trò và có m c đích cung c p thông tin khácả ị ể ệ ụ ấ  nhau c  th :ụ ể

Đ i v i nhà qu n tr  c p cao:  ố ớ ả ị ấ K  toán trách nhi m giúp nhà qu n tr  đánh giáế ệ ả ị  

và đi u ch nh các b  ph n cho thích h p.ề ỉ ộ ậ ợ

Đ i v i nhà qu n tr  c p trung gian:  ố ớ ả ị ấ Thông qua k  toán trách nhi m, nhà qu nế ệ ả  

tr  có th  phân tích, đánh giá chi phí, doanh thu và l i nhu n th c hi n c a t ng bị ể ợ ậ ự ệ ủ ừ ộ 

ph n. Báo cáo trách nhi m ph n h i cho ngậ ệ ả ồ ười qu n lý c p cao h n.ả ấ ơ

Đ i v i nhà qu n tr  c p c  s :  ố ớ ả ị ấ ơ ở K  toán trách nhi m hế ệ ướng các nhà qu n lýả  

hướng đ n m c tiêu chung c a t  ch c. ế ụ ủ ổ ứ

1.1.2.2. Đ i tố ượng s  d ng thông tin c a k  toán trách nhi mử ụ ủ ế ệ

Thông tin KTTN là m t b  ph n thông tin quan tr ng c a KTQT và do v y đ iộ ộ ậ ọ ủ ậ ố  

t ng s  d ng thông tin KTTN cũng g m các nhà qu n tr  c p c  s , c p trung và c pượ ử ụ ồ ả ị ấ ơ ở ấ ấ  cao nh m đánh giá trách nhi m qu n tr  c a t ng b  ph n c u thành t ng c p qu n lýằ ệ ả ị ủ ừ ộ ậ ấ ừ ấ ả  

c  th :ụ ể

Đ i v i nhà qu n tr  c p caoố ớ ả ị ấ

KTTN cung c p thông tin cho vi c th c hi n ch c năng t  ch c và đi u hànhấ ệ ự ệ ứ ổ ứ ề  

c a doanh nghi p. KTTN xác đ nh các trung tâm trách nhi m, qua đó nhà qu n lýủ ệ ị ệ ả  

c p cao có th  h  th ng hóa các công vi c c a t ng trung tâm mà thi t l p các chấ ể ệ ố ệ ủ ừ ế ậ ỉ tiêu đánh giá. KTTN giúp nhà qu n tr  đánh giá và đi u ch nh các b  ph n cho thíchả ị ề ỉ ộ ậ  

h p.ợ

Đ i v i nhà qu n tr  c p trung gianố ớ ả ị ấ

KTTN cung c p thông tin cho vi c th c hi n ch c năng ki m soát tài chính vàấ ệ ự ệ ứ ể  

ki m soát qu n lý. Thông qua KTTN, nhà qu n tr  c p trung gian có th  phân tích,ể ả ả ị ấ ể  đánh giá chi phí, doanh thu và l i nhu n th c hi n c a t ng b  ph n. Báo cáo tráchợ ậ ự ệ ủ ừ ộ ậ  nhi m ph n h i cho ngệ ả ồ ười qu n lý bi t th c hi n k  ho ch c a các b  ph n ra sao,ả ế ự ệ ế ạ ủ ộ ậ  

nh n di n các v n đ  h n ch  đ  có s  đi u ch nh các chi n lậ ệ ấ ề ạ ế ể ự ề ỉ ế ược m c tiêu sao choụ  

k t qu  kinh doanh là t t nh t. Đây có th  xem là ngu n thông tin quan tr ng đ  nhàế ả ố ấ ể ồ ọ ể  

qu n lý nâng cao hi u qu  s  d ng v n, tăng doanh thu, gi m chi phí m t cách h pả ệ ả ử ụ ố ả ộ ợ  

lý, và cu i cùng là t i đa hóa l i nhu n.ố ố ợ ậ

Đ i v i nhà qu n tr  c p c  số ớ ả ị ấ ơ ở

KTTN khuy n khích nhà qu n lý c p c  s  hế ả ấ ơ ở ướng đ n m c tiêu chung c a tế ụ ủ ổ 

ch c. M c tiêu chi n lứ ụ ế ược c a doanh nghi p đủ ệ ược g n v i các trung tâm tráchắ ớ  nhi m. Khi KTTN có th  ki m soát đệ ể ể ược công tác tài chính và công tác qu n lý sả ẽ 

đi u ch nh ho t đ ng hề ỉ ạ ộ ướng đ n các m c tiêu chung c a doanh nghi p. Đ ng th i,ế ụ ủ ệ ồ ờ  

b n thân các nhà qu n lý ph  trách các trung tâm trách nhi m đả ả ụ ệ ược khích l  ho tệ ạ  

đ ng sao cho phù h p v i các m c tiêu c  b n c a toàn doanh nghi p.ộ ợ ớ ụ ơ ả ủ ệ

1.1.3. Qu n tr  doanh nghi p và m i quan h  v i k  toán trách nhi m.ả ị ệ ố ệ ớ ế ệ

1.1.3.1. C  c u t  ch c qu n tr  trong doanh nghi pơ ấ ổ ứ ả ị ệ

C  c u là n n t ng v  m t t  ch c c a m t doanh nghi p. M t có c u tơ ấ ề ả ề ặ ổ ứ ủ ộ ệ ộ ấ ổ 

ch c phù h p s  giúp cho danh nghi p ho t đ ng có hi u qu  và thu n l i trongứ ợ ẽ ệ ạ ộ ệ ả ậ ợ  

đi u hành doanh nghi p. C  c u t  ch c qu n tr  là t ng h p các b  ph n khácề ệ ơ ấ ổ ứ ả ị ổ ợ ộ ậ  nhau có m i liên h  và quan h  ph  thu c l n nhau, đố ệ ệ ụ ộ ẫ ược chuyên môn hóa, đượ  cgiao nh ng trách nhi m, quy n h n nh t đ nh và đữ ệ ề ạ ấ ị ược b  trí theo t ng c p nh mố ừ ấ ằ  

th c hi n các ch c năng qu n tr  doanh nghi p. Theo Lê Văn Tâm và c ng sự ệ ứ ả ị ệ ộ ự (2010), hi n nay có r t nhi u ki u c  c u t  ch c qu n tr  doanh nghi p nh :ệ ấ ề ể ơ ấ ổ ứ ả ị ệ ư  Cơ 

c u t  ch c t  ch c qu n tr  không  n đ nh, c  c u tr c tuy n, c  c u ch c năng,ấ ổ ứ ổ ứ ả ị ổ ị ơ ấ ự ế ơ ấ ứ  

c  c u t  ch c tr c tuy n – ch c năng,ơ ấ ổ ứ ự ế ứ  c  c u t  ch c qu n tr  phi hình th :ơ ấ ổ ứ ả ị ể

C  c u t  ch c t  ch c qu n tr  không  n đ nhơ ấ ổ ứ ổ ứ ả ị ổ ị

Đây là m t lo i c  c u t  ch c qu n tr  không có mô hình c  th  C  c uộ ạ ơ ấ ổ ứ ả ị ụ ể ơ ấ  không  n đ nh d a vào cách ti p c n theo hoàn c nh, cách ti p c n ng u nhiên.ổ ị ự ế ậ ả ế ậ ẫ  Cách ti p c n này xu t phát t  quan đi m: không có m t c  c u t  ch c t i  u choế ậ ấ ừ ể ộ ơ ấ ổ ứ ố ư  

m t doanh nghi p, theo đó, đ  xây d ng c  c u t  ch c qu n tr  phù h p cho m tộ ệ ể ự ơ ấ ổ ứ ả ị ợ ộ  doanh nghi p ph  thu c vào: công ngh , tính  n đ nh c a môi trệ ụ ộ ệ ổ ị ủ ường và các nhân tố tác đ ng khác.ộ

C  c u tr c tuy nơ ấ ự ế

Lo i c  c u này có đ c đi m c  b n là m i quan h  gi a các nhân viên trongạ ơ ấ ặ ể ơ ả ố ệ ữ  

t  ch c đổ ứ ược th c hi n m t đự ệ ộ ường th ng: ngẳ ười th a hành ch  nh n và thi hànhừ ỉ ậ  

m nh l nh c a ngệ ệ ủ ười ph  trách c p trên tr c ti p. Ngụ ấ ự ế ười ph  trách ch u tráchụ ị  nhi m hoàn toàn v  k t qu  công vi c c a nh ng ngệ ề ế ả ệ ủ ữ ườ ưới d i quy n mình. Ki u cề ể ơ 

c u này thích h p v i ch  đ  m t th  trấ ợ ớ ế ộ ộ ủ ưởng, tăng cường trách nhi m cá nhân,ệ  tránh được tình tr ng ngạ ười th a hành ph i thi hành nh ng ch  th  khác nhau, th mừ ả ữ ỉ ị ậ  chí mâu thu n v i nhau c a ngẫ ớ ủ ười ph  trách.ụ

Tuy nhiên, ki u c  c u này có nhể ơ ấ ược đi m: m i th  trể ỗ ủ ưởng ph i có ki nả ế  

th c toàn di n, thu c nhi u lĩnh v c khác nhau. M t khác, nó không t n d ng đứ ệ ộ ề ự ặ ậ ụ ượ  ccác chuyên gia có trình đ  cao v  t ng ch c năng qu n tr ộ ề ừ ứ ả ị

C  c u ch c năngơ ấ ứ

C  c u ch c cho phép cán b  ph  trách c a phòng ch c năng có quy n ra cácơ ấ ứ ộ ụ ủ ứ ề  

m nh l nh và các v n đ  có liên quan đ n chuyên môn c a h  cho các phân xệ ệ ấ ề ế ủ ọ ưởng, các b  ph n s n xu t.  u đi m c a ki u c  c u này là thu hút độ ậ ả ấ Ư ể ủ ể ơ ấ ược các chuyên gia vào công tác lãnh đ o, gi i quy t các v n đ  chuyên môn m t cách thành th o h n,ạ ả ế ấ ề ộ ạ ơ  

đ ng th i gi m b t gánh n ng cho cán b  ch  huy chung c a doanh nghi p. Nhồ ờ ả ớ ặ ộ ỉ ủ ệ ượ  c