Tên các địa danh và di tích lịch sử văn hóa tỉnh Bắc Ninh

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌCKHOA VĂN – XÃ HỘI Đề tài TÊN CÁC ĐỊA DANH VÀ DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA TỈNH BẮC NINH... Lịch sử chọn vấn đề Theo chúng tôi được biết có rất nhiề

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

KHOA VĂN – XÃ HỘI

Đề tài

TÊN CÁC ĐỊA DANH VÀ DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA

TỈNH BẮC NINH

Mục lục

A Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Đối tượng phạm vi nghiên cứu

4 Phương pháp nghiên cứu

B Nội dung chính

I Cơ sở lý luận chung

II Chuẩn bị cho cuộc điền dã ngôn ngữ học

III Tên các huyện lị tỉnh Bắc Ninh

A. Phần mở đầu

khoa bảng, các danh nhân, các nghệ sĩ tài năng về thơ ca, nhạc họa

suốt hàng nghìn năm qua

hoá Kinh Bắc Đây cũng là lý do chúng tôi chọn đề tài này

2 Lịch sử chọn vấn đề

Theo chúng tôi được biết có rất nhiều tài liệu viết về vùng văn hóa Bắc

Ninh – Kinh Bắc nhưng chưa có một công trình nghiên cứu cụ thể nào về tên các địa danh và di tích lịch sử tỉnh Bắc Ninh trong nội

hàm ngôn ngữ

3 Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Tên các làng xã

- Tên các huyện lỵ

- Tên các địa danh nổi tiếng và các con sông

- Tên các di tích lịch sử văn hóa

3.2 Phạm vi

Các địa phương trên địa bàn tỉnh

3.3 Mục đích

3.3.1 Trực tiếp

- Phục vụ cho việc học tập môn phương pháp NN và điền dã

- Tìm hiểu yếu tố ngôn ngữ trong tên gọi các địa danh và di tích lịch sử có

ảnh hưởng đến văn hóa, văn học, lịch sử, tín ngưỡng - tôn giáo

3.3.2 Gián tiếp

- Giới thiệu Bắc Ninh đến bạn bè trong nước và thế giới

- Góp phần nhỏ bé cho đại lễ kỉ niệm một nghìn năm Thăng Long

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp ngôn ngữ học điền dã (phương pháp định tính, phương

pháp định lượng)

-A NỘI DUNG CHÍNH

I Cở sở lý luận chung

1 Khái niệm ngôn ngữ học điền dã

Ngôn ngữ học điền dã môn, một phân ngành trong ngôn

ngữ học có mục đích, cách hướng dẫn thu thập tài liệu có kết quả cao nhất (bằng cách chỉ ra nên và không nên làm

gì trong khảo sát của vùng xa thành phố)

2 Vai trò của phương pháp ngôn ngữ học điền dã

Phương pháp ngôn ngữ học điền dã là điều đầu tiên cơ bản

nhất nắm trong tay vận mệnh của công trình nghiên cứu

II Chuẩn bị cho cuộc điền dã ngôn ngữ học về tên các địa

danh và di tích lịch sử tỉnh Bắc Ninh

1 Chuẩn bị

- Mục đích: tìm hiểu về tên gọi các địa danh và di tích

lịch sử

- Thời gian : Mùa xuân - các hội hè được mở

- Nơi điền dã : Các địa phương trong địa bàn tỉnh

- Dân tộc điền dã : Dân tộc Kinh.

- Số lượng người tham gia : 5 người.

- Công cụ cần thiết : Máy ảnh, máy ghi âm.

- Liên hệ chính quyền địa phương.

- Tìm thông tin viên

2 Tìm hiểu thông tin về tỉnh Bắc Ninh 2.1 Địa lý

- Có ba con sông sông

cầu, sông Thái Bình,

sông Đuống

-Núi: Núi chè, núi

Khám, núi Phật Tích,

núi Sơn Đông, núi Sơn

Nam ở huyện Tiên Du,

núi Thiên Thai ở

2.2 Dân cư kinh tế

- Đồng bào Bắc Ninh theo đạo Phật và Thiên Chúa

- Có nhiều di tích lịch sử văn hóa, lễ hội và trò chơi dân gian, tiểu biểu là

quan họ

- Phụ nữ hai làng Đáp Cầu và Thị Cầu nổi tiếng đảm đang

- Dân cư làm nông nghiệp và có nhiều làng nghề thủ công truyền thống

III Tên các huyện lị của tỉnh Bắc Ninh

- Trước đây Bắc Ninh là một đơn vị hành chính gồm gần như tỉnh

Bắc Ninh và Bắc Giang hiện nay, một phần lớn tỉnh Phúc Yên và một số xã của các tỉnh Lạng Sơn, Hải Dương, Hưng Yên

- Bắc Ninh ngày nay thuộc xứ Bắc Kì

- Thời Bắc thuộc Bắc Ninh là trung tâm kinh tế chính trị văn hóa xã hội của quận Giao Chỉ.

Bình,Huyện Quế Võ,Huyện Thuận Thành,Huyện Tiên Du,Huyện Yên Phong,Huyện Lương Tài Bao gồm một thành phố, một thị xã và sáu huyện

2 Huyện Tiên Du

- Có nghĩa là núi ở phía trước Tên gọi của huyện này là từ tên dãy núi Tiên Du nằm tại thôn Phật Tích Huyện đã có từ thời Trần (1225 – 1413)

3 Huyện Từ Sơn

thuộc Đường nó là đất Châu Long

4 Huyện Gia Bình

- Được đặt với ý nghĩa là mong được bình an.Đầu đời

Lê huyện này được gọi là Gia Định Thời Trần đổi

là An Định Đến năm Minh Mệnh nguyên niên

(1820) được đổi tên là Gia Bình.

5 Huyện Lương Tài

- Có nghĩa là tấm lòng của người tài đức Đầu đời Lê huyện có tên là Lang Tài Nhà Trần (1225 -1414)

gọi nó là Thiện Tài.ngày nay huyện có tên là Lương Tài.

6 Huyện Thuận Thành

hộ huyện này được gọi là huyện Luy Lâu Ngày nay được đặt tên là Thuận Thành

tế, chính trị đất nước thời Giao Chỉ

sĩ và những thương gia Ấn Độ Chính họ đã mang Phật giáo vào nước ta

7 Huyện Quế Võ

Giàng.Huyện được thành lập năm 1962

- Tên làng xã không chỉ có ý nghĩa là tên gọi đơn thuần chỉ đơn vị cư trú

mà còn có giá trị biểu cảm của ngôn ngữ, lịch sử và văn hóa

1 Đặt tên làng xã theo vị trí địa lý:làng Đông ,Đoài,Thượng,Trung ,Hạ Làng Đông có 15 làng

2 Đặt tên làng theo cảnh quan tự nhiên:làng Núi ,làng Gò ,làng Ngòi …

:làng tranh Đông Hồ ,làng Gốm,làng Dâu

 4 Đặt tên làng xã theo ngành nghề truyền thống của địa phương(28 làng)

nghề truyền thống riêng: làng Chợ có 9 làng,làng Ruộng có 2 làng

nghề truyền thống riêng: làng Chợ có 9 làng,làng Ruộng có 2 làng



5 Đặt tên làng xã theo địa điểm giao lưu, trao đổi hàng hóa

Ở Bắc Ninh có nhiều chợ làng và chợ vùng nổi tiếng như : Chợ Lim Ó (Xuân Ổ), Nhồi, Đống Cao, Thị Cầu, Đáp Cầu …

Làng Chợ có 9 làng

6 Đặt tên làng theo các dòng họ lớn ở địa phương :có

9 Đặt tên làng theo sự đỗ đạt hiển vinh.

10 Tên làng được đặt theo sinh hoạt văn hóa của địa phương :

Bắc Ninh có 49 làng quan họ cổ…

10 Tên làng được đặt theo sinh hoạt văn hóa của địa phương :

Bắc Ninh có 49 làng quan họ cổ…

V Tên các dòng sông.

1 Sông Tiêu Tương

Tiêu Tương là một dòng sông cổ đã “chết” nhưng lại đang “sống”

trong tâm thức người dân Kinh Bắc với những huyền thoại, những câu chuyện kể, những áng văn thơ và những làn điệu dân ca trữ tình

Sách Đại Nam nhất thống chí chép: “sông Tiêu Lương cũ ở địa giới phủ

Từ Sơn, phát nguyên từ xã Phù Lưu huyện Đông Ngàn, chảy từ phía tây sang đông bắc qua xã Tiêu Sơn huyện Yên Phong, chuyển sang địa phận hai huyện Tiên Du và Quế Dương vào sông Thiên Đức"

Một trong những câu chuyện được nhiều người kể đó là chuyện tình

chàng Trương Chi

Nguyên nhân dẫn đến “cái chết” của dòng Tiêu Tương, là vào thế kỷ

XV, Hồ Quý Ly cho đào lòng sông để uốn thẳng dòng chảy,sông Đuống đổi dòng



2 Sông Như Nguyệt ( sông Cầu).

-Sông Cầu bắt nguồn từ tỉnh Thái Nguyên (Nguyệt Đức giang) chảy qua địa phận xã Tam Giang huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh

-Lưu vực sông Cầu đã sớm trở thành nơi hội tụ của người Việt Cổ

-Sông Cầu được mang tên là sông Như Nguyệt vì nơi đây chính là

phòng tuyến chống quân Tống của Lý Thường Kiệt

3 Sông Đuống ( Sông Thiên Đức).

Là con sông đào (dưới triều Hồ Quý Ly) dài 68 km nối sông Hồng với sông Thái Bình Điểm đầu từ ngã ba Dâu (tức Xuân Canh, Đông Anh,

Hà Nội) điểm cuối là ngã ba Mỹ Lộc ( Trung Kênh, Lương Tài, Bắc Ninh)

Sông Đuống gắn liền với Hội nghị Diên Hồng chống quân Nguyên

Mông năm1282 đời vua Trần Nhân Tông tại bến Bình Than thuộc xã Cao Đức, Gia Bình, Bắc Ninh

VI Tên núi

Núi Thiên Thai là biểu tượng của chốn thần tiên,nơi thiên đường đầy hoa thơm cỏ lạ

Núi Thiên thai có hình con rồng uốn lượn 9 khúc (dãy núi này gồm 9 ngọn núi liền nhau), nằm sát sông Đuống, thuộc xã Đông Cứu, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh,

Trái núi Thiên Thai được gọi là đầu rồng Đây là vùng quê của trạng nguyên khai khoa Lê Văn Thịnh (năm 1075)

Núi Thiên Thai gắn với sự tích “Từ Thức gặp tiên”

VII Đình, chùa, đền,

1.Đình Đình Bảng

Đình Đình Bảng là một ngôi đình vào loại lớn nhất Việt Nam, ở làng

dựng năm 1700 và đến năm 1736 mới được hoàn thành, do công đầu của quan Nguyễn Thạc Lượng

Thờ các vị thành hoàng gồm thần Núi, thần Nước và thần Đất ,đồng thời

thờ sáu vị có công lập lại làng vào thế kỷ 15

2 Đền Đô

Đền Lý Bát Đế, còn gọi là Đền Đô Đền nằm trên vùng đất "địa linh nhân kiệt" thuộc hương Cổ Pháp, châu Cổ Pháp (làng Đình Bảng, Từ Sơn, Bắc Ninh) nên còn gọi là đền Cổ Pháp

Đền thờ tám vị vua nhà Lý Đền Lý Bát Đế được khởi công xây dựng

từ ngày 3 tháng Ba năm1030-Canh Ngọ

Lễ hội đền Đô được tổ chức vào các ngày 15, 16, 17 tháng 3 âm lịch nhằm kỷ niệm ngày Lý Công Uẩn đăng quang.

3.Đền Lí Thánh Mẫu

Ở chân núi Tiêu, xã Tương Giang (thị xã Từ Sơn) là trung tâmPhật giáo lớn thế kỷ thứ 10 Đây là nơi các vị đại sư biên soạn và lưu giữ kinh Phật Thiền sư Vạn Hạnh trụ trì chùa này được vua Lê Long Đĩnh mời làm Quốc sư giúp vua chế định chính sách trị nước

4 Đền bà Chúa Kho.

Nằm làng Cổ Mễ, phường Vũ Ninh thành phố Bắc Ninh

Đền nằm trên ngọn núi Kho, cạnh bờ sông sông Cầu Nơi đây Lý Thường Kiệt đã xây dựng phòng tuyến chống quân xâm lược Tống

Bà Chúa Kho của làng Cổ Mễ chỉ là một nhân vật truyền thuyết

Lễ hội diễn ra trong thời gian là đầu năm và cuối năm

5 Chùa Dâu.

Chùa Dâu còn có tên là Diên ứng tự (Diên là cầu, ứng là hiện; Diên ứng Tự là

Ở làng Dâu,( xưa thuộc trung tâm Luy Lâu ) xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành.

Đây là ngôi chùa cổ nhất Việt Nam được dựng vào đầu thế kỷ thứ III.

Chùa Dâu là trung tâm Phật giáo đầu tiên của nước ta

Chùa Dâu gắn liền với sự tích Phật Mẫu Man Nương ,Tứ pháp của người Việt.

Chùa gắn với tín ngưỡng thờ nữ thần nông nghiệp: thần Mây, Mưa, Sấm, Chớp

 6 Chùa Tiêu.

trên lưng chừng núi Tiêu, nay thuộc xã Tương Giang, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh Ðây là nơi trụ trì của thiền sư Lý Vạn Hạnh - người đã có công nuôi dạy Lý Công Uẩn - vị vua đầu tiên của triều Lý

 7 Chùa Bút Tháp

 Chùa Bút Tháp (Ninh Phúc tự) nằm ở bên đê sông Đuống,

thôn Bút Tháp, xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc

 8 Chùa Phật Tích.

kiến trúc cổ đặc sắc

 Hội chùa Phật Tích được tổ chức vào mồng 4/1 âm lịch

9.Chùa Dạm

Chùa Dạm xã Nam Sơn, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh Việc xây dựng và thờ phụng ở cụm di tích này đều liên quan đến trang liệt nữ nổi tiếng thời Lý - Nguyên Phi Ỷ Lan (dân gian gọi là Bà Tấm)

 VIII Các địa danh tỉnh Bắc Ninh qua tục ngữ ca dao, dân ca.

Ăn Bắc, mặc Kinh

 IX Bắc Ninh – Miền quê của những di sản lịch sử, văn hóa tiêu biểu

từ nghìn xưa cho tới hôm nay luôn là phên dậu phía Bắc của

Kinh thành Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội

rước pháo Đồng Kỵ, hội đền Lý Bát Đế, đền Bà Chúa Kho, hội chùa Dâu, chùa Bút Tháp, hội ca hát giao duyên của các làng Quan Họ

tích dân gian,của các danh nhân khoa bảng

tố của ngôn ngữ, văn hóa, lịch sử, những tín ngưỡng của tôn giáo

Trong khuôn khổ của một bài thảo luận, chúng tôi không dám đưa ra nhiều kết luận mà chưa qua kiểm chứng thực tế Hy vọng trong tương lai, chúng tôi sẽ có một công trình nghiên cứu hoàn chỉnh hơn về tên các địa danh và di tích lịch sử tỉnh Bắc Ninh