Với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế các hình thức tín dụng cũng phát triển theo. Nó đòi hỏi việc thanh toán giữa các bên liên quan cần nhanh chóng, thuận tiện và đảm bảo an toàn. Trong quá trình phát triển, hối phiếu đã trở thành một công cụ lưu thông tín dụng có thể giảm đáng kể những rủi ro, thiệt hại trong quá trình thực hiện các giao dịch mua bán, đáp ứng được nhu cầu thanh toán trong trường hợp có sự khác nhau về địa lý giữa nơi bán và nơi mua. Và hiện nay, hối phiếu vẫn giữ vai trò quan trọng trong hoạt động thương mại quốc tế.
Trang 1Đề tài: Thực trạng sử dụng hối phiếu trong thanh toán quốc tế của các doanh nghiệp Việt Nam.
MỞ ĐẦU
Với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế các hình thức tín dụng cũng phát triển theo Nó đòi hỏi việc thanh toán giữa các bên liên quan cần nhanh chóng, thuận tiện và đảm bảo an toàn Trong quá trình phát triển, hối phiếu đã trở thành một công cụ lưu thông tín dụng có thể giảm đáng kể những rủi ro, thiệt hại trong quá trình thực hiện các giao dịch mua bán, đáp ứng được nhu cầu thanh toán trong trường hợp có sự khác nhau về địa lý giữa nơi bán và nơi mua Và hiện nay, hối phiếu vẫn giữ vai trò quan trọng trong hoạt động thương mại quốc tế
I Khái quát về hối phiếu.
1 Khái niệm và bản chất của hồi phiếu.
Thương mại phát triển kéo theo sự gia tăng nhu cầu về vốn; các thương nhân
có thể vay vốn ngân hàng hoặc vay các thương nhân khác thông qua hình thức mua bán chịu hàng hoá trên cơ sở lòng tin giữa các thương nhân, các thương nhân cũng phải sáng tạo ra phương thức thanh toán mới mà không sử dụng cách trả tiền ngay như thông thường
Thương phiếu được biết đến như những văn bản ghi nhận nợ khi các thương gia mua bán chịu hàng hóa thực chất đây là quá trình “chứng chỉ hóa các hợp đồng mua bán chịu giữa các thương nhân”
Vào cuối thế kỷ XII, đầu thế kỷ XIII Hối phiếu được sử dụng phổ biến với tư cách công cụ thanh toán có thể chuyển nhượng Đến khoảng thế kỷ XIV, XV các thương nhân đã sử dụng hối phiếu đòi nợ và hối phiếu dùng thanh toán bù trù giữa
Trang 2các khoản vay và cho vay với nhau trên cơ sở thương phiếu Khi đó, hối phiếu được sử dụng như một công cụ thanh toán trong quan hệ mua bán trả chậm, vừa là công cụ tín dụng Ở Việt Nam, hối phiếu xuất hiện khá muộn, vào thời gian Việt Nam là thuộc địa của Pháp Thời kỳ này, hối phiếu được sử dụng chủ yếu trong quan
hệ đối ngoại, thường là được sử dụng để trả nợ nước ngoài
Sau này, ngay cả khi đã giành được độc lập thì hối phiếu không được nhắc đến Bởi vì trong cơ chế cũ, Nhà nước không thừa nhận tín dụng thương mại hay “quan
hệ mua bán chịu hàng hóa”, vì nền kinh tế kế hoạch hóa là nền kinh tế có mục tiêu,
kế hoạch cụ thể, tất cả thực hiện theo kế hoạch Thậm chí có người cho rằng tín dụng thương mại là loại quan hệ chiếm dụng vốn lẫn nhau Tuy nhiên, trên thực tế trong quan hệ thương mại và dân sự vẫn có những quan hệ mua bán chịu nhưng nó thường được ghi nhận bằng các giấy ghi nợ và nếu xảy ra tranh chấp thì sẽ được giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự
* Khái niệm Hối phiếu: Hối phiếu là lệnh đòi tiền vô điều kiện do một người
kí phát cho một người khác, yêu cầu người này khi nhìn thấy hối phiếu, hoặc đến một ngày cụ thể nào đó có thể xác định trong tương lai phải trả một số tiền nhất định cho một người nào đó, hoặc theo lệnh của người này trả cho người khác, hoặc trả cho người cầm hối phiếu
*Về bản chất: Hối phiếu là một hành vi pháp lý đơn phương - để ràng buộc
nghĩa vụ của mình đối với việc thanh toán hối phiếu Tuy nhiên, chỉ khi hành vi pháp lý đơn phương ấy được thực hiện dưới hình thức và nội dung theo luật định thì nó mới ràng buộc nghĩa vụ thanh toán hối phiếu của chủ thể đó Hành vi pháp
lý đơn phương bao gồm: Hành vi ký phát hành, ký chấp nhận, ký bảo lãnh và ký chuyển nhượng hối phiếu của người ký phát hành, người bị ký phát, người bảo lãnh, người chuyển nhượng
Trang 32 Các đặc trưng của hối phiếu
Một là, Hối phiếu được nhìn nhận là trái vụ của một bên, do hối phiếu được
hiểu là một lệnh trả tiền hoặc cam kết trả tiền vô điều kiện của người phát lệnh (người ký phát, người phát hành) cho người thụ hưởng Khi đó câu hỏi được đặt ra là: tính chất vô điều kiện của việc trả tiền được thiết lập đối với ai và thiết lập từ khi nào:
Đối với người ký phát : kể từ khi lập hối phiếu
Đối với người bị ký phát : kể từ khi chấp nhận hối phiếu
Đối với bảo lãnh : kể từ khi ký bảo lãnh
Đối với chuyển nhượng : kể từ khi hối phiếu được chuyển nhượng hợp lệ
Hai là, hối phiếu có tình trừu tượng Xuất phát từ hình thức và nội dung của hối
phiếu, ta thấy trên hối phiếu chỉ ghi số tiền phải trả hoặc cam kết trả mà không ghi nguyên nhân Trong lưu thông giá trị của hối phiếu không bị ràng buộc vào nguyên nhân phát sinh ra nó Điều đó có nghĩa là khi một hối phiếu được phát hành và chuyển giao cho người khác thì nó trở thành một chứng thư độc lập và được phép lưu thông mà không phụ thuộc vào việc có tồn tại hay không một giao dịch cơ sở, miễn là trong thời hạn còn hiệu lực
Ba là, Hối phiếu có tính lưu thông (là một công cụ có thể được chuyển
nhượng) trong thời hạn hối phiếu có hiệu lực, hối phiếu được mua bán trong giao lưu thương mại giữa các thương nhân hoặc giữa thương nhân với một ngân hàng
Bốn là , hối phiếu là một công cụ thanh toán Ngoài ra, hối phiếu còn là một
loại công cụ tín dụng nó được sử dụng rộng rãi trong thương mại, đặc biệt là thương mại quốc tế Các thương nhân sử dụng hối phiếu thay cho tiền mặt vì nhiều
Trang 4mục đích khác, có thể là trong quan hệ mua bán trả chậm có bảo đảm, có thể là nhằm tạo sự thuận lợi cho các bên trong quan hệ kinh doanh mà khi sử dụng tiền mặt để thanh toán sẽ không đạt được, vì hối phiếu có thể đem ra mua bán, trao đổi hay đem chiết khấu tại ngân hàng, hay lưu thông trong dân sự Chính đặc điểm này
đã giúp hối phiếu ngày càng được sử dụng rộng rãi
Năm là, hối phiếu có thời hạn thanh toán ngắn, thường thì không quá ba tháng.
Việc quy định này trước hết là nhằm đảm bảo quyền lợi cho người thụ hưởng, thời gian càng dài, rủi ro càng lớn, bởi vậy quy định một thời hạn thanh toán ngắn tạo nên một tâm lý an tâm cho thương nhân khi sử dụng và cầm giữ hối phiếu
Mặt khác, việc quy định một thời hạn thanh toán ngắn còn thúc đẩy sự lưu thông hối phiếu, qua đó việc sử dụng hối phiếu trở nên thông dụng hơn Thời hạn thanh toán ngắn giúp người cho người ký phát có thể chuyển nhượng hối phiếu với khả năng thanh khoản cao Ngoài ra, nó còn tác động đến kỹ năng thoả mãn yêu cầu của khách hàng (thỏa mãn yêu cầu về vốn và hàng hóa)
3 Phân loại Hối phiếu.
Hiện nay có rất nhiều tiêu chí phân loại hối phiếu, tuy nhiên người ta thường căn cứ vào một số tiêu chí sau :
- Căn cứ vào người tạo lập hối phiếu, hối phiếu bao gồm: hối phiếu đòi nợ do
người ký phát lập và hối phiếu nhận nợ do người phát hành lập
Hối phiếu đòi nợ là chứng chỉ có giá do người ký phát lập yêu cầu người bị ký phát thanh toán không điều kiện một số tiền xác định khi có yêu cầu hoặc vào một thời gian nhất định trong tương lai cho người thụ hưởng hoặc trả theo lệnh của người này hay trả cho người cầm hối phiếu Trên cơ sở sự ràng buộc trách nhiệm của người bị ký phát thì hối phiếu đòi nợ bao gồm hai loại là:
Trang 5+ Hối phiếu chưa được ký chấp nhận, trong trường hợp này người bị ký phát chưa bị ràng buộc nghĩa vụ thanh toán hối phiếu;
+ Hối phiều đã được người bị ký phát ký chấp nhận trong đó người bị ký phát trở thành người chấp nhận, ràng buộc mình với nghĩa vụ thanh tóan khi hối phiếu
đó đáo hạn
Hối phiếu nhận nợ là chứng chỉ có giá do người ký phát lập, cam kết thanh toán không điều kiện một số tiền xác định khi có yêu cầu hoặc vào một thời gian nhất định trong tương lai cho người thụ hưởng hoặc trả theo lệnh của người này hoặc trả cho người cầm hối phiếu Thông qua việc phát hành hối phiếu, người phát hành thừa nhận khoản nợ của mình đồng thời cam kết thanh toán khi hối phiếu đến hạn thanh toán
- Căn cứ vào thời hạn trả, hối phiếu bao gồm: hối phiếu được thanh toán sau một
thời hạn nhất định, hối phiếu được thanh toán sau khi được chấp nhận và hối phiếu được thanh toán ngay sau khi xuất trình;
Hối phiếu được thanh toán sau một thời hạn nhất định là các hối phiếu mà trên
đó ghi rõ hối phiếu sẽ được thanh tóan vào một ngày xác định hay sau một thời hạn nhất định, thông thường người phát hành có thể quy định thời hạn thanh toán theo một trong số các cách sau: “hối phiếu sẽ được thanh tóan vào ngày” hay “ hối phiếu được thanh toán sau 30 ngày kể từ ngày phát hành” hay “hối phiếu được thanh tóan sau 20 ngày kể từ ngày được chấp nhận”
- Căn cứ vào việc thanh toán có kèm chứng từ thương mại hay không, hối phiếu
gồm;
Hối phiếu thanh toán có kèm bộ chứng từ và hối phiếu thanh toán không kèm
bộ chứng từ; hình thức này được sử dụng phổ biến trong thương mại quốc tế
Trang 6Trong đó hối phiếu thanh toán có kèm bộ chứng từ có phần nào giống với hình thức thanh toán bằng cách mở thư tín dụng L/C Vì kèm theo hối phiếu, nguời thụ hưởng, người cầm giữ phải có đầy đủ bộ chứng từ chứng minh việc hoàn thành nghĩa vụ của mình, sau đó hối phiếu mới được thanh toán
- Căn cứ vào tính chất chuyển nhượng, hối phiếu bao gồm: hối phiếu có thể
chuyển nhượng và hối phiếu không thể chuyển nhượng Hối phiếu có thể chuyển nhượng là các hối phiếu mà trong đó không có các cụm từ như “cấm chuyển nhượng” hoặc “không được chuyển nhượng” hay các cụm từ có ý nghĩa tương đương
- Căn cứ vào phạm vi sử dụng, hối phiếu bao gồm: hối phiếu nội địa và hối
phiếu quốc tế
Hối phiếu nội địa là hối phiếu được phát hành và thanh toán trong phạm vi lãnh thổ của một quốc gia hoặc được ký phát tại một quốc gia để đòi tiền một người khác trong cùng lãnh thổ quốc gia đó thì được coi là hối phiếu nội địa (hối phiếu trong nước)
Hối phiếu quốc tế là hối phiếu được phát hành và thanh toán tại hai quốc gia khác nhau hoặc được phát hành để đòi tiền một người khác ở nước ngoài Việc xác định hối phiếu là hối phiếu nội địa hay hối phiếu quốc tế có ý nghĩa to lớn trong việc xác định luật điều chỉnh quan hệ pháp luật hối phiếu
- Căn cứ vào cơ sở hình thành: hối phiếu bao gồm: hối phiếu thực và hối
phiếu khống Thực chất hiện nay trong pháp luât các nước hầu hết không còn đề cập đến tiêu chí phân biệt này Tuy nhiên, trong một số học thuyết thì đây là một căn cứ để phân biệt hối phiếu Theo đó, nếu trên cơ sở một giao dịch có thực xảy ra trước đó làm phát sinh quan hệ hối phiếu thì hối phiếu đó được coi là hối phiếu
Trang 7thực Mặt khác nếu hối phiếu không dựa trên một giao dịch có thực theo quy định của pháp luật thì sẽ bị coi là hối phiếu khống
4 Vai trò của hối phiếu.
- Đối với các bên tham gia quan hệ thương mại:
Hối phiếu với vai trò là công cụ thanh toán sẽ giúp cho người bán, bán được hàng (chủ nợ) có ngay được tài sản tài chính (“công cụ nợ”có thể lưu thông hoặc dùng vật cầm cố bảo đảm cho nghĩa vụ trong các giao dịch khác) người sở hữu nó
có thể thanh khoản dễ dàng
Hối phiếu còn tạo cơ hội cho người muốn mua hàng có thể thỏa mãn nhu cầu của mình ngay cả khi không có tiền thanh toán ngay
Hối phiếu còn đảm bảo quyền lợi cho người thụ hưởng (tính bất khả kháng, khả năng truy đòi, trách nhiệm liên đới của người có liên quan đến việc thanh toán tiền trên hối phiếu
Hối phiếu với tư cách là công cụ tín dụng giúp các thương nhân có thể huy động được thêm vốn kinh doanh với ưu thế riêng, vì thời hạn linh hoạt, điều kiện
và thủ tục đơn giản;
Đối với ngân hàng, hối phiếu giúp các ngân hàng có mở rộng hơn phạm vi, đối tượng cấp tín dụng thông qua hình thức chiết khấu hoặc cho vay cầm cố hối phiếu Việc cấp tín dụng của các TCTD dựa trên cơ sở có hối phiếu thì mức độ an toàn trong việc cấp tín dụng cũng được bảo đảm hơn Ngoài ra, việc sử dụng hối phiếu giúp ngân hàng đòi nợ dễ dàng hơn đối với những món nợ đã cho vay (ngân hàng
là người ký phát)
Trang 8Việc sử dụng hối phiếu giúp ngân hàng Trung ương thực thi chính sách tiền
tệ được dễ dàng hơn Bởi vì có hối phiếu NHTW thực hiện nghiệp vụ tái cấp vốn ngắn hạn (dưới hình thức chiết khấu, tái chiết khấu hoặc cho vay cầm cố hối phiếu); nghiệp vụ thị trường mở thuận tiện hơn trong thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia của mình
Hối phiếu có vai trò thúc đẩy sự phát triển của kinh tế - xã hội,
Do hối phiếu được hình thành chủ yếu trong quan hệ mua bán chịu hàng hóa nên thúc đẩy quan hệ thương mại phát triển –lưu thông hàng hoá đẩy nhanh kích thích sản xuất kinh doanh làm lành mạnh hoá quan hệ thanh toán trong nền kinh tế
Việc sử dụng hối phiếu sẽ làm giảm áp lực về vốn đối với các doanh nghiệp trong nền kinh tế đồng thời giúp các doanh nghiệp có thể bổ sung nguồn vốn thực của mình khi có nhu cầu làm tăng cơ hội kinh doanh cho các thương nhân, vì cơ hội mua hàng không chỉ thuộc về các thương nhân có tiền mà cơ hội được san sẻ cho cả các thương nhân tạm thời không có khả năng thanh toán ngay tiền hàng
Việc sử dụng hối phiếu còn góp phần nâng cao tinh thần trách nhiệm và độ tin tưởng lẫn nhau giữa các thương nhân Ưu điểm này được thể hiện rõ nét trong quá trình phát hành và thanh toán hối phiếu có kèm bộ chứng từ Theo đó, người thụ hưởng hay người cầm giữ muốn được thanh toán thì phải đảm bảo đã thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ của mình
Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm trên thì việc sử dụng hối phiếu cũng chứa đựng nhiều rủi ro, cụ thể như:
Một là, do hối phiếu có tính độc lập tương đối đối với các giao dịch cơ sở
nên dễ tạo khe hở cho những hối phiếu khống Đây là việc phát hành hối phiếu không trên cơ sở quan hệ mua bán hàng hóa giữa các thương nhân mà các bên thỏa
Trang 9thuận phát hành hối phiếu nhằm mục đích đem chiết khấu tại ngân hàng để lấy tiền
Hai là, đối với những hối phiếu không có bảo lãnh hay khả năng tài chính
của người có nghĩa vụ thanh toán không rõ ràng cũng có thể đem đến những rủi ro trong thanh toán đối với người nhận chuyển nhượng, người thụ hưởng hối phiếu
5 Các nghiệp cụ liên quan đến sử dụng hối phiếu:
- Chấp nhận hối phiếu: (Acceptance)
Hối phiếu sau khi được ký phát phải được xuất trình cho người trả tiền để người này ký chấp nhận trả tiền, nhất là đối với hối phiếu có kỳ hạn Một hối phiếu đã được ký chấp nhận mới có sự tin cậy trong thanh toán Thời hạn chấp nhận có thể được giải thích theo hai trường hợp sau đây:
Thứ nhất, nếu hai bên không có quy định gì khác thì theo luật quy định thời hạn chấp nhận là 12 tháng kể từ ngày ký phát hối phiếu
Thứ hai, nếu hai bên quy định rõ với nhau trong hợp đồng mua bán hoặc trong thư tín dụng thời hạn cụ thể phải xuất trình hối phiếu để chấp nhận, thì hối phiếu phải được xuất trình để chấp nhận trong thời hạn đó
- Ký hậu hối phiếu: (Endorsement)
Ký hậu hối phiếu là hình thức để chuyển nhượng hối phiếu Người hưởng lợi muốn chuyển nhượng hối phiếu cho người khác thì phải ký vào mặt sau của tờ hối phiếu rồi chuyển hối phiếu cho người đó
Ký hậu được ghi ở mặt sau của hối phiếu dưới 4 hình thức sau đây:
Trang 10Ký hậu trắng (Blank endorsement) là việc ký hậu không chỉ định người được hưởng quyền lợi hối phiếu do thủ tục ký hậu mang lại Người ký hậu chỉ ký tên ở mặt sau của hối phiếu hoặc nếu có ghi thì chỉ ghi chung chung như “trả cho ” Với cách ký hậu này, người nào cầm hối phiếu sẽ trở thành người được hưởng quyền lợi hối phiếu và việc chuyển nhượng kế tiếp của người cầm phiếu này không cần phải ký hậu nữa, chỉ cần trao tay là đủ Người cầm phiếu có thể chuyển hình thức
ký hậu trắng này sang hình thức ký hậu khác
Ký hậu theo lệnh (To order endorsement) là việc ký hậu chỉ định một cách suy đoán ra người hưởng lợi hối phiếu do thủ tục ký hậu mang lại Người ký hậu chỉ cần ghi câu “trả theo lệnh ông X” và ký tên.Với cách ký hậu này , hối phiếu sẽ được chuyển nhượng kế tiếp nhau đến khi nào người hưởng lợi cuối cùng không
ký hậu chuyển nhượng nưã nhưng phải trước khi hối phiếu đến hạn trả tiền Vì vậy, ký hậu theo lệnh là loại ký hậu rất thông dụng trong thanh toán quốc tế
Ký hậu hạn chế (Restritive endorsement) là việc ký hậu chỉ định rõ ràng người được hưởng lợi hối phiếu và chỉ người đó mà thôi Đối với loại ký hậu này,không thể chuyển nhượng tiếp hối phiếu này cho người khác bằng thủ tục ký hậu nữa
Ký hậu miễn truy đòi (Without recourse endorsement) là việc ký hậu mà người
ký hậu ghi thêm câu “Miễn truy đòi người ký hậu” cùng với một trong ba loại ký hậu nêu trên Đối với loại ký hậu này, trong trường hợp này, một khi hối phiếu bị
từ chối trả tiền thì không được truy đòi lại tiền của người ký hậu trực tiếp của mình Nếu hối phiếu có nhiều người ký hậu theo lệnh đều ghi chữ “miễn truy đòi” vào chỗ ký hậu của mình, còn có một hay nhiều người không ghi chữ “miễn truy đòi” thì đương nhiên những người này không được hưởng quyền miễn truy đòi nên nếu như hối phiếu bị từ chối thanh toán thì họ phải đứng ra thanh toán cho