Các hiệp định thương mại tự do được ký kết ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương từ những năm 90 của thế kỷ XX đến nay - thực thi và triển vọng : Đề tài NCKH. QX.2004.05

BANG CAC THUAT N G C V I É T T A T ASEAN - Closer Economie Relation East Asian Free Trade Area Economuc Community of West African States Europe Free Trade Area European Union Free Trade

DAI HOC QUÓC GIÀ HA NOI TRUÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HÓI VA NHAN VÀN

DE TÀI KHOA HOC

CAC HIÉP DINH THUONG MAI TU'DO DUDC KY KÉT Ò KHL

VUC CHÀU A - THÀIBÌNH DlTONG TÌrNHONG NÀM 90 C\JA

THE KY XX DÉN NAY - THUC THI VA TRIEN VONG

Ma so': QX.2004.05

Chù tri de tài: Bùi Thành Nam Don vi: Khoa Quoc té hoc

MUC LUC

Bang càc thuàt ngii vié't tàt trgl

Mcrdàu trg2

CHUONG 1 C O S O L'? LUAN V A THirc TIÈN CÙA CÀC HIÉP DINH THUONG MAI TU DO trg (

1.1 Càc vàn de ly luan co bàn ve bòi nbap kinb te trg t

1.1.1 Ly thuyét cor bàn ve thuomg mai quoc té trg

1.1.1.1 Ly thuyét Trgng thuang trg LI.1.2 Ly thuyét thucfngmgi tu do trg

1.2 Xu tbébóì nbap kinb té quoc té trg 2

1.2.1 Quan diém chung ve hpi nhàp kinh té quoc té trg 2

1.2.2 Muc dich chù yéu ciia càc nuóc trong hòi nhàp kinh tékhu vuc trg 2

1.3 Tbuc tién bòi nbap kinb té quoc té trg :

1.3.1 Hòi nhàp kinh tédaphuang trg 3

1.3.2 Hòi nhàp khu vuc va song phuong trg :

CHUONG 2 QUA TRJNH HÌNH THÀNH VA THUC TIÉN HOAT DÓNO CÙA CkC HIÉP DINH THUC

MAI TUDO Ò KHU VUC CHÀU A - THÀI BÌNH DUONG trg 3

2.1 Boi cành kinh tékbu vuc cbàu À - Tbài Bìnb Duong trg 3

2.1.1 Kinh té, thuong mai phàt trién dat ra yéu càu hgp tàc càp bàch trg 3

2.1.2 Hòi nhàp khu vuc chua xirng vói tiém nàng trg '

2.2 Càc biép dinb tbuong mai tu do kbu vuc ò kbu vuc cbàu À- Tbài Bìnb Duomg

2.2.1 Khu vuc mau dich tu do Bàc My - NAPPA trg 4

2.2.1.1 Muc tièu trong viec ky kél NAFTA trg A

2.2.1.3 Tién trinh thuc hièn va tàc dòng cùa NAFTA tài càc nuàc thànt vién trg 55

2.2.2 Khu vuc màu dich tu do Dòng Nam A-AFTA trg 59

2.2.2.1 Muc tiéu cùa ASEAN trong viec ky két AFTA trg 59 2.2.2.2 Noi dung ca bàn cùa Hiep dinh trg 62 2.2.2.3 Tién trinh thuc hièn va tàc dòng cùa AFTA trg 63

2.2.3 Hiépdinh dèi tàc kinh té chat che hom- ANZCERTA trg 66

2.3 Càc biép djnb tbuong mai tu do song phuong trg 68

2.3.1 Hiep dinh thucmg mai tu do Trung Quoc - ASEAN (ACFTA) trg 68 2.3.2 Càc Hiep dinh tu do song phuofng giùa quoc già vói quò'c già trg 72

2.3.2.1 Hiep dinh thucfngmgi tu do giìta càc quoc già phàt trién trg 72 2.3.2.2 Hiep dinh thuang mgi tu do giùa quò'c già phàt trién vói quoc già

dang phàt trién trg 78 2.3.2.3 Hiep dinh thuang mgi tu do giùa càc nUóc dang phàt trién trg 80

CHUONG 3 NHÙHG TÀC DÓNO VA XU HUÓNG PHÀT TRIEN CÙA CÀC HIÉP DINH THUDNG MAI TU'

DO Ò KHU VUC CHÀU À - THÀI BÌNH DUONG trg 84

3.1 Tàc dóng cùa càc biép dinb tbuong mai tu do trg 84

3.1.1 Nhung tàc dóng ho tra su ma rong thuorng mai tu do trg 84

3.1.1.1 Tàng truòng thuang mgi cao, tàng cuàng thu hùt dàu tu truc tiép

nUÓc ngoài, thùc day kinh té phàt trién, tgo còng àn viec làm trg 84 3.1.1.2 Thùc day tu do hoà thuang mgi trén thégiài trg 89

3.1.2 Hiep dinh thuang mai tu do co the dàn tói su phàn re thuang mai trg 90

3.2 Xu tbé pbàt trién cùa càc Hiép dinb tbuong mai tu do ò i(bu vuc cbàu À - Tbà

Bìnb Duomg trg 93

3.2.1 Càc nhàn to' tàc dòng tói xu thè phàt trién cùa càc FTA a chàu À - Thài Bini Duong trg 93 3.2.2 Xu thè vàn dòng cùa càc FTA trg 96

3.3 Tu do hoà thuong mai va mot so lua chon ddi vói Viét Nam trong tién trinh bi nhàp trg 10'

3.3.1 Thuc tién hòi nhàp kinh té quò'c té cùa Viét Nam trg 10'

3.3.2 Chuàn bi nhanh chóng va day dù càc diéu kien hòi nhàp trg 1U

KETLUAN trg 11^ TÀI LIEU THAM KHÀO trg 118

BANG CAC THUAT N G C V I É T T A T

ASEAN - Closer Economie Relation

East Asian Free Trade Area Economuc Community of West African States

Europe Free Trade Area European Union

Free Trade Agreement Free Trade Area of the America Foreign Direct Investment Cross Doestic Product General Agreement on Trade and Tariff

International Moneytary Fund International Trade Organization Japan - Korean Free Trade Agreement Latin America Free Trade Area

North America Free Trade Area Newly Industrialized Economies Organization of Economie Cooperation and Development

Regional Trade Area South Asian Free Trade Area World Bank

World Trade Organization

Khu vuc màu dich tu do Dòng A Còng dóng kinh té càc nuóc Tày Ph Khu vuc màu dich tu do chàu Au Lién minh chàu Àu

Hiép dinh thucfng mai tu do Khu vuc mau dich tu do chàu My Dàu tu truc tiép nuóc ngoài T6ng san phim quò'c nói Hiép dinh chung ve thuong mai va thué quan

Quy Tién tè quò'c té

Té choc thuofng mai quò'c té

Hiép dinh thuang mai tu do Nhàt b;

- Hàn Quò'c Khu vuc màu dich tu do My Latinh Thi truòng chung Nam My

Khu vuc màu dich tu do Bàc My Càc nén kinh té mói còng nghiép

Tó chùc hop tàc va phàt trién kinh t Hiép dinh tu do thuang mai khu vir( Khu vuc màu dich tu do Nam À Ngàn hàng The giói

TÓ chùc Thuang mai the giói

MÒDAU

1 Tinh càp thiét cùa de tài nghién cùu:

Càc quéc già trén thè giói ngày nay hàu hét déu lua chon chién luac còng nghiep hoà huóng xuàt khlu, lày thi truòfng ben ngoài làm nén tàng cho su tàng trucmg nhàm nhanh chóng dudi kip càc nuóc khàc, nit ngàn khoàng càch phàt trién Hòi nhàp kinh té quò'c té trò thành muc tiéu chung cùa càc nuóc vói nhiéu hình thiic lién két phong phù

va da dang, trong dò càc hiép dinh thuang mai tu do FTA dang dóng mot vai trò hét surc quan trong trong tién trinh hòi nhàp

Trong so' han 200 quò'c già va vùng lành thd trén thè giói, so khòng nàm trong mot khu vuc thuang mai tu do hoac khòng tham già ky két mot Hiép dinh thuang mai

tu do song phuong BETA nào chi chiém ty le khòng dàng ké Su chi phói cùa thuang mai tu do dang thè hién duói nhiéu tàng nà'c khàc nhau, vói nhung pham vi va mure dò khàc nhau tir da phuong tói song phuong, tir cà'p dò toàn càu dén khu vuc

Mot so Hiep dinh thuang mai tu do dà hình thành khà làu, tir nhung nàm 60 cùa thè ky XX, song trào lini này chi thtJc su tròi day ké tir sau vòng dàm phàn thuang mai

da phuong trong khuòn khd WTO Lai fch ma thuang mai tu do dem lai cho càc nuóc là khà rò ràng tuy nhién tién trinh dàm phàn da phuong ve tu do hoà thuang mai trén dièn dàn WTO dang gap nhiéu tra ngai do thành phàn cQng nhu muc tiéu cùa càc nhóm nuóc thành vién là rà't khàc biet nhau Mot trong nhirng giài phàp tiép tue thùc day qua trinh toàn càu hoà, là'y dò làm buóc dem cho hòi nhap toàn càu, là viec dàm phàn càc hiép dinh thành làp khu vuc mau dich tu do Co the thà'y làn song càc hiép dinh thuang mai tu do khu vuc va song phuong hién nay vùa là dòn bay cùa toàn càu hoà, vira là he qua cùa su cham che tu tién trinh toàn càu hoà Trong bò'i cành hién tai, trào luu này duòng nhu se trò thành xu huóng quan trong trong nùa dàu thè ky XXI Do dò, vai trò cùa càc Hiép dinh thuang mai tu do dò'i vói su phàt trién cùa kinh té thè giói hién nay càn thiét co nhùng ly giài cu thè Viéc nghién cùu nhirng tàc dòng va xu huóng cùa càc Hiép dinh thuang mai tu do co y nghla ve mat thuc tién va ly luàn

Dóng vai trò ò cà hai khia canh quan trong là dàu tàu thùc d^y tàng truòng kinh

té thè giói, dóng thòi là là tàp hop cùa nhiéu yéu tò là dòng lue cùa trào luu hòi nhàp, khu vuc chàu A - Thài Bình Duong dang dly manh viec dàm phàn thành làp càc Khu vuc thuang mai tu do NhOng nén kinh tè phàt trién, càc nuóc mói nei, thàm chi cà càc nuóc dang phàt trién trong khu vuc déu dang thuc hién mot kich bàn chung là tàng cuòng hòi nhàp kinh té khu vuc va ben ngoài Su da dang ve trinh do phàt trién giua càc nuóc trong khu vuc ben canh viéc cung cà'p nhOng bang chùng song dòng cùa trào luu

hòi nhàp kinh tè thi cung dang dat ra nhiéu vSn de dò'i vói tién trinh hòi nhàp

Mòi mot mò hình thuang mai tu do, cho dù co nhiJng diém chung ve nói dung hòi nhàp, ve pham vi àp dung, song Igd ich kinh tè co thè là khòng dóng déu do dò'i tugfng thu huóng cùa mòi mò hình này là khàc nhau Càc FTA khòng chi là san choi cùa càc "càu thù" cùng dàng càp ma con dién ra gitJa mot ben là quò'c già phàt trién hàng dàu, mot ben lai là quò'c già dang phàt trién, do dò mure do huóng lai sé co nhung khàc biét nhà't dinh Tuy nhién, su léch pha này dà khòng ngàn càn dugfc xu thè càc nuóc tàng cuòng hop tàc vói nhau

Cho dén nay nhung két qua ma càc FTA dem lai cho nén kinh té càc nuóc là tuong doi tich cuc va dà thu hùt duac su quan tàm cùa nhiéu nhà nghién curu trong va ngoài nuóc a nhiéu llnh vuc khàc nhau Dà co nhùng bài nghién cùu, nhùng cuò'n sàch cùa càc nhà nghién cùu Viét Nam va nuóc ngoài dà làn luat tiép càn duói nhiéu góc dò

khàc nhau càc khia canh cùa FTAs Mot so' tài lieu rà't co già tri nhu Free Trade

Agreements: Impact on U.S Trade and Implications for U.S Trade Policy cùa William

H.Cooper ; A Theory of Free Trade Areas cùa Eric W,Bond,Raymond Riezman va Constantinos Syropoulos; An Australia - USA Free Trade Agreement cùa Australian

APEC Center, dà cung cà'p nhOng y kièn nhà't dinh ve vai trò cùa càc FTA Tuy vay càc còng trinh néu trén mói chi tàp trung ly giài FTA duói vai trò chù yéu cùa My hoac chù yéu tàp trung vào nhùng moi quan he song phuong giùa càc thành vién hoac lai tàp trung vào mot chù de nhà't dinh nhu thuang mai, dàu tu, Trong khi dò càc Hiép dinh thuang mai tu do dang ngày càng lan róng tai nhiéu khu vuc trén thè giói vói nhùng dac

thù rat da dang Viéc tìm hiéu nhùng tàc dòng cùa FTA tói càc nuóc thành vién nhu vay càn co thém nhOng ly giài thich hop

Trong qua trinh hòi nhàp, Viét Nam dà va dang dùng truóc nhiéu lua chon khàc nhau, trong do dà co nhihig khà nàng ve lién két khu vuc, tuy nhién vói nhùng su khàc biét khòng ro ràng Trong tuong lai, dò'i sàch cùa Viét Nam sé nhu thè nào truóc nhùng

"de nghi" FTA? Day là càu hòi ma su tra lòi chinh xàc càn co su due két kinh nghiém

tu càc tó chùc tuong tu

Vói càc y nghia néu trén, tói dà lua chon de tài "Càc hiép dinh thuang mgi tu do

à khu vUc chàu à - Thài Bình Duang - Thuc thi va trién vgng" làm huóng nghién cùu

cùa minh

2 Muc dich nghién cùu:

De tài tàp trung làm sàng tò nhùng tàc dòng cùa càc FTA o khu vuc chàu A-Thài

Bình Duang tói càc nuóc thành vién trén con duòng hình thành va thuc thi cùa nò

Muc dich nghién cùu chinh là rùt ra mot so' kinh nghiém hòi nhàp kinh té khu vuc tu thuc tién hòi nhàp cùa càc FTA Qua dò nàng cao su hiéu biét ve xu thè hòi nhàp cùa kinh tè thè giói hién tai

5 Dai tuong va Pham vi nghién cùu:

+ Ve dò'i tuong: De tài tàp trung tìm hiéu càc Hiép dinh tu do thuang mai FTA a khu vuc chàu À - Thài Bình Duong va càc tàc dóng cùa nò tói càc thành vién Khu vuc chàu A - Thài Bình Duang ó day duac hiéu là càc nuóc chàu A va càc quò'c già a càc chàu lue khàc nàm trong khu vuc Thài Bình Duang

+ Ve thòi gian: Qua trinh hình thành va thuc thi cùa càc FTA khu vuc chàu A Thài Bình Duong tu thàp nién 1990 dén nay

-4 Nhiem vu phdi giài quyét: De tài tàp trung làm sàng tò càc nói dung:

+ Su lira chon cùa càc nuóc trong viec ky két thành lap FTA

+ Tàc dòng cùa FTA, cà mat tich cuc va tiéu cuc tói càc nuóc thành vién

+ Xu huóng vàn dóng cùa càc FTA ò khu vuc chàu A - Thài Bình Duang

5 Phuong phàp nghién cùu:

De tài su dung càc phuong phàp cùa chù nghla duy vàt bien chùng va chù nghla duy vàt lich su làm phuong phàp càn bàn Ben canh dò, càc phuong phàp khàc nhu phuong phàp thò'ng ké, phuong phàp phàn tich va tóng hgfp, phuong phàp du bào, phuong phàp lich su va logie, phuong phàp nghién cùu so sành duac su dung de làm sàng tò vàn de nghién cùu

6 Nhùng dóng góp cùa de tài: So vói tinh hình nghién cùu hién nay nhu dà nói ò trén

thi de tài co thè co duac mot so' dóng góp nhu sau:

Thù nhàt, kiém nghiém tinh dùng dàn cùa ly thuyét thuang mai tu do qua truòng

hop cùa càc FTA ò khu vuc chàu A - Thài Bình Duong

Thù hai, dua ra càc vi du thuc tién ve trào liru hòi nhàp kinh tè quò'c tè hién nay Thù ba, dua ra mot so du bào ve chiéu huóng hòi nhàp kinh tè quò'c té cùa khu vuc

chàu A - Thài Bình Duong thòi gian tói

7 Nói dung cùa de tài: Ngoài phàn ma dàu va két luàn, de tài duofc bò cuc làm 3

chuang vói càc noi dung tdng quàt sau:

CHUdNG 1 CO SO LY LUAN VA THUC TIÉN CÙA CAC HIEP DINH THUONG

MAI TlTDO

CHUONG 2 QUA TRÌNH HÌNH THÀNH VA THUC TIEN HOAT DÒNG CÙA CAc HIEP DINH THUONG MAI TU DO Ò KHU VUC CHÀU A - T H A I BÌNH DUONG

CHUONG 3 NHÙNG T A C DÓNG VA XU HUÒNG P H A T TRIEN CÙA cAc HIEP DINH THUONG MAI T U D O Ò KHU VUC CHÀU A - THAI BÌNH DUONG

CHUONG 1 CO SO L t LUAN VA THlTC TIÉN CÙA CÀC HIÉP DINH

THUONG MAI TU DO

1.1 CAC VAN DE LY LUAN CO BÀN VE HÓI NHÀP KINH TE

1.1.1 Ly thuyét co bàn ve thuong mai quò'c te

LLLlLy thuyét Trong thuang

Ly thuyét thuang mai quò'c té' dà co mot lich su phàt trién khà dai va nhiem vu chìi yéu ciia he thò'ng ly thuyé't này déu nhàm tra lòi càc càu hòi (1) Tai sao càc nuóc lai buon bàn vói nhau? va (2) Lai ich co thè giành dugfc hoac thua thiét tu thuang mai quoc té'?' Nhung y tuòng dàu tién ve thuang mai quò'c té' duac xuà't phàt tììr su phàt trién nhanh chóng cùa thuang mai trong nhGng nàm cuòi the ky XIV Lai fch ciìa càc nhà buon già tàng khié'n nhung dèi hòi ve mat ly luàn này sinh Tuy nhién phài sang the ky

15 thi nhung y tuòng này mói duac khài quàt thành mot he thò'ng co tfnh ly luàn hon

Tu tuóng ve thuang mai quò'c té' dàu tién duac dàn dàt bòi truòng phài Trong thuang vói càc nhà trié't hoc - kinh té' nhu J Colbert, Thomas Mun, A Serra, ^

He thò'ng tu tuòng này dà chi phò'i chinh sàch kinh té' cùa càc nuóc Tày Àu trong suót càc thè' ky tir 15 dén 18 Cho dé'n nhung nàm 1700 thi càc tu tuóng cùa truòng phài Trong thuang mói dugc thò'ng nhà't thành ly thuyét dàu tién ve thuang mai quò'c té khi càc trié't già tàp hop quanh nhà kinh té hoc nguói Phàp Francsois Quesnaydua ra càc nói dung chinh cùa chù nghla Trong thuang, trong dò tàp trung vào mói quan he giùa càc nhàn tó làm già tàng cùa cài quò'c già \ Ho cho ràng, mòi quò'c già muón dat duac

su thinh vuong trong qua trinh phàt trién kinh té phài già tàng khói luang tién te (ò thói diém này tién té dùng trong trao dói ngoai thuang là vàng, bac) De thuc hién dugc diéu này con duòng chù yé'u cùa mói quò'c già là phàt trién ngoai thuang tue là phàt trién quan he buon bàn vói nuóc ngoài Càc nhà kinh té hoc kiém trié't già cùa chù nghla Trong thuang cho ràng, thuang mai quò'c té là mot trò choi co tdng lai ich bang khòng

' Peter Wilson, International Economies, Theory Evidence and Practice Havester Press Publishing Group 1986, lrg9

^ Nguyén Vàn Trinh, Nguyén Tién Dùng Vu Vàn Nghinh Lich sir càc hoc thuyét kinh té NXB Dai hoc Quoc già

Tp HO Chi Minh 2000 trg 43

•' Peter Wilson, International Economies, Theory, Evidence and Practice, Havester Press Publishing Group 1986 trg 9

(Zero sum Games), vi vày sé khòng co mot su còng bang nào trong thuang mai quò'c té Lcri nhuàn buon bàn là két qua cùa su trao ddi khòng ngang già va su Ito gat giùa càc qu6c già co quan he buon bàn vói nhau Theo ly luàn này két qua cùa qua trình buon bàn, trao ddi là phài co mot ben thua va mot ben duac gito hai chù thè tham già Mot quóc già chi co thè dat duac su thinh vuong bang su hy sinh lai ich cùa mot quò'c già khàcl

Xét ve bàn chat, he thò'ng ly luàn cùa chù nghla Trong thuang chi tàp trung bàn

ve vai trò cùa thuang mai han là ly giài duac càc càu hòi ve nguón gò'c cùa thuang mai thè giói Tuy nhién tu tuòng Trong thuang cung co nhung ành huóng nhà't dinh dén he

thò'ng chmh sàch cùa càc quò'c già Tày Àu thòi gian này, dàc biét là a Phàp Duói tàc

dóng cùa trào luu ly thuyét chù nghla trong thuang, càc nuóc Tày Au dà xày dung chinh sàch thuang mai cùa minh nhàm dat duac càc muc tiéu: (1) Tói da hoà xuà't kh^u

va tò'i thiéu hoà nhàp kh^u; (2) Tao ra thang du thuang mai De dat duac càc muc tiéu này, ly thuyét trong thuang cho ràng càn de cao vai trò kinh té cùa nhà nuóc, dàc biét là viéc su dung càc quy tàc, luàt le ve thuang mai Nhà nuóc càn dung lén hàng rào thué quan va càc bién phàp han che thuang mai khàc, dóng thòi, tàng cuóng tra càp xuà't

Xét ve hình thài thuang mai, chù nghla Trong thuang khòng khuyén khich tu do thuang mai, ma nguac lai, kéu goi chinh phù càc nuóc dung lén hàng rào thuang mai nhàm dat duac su tich luy vàng bac Kiéu bào ho ma ly thuyét này de càp tói khòng kich thich duac thuang mai gito càc nuóc phàt trién, co chàng chi là thuang mai gito chinh quò'c va thuóc dia, mot hình thài quan he rat phó bién trong càc thè ky tu XVII dén dàu thè ky XX

Mac dù tu tuong cùa chù nghla trong thuang co nhiéu han che, song nò cung tàc dòng tói chinh sàch cùa càc nuóc trong mot thói gian dai do nhùng giói han ve nhàn tbiJo cùng nhu tinh hình kinh té - xà hòi cùa thói qua dò phong kién lue dò Sau Thè chién II, ly thuyét Trong thuang duac mot so nhà kinh té hoc theo truòng phài Keynes

* Peter Wilson, International Economies Theory, Evidence and Practice, Havester Press Publishing Group 1986

trg 11

"^ Peter Wilson, International Economies, Theory, Evidence and Practice, Havester Press Publishing Group 1986,

trg 10

(mot nhà kinh té hoc nguòi Anh) phàt trién he thò'ng ly luàn cùa nò Ho tiép tue de cao vai trò cùa thuang mai quóc té dó'i vói phàt trién kinh té He thò'ng ly thuyét này duac goi duói cài tén là Chù nghla Trong thuang mói (neo - mercantilism) va co nhùng tàc dòng nhàt dinh tói chinh sàch thuang mai cùa mot so nuóc va vùng lành thd nhu Diic, Phàp, Nhàt, Hàn Quóc, Dai Loan, va mot so quò'c già thuòc tó chiic Hiep hòi càc quò'c già Dóng Nam À ASEAN nhu Thài Lan, Malaysia Hién thirc hoà cùa chù nghla trong thuang mói này chinh là mò hình còng nghiép hoà huóng xuà't kh^u dugfc àp dung khà thành còng ò càc nuóc nam ò khu vuc chàu A - Thài Bình Duang

1.1.1.2 Ly thuyét thuang mgi tu do

Trào luu tu tuòng thuang mai thù hai cung dugc xuà't phàt ó chàu Àu Trào luu mói này duac din dàt bòi hai nhà kinh té hoc nguói Anh va dugc biét duói tén goi là chù nghia tu do thuang mai (trade liberalism) Sang thè ky XVIII, càu hòi ve nguón gò'c cùa thuong mai quò'c tè dà phàn nào dugc ly giài bòi nhà kinh tè hoc nguói Anh, Adam Smith Tu tuòng xuyén suót cùa Adam Smith là tu do kinh té (nói tiéng vói ly luàn "bàn tay vò hình"), vi vày càc ly luàn cùa òng lién quan dén thuang mai quóc tè cOng nhàm muc dich co vu cho tu tuòng này, Trong cuò'n sàch nói tiéng "Cùa cài cùa càc dàn toc" (The Wealth of Nations) in nàm 1776, Adam Smith dà chi ra nhung suy tinh thién càn cùa truòng phài ly thuyét Trong thuang ve bào ho mau dich va cho ràng càc quò'c già déu co thè thu dugc Igi ich tu thuang mai quò'c té"^

Tu tuòng chinh cùa Adam Smith là càc nuóc nén tu do hoà thuang mai trén ca

so chuyén món hoà san xuà't nhùng san phàm co lai thè Ly thuyét này cùa Adam Smith dugc goi duói cài tén Ly thuyét Igi thè tuyét dói trong thuang mai quóc té (absolute advantaged) Theo quan diém cùa Adam Smith mot quóc già chi nén san xuà't càc loai hàng hoà su dung tòt nhàt càc loai tài nguyén cùa no, tiic là mòi quóc già nén chuyén mòn hoà vào nhùng ngành san xuàt ma ho co Igi thè tuyét dói Viéc su dung nhùng Igi thè tuyét dói dò cho phép ho san xuà't nhùng san pham co chi phi thàp han càc nuóc khàc Càc nguón lue dugc su dung mot càch hiéu qua se làm tàng tòng san

* Peter Wilson, International Economies, Theory, Evidence and Practice, Havester P^ess Publishing Group, 1986,

trg 11

phàm cùa mòi quò'c già, khi tham già vào hoat dòng thuang mai quóc té càc nuóc déu

se thu dugc Igi ich^

Theo Adam Smith, ca so cùa Igi thè tuyét dò'i là do su khàc biét cùa càc yéu tó tu nhién nhu thòi tiét, chat lugng dàt va Igi thè san xuà't co dugc là do su mò róng cùa nguyén tàc chuyén mòn hoà va phàn còng lao dòng giùa càc cà thè hoàc ho già dinh.** Óng cho ràng qua trình tu cung ùng sé làm giàm phùc Igi quò'c già cùng nhu tàc dóng xàu tói phàn còng lao dóng va chuyén mòn hoà Dua trén già thuyét ve yéu tò' san xuà't chi bao góm lao dòng, Adam Smith dat ra già dinh ve hai quóc già, cùng san xuà't hai loai hàng hoà nào dò, néu mot quò'c già co Igi thè tuyét dò'i trong viéc san xuà't mot hàng hoà nhàt dinh (co chi phi san xuà't thà'p han) so vói quò'c già kia, trong khi quò'c già kia lai co thè san xuàt ra mot hàng hoà khàc rè han quò'c già dàu tién, thi hai nuóc

co thè tàp trung chuyén mòn hoà san xuà't vào mat hàng ho co Igi thè dò trén co so phàn còng lao dòng sau dò trao dói vói nhau thi cà hai ben sé déu thu dugc Igi ich^ Han che cùa A Smith là ò chò òng chi giài thich dòng ca cùa thuang mai quò'c

tè duói góc dò cùa Igi thè tuyét dò'i, và'n de dàt ra là trén thuc tè co nhùng quò'c già khòng co bà't cu Igi thè tuyét dói nào, vày so ménh cùa ho trong nén kinh té thè giói sé

ra sao, ho co tham già thuang mai quóc tè dugc khòng? Day là nhùng càu hòi khòng the tra lói bang ly thuyét cùa A Smith

David Ricardo, mot nhà kinh té hoc nguói Anh khàc, dà giùp giài thich rò han nguón gò'c cùa thuang mai quóc tè thòng qua ly thuyét Igi thè so sành (comparative advantaged) ma òng dua ra vào nàm 1817 David Ricardo khòng phài là nguói dàu tién nhàn ra càc nguyén ly cùa Igi thè so sành song óng là nguói dàu tién dua ra nhùng ly giài co tinh he thóng dói vói và'n de này'"

Theo ly luàn cùa Ricardo, moi quò'c già déu co the tham già va thu dugc Igi ich khi tham già vào qua trình phàn còng lao dóng quóc tè vi phàt trién ngoai thuang cho phép mò róng khà nàng san xuàt va tiéu dùng cùa mói nuóc Nhùng nuóc co Igi thè

tuyét dói hoàn toàn han càc nuóc khàc hoac khòng co bà't cu Igi thè tuyét dói nào so

' A Smith, The Wealth of Nations, Random House, New York 1937, trg 158

' Alhur I.Bloomfiedl, Essays in the History of International Trade Theory, Edward Elgar Publishing Limited,

1994 trg 112

' Peter Wilson, International Economies Theory, Evidence and Practice Havester Press Publishing Group, trg 12 '^ Peter Wilson, International Economies Theory, Evidence and Practice Havester Press Publishing Group, trg 17

vói càc nuóc khàc trong viéc san xuàt moi san phim thi vàn co thè va vàn co Igi khi tham già vào qua trình phàn còng lao dòng va thuang mai quóc té, vi mèi nuóc co mot Igi thè so sành trong mot so mat hàng nhàt dinh Khi tham già hoat dòng thuang mai quóc té mói nuóc sé chuyén mòn hoà san xuà't va xuà't khàu nhùng hàng hoà ma viéc san xuàt chùng it bàt Igi nhà't (co Igi thè so sành) va nhàp nhùng hàng co bà't Igi lón nhàt (khòng co Igi thè so sành) khi san xuà't chùng

Ly thuyét ve tu do hoà thuang mai dà nhanh chóng nhàn dugc su huòng ùng cùa chinh quyén càc nuóc Tày Au, dàc biét là nuóc Anh Chu nghla tu do hoà thuang mai dugc su dung ngoài muc tiéu kinh té con gàn vói càc muc tiéu chinh tri vón rat phùc tap ò chàu Au lue dò Nuóc Anh dà dua ra càc sàng kién ve mot hiép dinh thuang mai

tu do vói Phàp vào nàm 1860 nhàm ngàn chan nguy co trò thành muc tiéu ké tiép cùa Napoleon, vi vua muò'n thò'ng nhà't chàu Au bang vù lue

Càc truòng phài ly thuyét khàc ve thuang mai quò'c té sau Ricardo déu là'y y tuòng ve Igi thè so sành de giài thich rò ràng han ve nguón gò'c va Igi ich cùa thuang mai quò'c té^' Néu nhu A Smith va D.Ricardo chùng minh nguón góc cùa thuang mai quóc té bang mò hình chi bao góm mot yéu tó san xuà't dàu vào là lao dòng, thi càc truòng phài kinh tè ké tiép bó sung thém càc mò hình su dung nhiéu yéu tó dàu vào tóng hgp han Càc nhà kinh tè hoc theo truòng phài Tàn Co dién là nhùng nguòi dàu tién phàt trién ly thuyét Igi thè so sành su dung nhiéu han mot yéu tó dàu vào Heckscher - Ohlin su dung mò hình hai yéu tó san xuàt là lao dóng va vón, Haberler phàt trién mò hình Igi thè sành tinh theo chi phi ca hòi bang viéc dua ra yéu tó tinh chi phi san xuà't tóng hgp Diém khàc biét rò nhàt giùa ly thuyét Igi thè so sành cùa Ricardo vói càc ly thuyét di theo huóng này là viéc càc nhà kinh té hoc lày ly thuyét Igi thè so sành nhu là diém bàt dàu de nghién cùu tà't cà càc yéu tó xàc dinh sii khàc nhau ve chi phi so sành han là nàng suàt lao dòng thuàn tuy nhu mò hình Ricardo'^ Gàn nhu cùng thòi diém vói su ra dói cùa chù nghla tu do thuang mai, ò chàu Au con tón tai mot he thóng ly thuyét khàc tuy co lién quan dén thuang mai quóc té song lai mang màu sàc chinh tri nhiéu han Ly thuyét này do Otto Von Bismark (Thù tuóng

" Peter Wilson, International Economies, Theory, Evidence and Practice Havester Press Publishing Group 1986

trg 18

'^ Peter Wilson, International Economies Theory, Evidence and Practice Havester Press Publishing Group, trg 30

dàu tién cùa nuóc Due) de xuóng Muc tiéu cùa Bismark lue dò là thóng nhà't càc lành dia dóc làp lai thành mot quó'c già duy nhàt, vi vày y tuòng ma Bismark dua ra déu nhàm tao thuàn Igi lón nhàt cho càc lành dia này, dùng Igi fch kinh tè, thuang mai de thu hùt su quan tàm cùa càc lành dia dói vói tién trình thò'ng nhÉit thành mot quò'c già L^ thuyét cùa Bismark dua trén hai luàn diém chù yéu là thuc hién xày dung mot lién két kinh té duói dang thi truòng chung va bào ho dò'i vói hàng hoà tu ben ngoài.''' Thuc tién hòi nhàp cùa 18 bang nhò trong khung khó cùa Lién minh thué quan Due (Germany Zollverein - thành làp trong giai doan 1818 - 1834) dà trò thành tién de quan trong cho ly thuyét ve hòi nhàp do Jacob Viner khòi xuóng thàp nién 1950, cQng nhu trò thành kinh nghiém tòt cho tién trình hòi nhàp cùa Lién minh chàu Àu sau này

1.1.2 Ly thuyét ve boi nhap kinh té

1.1.2.1 Saluac ve qua trình hòi nhgp

Hòi nhàp kinh té khòng phài là mot hién tugng mói me, co thè dugc hiéu là qua trình càc nuóc xich lai gàn nhau, cùng nhau thiét làp nhihig co che kinh té nhàm tói uu qua co cà'u kinh tè cung nhu già tàng phùc Igi quó'c già cùa càc nuóc thành vién Lgi ich

ma thuong mai quóc tè co thè dem lai cho nén kinh té thè giói nói chung va nén kinh tè càc nuóc nói riéng dà dugc càc ly thuyét già kinh tè chùng minh rat rò ràng va là co so

de càc nuóc lién két vói nhau Quan he thuang mai quóc tè dà dièn ra tu làu song chi thuc su co y nghla ké tu khi càc nuóc tàng cuóng hgp tàc vói nhau Thuang mai tir do là tién de tao ra nhùng lgi ich to lón han dò Su hòi nhap kinh té giùa càc nuóc dà dièn ra

co bé day lich su

Quay lai lich su chàu Au cuoi thè ky XVI, càc lành dia dòc lap ò trung tàm chàu

Au lue dò dà thiét làp lén han 1.800 don vi hai quan'*^ Su chia nhò này khié'n cho tinh hình phàt trién kinh té rat khó khan do quan he thuang mai bi han che Càc lién két kinh té dàu tién ò chàu Àu dugc hình thành nhàm giài quyét tinh trang càt cu ve chinh quyén, manh mùn ve kinh tè néu trén Nhùng lién két ban dàu déu dién ra giùa càc lành dia co nhùng dàc diém chung nhà't dinh ve vàn hoà, ngòn ngù, dia ly Lién minh dàu

" Dilip K Das, Regionai Trading Agreements and the Global Economy: An Asia - Pacific Perpective Havard University, Cambrige 2001, trg 6

'* Mia Mikic, International Trade St Martin s Express New York 1998 trg 443

tién dugc thành làp giùa Anh va Scotlan giai doan 1547-1548, tuy nhién nò chi co danh nghla thuc str khi dao luàt ve lién minh kinh té, chinh tri giùa Anh va Scotlan duoc ban hành vào nàm 1703 Càc tinh cita Phàp duac thóng nhà't trong mot lién minh hai quan duói àp lue cùa chfnh quyén càch mang tu san trong càc nàm 1789-1790.'^ Mot lành dia lón ó Trung Au là Prussia (Phd) dà dua ra de nghi thành làp mot lién minh kinh té,

y tuòng này ducre nhiét liét iing ho va dà dàn tói su ra dói ciia khu vuc lién két thuofng mai Zollverein (sau này nhò sàt nhàp càc lành dia dòc làp khàc co bàn tró thành nuóc

Due ngày nay) vào nàm 1834 Su phàt trién cùa lién két khu vuc sa khai à chàu Àu két

thùc bang diém nhàn là viéc Thuy SI va Italia ky két hiép dinh xoà bò thué quan dói vói

hàng hoà cùa nhau vào giùa thè ky X\X^^

>fhung nhùng thù nghiém dàu tién cùa hòi nhàp kinh té dà khòng co ca hòi phàt trién trong giai doan tiép theo do nhùng giói han ve nhàn thùc Ieri fch cu thè cùa hòi nhàp Càc khu vuc kinh tè cùa giai doan này chù yéu là nhàm nuòi duòng, bào ve càc ngành còng nghiép noi dia Theo càc nhà kinh té hoc co dién, càc thoà thuàn thuang mai nhu vày thuong gay ra tàc dòng chuyén huóng thuang mai chiJ khòng sàng tao thuang mai Thém vào dò, co nhùng bang chùng cho thà'y nguyén nhàn ca bàn cùa hai cuòc chién tranh thè giói là do su phàn biét dói xu kinh tè va chién tranh thuang mai gay ra Tinh hình thè giói vò cùng bà't ón do hai cuòc chién tranh thè giói déu bàt nguón

ó chàu Au, cài nói dàu tién cùa hòi nhàp Thàm chi giai doan giùa hai cuòc chién tranh thè giói làn 1 va làn 2, càc nuóc déu quay lung lai vói nhau bang chù nghla bào ho mau dich^l

Chù de tu do hoà thuang mai chi duac hién thuc hoà thòng qua qua trình hòi nhàp kinh tè cùa càc nuóc dién ra dac biét sòi dòng ké tu sau Thè chién II dén nay, a nhiéu cà'p do khàc nhau

Ò quy mò toàn càu, Hiép dinh chung ve thuang mai va thué quan (GATT) dà ra dói ngay sau khi két thùc chién tranh thè giói thù II vào nàm 1947 Trai qua 8 vòng dàm phàn ké tu khi duac thiét lap, GATT dà tham già diéu tièl nén thuang mai thè giói

'•'' Dilip K Das, Regional Trading Agreements and the Global Economy: An Asia - Pacific Perpective Havard University, Cambrige 2001, trg 6

'* Mia Mikic International Trade, St Martin s Express, New York 1998 trg 443

'^ Mia Mikic, International Trade, St Martin s Express, New York 1998, trg 443

mot càch hiéu qua cho dén khi duac thay thè bang mot tó chdc co miic dò hòi nhàp cao

hon nhiéu là Tó chùc Thuang mai Thè giói WTO vào nàm 1995

Ò càjp dò khu vuc, làn lugt càc quóc già ó khàp càc chàu lue dà cùng nhau thiét làp lén càc khu vuc kinh té vói nhiéu hình thóc hòi nhàp khàc nhau, tu cao dén thàp Qua trình hòi nhàp khu vuc hién dai dà dién ra ngay sau khi càc nuóc ó chàu Àu khòi phuc nén kinh té hi tàn phà sau Thè chién II, dóng thòi càc nuóc nguyén là thuóc dia hòi dii thè lue de khàng dinh dóc làp, chii quyén cùa ho Làn song hòi nhàp khu vuc làn mot co dac diém là càc nuóc phàt trién va dang phàt trién tham già hòi nhàp vói càc nuóc cùng trình dó*^ Mot dàc diém khàc là càc RTA truóc day chù yéu dién ra giùa

càc nuóc nàm trén cùng khu vuc dia ly Làn song hòi nhàp này bàt dàu tìx thàp nién

1960 vói vai tró hét sóc quan trong cùa Còng dóng kinh té chàu Àu (EEC - là su tiép nói cùa Hiép hói Than va Thép thành làp nàm 1957), tó choc tién thàn cùa Lién minh chàu Au EU Khu vuc này dà di tién phong trong viéc thiét làp lién két kinh té ngày càng chat che han Tiép sau EEC là càc khu vuc kinh tè khàc nhu Khu vuc màu dich tur

do chàu Au EFTA ra dèi nàm 1960 vói 7 thành vién nam ó khàp càc tiéu khu virc thuòc chàu Au (EFTA ban dàu bao góm Anh, Bó Dào Nha, Nauy, Dan Mach, Phàn Lan, Thuy SI, Ao), Khu vuc màu dich tu do Australia - New Zealand (ANZERTA) ra dòi nàm 1965 Càc nuóc dang phàt trién cùng co nhOtig co gang nhà't dinh trong giai doan này song hàu hét y tuóng hòi nhàp cùa ho déu chù yéu bi dàn dàt bai càc nò lue chinh tri nén hiéu qua thuc tè tu qua trình hói nhàp rà't han che nhu Hiép hòi càc nuóc Dòng Nam A ASEAN (thành làp nàm 1967) hay Hiép hòi màu dich tu do My Latinh LAFTA

(thành làp nàm 1960) Càc khu vuc kinh tè do càc nuóc dang phàt trién a chàu Phi

thành làp cOng ò trong tinh trang tuang tu

Làn song hói nhap thù hai bàt dàu tur niia cuoi thàp nién 1980 dén nay Làn song thù hai này co the duac tinh khi EEC thùc d^y ké hoach thành làp mot thi truòng don nhà't (1986-1987), ké dò là su ra dòi cùa Hiép dinh Thuang mai Tu do giùa My va Canada (CUSFTA) nàm 1989 va sir tiép tue ma róng cùa nò tra thành Khu virc mau dich tu do Bàc My NAFTA nàm 1994 Sii tham già nhiét tinh cùa càc nuóc phàt trién

'" Mia Mikic, International Trade, St Martin s Express, New York 1998, trg 14

vào hói nhàp khu vuc da dàn tói hiéu ùng domino (do nhà kinh tè hoc Baldwin dàt ra nàm 1995), he qua cùa nò là càc RTA ra dòi rat nhanh chóng, dac biét là tir sau khi vòng dàm phàn tu do thuang mai da phuang trong khung khd WTO bé tàc tai Hói nghi Seattle nàm 1999*'^ Làn song hién nay dang chùfng kièn nhung RTA xuyén lue dia Thém vào dò càc quóc già co thè cùng mot lue già nhàp nhiéu RTA khàc nhau Càc RTA 6 at ra ra dòi tiép tue cung càp nhung bang chùng song dòng ve su hòi nhàp kinh

té khu vuc dang dién ra manh me Ngay cà nhùng quò'c già truóc day nói tiéng ve chù nghla bào ho nhu An Dò hién cung dang tra thành ngpn co dàn dàu phong trào ky két hiép dinh tu do hoà thuang mai ò Nam A

1.1.2.2 Càc hình thùc hòi nhàp kinh té

Su vàn dóng nhanh chóng cùa càc nhàn to' mói trong nén kinh tè thè giói luón dat ra nhùng càu hòi càn giài dàp Khung ly thuyét ve hòi nhàp kinh té dà ra dòi càch day han 50 nàm Bàt dàu bang nhùng y tuòng cùa nhà kinh tè hoc Jacob Viner (1950)

ve lién minh thué quan giGa càc nuóc, ké dò Meade (1955), Lipsey (1970), Riezman (1977) dà bó sung va hoàn chinh càc và'n de ly luàn lén quan dén hình thùc hòi nhàp ve lién minh thué quan Trào luu ly thuyét này nhàn duac sir ùng ho manh me tir thirc tién nén kinh tè thè giói lue dò, dac biét là su hòi nhàp ngày càng cao cùa khu vuc kinh tè chàu Au Tuy dà co su luu y song mói quan tàm ve càc Hiép dinh thuang mai tir do con chua duac càc nhà kinh tè hoc nói trén de càp mot càch cu thè Thàp nién 1980 dà cho thà'y nhiéu chiéu huóng tu do hoà thuang mai mói ra dói, càc Hiép dinh thuang mai tu

do song phuang (BFTA) do My khòi xuóng (ky FTA vói Israel nàm 1985, vói Canada nàm 1989) dà dat ra yéu càu mói dói vói khung ly thuyét ve hói nhàp kinh tè Càc nhà kinh té hoc Kennan va Riezman (1990), Krugman (1991), Bond va Syropoulos (1996), Syropoulos (1999), Salvatore (1999) dà làn luat dua ra nhùng ly giài ve nhùng chiéu huóng néu trén va khài quàt lai thành càc ly thuyét ve hói nhap kinh tè khu virc^" Tuu

'*' Dilip K Das Regional Trading Agreements and the Global Economy: An Asia - Pacific Perpective Havard University Cambrige 2001 trg 7

^" Eric W.Bond, Raymond Riezman va Constantinos Syropoloulos A Theory of Free Trade Areas, Working Papers Florida International University, trg 1

trung lai càc ly thuyét ve lién kèt kinh tè quóc tè mó tà mot qua trình lién két giùa càc nuóc tu thàp dèh cao vói 5 càp dò khàc nhau

Thoà thuàn ini dai thuong mai (PTA-Preferential Trade Agreement) là hình

thóc lién kèt gitìa càc quóc già nhàm giành cho nhau mot hàng rào thuong mai thàp hon

so vói càc quóc già phi thành vién Day là dang thàp nhàt cùa hòi nhàp kinh tè ó càp dò toàn càu, Tó choc Thuong mai Thè giói WTO hién mói chi tuong ducfng mure hói nhàp dàu tién, tue là bao hàm càc Hiép dinh uu dai thuang mai trong nhiéu phàn ngành khàc nhau Mot so càc hiép dinh co tinh khu vuc khàc nhu AFTA (khi con duac diéu tièt bòi

CEPT) truóc day cting nàm à dang hòi nhàp này Ngay ó khfa canh song phuang, nhiéu

quó'c già do nhtrng ràng buóc ciia lich sur, hoac su chua ehm muói ciia càc dò'i tàc, chi

dùng lai à su hgfp tàc tuang tu, ky kèt vói nhau nhung hiép dinh uu dai thuang mai Vi

du cu thè là truòng hop Hiép dinh thuang mai song phuang Viét - My

Khu vuc mau dich tu do (FTA-Free Trade Area) là hình thurc hòi nhàp kinh

tè trong dò càc nuóc thành vién cam kèt dò bò toàn bò hàng rào thuang mai (góm càc còng cu nhu thuè quan, han ngach, bàn phà già va chóng bàn phà già, ) dò'i vói hàng hoà ciia nhau Càc nuóc vàn duy tri mot chinh sàch kinh tè dói ngoai riéng cùa tùng nuóc Mot Khu vuc mau dich tu do duac hiéu là 1 tó chùc kinh tè co it nhàt hai thành vién tham già ky kèt mot hiép dinh thoà thuàn xoà bò càc han che thuang mai dói vói hàng hoà cùa nhau Trén thuc tè co nhung FTA bao góm khà nhiéu thành vién nhu AFTA (10), va cùng co nhung FTA chi góm hai thành vién Su tàc dóng cùa càc RFTA nhiéu thành vién va chi co hai thành vién se co nhùng khàc biét nhà't dinh Han nùa càc hiép dinh tu do thuang mai song phuang hién nay khòng chi nàm trong mot khu vuc dia

ly nhàt dinh nùa, ma dan xen làn nhau, thàm chi co càc FTA xuyén chàu lue nhu càc

FTA à khu vuc chàu à - Thài Bình Duang, càch goi theo Khu vuc mau dich tii do nhu

vày gay ra khó khan ve xuà't xii dia ly Vi vay, nhiéu nhà kinh tè hoc thóng nhàt goi càc FTA chi bao góm 2 thành vién bang lén goi dich thuc cùa nò là Hiép dinh thuang mai song phuang (BFTA) Càch goi BFTA con duac su diing cho càc hiép dinh giùa hai chù thè, mot ben là quóc già dóc làp, mot ben là mot khói kinh tè thóng nhàt (truòng hap Hiép dinh thuang mai tu do Trung Quóc - ASEAN hay Hiép dinh thuang mai tu do

gifla My - Gòng hoà Dominica va Trung My) Phàn con lai duac hiéu là càc Khu vuc màu dich tu do thuc su, góm nhiéu thành vién trong mot khu vuc dia ly nào do Càc loai hình FTA nói trén, co thè khàc nhau ve tén goi, xuà't xù dia ly nhung bàn chat là gióng giau, déu là càc hiép dinh tu do thuang mai

Lién minh thuè quan (CU-Custom Union) là hình thùc hòi nhàp ma trong dò càc quóc già thành vién xoà bò hoàn toàn thuè quan hoac bà't cu hàng rào nào khàc ve thuang mai giùa càc thành vién (nhu trong khu vuc màu dich tu do), ngoài ra CU con hoà hop chfnh sàch thuang mai giùa càc nuóc thành vién nhàm de ra móc thuè quan chung dó'i vói càc nuóc ngoài khói Trén thuc tè cung mói chi co EU hoàn tà't buóc di

này, càc tó chùc kinh tè khu vuc khàc nhu Lién minh thuè quan càc nuóc a Nam Phi

(SACU) cùng chi dang trong qua trình trién khai va con bé bón còng viéc

Thi truòng chung (Common Market) là buóc phàt trién cao han so vói Lién minh thuè quan, càc nuóc thành vién tàng cuòng lién kèt vói nhau bang càch cho phép

tu do di chuyén càc yé'u tó san xuà't, trong dò quan trong nhà't là lao dòng va vón giùa

càc quó'c già thành vién Khu vuc màu dich tu do Nam My - Mercosur hay Thi truòng

Chung Trung My (CACM) trong tuyén bó thành làp déu xàc dinh theo mò hình này,

tuy vày nhùng han che hop tàc giùa càc nuóc thành vién khié'n cho mó hình thi truòng

chung vàn tièp tue là muc tiéu phà'n dà'u cùa ho trong thòi gian tói Cho dén nay cùng chi co Lién minh chàu Au thành còng ó mùc hòi nhap này

Lién minh kinh tè (EU-Economic Union) là hình thùc hòi nhàp kinh tè cao

nhàt, trong dò càc quó'c già thành vién thuc hién chung mot chinh sàch kinh tè vi mò,

bao góm cà nhùng linh vuc nhay càm nhàt nhu tài chinh va tién té Hién nay EU dang hoàn tàt càc còng tàc cuoi cùng cho viéc ra dòi mot lién minh kinh tè toàn dién Càc kèt

càu cùa mó hình này nhu Ngàn hàng Trung uang, chinh sàch tién té, chfnh sàch kinh tè

VI mó chung dà ra dòi va tùng buóc duac thù nghiém Khi mùc dò hop tàc ve chfnh tri duac tàng cuòng vói vai trò lón han cùa Nghi vién chàu Au va Chù tich Uy ban chàu

Au, lue dò EU se là mot biéu tuang sàng chói trong hòi nhàp kinh tè khu vuc

Càc hình thùc hop tàc nói trén duac phàn djnh khà rò ràng song trén thuc tè nèu

àp dung càc tiéu chuàln cùa mot hình thùc hói nhàp cu the nào dò thi sé này sinh ra

nhOng truòng hop khó dàt tén Vi du nhu truòng hop cùa ANZCERTA (Hiép dinh dói tac Thuang mai kinh tè chat che han giùa Australia va New Zealand), hai nuóc khòng cam kèt xày dung mot chfnh sàch thuang mai chung nhung lai cho phép dich chuyén

lao dóng mot càch tu do^\ nhu vày Hiep dinh này dà chùa dung cà hai mó hình là FTA

va CM Néu ra vàn de nhu vày de thày duac nguyén vong chinh tri cùa càc nuóc dói khi rat lón song thuc tién cùa nén kinh tè là mot rào càn gay ra nhùng khó khan khó co thè vuot qua trong viéc tìm kièm nhùng mùc dò hói nhàp cao han Dói vói càc truòng hgfp nhu vày, de nhàn dang hình thùc hói nhàp cùa nò, càn càn cu vào càc nói dung chù yé'u

de xàc dinh hình thùc hói nhàp phù hop

Ve nguyén tàc, tu do hoà thuang mai da phuang là phuang àn tòt nhà't vi nò co thè dàm bào lai ich lón nhà't cho tà't cà càc ben tham già, khòng phàn biét dò'i xù ve nguón góc quóc già hoac trình dò phàt trién Càc hiép dinh thành làp lén mot khu vuc kinh tè chi duac càc nhà kinh tè hoc coi nhu mot thù "tòt nhà't bang hai" (second best)

do nò co thè tao ra su phàn biét dó'i xù dói vói càc nuóc khòng phài là thành vién Tuy nhién, tu do hoà trén dién dàn da phuang hién tai vàn chi là muc tiéu chua biét khi nào hoàn thành do nhùng xung dot ve lai fch giùa he thò'ng càc nuóc vàn là bài toàn chua co lòi giài, vi vày cài "tòt nhà't bang hai" nói trén vàn là nhàn tó chù yé'u tièp tue tàc dòng tói kinh tè càc nuóc hién nay

Trong càc hình thùc hòi nhàp nói trén, Lién minh thuè quan CU chùng tò duac

uu thè ve mat lai fch dói vói càc ben tham già Tuy nhién, CU lai khòng phài là xu thè hói nhàp chièm uu thè hién nay, bòi nhùng nén tàng càn thièt cho mot CU (ve è, khoàng càch kinh tè giùa càc nuóc) khó co the dàp ùng trong mot thòi gian ng m nùa, viéc phài dua ra chfnh sàch thuang mai chung là diéu khó chà'p nhàn khi e lé giùa càc nuóc chua bao giò lai phùc tap nhu hién nay Nhùng hình thùc hói nhàp khàc lai chùa dung nhùng yé'u kém tu nhùng cam kèt cùa chfnh nò, hop tàc theo kiéu PTA khà long lèo vói càc lai fch kinh tè thuang mai mó nhat han so vói càc hình thùc khàc, trong khi dò, thành làp Thi truòng Chung hoac Lién minh kinh tè lai dòi hòi kèt càu kinh tè-chfnh tri-xà hòi cùa càc nuóc gàn gùi nhau han, diéu này khòng the dat dugc chi bang nhùng quyét tàm chfnh tri cùa càc ben Vi vày, Khu vuc thuang mai tu do

^' Mia Mikic, International Trade, St Martin s Express, New York 1998, trg 442

17 OAI H O C Q U O C GIÀ HA N O '

TRUNG TÀM THÓNG TIN THU VlÉrJ

(Free Trade Area- FTA) là hình thùc phó bièn nhà't trong lién kèt giùa càc nuóc hién nay (chièm 84% trong s6 càc lién kèt kinh tè hién tai^^) cho dù diéu khoàn xuà't xùr (RoO) di kèm dói khi rat cóng kénh va tao ra su phùc tap cho viéc thuc thi cùa càc bó phàn chiù tràch nhiém giàm sàt va thuc hién nhiém vu kinh tè dó'i ngoai

1.1.3 Tàc dòng cùa boi nhap kinh tè

1.1.3.1 Tàc dòng tinh

Thóng qua càc hiép dinh thuofng mai tu do ò nhiéu càp dò khàc nhau, tir khu vuc

tdi song phuong, càc FTA hién dang chi phò'i su phàt trién kinh tè toàn càu Khi tham già vào FTA nào do, nén kinh tè -xà hòi càc nuóc thành vién sé chiù nhiéu tàc dòng nhà't dinh, trong do quan trong nhà't là hai loai hình tàc dóng góm càc tàc dòng tinh (static effects) va càc tàc dòng dóng (dynamic effects) Tàc dòng tinh duce hiéu là nhung tàc dóng khòng thay dói, se dién ra theo dùng tràt tu trong bà't cu mot lién kèt thuang mai tu do nào, dó'i vói bà't cu thành vién nào Càc tàc dòng tinh bao góm: tàc dòng sàng tao thuang mai (trade creation effects) va tàc dóng chuyén huóng thuang mai (trade diversion effects)

a Sàns tao thuane mai sé xuà't hién khi mot nuóc thành vién cùa FTA thay thè

viéc san xuà't mot mat hàng nói dia co chi phi san xuàt cao nào do bang viéc nhàp khàu mat hàng dò rè hon tu càc nuóc trong FTA, do viéc dò bò hàng rào thuè quan khié'n chi

phi cho viec nhàp khàu thà'p hon chi phi cho viéc san xuà't mat hàng dò a trong nuóc.^^

Tàc dòng cùa sàng tao thuang mai se làm tàng phùc lai kinh tè trong khu vuc thuang mai tu do do viec càc ngành còng nghiep duac chuyén sang huóng san xuàt dua trén nhung lai thè so sành, co hiéu qua han

Sàng tao thuang mai se co lgi cho nguói tiéu dùng vi dugc mua san pham vói già thà'p han Trong khi do, càc tàc dóng cùa FTA dói vói chfnh phù va càc doanh nghiép san xuà't noi dia khòng co cùng kèt qua nhu vay Ngàn sàch chfnh phù sé giàm sùt do mà't di mot phàn tu nguón thu thuè nhap khan; càc nhà san xuà't nói dia cùng sé giàm

" Jo-Ann Crawford and Roberto V.Fiorenlino The Changing Landscape of Regional Trade Agreements WTO Secreciariat 2003, Disscussion Paper No8, trg 3

" Salvatore, Dominick (1999): International Economies, Pretice Hall, New Jersey, Fifth Edition, trg 300

lgi nhuàn do dóng truóc su canh tranh gay gàt va thi phàn hi chia se cho càc doanh nghiép nuóc ngoài Tuy nhién, klii tdng hgp lai thi nhung tàc dóng cùa sàng tao thuong mai vàn giùp già tàng phùc lgi quò'c già do thang du ma nguòi tiéu dùng nhàn dugc vàn lón hon già tri màt di tu nguón thuè cùa chfnh phù va lgi nhuàn cùa nhà san xuà't nói dia.^^

b Chuyén huans thuane mai dién ra khi càc thành vién cùa FTA chuyén huóng

nhàp khàu hàng hoà, thay vi hàng hoà co hiéu qua nhó chi phi san xuà't thà'p tu càc quóc già khòng phài thành vién FTA sang hàng hoà co chi phi san xuàt cao hon, di nhién là kém hiéu qua hcfn ve phuong dién su dung nguón lue, cùa càc thành vién FTA Viéc do

bò thuè quan giOa càc nuóc thuóc mot FTA sé khié'n già nhàp khàu mot màt hàng nào

dò tu càc thành vién ITA thà'p hon già nhàp tu nuóc nàm ngoài FTA, do nuóc nhàp khàu vàn duy tri mot mùc thuè quan cao dò'i vói càc nuóc khòng phài thành vién cùa FTA

Càc tàc dòng cùa chuyén huóng thuong mai cùng tuong tu nhu trong truòng hgp cùa sàng tao thuang mai Co nghla là, khi chuyén huóng thuang mai xày ra, nguòi tiéu dùng vàn co lgi do vàn dugc mua hàng vói già ré hon so vói hàng hoà dò dugc san xuà't nói dia; càc nhà san xuàt thi màt lgi nhuàn do già cà canh tranh va màt thi phàn nói dia; ngàn sàch chfnh phù cùng khòng thu dugc thuè vón dugc àp dung cho mat hàng nhàp kh^u do Tuy nhién, trong truòng hgp này phùc lgi ròng cùa xà hòi sé bi ành huong khi tóng lgi fch ma nguòi tiéu dùng nhàn dugc khòng bao hàm toàn bò nhùng màt màt ma doanh nghiep noi dia cùng nhu chfnh phù phài gành chiù

Tdng hgp tàc dòng sàng tao thuang mai va chuyén huóng thuang mai sé co hai truòng hgp xày ra: (1) nèu tdng già tri mà't di do tàc dòng chuyén huóng thuang mai gay ra lón han so vói thang du do tàc dóng sàng tao thuang mai tao ra thi phùc lgi quóc già sé bi suy giàm, va ngugc lai, (2) quóc già dò sé già tàng dugc phùc lgi quóc già khi già tri thang du do tàc dòng sàng tao thuang mai tao ra lón han tdng già tri bi mà't cùa tàc dóng chuyén huóng thuang mai^^

" Pindyck Robert S., Rubinfeld Daniel L (2001 ) chapter 8; Salvatore Dominick (1999), chapier 8

^^ Salvatore, Dominick (1999): International Economies, Pretice Hall, New Jersey, Fifth Edition,tr.304

Khung khó 1^ thuyét này co thè ly giài thuc tién cùa càc FTA hién nay Trong khi mot sÓ FTA tò ra khòng hiéu qua thi càc FTA khàc lai dang trò thành lue hùt, lói kéo càc nuóc khàc tham già vào cuòc choi thuang mai tu do toàn càu

1.1.3.2 Tàc dòng dòng

Cùng vói nhùng tàc dóng tinh, viéc tham già vào FTA cung co thè tao ra nhùng tàc dóng mang tinh dòng va dai han Tàc dóng mang tinh dòng là nhOng tàc dòng co thè thay ddi, co thè xày ra hoac khòng trong bà't cu mot lién két nào cOng nhu dói vói bàt cu thành vién nào Hàu hét càc nhà kinh té hoc déu cho ràng nhùng tàc dóng mang tinh dòng khòng truc tiép va dàng ké nhu nhùng tàc dóng tlnh.^** Tuy nhién khòng thè khòng xem xét càc tàc dóng này vi do là nhùng ca hòi song cùng là thàch thùc dò'i vói càc nuóc trong qua trình hòi nhàp kinh té quóc té Mac dù co nhiéu càch phàn loai khàc nhau, song ve ca bàn déu bao góm càc tàc dòng duói day:

a Màròns thi truàns

Viéc dò bò càc hàng rào thué quan là co hòi de càc nhà san xuà't thàm nhàp thj truòng càc nuóc thành vién FTA Mò róng thi truòng cùng dóng nghla vói viec doanh nghiép co thè tiép càn nhiéu hon vói ca hói mò róng san xuà't, già tàng lgi nhuàn.^^ Dói vói càc nuóc dang phàt trién thi day là diéu càn thiét de co thè nhanh chóng thuc hién cóng cupe cóng nghiép hoà dàt nuóc

b Nane cao tinh canh tranh

Canh tranh dugc coi là dòng lue phàt trién va dò cùng là tàc dóng lón nhà't mang tfnh dóng cùa FTA Khi mot FTA dugc hình thành, càc hàng rào thué quan nói khói sé

bi ha thà'p hoac xoà bò, diéu dò co nghla là càc doanh nghiép khòng con nhàn dugc su bào ho tu càc cóng cu chinh sàch thuang mai cùa nhà nuóc Ho sé phài dói màt vói su canh tranh khóc liét han tu càc san phàm cùa càc nuóc thành vién FTA De tón tai va phàt trién càc doanh nghiép sé phài hoat dóng co hiéu qua han, nàng cao tfnh canh tranh dàp ùng dugc nhu càu ngày càng cao cùa thi truòng

^^ Freeman IH, A.Myrick (1971): International Trade: An Introduction to Method and Theory, Harper and Row,

New Vork.tr 185

" Gandolfo, Giancarlo (1998): International Trade Theory and Policy, Sprignger - Verlag, Berlin, ir 87

Càc tac dóng mang tinh dòng tao ra sue ép de càc nhà san xuà't trong nuóc phài vàn dóng nhàm thoàt ra khòi tinh trang tri tré, i lai, thùc d^y ho nàm là'y co hòi ddi mói hoat dóng kinh doanh, nàng cao nàng suàt, chat lugng san phdm, dói mói cóng nghé, ha già thành san phim Càc tàc dòng này dàt ra nhùng thàch thùc khòng nhò dò'i vói tà't cà càc doanh nghiép Khòng nàng cao tfnh canh tranh cùa doanh nghiép dóng nghla vói khà nàng thàt bai cùa doanh nghiép, dàc biét là dò'i vói nhùng ngành còng nghiép dugc bào ho truóc do

e Thùc day dàu tu

Hói nhàp kinh té cùa bàt cu quò'c già nào, dù ò bà't ky hình thùc nào cQng co thè già tàng làn song dàu tu vón cùng nhu còng nghé tu trong va ngoài nuóc Su phàt trién cùa càc doanh nghiép nói dia truóc càc co hói thi truòng mò róng sé dòi hòi toc dò dói mói cóng nghé ngày càng cao, càn nhùng khoàn dàu tu khòng nhò Ngoài yé'u to' chù quan dò thi viec tham già FTA cùng sé là ca hòi thu hùt vón dàu tu tu càc thành vién cùa FTA nói riéng va càc nhà dàu tu ngoài FTA nói chung, lé duang nhién khi càc nuóc thiét làp FTA quy mó thi truòng khu vuc sé lón han, tao diéu kién thu hùt càc nhà dàu

tu tìm hiéu sàu han thi truòng càc thành vién khàc, tìm kiém co hòi dàu tu vào càc ngành còng nghiép co tiém nàng

1.2 XU THE HÒI NHAP KINH TE QUOC TE

1.2.1 Quan diém chung ve hot nhap kinh té quò'c té

Thè giói dà thay dói sàu sàc ké tu sau khi két thùc cupe Thè chién II, vi tri va vai trò cùa càc quóc già trén bàn dò thè giói dà thay dói mot càch ca bàn He thóng thuóc dia bién mà't va thay thè vào dò là càc quóc già dòc làp, co chù quyén Viéc giành dugc dòc lap dàn toc dà khié'n nhiéu nuóc muón ngay lap tue thoàt khòi su chi phói cùa càc nuóc tu bàn phàt trién, xày dung mot dà't nuóc dòc làp, co chù quyén Thuc hién dóng cùa nén kinh tè, "tu lue cành sinh" phàt trién kinh tè, theo duói mò hình còng nghiép

hoà thay thè nhap khàu là sir lua chon phó bièn cùa hàu hét càc nuóc dang phàt trién

trong nhùng thàp nién 60,70 cùa thè ky XX Day khòng phài là diéu tot dep cho cà hai

he thò'ng càc nuóc phàt trién va dang phàt trién

Dói vói càc nuóc phàt trién nhu càu ve nguyén liéu va thi truòng tiéu thu luón là

vin de lón khi hàu hét trong sÓ càc nuóc này phài phu thuòc vào thi truòng ben ngoài

Càch thùc ma chàu Au thuc hién, mò róng lién két khu vuc nhàm tói uu hoà co càu kinh té va giàm mùc dò phu thuóc ben ngoài, tuy co dat dugc nhùng dàu àn nhà't dinh song ve ca bàn vàn khòng giài quyét dugc eòi ré cùa và'n de là nàng lue vón va còng nghé qua lón so vói nhihig nguón tài nguyén va thi truòng cùa chinh nò Ve làu dai nuóc My giàu tài nguyén cùng nàm trong logie dò Chù nghla thuc dàn dà bi diét vong trong khi tham vgng ve thi truòng nguyén vàt liéu va thi truòng tiéu thu hàng hoà cùa càc nuóc tùng là thuòc dia truóc day vàn con nguyén ven trong tàm tri cùa càc òng chù

tu bàn Viéc phài thùa nhàn càc nuóc dang phàt trién, truóc day là dói tugng "khai hoà vàn minh" cùa càc nuóc tu bàn phàt trién, nhu là "thugng de''' dó'i vói nhùng kho hàng khóng lo cùa minh là diéu khòng de dàng, song dò là mot thuc té khòng thè phù nhàn

Dói vói càc nuóc dang phàt trién, viéc thiéu kinh nghiém quàn ly kinh té, cóng nghé ky thuàt lac hàu, chat xàm thiéu hut, dà khié'n muc tiéu "tu lue cành sinh" cùng khóng thè thuc hién dugc mot càch hiéu qua Nhùng lgi thè ve tài nguyén khòng dugc khai thàc dùng mùc khié'n hàu hét trong so càc nuóc này déu muón tìm kièm mot mó hình hiéu qua han Mó hình còng nghiép hoà huóng xuàt khàu ma càc nuóc ò Dòng A thuc hién thành cóng trong nhùng nàm 70, 80 trò thành lua chon chung cho càc nuóc này Viéc mò cùa thi truòng nói dia dugc coi là diéu kién quan trong de phàt trién kinh

té Néu nhu truóc day, khi tham già GATT trong thàp nién 60 (co so thành vién mói, hàu hét là càc nuóc dang phàt trién, mò ròng nhanh nhà't (35) là tu vòng dàm phàn Dillon 1960 dé'n vòng Kennedy 1967)^**, càc nuóc dang phàt trién khi dò chi hy vong co thém nhiéu tiéng nói de bào ve su tu do ma ho vùa giành dugc, thi hién nay ho dà y thùc nhiéu han ve càc lgi fch khi tham già hòi nhàp Xu huóng hòi nhap dugc ly giài truóc hét do lgi ich kinh tè thuàn tùy cùa tu do hóa thuang mai, song trong nhùng chùng muc nhà't dinh, tùng quò'c già déu co nhùng dòng co khàc nhau

Hòi nhàp kinh tè cùng co thè dugc xem là mot giài phàp tot giùp thùc day cài càch va tài ca càu nén kinh lé noi dia ma càc nuóc dang phàt trién dang rat càn Pham

vi diéu chinh cùa càc luat lé truóc day cùa luàt phàp va càc dinh che khàc dà nhanh

Tó chuc Thircmg mai Thè' giói Bò Ngoai giao Vièl Nam 2000, http://dei.gov.vn

chóng trò nén chat chói va cu ky dói vói càc nuóc này do thuc tién phàt trién cùa quan

he kinh té quóc té di qua nhanh, vucrt qua tàt cà nhùng du bào truóc dò Vi vày nhiéu nhà làm chinh sàch hy vgng ràng, mò cùa hòi nhàp sé dem lai nhùng bài hoc bó fch dó'i vói qua trình cài càch, dóng thòi duói sue ép cà ben trong làn ben ngoài cùa qua trình hói nhàp, nén kinh té nói riéng va két càu kinh té - xà hòi nói chung sé co nhùng buóc

di cài càch nhanh chóng han, tién tói mot cà'u truc kinh t é - xà hói tién tién han

Vói nhàn thùc chung nhu vày, hòi nhàp kinh té là xu thè khóng thè trành khòi GATT dà tùng buóc phàt trién tu nhùng vàn bàn sa khai ban dàu Nàm 1947 khi GATT dugc thành làp tai Geneva (Thuy si) mói chi co 23 nuóc tham già va khi dò GATT vàn

chua dugc coi là mot tó chùc quóc té do càc diéu khoàn han che cùa nò Dén nàm 1995

khi WTO ra dòi, tó chùc này dà trò thành mot tó chùc quò'c té thuc su vói su tham già cùa 128 nuóc, diéu tièt khoàng 85% thuang mai quóc tè Cùng vói GATT, hàng loat càc hiép dinh thành làp khu vuc màu dich tu do cùng ra dòi trén khàp càc chàu lue, dành dà'u nhùng buóc tién mói cùa hòi nhàp kinh tè So lugng càc nuóc khòng nàm trong mot hiép dinh thuang mai nào dò hién con de dèm han so càc nuóc dà tham già hói nhàp kinh tè ò càc mùc dò khàc nhau Trén thuc té, chi con Mongolia, thành vién WTO, là chua tham già tó chùc kinh té khu vuc nào

Tuy con co nhùng màu thuàn giùa càc nuóc ve chù de, pham vi hòi nhàp cùng nhu lgi fch ma hói nhàp mang lai con chua càn bang, song chiéu huóng tu do hoà thuang mai dà, dang va sé tiép tue là xu thè chù dao cùa kinh tè thè giói Hàu hét càc nuóc déu nhàn thà'y mò cùa hói nhàp là con duòng tà't yéu de phàt trién Tràt tu kinh té quó'c té hién tai dù con co nhùng han che nhà't dinh, song dà, dang mang lai nhùng lgi fch to lón va nhiéu co hòi phàt trién han Thuang mai dà trò thành dóng lue manh me thùc day tàng truòng kinh tè thè giói nói chung va càc quóc già nói riéng Nèu dùng ngoài cuòc choi do, khòng hói nhàp vào nén kinh té thè giói thi su tut hau xa han ve kinh té va xà hói sé khòng chi là mói de doa don thuàn dói vói bà't cu quóc già nào

1.2.2 Muc dich chù yé'u cùa càc nuóc trong hói nhap kinh té khu virc

Hòi nhàp kinh tè là xu thè tà't yéu, tuy vày cuòc chai hòi nhàp toàn càu dù dà trai qua gàn 60 nàm tón tai va phàt trién cùa GATTAVTO vàn chua dat dugc nhùng muc

tiéu ma cài dich cuòi cùng là "mot ngói làng toàn càu" càn phài dat dugc Mùc thué quan vàn con khà cao trén nhiéu llnh vuc, hàng rào phi thué quan vàn hièn hùu va nhùng hành dòng bop mèo quy luàt thi truòng vàn dugc nhiéu nuóc àp dung do nhùng luàt le cùa WTO vàn chua hoàn thién va dù manh de cài thién tinh hình Trào lini chuyén huóng ky két càc hiép dinh thuang mai khu vuc va song phuang hién nay, mot mat cho thà'y su só't mot cùa càc nuóc dò'i vói su chàm che cùa tién trình toàn càu hoà, màt khàc con phàn ành nhùng lgi fch va muc tiéu khà khàc nhau khó co thè dat dugc trén dién dàn WTO, ma càc nuóc muón tìm kiém

Phàt trién kinh té', thuong mai, thu hùt dàu tir truc tiép nuóc ngoài

Xu thè mò cùa nén kinh té hién dang dugc hàu thuSn bòi càc hình ành rat dep ve tàng truòng kinh té, thuang mai, thu hùt dàu tu nuóc ngoài Hàu hét càc nuóc khi tham già qua trình toàn càu hoà déu dat dugc nhùng Ieri fch càn bàn néu trén Theo duói mò

hình còng nghiép hoà huóng xuà't khàu dà giùp càc quó'c già nghèo khó cùa Dóng A

xua kia trò thành nhùng "con róng, con ho" cùa khóng chi kinh tè khu vuc ma con dóng góp ò khfa canh kinh té thè giói, trò thành diém dé'n an toàn va giàu lgi fch cho càc nhà dàu tu quó'c tè Nhùng quóc già va vùng lành thó nhu Dai Loan, Hong Kong, Singapore, nhò biét khàc phuc dugc nhùng han che ve nhùng ngùón lue tu nhién co han, tàp trung khai thàc lgi thè so sành, tham già manh me thuang mai thè giói dà chuyén minh trò thành nhùng nuóc co thu nhàp ngang hàng vói thè giói phàt trién Nhùng nuóc di sau nhu Malaysia, Thài Lan, cùng dat dugc nhùng thành tfch rà't àn tugng, xày dung dugc mot khói lugng cùa cài vat chat lón han nhiéu làn so vói chi 3 thàp nién truóc dò Phùc lgi xà hòi già tàng, còng àn viéc làm dugc cài thién nhò khai thàc tòt hon lgi thè so sành khi mò cùa dà khié'n phong trào ùng ho toàn càu hoà ngày càng lan ròng, dac biét là ò càc nuóc vón chàm chàn han trong qua trình hói nhap

Co nhùng bang chùng rò ràng ve mói lién quan giùa tàng truòng kinh tè va su

mò cùa cùa càc nuóc Trong gàn 60 nàm ké tu khi GATT ra dòi càc nén kinh tè còng nghiep phàt trién dà giàm thué tu mùc bình quàn 40% xuóng con 4%, nhò vày xuàt

khlu dà tàng tu mùc 58 ty USD lén mùc 9.000 ty USD^^ Cùng trong thòi gian dò, GDP toàn càu dà tàng han 7 làn, tu 3.900 ty USD nàm 1948 lén 28.100 ty nàm 2000^^ Càc nghién cùu cùng chi ra ràng nguòi dàn song ò càc nuóc co nén thuang mai mò han thuong co thu nhàp cao han va mùc song cao hon so vói càc nuóc dóng cùa Bào cào Tu

do kinh té toàn càu nàm 2001 cho thà'y rò mói lién he giùa mò cùa va tàng thu nhàp

quóc dàn Xét trong giai doan tu 1980 dé'n 1998, 12 quóc già co nén kinh té mò cùa

nhàt dat GDP bình quàn dàu nguòi 23.387 USD, trong khi 12 nén kinh té ft mò cùa nhà't

co GDP dàu nguòi dat 3.250, thàp han han 7 làn Tàng truòng kinh té trung bình tfnh

theo bình quàn dàu nguòi cùng co khoàng càch rà't lón, càc con sÓ tuang duang là 2,5%

va 0.3%.^*

Tinh hình cùng dién ra tuong tu giùa càc nén kinh tè dang phàt trién mò cùa va dóng cùa Ty le tàng truòng kinh té bình quàn cùa càc nuóc dang phàt trién tham già qua trình toàn càu hoà trong thàp nién 1970 là 2,9%, thàp nién 1980 dat toc dò tàng truòng trung bình 3,5%, thàp nién 1990 cao han nhiéu dat 5% Trong khi dò càc nén kinh té dóng cùa co mùc dò tàng truòng rà't thà'p, thàp nién 1970 dat 3,3%, thàp nién

1980 giàm xuóng chi dat 0,8% truóc khi khói phuc nhe trong thàp nién 1990 dat 1.4%^^

Mot he qua khàc cùa muc tiéu tàng truòng kinh té dò là giàm bót tinh trang di cu bàt hgp phàp hién nay Thòng qua su bùng nò thuang mai sau khi ky kèt càc FTA, kinh

té càc nuóc dang phàt trién tàng truòng cao han sé dàn tói viéc mùc song cùa dàn chùng

dugc cài thién Làn song di cu bà't hgp phàp nhò vày sé co thè ft di, tao diéu kién cho càc vàn de kinh té, xà hòi cùa khóng nhùng càc nuóc dang phàt trién ma con cà càc nuóc phàt trién giàm dugc gành nang vi càc ly do nhàn dao, viec làm, an sinh xà hòi,

Su nàng nò cùa càc nuóc trong tién trình khu vuc hoà va toàn càu hoà hién nay phàn ành mói quan he lgi fch rò ràng giùa tàng truòng kinh té va chfnh sàch ma cùa cùa

ho Day là nhùng bang chùng tòt nhà't cho tfnh chat dùng dàn cùa tu do hoà thuang mai

^ Office of the United States Trade Represenlative The President s Trade Policy Agenda, 3/2006

•™ World Trade Organization, Doha WTO Miniterial 2001 :Briefing Notes,

http://www.wto.org/English/thewto e/minist e/minOl e/brief e/brief21 ehtm

" James Gwarlney, Charles Skiplon Robert Lawson, Economie Freedom of the World: Annua! Report 2001

Vancouver: Fraser Institue, 2001 trg 76

" David Dollar, Aart Kraay, Trade, Growth, and Poveriy, World Bank, Development Research Group 6/2001

trgl

Tàp àugi truóc khi hucK: vào san choi lón hon

Thuong mai thè giói hién dang duac diéu tiét bang he thóng càc vàn bàn vói kh6i luong khóng 16, thè hién su cam két ciia càc quó'c già trong càc llnh vuc rat da dang, bao trùm hàu nhu toàn bó càc yéu tó' ciia nén kinh té - xà hói Néu nhu GATT truóc day chi duac càii tao bòi Hiép dinh chung ve thuang mai va thué quan thi WTO

hién nay dà bao trùm mot khó'i luang cóng viéc lón han nhiéu Ngoài viéc ho sung thém

càc nói dung ciia GATT, WTO con co thém hàng loat càc hiép dinh khàc nhu Hiép dinh thuang mai ve dich vu GATS, Hiép dinh thuang mai lién quan dén dàu tu nuóc ngoài TRIMs, Hiép dinh thuang mai lién quan dén quyén so hihi tri tue TRIPs, Dóng thói, hiép dinh WTO hién chiia dung hàng loat càc yé'u tò' co tfnh ky thuàt nhàm bào ho càc sàng tao tinh thàn, càc vàn de lién quan dén bào ve mói truòng va tiéu chuàn lao dòng,

Truóc su phiic tap cùa càc diéu khoàn WTO, khóng phài quó'c già nào cung co thè hiéu ky càng nói dung dò va vàn dung mot càch thành cóng vào diéu kién kinh té

xà hói cùa dà't nuóc minh Thuc tién cho thà'y, ngay cà nhùng diéu Ichoàn co thè mang lgi fch cho càc nuóc dang phàt trién nhu ca che giài quyét tranh chà'p (Dispute Settlement) cung ft khi dugfc ho sir dung nhàm bào ve càc doanh nghiép cùa minh" Vi vày, nhiéu quó'c già ky két càc hiép dinh thuang mai khu virc va song phuang, ben canh càc muc tiéu kinh té, chfnh tri, con coi do là mot càch tap duat truóc mot san chai lón han Khòng chi càc nuóc dang phàt trién ma con cà càc nuóc phàt trién hàng dàu su dung càch tiép càn này trong chfnh sàch thuang mai

Trong khung khó Hiép dinh thành làp Khu vuc màu dich tu do Bàc My NAFTA,

My dà dua vào nói dung cùa hiep dinh càc diéu khoàn sau này hàu hét cung dugc dua vào nói dung cùa WTO Hiép dinh thành làp NAFTA vào nàm 1993 co quy mò va nói dung con do so han nhiéu hiép dinh tón tai truóc do nhu hiép dinh GATT, hiép uóc Rome Yéu càu cao trong nói dung cùa NAFTA cung khié'n My phài lua chon dói tàc phù hgp, co thè dàp ùng dòi hòi cao dò My cùng co nhùng nhugng bó nhà't dinh trong qua trình dàm phàn nhung y dò xuyén suót là NAFTA phài bao hàm nhùng diéu khoàn

Tó chirc Thuong mai Thè' giói, Bó Ngoai giao Viél Nam 2000 http://dei.gov.vn

chù yéu dà dat dugc Muc tiéu cùa My trong NAFTA rò ràng là nhàm thù nghiém càc nói dung mói ma My thày co lgi khi dua vào khung khó cùa tu do hoà thuang mai da phuang, dóng thòi con nhàm muc dich de càc nuóc khàc "làm quen" vói nhirng luàt lé mói, khung khó mói khi WTO dugc chfnh thirc thành làp

Co nhOng khàc biét ró rét ve càch thùc thù nghiém càc nói dung hói nhàp giùa nhùng nuóc de xuóng va mot so quó'c già dang phàt trién mói nói Néu nhu My va EU chù dòng dua ra nhùng de xuà't tu do hoà thuang mai vói muc tiéu dàn dàt toàn càu hoà thi càc nuóc dang phàt trién, quò'c già mói nói lai tìm kiém càc FTA vói muc dich là due két kinh nghiém cho nhùng vi tri dàm phàn da phuang tòt han trong tuang lai Vói muc tiéu nhu vày càc FTA dang này rà't de dugc thòng qua do su nhugng bò cùa càc nuóc de xuàt cung nhu khung khó cùa no han che han nhiéu so vói càc FTA do càc nuóc phàt trién de xuà't Trung Quò'c va Ài Dò là càc vi du dién hình cho tinh huóng này Khu vuc màu dich tu do Trung Quò'c - ASEAN (ACFTA) chi là mot hiép dinh bao hàm nói dung chù yéu là tu do hoà thuang mai hàng hoà hùu hình va con nhiéu ngoai lé^'* Tuong tu nhu vày là Khu vuc màu dich tu do Nam A (SAFTA) vói vai trò nói bàt cùa An Dò

Ngàn ngùra càc cuòc khiìng hoàng

Cuòc Ichùng hoàng tài chinh tién te nàm 1997, bàt dàu a Dóng Nam A sau dò lan

ròng ra trén pham vi toàn càu, gay tón thà't to lón cho càc nén kinh té nan nhàn cùa nò,

dà khié'n thè giói kinh doanh co nhiéu thay dói An ninh tién té dugc xem xét mot càch nghiém tue han, càc ngàn hàng khóng con de dai dòi vói càc khoàn vay va càc nhà nuóc dà coi trong han vai trò quàn ly kinh té vi mó cùa minh

Ben canh dò, càc quó'c già cùng nhàn thà'y ràng, chfnh su hgp tàc long lèo giùa càc nuóc, su yéu kém cùa càc thè che hién hùu dà vó hình chung day mùc dò tàn phà cùa cuòc khùng hoàng lén cao han nhiéu làn so vói nàng lue phà hoai thuc su cùa nò Càn nhàn thà'y ràng khi xày ra cuòc khùng hoàng, Thài Lan, quò'c già là noi bàt dàu cuòc khùng hoàng tói te dò, chua phài là mot trung tàm tài chfnh tién té quó'c té, nén

" Yokiko Fugakama, East Asia s New Economie Iniergration Strategy: Moving Beyond the FTA Asia - Pacific Vol.12, No.2, 11/2005, trg 12

kinh té Thài Lan chua dugc xép vào hàng ngù nhùng "con róng" chàu À Vày nén su lan róng cùa cuòc khùng hoàng, ma khói diém cùa nò khié'n khòng mày ai tin ràng co thè tàc dòng vugt qua khung khó cùa mot su cành bào nào dò, dà làm sixng só't ngay cà nhùng nguòi lac quan nhàt khi chùng kién già tri sue manh dich thuc cùa kinh té thè giói thòi diém dò Nén kinh té thè giói hoà ra mong manh han nhiéu va càn phài cùng

cÒ han nhiéu, nhùng ca che ra dòi tu làu nhu IMF, WB vùa dugc ho trg boi su xuà't hién cùa WTO vàn chua dù manh de chò'ng lai cuòc khùng hoàng ban dàu tuòng nhu co qui

mò khòng dàng ké dò

Tuy nhién, cùng khóng thè ngay làp tue hoàn thién càc ca che hién co do nhùng màu thuàn ve lgi ich va su phùc tap trong quan he giùa càc he thò'ng Su sàng tao cùa càc quó'c già là rà't dàng khfch le khi ho nhàn thà'y ràng phài chù dòng tìm kiém nhùng

ca che mói de phòng trành nhùng cuòc khùng hoàng tuang tu Lòi giài hùu hiéu nhà't là viéc tói thiéu hoà su phùc tap trong giao dich lién quan dén tién té giùa càc nuóc, diéu này giùp cho chi phf giao dich giàm xuóng va càc nuóc cùng co nhiéu khà nàng ho trg làn nhau han trong viéc chò'ng lai su tàn còng cùa nhùng kè dàu ca tién té

Càc y tuòng ve mot dóng tién chung làn lugt dugc dua ra, dàc biét khan thiét a khu vuc Dòng À Su nhiét thành cùa càc nuóc là ca so tich cuc cho nhùng hgp tàc toàn dién han, song bà't cu su hgp tàc nào cùng càn dua trén nhùng buóc di thfch hgp tu thà'p dén cao Trong bò'i cành hién nay, nàng lue thuc té va càc yéu càu co tfnh ky thuàt chua cho phép Dòng À hay càc khu vuc kinh té khàc, ngoai trù EU, làm dugc diéu dò Viéc chon phuang àn là ky két càc hiép dinh thuang mai tu do dugc coi là buóc di hgp ly nhàm cùng co quan he giùa càc nuóc va tién tói su hgp tàc ò nhùng càp dò cao han, tao tién de cho nhùng giài phàp phòng chò'ng càc cupe khùng hoàng tiém àn khà thi han

Càn bang quyén lire giùa càc niróc

Trong so gàn 200 quó'c già va vùng lành thó co chù quyén trén thè giói, so càc

quó'c già nhò co dién tich nhò va dàn so ft chiém tói han 213^^ Càc quò'c già này, xét cà

ve màt chfnh tri va kinh té déu khòng co tàc dòng dàng ké dén tinh hình thè giói Nèu

^^hnp://w\vw.\vorldbank.org/data/'profile

tón tai mot càch don le, ho se phài dóng truóc nguy ca gành chiù su phàn biét dó'i xù lón hon, bi gat ra xa hon tién trình phàt trién chung cùa nhàn loai Vi vày, xu thè chung cho thày chù nghla khu vuc dang nói lén hién nay con xuàt phàt tu muc tiéu nàng cao vi thè quóc già trong khung khó mot tó chùc khu vuc Muc tiéu càn bang quyén lue sé co nhiéu ^ nghià thuc té hón dò'i vói càc nuóc nhò han khi tiéng nói cùa ho dugc coi trong hon

Nhiéu nuóc nhò dà rat nò lue già tàng lién két vói nhau nhàm giành lai mot chùt

su càn bang quyén lue xét ve khfa canh dia chinh tri Hàng loat càc tó chùc khu vuc vói hình thùc thè hién chù yé'u là khu vuc màu dich tu do dà dugc thiét làp ngay nhùng ngày thang dàu tién sau su sup dò cùa chù nghla thuc dàn, nhùng nàm 60 cùa thè ky

XX Khu vuc màu dich tu do Trung My CACM, còng dóng kinh té càc nuóc vùng Caribean CARICOM, nhanh chóng dugc thiét làp khòng ngoài muc tiéu trén Mac

dù ngay cà khi dà hói nhàp thành mot khòi, càc khu vuc kinh té nói trén vàn chua thè so sành vói nhiéu nén kinh té dòc làp khàc ve tiém lue kinh té hay dung lugng thi truòng Song rò ràng là nam trong su hién dién vói tu càch mot khu vuc kinh té, càc nuóc trong khu vuc nói trén dà thu hùt dugc su chù y nhiéu han tu càc nhà kinh doanh, dàu tu ben ngoài nhò nàng lue kinh té tóng hgp dà dugc cài thién Su quan tàm tu ben ngoài dugc

cu thè hoà bang càc hgp dóng thuang mai, bang càc du àn dàu tu nuóc ngoài, sé tijmg buóc nàng dàn vi thè cùa càc nuóc nhò trén truòng quó'c té Khòng chi co sue thu hùt lón han, càc nuóc này con thòng nhà't dugc quan diém dòi vói càch cu xù bà't bình dàng

ma càc nuóc lón muò'n àp dàt^^

Khòng chi dùng lai ò càc tó chùc kinh té khu vuc don thuàn ve mat dia ly, nhiéu nuóc dang phàt trién con san sàng tham già càc hiép dinh khàc khi co lòi mòi, thàm chi mot so con rà't nàng dòng de xuàt, tìm kièm càc hiép dinh tuang tu a ngoài khu vuc dia

ly-Nèu nhu nhu càu cùa càc nuóc nhò là nàng cao vi thè thòng qua càc lién kèt khu vuc, thi càc nuóc lón lai muò'n thóng qua càc hiep dinh thuang mai tu do lói kéo càc nuóc khàc nhàm thièt làp mot tràt tu mói co lgi han cho ho trén bàn dò dia chfnh tri, dia

'''Gordon Mace and Lois Boelanger Hemispheric Regionalism in Perspective, Texas University 2001 trg 64

kinh té toàn càu Cuòc dua tranh ky két FTA giùa My va EU a khu vuc My latinh hay

cuòc canh tranh giùa Nhàt va Trung Quò'c ve vai trò lành dao trong viéc thié't làp khu

vuc màu dich tu do Dòng A là nhùng bang chùng ró ràng nhàt cho tinh hình trén Su

canh tranh ngói vi trong nén kinh té toàn càu khié'n càc nuóc này phài tìm càch tàng cuòng hgp tàc vói nhùng dòi tàc tiém nàng Viéc sàt cành ben nhau cùa ASEAN va càc nuóc Dòng Bàc A cùng là mot bién phàp hiJu hiéu tao ra sue manh dò'i trong dói vói viéc chia se càc lgi fch tai bàn dàm phàn WTO vói My va EU Nhùng cuóc dua tranh này co thè tao ra nhùng kfch thich nhàt dinh cho xu thè khu vuc hoà nhung mat khàc co

thè gay ra su hón loan nhu càch goi cùa nhà kinh té hoc Bhagwati là nhu mot bàt my Y

(Spagheti bowl)

Bào ho màu dich

Càc Hiép dinh thuang mai tu do luón co hai mat, mot mat tu do va mot mat bào

ho Màt tu do, uu dai dành cho càc nuóc thành vién va mat bào ho dành cho càc nuóc phi thành vién Dàc diém chung cùa càc FTA là càc nuóc thành vién thuong nàm trong mot khu vuc dia ly (lién quan dén viéc co thè giàm chi phf vàn chuyén), co nhiéu diém chung ve vàn hoà, lich su hoac thè che chfnh tri (nhàn tò dàn dén su hoà hgp de dàng hon) Thuc tè này dà dàn tói viéc nhiéu FTA dugc ky két nhàm muc dich bào ho màu dich trong mot khu vuc dia ly nhàt dinh Càc diéu khoàn ve nguyén tàc xuà't xù (Rules

of Origin) co hàu hét trong càc FTA the hién rò rét su bào ho, phàn biét dòi xù dòi vói càc san phàm co nguón gòc ngoài khu vuc Trong so dò, NAFTA, MERCOSUR the hién ró nhàt

So liéu do WTO dua ra cho thà'y 1/3 so lugng càc khòi màu dich hình thành ké

tu nàm 1948 dén nay ra dòi vào thàp nién truóc Càc bang chùng cho thà'y nhiìng khòi thuang mai này ra dòi chù yéu nhàm muc dich tàng cuòng chù nghla bào ho va làm chuyén huóng thuang mai Mó hình ca bàn ve lgi fch thuang mai mang lai cho nhùng nhà bào ho ly do thièt làp càc khòi thuang mai.de su dung quyén lue thi truòng dòi vói càc quò'c già khàc hoac càc khòi kinh té khàc

Càc càch tiép càn này chi ra ràng càc thoà thuàn thuang mai khu vuc co khuynh

hiróng mò ra viéc bào ho dó'i vói càc quóc già ben ngoài khu vuc, làm ành huòng tói xu thè tu do hoà thuang mai da phuang Nhiéu phàn tich cho thà'y su tan rà cùa he thò'ng thuang mai nhùng nàm 1930 là bang chùng rò ràng ve su ành huòng cùa chù nghla khu vuc Nguyén 1^ thóng thuong cùng chi ra ràng su lién két càc sàng kièn ve khu vuc vói nhùng àp lue bào ho dà góp phàn huy hoai he thò'ng da bién

Néu xét trong bòi cành WTO thi rò ràng càc FTA khu vuc va song phuang dang

tao ra su phàn biét dò'i xù, vi pham càc nguyén tàc Tòi hué quó'c MFN va Dò'i xù quó'c già NT cùa WTO Tuy nhién, viéc thiét làp càc tó chùc kinh té khu vuc lai khóng vi pham càc diéu luàt cùa WTO khi nò vàn dung diéu XXIV trong Hiép dinh thành làp WTO, trong dò cho phép càc nuóc co quyén thành làp càc khu vuc thuang mai tu do Luàt lé cùa WTO nhu vày vàn dang tón tai nhùng màu thuàn va càn cài tÓ Mac dàu

vày, day là mot viéc làm khóng he de dàng

1.3 THUC TIÉN HÒI NHAP KINH TE QUOC TE

1.3.1 Hòi nhap kinh té da phuang

Sau Chién tranh Thè giói thù hai, truóc nhu càu xày dung lai nén kinh té thè giói

bi tàn phà nàng né va tao ra càc ca che nhàm diéu tiét quan he kinh tè giùa càc nuóc, ben canh Qùy tién té Quó'c té (IMF) va Ngàn hàng Thè giói (WB), càc quó'c già dà dua

ra nhiéu de xuà't nhàm thiét làp To chùc Thuang mai Quó'c té (ITO) Y tuòng này dà khóng trò thành hién thuc do nhùng bà't dóng ve lgi fch giùa càc nuóc khòi xuóng va bi chi phò'i bòi qua nhiéu su kién dàn tói su hình thành cuòc chién tranh Lanh sau dò Trong suòt gàn 50 nàm cho dén truóc khi co su ra dòi cùa WTO (1947 - 1995), phàn lón thuang mai hàng hoà cùa thè giói dugc diéu tiét boi Hiép dinh chung ve thuang mai

va thué quan (GATT) ra dòi nàm 1947, vòn chi dugc coi là mot phuang tién thay thè tam thòi trong khi chò dgi su ra dòi cùa ITO

Trong gàn 50 nàm tón tai cùa he thòng GATT, thuang mai dà tra thành dòng lue manh me thùc day làng truòng kinh tè thè giói Nèu nhu ti trong thuang mai trong GDP cùa toàn càu chi chiém tuang duang 7% nàm 1950, thi hién dat 29% Truóc khi GATT

dugc dua vào thuc thi, thuang mai thè giói chi tàng chua day 2 làn trong giai doan 1900-1948 (gàn 50 nàm) Khi GATT dugc thuc thi, chi vói khoàng thòi gian 40 nàm (1950-1991), thuang mai thè giói dà tàng 50 làn Tu 1950 dén 1991, toc dò tàng truòng trung bình cùa thuang mai thè giói là 11,2%/nàm, gap 3 làn so vói toc dò tàng truòng GDP trung bình hàng nàm cùa thè giói trong cùng giai doan Tu 1948 dén 1997, thuang mai hàng hoà tàng 14 làn trong khi san xuàt cùa thè giói tàng 5,5 làn-''

Khòng chi càc nuóc phàt trién, nhùng nuóc de xuóng GATT, thu dugc lgi fch tu thucfng mai trong khung khó GATT, càc nuóc dang phàt trién cùng co nhiéu ca hói gàt hai lgi fch tu GATT Tu 1990-1996, ti lé tàng truòng kinh té bình quàn cùa càc nuóc dang phàt trién là 5,4%, gà'p 3 làn so vói ti le tàng truòng cùa càc nuóc phàt trién Trong cùng giai doan này, xuàt khàu tu càc nuóc còng nghiép sang dang phàt trién tàng trung bình 10,1%/nàm, trong khi tu dang phàt trién sang nuóc còng nghiép tàng trung bình 7,3%-^** 1/3 trong so 25 cuòng quó'c thuang mai hién là càc nuóc dang phàt trién Ti trong thuang mai cùa càc nuóc dang phàt trién trong thuang mai toàn càu dà tàng lén 32%, néu xu thè này tiép tue thi co thè vugt 50% vào nàm 2020

GATT dà dugc nhùng thành còng nhà't dinh trong viéc càt giàm hàng rào thuang mai dó'i vói thuang mai hàng hoà, nhung dà khóng dua dugc mot so hàng hoà "nhay càm" nhu thuang mai ve nòng san va det may, vào khuòn khó cùa minh Su kém hiéu qua cùa GATT hòc lo rò ràng han khi càc và'n de nhu thuang mai dich vu, dàu tu va sa hùu tri tue, ngày càng tra nén quan trong trong thuang mai thè giói nhung lai khòng dugc diéu chinh trong bàt cu cam kèt thuang mai da phuang nào Cài td lai nói dung cùa GATT nhàm tiép tue thè che hoà va thièt làp tràt tu mói cùa he thòng thuong mai

da phuang là mot muc tiéu trò nén quan trong han bao giò hét Day là tién de quan trong cho su hòi nhàp cao han trén pham vi toàn càu

Cho dù càc nuóc trong cà hai he thòng phàt trién va dang phàt trién déu dà dat dugc lgi fch trong khuòn khó GATT, nhung qua trình dàm phàn nhàm tàng cuòng nói dung cùa thuang mai da phuang cùng khòng he de dàng WTO chi dugc thành làp sau mot cuòc dàm phàn kéo dai trong suòt tàm nàm (1986-1994), dai nhàt trong lich su càc

" Tò chirc Thuang mai Thè' gidi, Bó Ngoai giao Viét Nam 2000

'" Tó chiJc Thirong mai Thè' giói Bó Ngoai giao Vièt Nam 2000

vòng dàm phàn trong qua trình tón tai va phàt trién cùa GATT Su thành làp cùa WTO ngày 1/1/1995, két qua cùa Vòng dàm phàn Uruguay, dà giùp nàng cao vi thè cùa thuang mai da phuang trong quan he quóc té Su ra dòi cùa WTO dà giùp tao ra thiét

che phàp V^ diéu chinh hai hoà han lgi fch cùa hai he thò'ng càc nuóc phàt trién va dang

phàt trién trong thuang mai thè giói Càc llnh vuc mói là dich vu, dàu tu va so hùu tri tue vòn là uu thè cùa càc nuóc phàt trién dà làn lugt dugc dua vào nói dung Hiép dinh

ve thuang mai dich vu GATS, Hiép dinh thuang mai lién quan dén càc hình thùc dàu tu TRIMs va Hiép dinh thuang mai lién quan dén quyén so hùu tri tue TRIPs Dóng thòi càc thè manh cùa càc nuóc dang phàt trién là hai linh vuc dét may va nòng nghiép cùng dugc dua vào nói dung thuc hién cùa he thòng thuang mai da phuang Ve ca bàn, nhùng quy dinh cùa WTO co tfnh ràng buòc han va chat che han so vói GATT

1.3.2 Hòi nhàp khu vuc va song phuang

Trào luu này dang dién tién mot càch vò cùng sòi dóng, "khòng chùa" mot khu vuc nào va dac biét sòi nói ò chàu Au, chàu My va chàu A Theo thòng ké cùa WTO, tfnh riéng nàm 2005 dà co khoàng 312 hiép dinh thuang mai khu vuc (RTA) dugc càc

nuóc thành vién thóng bào tói GATT/ WTO, trong dò 170 RTA vàn con hiéu lue thi

hành va theo càc uóc tfnh hién co khoàng 65 RTA dang dugc thuc thi song chua thóng bào vói GATT/WTO'^

* Càc FTA a Chàu Àu

Chàu Au là khu vuc di dàu trong viéc thiét lap mó hình khu vuc kinh té va cùng

là noi tàp trung nhiéu nhà't càc thoà thuàn thuang mai co tfnh khu vuc Trong dò, Lién minh chàu Àu (EU) luón dòng vai trò là chù thè tfch cuc nhàt trong viec trién khai càc PTA song phuang va khu vuc Tu viéc thié't lap mó hình don gian ban dàu là Còng dóng Than Thép (1957) dén nay EU dà trò thành mot khu vuc kinh té co mùc dò hói nhàp cao nhà't, lién minh kinh té va chfnh tri giùa càc nuóc thành vién Nàm trong chfnh sàch mot chàu Àu thò'ng nhà't, viec thùc day ky kél càc hiép dinh thuang mai tu do trong

'** Bùi Trucmg Giang, Xu hudng hình thành càc hiép dinh thuang mai tir do (FTA) trén the giói ngày nay: Nhùng nhàn tó' thùc day va dàc diém chù yé'u, Tap chi' Nhirng và'n de Kinh té' thè' giói sO' 2 (2006)

khung khd EU là mot bó phàn quan trong trong he thò'ng càc chinh sàch nhàm tàng cuòng qua trình nhàt thè hoà Chàu Àu Trò thành EU-28, khóng gian thi truòng chung

Chàu Àu hién dà co quy mó 450 trieu dàn, GDP uóc dat khoàng 11.000 ty USD va chiém 18% ty trong thuong mai toàn càu Ben canh viéc mò ròng nói khòi, EU cung tich cuc tìm kiém càc Hiép dinh thuang mai tu do vói càc dò'i tàc ben ngoài Nàm 1989,

EC k^ vói 55 nuóc dang phàt trién thuòc càc khu vuc chàu Phi va chàu My Thoà uóc Lome IV dành che dò thuong mai uu dai cho càc nuóc này Gàn day, EC dà ky vói khòi Thi truòng chung Nam My (MERCOSUR) hiép dinh tu do màu dich giùa hai khói (Theo thò'ng ké, chi riéng EU 15 cung dà ky két I l i hiép dinh thuang mai song phuang vói dò'i tàc ngoài khói)

Ben canh nhàn tò chfnh là EU, nhihig thay dói gàn day trén bàn co chfnh tri chàu

Àu hién cung dang hình thành lén nhihig nhàn tò mói, hiia hen mot phong trào FTA manh me hon ò khu vuc này Su tan rà cùa he thòng XHCN ò Dóng Àu va Lién bang

Xó vié't cung dà tao ra mot sÒ chiéu huóng lién két khu vuc mói a chàu Àu

Thù nhàt, chiéu huóng càc nuóc trung bình va nhò sàp nhàp va lién két vói càc

nuóc lón nhu EU va Nga, hình thành lén nhùng khu vuc kinh té co quy mó lón Mot so nuóc hói dii diéu kién va khà nàng kinh té vugt tròi trong so càc nén kinh té chuyén dòi

dà sàp nhàp vào EU (dcft mò ròng thang 5/2005 dà nàng so thành vién cùa EU lén 25, trong dò co 8 nuóc Dòng Àu vùa duac két nap) Còng dóng càc quó'c già dòc lap (CIS) góm 15 thành vién dugc thành làp vói hat nhàn là Lién bang Nga va càc nuóc thành vién Lién Xó cu (chù yéu là càc nuóc thuòc Dóng Àu va chàu À) Nàm 1996, 4 nuóc thuòc CIS là Nga, Belarus, Kazakhstan va Kyrgistan dà ky Hiép dinh thành lap Lién minh Thué quan va thém Tadjikistan vào thàng 2/1999

Thù hai, mot so nén kinh té co quan he gàn gùi ve mat lich su, vàn hoà, dia ly dà

thié't làp hai khu vuc thuang mai tu do co quy mò trung bình Khu vuc thuang mai tu

do Trung Àu (CEFTA) ra dòi nàm 1992 vói muc tiéu thiét làp mot khu vuc mau dich tu

do trong vòng 8 nàm, góm Balan, Hungari, Còng hoà Séc, Slovakia sau dò mò róng két nap thém Rumani, Bungari va Slovenia Càc nuóc xung quanh Bién Den cùng dà thành làp Khu vuc hop tàc kinh té càc nuóc vùng Bién Den (ECABS), khu vuc thuang mai tu

do cùa càc nuóc vùng Baltic (BFTA) góm Etxtónia, Làtvia va Lft-va cùng dugc thành làp cùng thòi diém

* Càc FTA or Chàu My:

Qua trình hói nhàp ò chàu My dà dièn ra tu khà làu, Hiép hòi màu dich tu do My Latinh (LAITA -góm Argentina, Bolivia, Brazil, Chile, Mexico, Paraguay, Perù,

Uruguay, Colombia, Ecuador, Venezuela) dugc thành làp theo Hiép uóc Montevideo tu

nàm 1960 Tuy vày do nhùng giói han ve diéu kién kinh té va su ròi ren ve chfnh tri cùa khu vuc nén su hói nhàp thuc té dièn ra khóng nhu mong dgi

Cuòc khùng hoàng ng nhùng nàm 1980 dà dat càc nuóc dang phàt trién a Tày bàn càu truóc mot cuòc cài càch sàu ròng Mot trong nhùng huóng cài càch dò là thi hành chfnh sàch tu do hoà thuang mai Hiép hói lién két My Latinh (LAIA) dà dugc thành làp vào nàm 1980 thay thè cho LAFTA khóng co hiéu qua truóc dò Hiép hòi này

dà thùc day hói nhàp khu vuc bang càc nà'c khàc nhau, nà'c khu vuc va nà'c tiéu khu vuc Nàm 1991, Argentina, Brazil, Paraguay, Uraguay ky Hiép uóc thành làp Thi truòng chung Nam My (MERCOSUR) Làn lugt, càc nuóc a khu vuc Trung My cùng rat tfch cuc cùng co' càc thoà thuàn khu vuc va tìm kiém càc thoà thuàn thuang mai song phuang Còng dóng ANDEAN (ANDEAN Community), khòi Thi truòng chung Trung

My (CACM) va Còng dóng càc nuóc vùng Caribbean (CARICOM) là nhùng vi du sinh dóng

Cài càch thuang mai cùa My latinh cam két sàu han dòi vói cà trong va ngoài khu vuc Dugc két hgp bang càc càch tiép càn song phuang, khu vuc va da phuang, càc hiép dinh tiéu khu vuc này dà khuyén khfch mò cùa thuang mai, trong dò mùc thué quan bình quàn dà giàm tu 40% vào giùa nhùng nàm 1980 xuóng con 12% nàm 2000"^^'

Xu huóng này cùng dà làm già tàng ca hòi cùa mot y tuong ma chinh càc nuóc này cùng khóng nhàn thùc rò ràng truóc dò, y tuong thành lap mot khu vuc màu dich tu do chàu My FTAA

*" Inter-American Developmeni Bank, Beyond Borders: The New Regionalism in Latin America Economie and Social Progress Reporl, Washington DC.2002, trg 25,32-33 va 62

Tuy càc nuóc My Latinh là nhùng nuóc khòi xuóng cho qua trinh hòi nhàp cùa

Tày bàn càu song qua trình này chi thuc su sòi dòng khi co su tham già cùa nhàn tò chù chòt là Hoa Ky Ngay sau khi Hiép dinh thié't làp Khu vuc Màu dich Tu do Canada-My

(CUSFTA) co hiéu lue (1989), My, Canada va Mexico dà nhanh chóng tién hành

thuong luong ve viéc làp Khu vuc màu dich tu do Bac My (NAFTA) NAFTA ra dòi nàm 1994 vói nhùng thành cóng nhà't dinh duac coi là mot buóc ngoat quan trong trong nhàn thùc cùng nhu hành dòng ve lién két kinh tè' khu vuc cùa My Làn song FTA dièn

ra ò Chàu My hién nay chù yé'u duói su dàn dàt cùa nén kinh té' lón nhà't thè' giói là My

Chi trong khoàng 5 nàm trò lai day, so lugfng FTA My ky két vói càc nuóc ò khàp càc

chàu lue trén the' giói dà nhiéu han gap nhiéu làn so FTA dugc ky két truóc dò, dóng

thòi tao ra "hiéu ùng duói bàt FTA" vói mot loat càc quó'c già khàc trong khu vuc cùng

nhu trén thè'giói

Ben canh càc tó choc kinh té' khu vuc riéng biét, hién càc nuóc chàu My dang huóng tói viéc hình thành mot khu vuc thuang mai tu do lón nhà't tu truóc dén nay Ké hoach thiét làp FTAA vói 34 thành vién kéo dai tu cuc bàc Canada xuóng cuc nam Argentina, mot su két nói NAFTA vói MERCOSUR, cóng dóng ANDEAN, CACM va CARICOM dà dugc khòi xuóng tai Hòi nghi Thugng dinh càc nuóc Chàu My tai Maiami (My) nàm 1994 FTAA dang dàn trò thành hién thuc sau khi tùng buóc cùa thoà thuàn (dugc nguyén thù 34 nuóc thành vién chinh thùc phé chu^n tai Hòi nghi Thugng dinh càc nuóc chàu My tai Santiago (Chilé) nàm 1998) dang dugc rào riét tién hành

* Càc FTA a Chàu A

Su càng thàng cùa thòi Chién tranh lanh, su xung dot sàu sàc ve tu tuong va quàn

su bao trùm quan he giùa càc nuóc chàu A trong nhùng thàp nién truóc dò dà dugc thay thè bang mot hình ành chàu A thuc dung, hoà giài va coi ma Sau su ra dòi cùa Dièn dàn kinh té khu vuc chàu A - Thài Bình Duang APEC (1989), mot loat càc sàng kién

thiét làp khu vuc màu dich tu do dà dugc trién khai va phàt trién manh me Trong so dò dàng luu y là Khu vuc Màu dich tu do cùa càc nuóc thuóc Hiép hói ASEAN - AFTA,