Bài viết phân tích vai trò của các chuyên gia, nhà khoa học trong hoạt động lập pháp của Quốc hội, các Đại biểu Quốc hội, kiến nghị các giải pháp nhằm gia tăng hơn nữa vai trò, trách nhiệm của các chuyên gia, nhà khoa học vào hoạt động lập pháp của nước nhà.
Trang 1Tóm tắt:
Hoạt động lập pháp là hoạt động đặc biệt chi phối đến đời sống xã hội và Nhà nước, góp phần quan trọng cho việc thực thi dân chủ
ở nước ta Bài viết phân tích vai trò của các chuyên gia, nhà khoa học trong hoạt động lập pháp của Quốc hội, các Đại biểu Quốc hội, kiến nghị các giải pháp nhằm gia tăng hơn nữa vai trò, trách nhiệm của các chuyên gia, nhà khoa học vào hoạt động lập pháp của nước nhà.
Nguyễn Thị Hoàn*
* ThS Trường Đại học Nội vụ Hà Nội
Abstract
Legislative activity is a special one that governs the social life and the the goveronment activities, which give significant contributions
to the implementation of the democracy in our country This article provides analysis of the role of the experts and scientists in the legislative activities of the National Assembly and the National Assembly deputies, and also gives out proposed solutions to further increase the role and responsibility of the experts and scientists into the legislative activity of the country.
Thông tin bài viết:
Từ khóa: hoạt động lập pháp; khoa
học lập pháp; trình tự lập pháp; vai trò
các chuyên gia, nhà khoa học trong
hoạt động lập pháp
Lịch sử bài viết:
Nhận bài : 05/02/2018
Biên tập : 30/03/2018
Duyệt bài : 20/04/2018
Article Infomation:
Keywords: legislative activity;
legislative science; legislative
procedure; roles of experts and
scientists in legislation.
Article History:
Received : 05 Feb 2018
Edited : 30 Mar 2018
Approved : 20 Apr 2018
PHÁT HUY HƠN NỮA VAI TRÒ CỦA CÁC CHUYÊN GIA, NHÀ KHOA HỌC TRONG HOẠT ĐỘNG LẬP PHÁP
1 Một số vấn đề chung
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc
lần thứ XII khẳng định: “Tiếp tục phát huy
dân chủ XHCN, bảo đảm tất cả quyền lực
nhà nước thuộc về nhân dân… Dân chủ phải
được thực hiện đầy đủ, nghiêm túc trên tất cả
các lĩnh vực của đời sống xã hội Bảo đảm để
nhân dân tham gia ở tất cả các khâu của quá
trình đưa ra những quyết định liên quan đến
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 12.
lợi ích, cuộc sống của nhân dân, từ nêu sáng kiến, tham gia thảo luận, tranh luận đến giám sát quá trình thực hiện Phát huy dân chủ phải đi liền với tăng cường pháp chế, đề cao trách nhiệm công dân ”1 Quan điểm này vừa thể hiện rõ tính dân chủ rộng rãi trên mọi phương diện của đời sống xã hội, vừa phát huy quyền làm chủ của Nhân dân trong hoạt động của Nhà nước ta Điều đó có ý nghĩa đặc biệt nhằm thu hút và phát huy năng lực
Trang 2sáng tạo của Nhân dân trong việc tham gia
vào các hoạt động của Nhà nước, trong đó
có hoạt động lập pháp Trong việc phát huy
năng lực sáng tạo của Nhân dân, sự tham gia
vào hoạt động lập pháp của các chuyên gia,
các nhà khoa học vừa là một phương thức
thực hiện dân chủ, vừa là cơ chế đúng đắn đề
cao vai trò, trách nhiệm, phù hợp với ý chí,
nguyện vọng của Nhân dân
Hiến pháp 2013 quy định: “Quốc hội là
cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ
quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước
Cộng hoà XHCN Việt Nam Quốc hội thực
hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, quyết
định các vấn đề quan trọng của đất nước và
giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà
nước”2 Khoản 1 Điều 70 của Hiến pháp
năm 2013 quy định một trong các nhiệm vụ
của Quốc hội là: “Làm Hiến pháp và sửa đổi
Hiến pháp; làm luật và sửa đổi luật” Điều
này cho thấy, hoạt động lập pháp ở nước ta
hiện nay được thực hiện xuất phát từ nhu
cầu tự thân của Nhà nước và nhu cầu của xã
hội Cùng với tiến trình phát triển nền dân
chủ XHCN đòi hỏi hoạt động lập pháp ngày
càng được thực hiện đa dạng với sự tham gia
sâu rộng của các tầng lớp nhân dân vào hoạt
động này bằng nhiều hình thức khác nhau,
đặc biệt là sự tham gia của các chuyên gia,
các nhà khoa học - những trí thức ưu tú với
trình độ nghiên cứu cao, tâm huyết với khoa
học pháp lý sẽ góp phần tạo nên những “sản
phẩm” có sức sống lâu dài trong đời sống
xã hội
Trong hoạt động lập pháp, việc thu hút,
tập trung được tri thức, kinh nghiệm của các
chuyên gia, các nhà khoa học có ý nghĩa rất
quan trọng Các chuyên gia, nhà khoa học
ở các lĩnh vực là những người được đào tạo
theo hướng chuyên sâu có kinh nghiệm thực
hành công việc, có kỹ năng thực tiễn, lý luận
2 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
3 Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, Điều gì làm nên một chuyên gia,
https://vi.wikipedia.org/wiki/Chuy%C3%AAn_gia (truy cập ngày 25/11/2017).
4 Oxford English Dictionary, 2nd ed 1989.
5 Lê Minh Thông, Đổi mới, nâng cao chất lượng lập pháp của Quốc hội http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/Xay-dung-nha-nuoc-phap-quyen/2014/25793/Doi-moi-nang-cao-chat-luong-cong-tac-lap-phap-cua-Quoc.aspx (truy cập ngày 15/12/2017).
chuyên sâu về một lĩnh vực cụ thể hoặc có hiểu biết vượt trội so với mặt bằng kiến thức chung3; là người tham gia vào những hoạt động mang tính hệ thống nhằm thu được tri thức trong một lĩnh vực nào đó, là người áp dụng các phương pháp khoa học trong nghề nghiệp của họ4
Trong những năm qua, hoạt động lập pháp của Quốc hội nước ta đã tạo cơ sở pháp
lý phục vụ cho công cuộc đổi mới toàn diện đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế theo hướng ngày càng sâu rộng, trọng tâm hướng vào việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; giữ vững ổn định chính trị, phát triển kinh tế, hội nhập quốc tế, thực hiện quyền con người, quyền tự do, dân chủ của công dân, góp phần đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 20205 Nhìn chung, hoạt động lập pháp của Quốc hội cơ bản đáp ứng được yêu cầu đổi mới, xây dựng và bảo vệ đất nước, phù hợp với điều kiện hội nhập quốc tế và xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Bên cạnh đó, hoạt động lập pháp của Quốc hội vẫn còn những hạn chế, bất cập nhất định Trong hệ thống pháp luật, vẫn còn
có những văn bản pháp luật quy định chung chung, mang tính nguyên tắc, buộc phải có văn bản hướng dẫn, quy định chi tiết mới thi hành được; hay có những văn bản có nhiều nội dung không phù hợp với thực tế Đồng thời, chất lượng soạn thảo văn bản pháp luật đang còn có những vấn đề phải đánh giá lại Thực tế vừa qua cho thấy, đã có những quy định trong một số văn bản luật đã được Quốc hội thông qua nhưng lại phải sửa đổi,
bổ sung ngay (như đối với trường hợp Bộ
luật Hình sự năm 2015, Điều 69 Luật Bảo
hiểm xã hội (sửa đổi) năm 2014 ) Do đó,
Trang 3để hệ thống pháp luật thực sự phát huy được
đầy đủ tác dụng trong cuộc sống, điều chỉnh
có hiệu quả các lĩnh vực của đời sống xã hội,
thúc đẩy sự phát triển chung của đất nước thì
cần có nhiều giải pháp khắc phục các tồn tại,
yếu kém
Bên cạnh đó, hiện nay chúng ta có rất
ít các quy định của pháp luật về vai trò, trách
nhiệm tham gia của các chuyên gia, nhà
khoa học vào hoạt động lập pháp của Quốc
hội Tuy Quốc hội đã ban hành Nghị quyết
27/2012/QH13 năm 2012 về một số cải tiến,
đổi mới để nâng cao chất lượng, hiệu quả
hoạt động của Quốc hội, trong đó có những
quy định làm rõ hơn vai trò của chuyên gia,
nhà khoa học trong hoạt động lập của Quốc
hội: “Cơ quan chủ trì thẩm tra và cơ quan
trình dự án luật, dự thảo nghị quyết chủ
động, tích cực phối hợp ngay từ khi bắt đầu
và trong suốt quá trình xây dựng dự án; tổ
chức các hoạt động với cơ quan trình dự án
để trao đổi thông tin, thảo luận các vấn đề
còn có ý kiến khác nhau; chủ động triển khai
các hoạt động nghiên cứu, khảo sát, tham
vấn chuyên gia về dự án luật, dự thảo nghị
quyết, bảo đảm tính khách quan, toàn diện,
khoa học và tính phản biện độc lập của báo
cáo thẩm tra”6, nhưng vẫn còn thiếu vắng
các quy định pháp luật về cơ chế huy động,
sử dụng, phát huy được trí tuệ của cử tri, các
chuyên gia, các nhà khoa học, nhà hoạt động
thực tiễn có chuyên môn liên quan đến nội
dung các dự án luật trình Quốc hội
Thực tế cho thấy, muốn thực hiện tốt
hơn nữa công tác lập pháp, thì việc thu hút, sử
dụng nguồn lực tri thức, kinh nghiệm từ bên
ngoài Quốc hội là một giải pháp tất yếu Cùng
với các tầng lớp nhân dân, các chuyên gia, nhà
khoa học là những người có đủ tri thức, năng
lực, kinh nghiệm trong việc tham mưu, tư vấn
tốt cho Quốc hội trong việc xem xét, quyết
định các vấn đề chính sách, pháp luật
Hiện nay, trong việc thực hiện chức
năng lập pháp, cơ quan có nhiệm vụ chính
trong tư vấn, tham mưu, phản biện, thẩm tra
6 Quốc hội, Nghị quyết số 27/2012/QH13 về một số cải tiến, đổi mới để nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của Quốc hội.
cho Quốc hội ở các lĩnh vực chuyên môn cụ thể là Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội Các thành viên của Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban thường được quan niệm là những chuyên gia am hiểu sâu về lĩnh vực chuyên môn của Hội đồng, Ủy ban, song số lượng chuyên gia am hiểu sâu này là hữu hạn (chỉ có khoảng trên dưới 30 thành viên
ở từng cơ quan) nên chắc chắn, Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban luôn cần thêm các chuyên gia có đầy đủ tri thức, kinh nghiệm
về các vấn đề chuyên môn thuộc lĩnh vực hoạt động của mình Quốc hội nước ta lại chỉ
có khoảng 500 đại biểu, trong đó có nhiều đại biểu hoạt động không chuyên trách, nên càng cần sự tư vấn, tham mưu, phản biện của các nhà khoa học bên ngoài Quốc hội Việc tìm kiếm các ý tưởng, các phản biện, đánh giá, ý kiến đề xuất các phương án lập pháp từ các nhà khoa học, chuyên gia sẽ giúp cho các bộ phận tham mưu, giúp việc cho Quốc hội nói riêng, các cơ quan của Quốc hội, đại biểu Quốc hội nói chung lựa chọn được những phương án, giải pháp tối
ưu, thích hợp nhất trong hoạt động lập pháp Nếu không huy động được nguồn lực tri thức của xã hội thì sẽ khó bảo đảm đầy đủ được tính khách quan, toàn diện cũng như
cả về chiều sâu nội dung của các chính sách
mà Hội đồng, Ủy ban tham mưu, tư vấn và sau đó là Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội thảo luận, xem xét quyết định Mặt khác, với vị trí là một cơ quan nằm trong một thiết chế đại diện cao nhất của nhân dân, yêu cầu đặt ra là Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội cũng như đại biểu Quốc hội phải có những cách thức nhằm nắm bắt, hội tụ và phản ánh một cách tối đa nhất các nguồn lực tri thức chung của xã hội vào việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ chuyên môn của mình Hơn nữa, sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia vào hoạt động lập pháp cũng là một kênh phản ánh ý chí, nguyện vọng của nhân dân vào công tác lập pháp Tiếp thu kiến thức, kiến nghị của các nhà khoa học,
Trang 4chuyên gia cũng là lắng nghe, tiếp thu và coi
trọng tiếng nói của người dân, những người
sẽ được hưởng lợi từ chính sách, pháp luật,
đồng thời là đối tượng chịu sự ảnh hưởng
của những chính sách, pháp luật, mà Quốc
hội thông qua và ban hành
Trong hoạt động tham vấn, lấy ý kiến
các chuyên gia, nhà khoa học, các tầng lớp
nhân dân, cũng cần lưu ý rằng, hoạt động
này có thể đi quá xa ngay cả khi nó được
thực hiện vì mục đích phát huy vai trò, trí tuệ
của các tầng lớp, đối tượng cụ thể Sự vận
hành của các hoạt động này nếu thiếu khoa
học, thiếu cách thức phù hợp và một sự định
hướng đúng đắn, hoặc thiên về tìm kiếm lợi
ích cục bộ, thì có thể sẽ tạo ra những hệ quả
không mong muốn Do vậy, việc thu hút các
nhà khoa học, các chuyên gia vào hoạt động
lập pháp phải được quy định cụ thể, có chế
độ và có cả chế tài
2 Một số kiến nghị để tiếp tục phát
huy vai trò, trách nhiệm của các chuyên
gia, nhà khoa học, các tầng lớp nhân dân
trong hoạt động lập pháp
Để tiếp tục phát huy vai trò, trách
nhiệm của các chuyên gia, nhà khoa học, các
tầng lớp nhân dân trong hoạt động lập pháp,
chúng ta cần chú ý đến một số nội dung sau:
Thứ nhất, cần sớm xây dựng, hoàn
thiện cơ chế mang tính khả thi trong việc huy
động, sử dụng, phát huy được trí tuệ của cử
tri, các chuyên gia, các nhà khoa học, nhà
hoạt động thực tiễn có chuyên môn liên quan
đến nội dung các dự án luật trình Quốc hội
Chẳng hạn, ở quy trình lập pháp gắn
với vai trò, trách nhiệm của Quốc hội nói
chung, các ý kiến tham gia đóng góp, nhận
xét, phản hồi của các tầng lớp nhân dân, các
cơ quan, tổ chức, chuyên gia, nhà khoa học,
các cá nhân hữu quan cần được tổng hợp
thành văn bản và được gửi đến từng thành
viên của Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của
Quốc hội trước phiên họp toàn thể của Hội
đồng Dân tộc, các Ủy ban bàn thảo về nội
dung văn bản luật, pháp lệnh đã xin ý kiến
nhân dân, ý kiến chuyên gia, nhà khoa học
Việc nghiên cứu, tiếp thu ý kiến đóng góp
của các tầng lớp nhân dân, ý kiến chuyên
gia, nhà khoa học cần trở thành một công đoạn chính thức tại phiên họp toàn thể của Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội Đối với những vấn đề chính còn có ý kiến khác nhau giữa các cơ quan có trách nhiệm trong quy trình lập pháp, Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban có thể lấy ý kiến của cử tri, các chuyên gia, nhà khoa học có am hiểu sâu sắc về lĩnh vực chuyên môn đó để có thêm thông tin tham khảo, bổ sung trình Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội xem xét, quyết định
Thứ hai, nhằm thu hút sự tham gia của
các chuyên gia, nhà khoa học, gia tăng việc cung cấp thông tin, tri thức phục vụ hoạt động của Quốc hội nói chung, trong đó có hoạt động của Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban, các cơ quan của Quốc hội có thể tăng cường việc mời đại diện một số cơ sở nghiên cứu, đào tạo, chuyên gia, nhà khoa học có
uy tín, có năng lực tham dự các phiên họp thẩm tra, chỉnh lý dự thảo văn bản, giám sát, kiến nghị Chủ động đề nghị, đặt hàng các
cơ quan, tổ chức, cơ sở nghiên cứu, đào tạo trong nước xây dựng các báo cáo nghiên cứu, đánh giá, thẩm định, phản biện về các
dự án luật, pháp lệnh, dự thảo nghị quyết,
dự thảo báo cáo giám sát, kiến nghị làm
tư liệu tham khảo cho các cơ quan của Quốc hội trong công tác thẩm tra, hoàn thiện dự
án, dự thảo văn bản
Thứ ba, cần có những chính sách
đãi ngộ riêng, hợp lý nhằm tạo điều kiện cần thiết để phát huy tối đa vai trò của các chuyên gia, nhà khoa học trong hoạt động lập pháp của Quốc hội Trên thực tế, các quy định về tài chính hiện nay nhìn chung chưa đáp ứng yêu cầu cần thiết trong lĩnh vực này Cần tiếp cận theo hướng bảo đảm thực chất hơn nữa về kinh phí cho Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội trong việc thực hiện nhiệm vụ thu hút, phát huy vai trò, trách nhiệm, trí tuệ của các chuyên gia, các nhà khoa học trong việc tham gia góp ý, viết báo cáo phản biện, đánh giá, tìm kiếm các giải pháp đối với các dự
án mà các cơ quan này đang bàn thảo, góp phần thiết thực vào việc phục vụ hoạt động của Quốc hội
(Tiếp theo trang 64)