Tiếp tục nghiên cứu thành phần hóa học phần dưới mặt đất cây Phong Quỳ Sa pa

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA Y DƯỢC

HOÀNG THỊ HUYỀN DIỆU

TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC PHẦN DƯỚI MẶT ĐẤT

CÂY PHONG QUỲ SA PA

(Anemone chapaensis Gagnep.)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH DƯỢC HỌC

Khóa: QH.2013.Y

Người hướng dẫn: 1 ThS HÀ THỊ THANH HƯƠNG

2 TS NGUYỄN HỮU TÙNG

HÀ NỘI-2018

Trang 2

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình hoàn thiện khóa luận tốt nghiệp này, em nhận được sự quan tâm, góp ý, chỉ bảo tận tình từ các thầy cô giá, các anh chị, gia đình và bạn bè

Em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới ThS.Hà Thị Thanh Hương, Giảng viên Bộ môn Dược liệu và Dược cổ truyền và TS Nguyễn Hữu Tùng, Giảng viên Bộ môn Hóa dược và Kiểm nghiệm thuốc, Khoa Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho em hoàn thiện khóa luận này

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô Bộ môn Hóa dược và Kiểm nghiệm thuốc, Khoa Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội đã giúp đỡ, tận tình chỉ dẫn cho em thực hiện nghiên cứu

Em xin gửi lời cảm ơn tới anh Phạm Giang Nam vì những chỉ bảo tận tình, giúp đỡ trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện khóa luận này

Em xin cảm ơn tới các anh chị nghiên cứu viên phòng Hóa phân Tiêu chuẩn, Viện Dược liệu đã tạo điều kiện giúp đỡ em rất nhiều trong quá trình nghiên cứu tại Viện

tích-Em gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô trong Khoa Y Dược đã dạy dỗ, trang bị kiến thức chuyên môn, tạo điều kiện cho em trong suốt quá trình học tập tại trường

Cuối cùng em xin cảm ơn tới gia đình, bạn bè luôn quan tâm, động viên, giúp đỡ cho em hoàn thiện khóa luận này

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà nội, tháng 4, năm 2018

Sinh viên

Hoàng Thị Huyền Diệu

Trang 3

DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

Ethyl acetat Gypsum fluorescent 254nm Proton Nuclear Magnetic Resonance High Performance Liquid Chromatography Metanol

Mass Spectroscopy Reverse Phase C-18 Sắc ký lớp mỏng Ultra violet

Trang 4

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN 2

1.1 Tổng quan về chi Anemone 2

1.1.1 Vị trí, phân loại 2

1.1.2 Đặc điểm thực vật 2

1.1.3 Số lượng và phân bố chi Anemone 2

1.2 Tổng quan về cây Phong quỳ Sa Pa (Anemone chapaensis Gagnep.) 5

1.2.1 Đặc điểm thực vật 5

1.2.2 Phân bố 6

1.3 Thành phần hóa học chi Anemone 6

1.3.1 Các saponin 6

1.3.2 Các flavonoid 10

1.3.3 Một số thành phần hóa học khác 11

1.4 Tác dụng sinh học chi Anemone 14

1.4.1 Công dụng trong dân gian 14

1.4.2 Công dụng sinh học được nghiên cứu 15

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 16

2.1 Đối tương nghiên cứu 16

2.2 Hóa chất trang thiết bị 16

2.2.1 Hóa chất 16

2.2.2 Thiết bị, máy móc, dụng cụ 16

2.3 Phương pháp nghiên cứu 17

2.3.1 Phương pháp xử lý mẫu và chiết xuất 17

2.3.2 Phương pháp phân lập, phân tách các hợp chất 18

2.3.3 Phương pháp xác định công thức hóa học 18

2.3.4 Phương pháp phân tích định tính các hợp chất bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) 20

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 21

3.1 Phân lập và xác định cấu trúc hợp chất từ phần dưới mặt đất cây Phong quỳ Sa Pa 21

Trang 5

3.1.2 Xác định cấu trúc hợp chất thu được 22

3.2 Phân tích định tính hợp chất bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao 28

3.3 Bàn luận 29

KẾT LUẬN 30

KIẾN NGHỊ 30 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤC LỤC 1

PHỤC LỤC 2

Trang 6

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1: Phân bố 50 loài sử dụng làm thuốc 2 Bảng 3.2 Số liệu phổ 1H và 13C-NMR của hợp chất PQRB 23

Trang 7

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Tiêu bản thực vật Anemone chapaensis Gagnep.[28] 6

Hình 1.2 Cấu trúc khung olean 7

Hình 1.3 Các bộ khung olean cơ bản (nhóm A) phân lập từ chi Anemone 7

Hình 1.4 Các hợp chất saponin phân lập tư Anemone raddeana Regel 8

Hình 1.5 Các bộ khung triterpen cơ bản khác (nhóm B,C,D) từ chi Anemone 9

Hình 1.6 Một số flavonoid phân lập được từ chi Anemone 11

Hình 2 Sơ đồ tách chiết dược liệu 18

Hình 3.1 Sơ đồ phân lập một số hợp chất từ phân đoạn BuOH của rễ cây Phong quỳ Sa Pa 22

Hình 3.2 6 tín hiệu methyl mũi đơn 25

Hình 3.3 Tín hiệu CH3 trên phổ DEPT 26

Hình 3.4 Phổ 13C-NMR: Tín hiệu olefin và cacboxylic 26

Hình 3.5 Phổ 1H-NMR: 3 protons anomer hợp chất PQRB1 27

Hình 3.6 Công thức cấu tạo hợp chất PQRB1 28

Hình 3.7 Sắc ký đồ HPLC của hợp chất PQRB1 29

Hình 3.8 Sắc ký đồ HPLC của cao phân đoạn n-butanol phần dưới mặt đất cây Phong quỳ Sa Pa 29

Trang 8

ĐẶT VẤN ĐỀ

Hiện nay xu hướng sử dụng các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ thiên nhiên đang phát triển với ưu điểm chứa nhiều thành phần quý, điều trị hiệu quả, ít có tác dụng phụ Vì vậy chúng ta cần chú trọng vào việc tìm kiếm, nghiên cứu khai thác nguồn tài nguyên này

Việt Nam là quốc gia nằm trong khu vực nhiệt đới ẩm gió mùa, nguồn dược liệu (thực vật, động vật, khoáng vật…) dùng làm thuốc vô cùng phong phú Từ xa xưa ông cha ta biết khai thác nguồn tài nguyên dược liệu này để phòng bệnh và chữa bệnh, tuy nhiên việc điều trị chỉ dừng lại ở việc dùng trực tiếp hoặc chế biến thành các nguyên liệu thô sơ, điều trị theo kinh nghệm của bản thân hoặc địa phương, do đó chưa hiều được hết các tác dụng, công dụng cũng như thành phần hóa học tạo ra tác dụng của dược liệu, hầu hết các loại cây dùng làm thuốc chưa được nghiên cứu một các đầy đủ

Cây Phong quỳ Sa Pa, loại cây đặc hữu của địa phương đã được người dân sử dụng rất nhiều trong điều trị các bệnh viêm họng, viêm amydal, viêm túi mận, đau dạ dày… Song cho đến nay thì các nghiên cứu về thành phần hóa học và tác dụng sinh học của cây Phong quỳ Sa Pa vẫn còn rất ít

Các nghiên cứu trước đã phân lập được 04 hợp chất từ cây Phong quỳ

Sa Pa là: Ethyl caffeat, blumenol A từ phân đoạn EtOAc phần trên mặt đất và huzhangosid A, huzhangosid C từ phân đoạn BuOH phần dưới mặt đất

Để cung cấp thêm các cơ sở cho việc sử dụng và bảo tồn loài cây đặc hữu của Sa Pa làm thuốc ở Việt Nam, đề tài “Tiếp tục nghiên cứu thành phần

hóa học phần dưới mặt đất cây Phong quỳ Sa Pa (Anemone chapaensis

Gagnep.)” được thực hiện nhằm mục tiêu:

1 Phân lập thêm hợp chất tinh khiết từ phần dưới mặt đất của cây Phong quỳ

Sa Pa

2 Xác định được cấu trúc của hợp chất phân lập

Trang 9

Bộ Hoàng Liên (Ranunculales)

Họ Hoàng Liên (Ranunculaceae)

1.1.2 Đặc điểm thực vật

Là loại cây thảo sống lâu năm, gốc thành rễ hoặc mọc thành bụi Lá mọc so le, bị cắt sâu nhiều hoặc ít Hoa đều, đơn độc hay thường thành tán có một bao chung bao gồm 3 lá chét Đài dạng cánh có màu vàng, lam, trắng, đỏ, 5-10 phiến, không có tràng, nhị nhiều, lá noán có vòi nhụy Quả bế, đơn hạt, rời, tập hợp thành đầu.[1]

1.1.3 Số lƣợng và phân bố chi Anemone

Trên thế giới có khoảng 120-150 loài, phân bố rộng khắp các châu lục, tập trung nhiều ở những nước ôn đới Ấn Độ, Nepal, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Việt Nam Đặc biệt ở Trung Quốc tập trung tới 50 loài [3, 15, 22, 23] Trong đó có 50 loài được sử dụng làm thuốc[6]

Bảng 1: Phân bố 50 loài sử dụng làm thuốc

1 A.altaica Châu Âu, Trung Quốc, Bắc Châu Á

2 A.amurensis Đông nước Nga, bắc Hàn Quốc, Trung

Quốc

Trang 10

3 A.anhuiensis Trung Quốc

4 A.baicalensis Seberia, Hàn Quốc, Trung Quốc

5 A.biflora núi Hymalaya

A.begoniifolia Siberia, Hàn Quốc, Trung quốc

10 A.davidii Trung Quốc

11 A.delavayi Trung Quốc

12 A.demissa Trung Quốc, dãy Himalaya

13 A.demissa var.major Trung Quốc

14 A.demissa var villosissima Himalayas, Trung Quốc

15 A.dichotoma Bắc Châu Á, Châu Âu, Trung Quốc

16 A.drummondii Tây bắc Mỹ

17 A.flaccida Nhật Bản, Trung Quốc, đông Nga,

18 A.flaccida var hofengensis Trung Quốc (Trùng Khánh)

19 A.fulinggensis Trung Quốc (Trùng Khánh)

20 A.griffithii Nepal, Bhutan, Sikkim-Ấn Độ

21 A.hupehensis Trung Quốc (tỉnh Trùng Khánh, Cam

Túc, Chiết Giang, Thiểm Tây, Tứ Xuyên…)

22 A.hupehensis f alba Trùng Khánh-Trung Quốc

23 A.imdricata Trung Quốc

Trang 11

24 A.multifida Tây bắc và trung tâm nước Mỹ

25 A.narcissiflora Châu Âu, châu Á, nam Mỹ

26 A.nemorosa Anh, châu Âu, tây Á

27 A.nikoensis Nhật Bản

28 A.obtusiloba Himalaya, Trung Quốc

29 A.obtusiloba ssp ovalifolia Trung Quốc

30 A.parviflorab Bắc Mỹ

31 A.parviflora (A.pulsatilla) Châu Âu, Anh

32 A.quinquefolia Đông nam Mỹ

34 A.raddenana Trung Quốc, Hàn Quốc, đông nước

Nga

35 A.reflexa Bắc Hàn Quốc, Siberia, Đông Âu,

Trung Quốc

36 A.rivularis Trung Quốc, Himalaya, Sri Lanka

37 A.rivularis var flore-minore Trùng Khánh-Trung Quốc

38 A.rockii var pilocarpa Trùng Khánh-Trung Quốc

39 A.rupicola Bhutan, Nepal, bắc Ấn Độ, Trung

Quốc

40 A.silvestris Châu Âu, Trung Quốc

41 A.stolonifera Trung Quốc, Nhật Bản

42 A.taipaiensis Thiểm Tây-Trung Quốc

43 A.tetrasepala Afghanistan, Kashmir (Ấn Độ), Tây

Tạng (Trung Quốc)

44 A.tibetica Tây Tạng (Trung Quốc)

45 A.tomentosa Trùng Khánh, Tứ Xuyên, Cam Túc,

Hà Nam, Thiểm Tây (Trung Quốc)

Trang 12

Ở Việt Nam đã phát hiện ra 5 loài là: A.japonica, A.chapaensis, A.polilanei, A.rivularis, A.sumatrana trong đó có 2 loại được nghiên cứu nhiều là A japonica, A.rivularis [2, 6, 23, 27] Chi Anemone tập trung ở các

tỉnh phía bắc Việt Nam: Yên Bái, Lai Châu, Hà Giang, Lào Cai…

1.2 Tổng quan về cây Phong quỳ Sa Pa (Anemone chapaensis Gagnep.)

Tên khoa học Anemone chapaensis Gagnep

Tên thường gọi: Phong quỳ Sa Pa

1.2.1 Đặc điểm thực vật

Cây thảo sống lâu năm, mọc thành bụi, chiều cao trên mặt đất từ 10cm đến 30cm Thân mang lá chụm ở gốc, thân non màu tím, khi già chuyển sang màu xanh lục, có nhiều lông, thân rễ hình trụ, màu nâu đen có đường kính từ 2-4cm Lá hình tim, sẻ 3 thùy, mép có răng cưa, lá có nhiều lông màu trắng,

có 3 gân chính chia nhiều gân phụ hình hình chân vịt Cuống lá dài từ 10cm đến 15cm Hoa nở vào tháng 6-9, cụm hoa hình sim, có màu trắng, hồng Trục mang hoa cao hơn 30cm, cuống mang hoa dài 6-7cm, có 6-7 lá đài dài 2-3,5cm, tràng 5, đầu tù hay lõm, có kích thước 2-4cm, nhiều nhị màu vàng Ra quả 8-10, quá bế, không cọng, không lông, có kích thước 4-5cm, khi chín bung ra có nhiều hạt, hạt dài 2-3mm, mang nhiều lông màu trắng Rễ hình trụ, nhỏ, đường kính từ 1-2mm [3, 7, 27]

46 A.trullifolia Tây tạng (Trung Quốc)

47 A trullifolia var linearis Trung Quốc

48 A.tuberosa Tây nam Mỹ

49 A.virginiana Trung và đông bắc Mỹ

50 A.vitifolia Châu Âu, Himalaya

Trang 13

Hình 1.1 Tiêu bản thực vật Anemone chapaensis Gagnep.[28]

1.2.2 Phân bố

Phong quỳ Sa Pa (Anemone chapaensis Gagnep.) sinh trưởng và phát

triển tốt ở độ cao 1200-1500m, vùng ẩm, mát, ưa bóng, mọc rải rác miền Bắc Việt nam Cây Phong Quỳ nghiên cứu là loại đặc hữu ở Sa Pa, tỉnh Lào Cai

1.3 Thành phần hóa học chi Anemone

Thành phần hóa học chủ yếu có trong chi Anemone là các saponin,

flavonoid và một số ít các cumarin, acid béo, diterpaiensis glycoside, lacton, tinh dầu…

1.3.1 Các saponin

Đến nay đã có hơn 200 saponin được phân lập từ chi Anemone Bộ

khung aglycon triterpen là olean (nhóm A), ursan (nhóm B), lupan (nhóm C), cycloartan tetracylic(nhóm D) [6]

 Bộ khung olean (nhóm A)

Trang 14

Hình 1.2 Cấu trúc khung olean

Phần lớn các saponin trong tự nhiên được tìm thấy đều có bộ khung này, phần aglycon thường có 5 mạch vòng Một số saponin được phân lập từ chi

Anemone thuộc nhóm này

Hình 1.3 Các bộ khung olean cơ bản (nhóm A) phân lập từ chi Anemone

Trang 15

Anemone raddeana Regel.[11, 17]

Rha-1-4-glc-1-6glc Rha-1-4-glc-1-6glc

H Rha-1-4-glc-1-6glc Chữ viết tắt: Glc: β-D-Glucopyranosyl; Rha: α-L-Rhamnopyranosyl; Ara: α-L- Arabinopyranosyl

Hình 1.4 Các hợp chất saponin phân lập tư Anemone raddeana Regel

 Bộ khung ursan (nhóm B), lupan (nhóm C), và cycloartan tetracylic (nhóm D)

Cấu trúc của nhóm ursan cũng tương tự nhóm olean chỉ khác nhóm methyl

ở C-30 không gắn vào vị trí C-20 mà gắn vào vị trí C-19 Nhóm này thường ít gặp hơn nhóm olean Nhóm lupan (nhóm C) có các vòng A,B,C,D giống như các nhóm trên, chỉ khác vòng E là vòng 5 cạnh

Trang 16

Hình 1.5 Các bộ khung triterpen cơ bản khác (nhóm B,C,D) từ chi Anemone

Trang 17

1.3.2 Các flavonoid

1.Quercetin 2 Kaempferol

5.Quercetin-7-O-β-D-glucopyranosid

Trang 18

6.Quercetin-7-O-α-L-rhamnopyranosid

Hình 1.6 Một số flavonoid phân lập được từ chi Anemone

1.3.3 Một số thành phần hóa học khác

Các coumarin, lacton, lignin, steroid, phenolic và một số hợp chất khác

được phân lập từ chi Anemone

Bảng 2 Các hợp chất phân lập từ chi Anemone

Trang 19

7 R1=CH3; R2=CH3;

R3=R4=O-CH2-O; R5=H

methyl-6,7-methylenedioxy-coumarin

Trang 20

Pelargonidin3-galactoid]

Trang 21

1.4 Tác dụng sinh học chi Anemone

1.4.1 Công dụng trong dân gian

Theo kinh nghiệm dân gian, rễ cây Phong quỳ được dùng phối hợp cùng các vị thuốc khác để điều trị các bệnh về tim Rễ có vị đắng, tính hàn, có

ít độc, có tác dụng khư phong thấp, thanh nhiệt giải độc Người dân còn sử dụng rễ làm thuốc chống viêm: như viêm họng, viêm gan, ngã sưng đau, điều trị các bệnh đau dạ dày, lỵ, thiên đầu thống, bế kinh, đái ra máu, rắn cắn, phong thấp đau nhức, giải độc ô đầu[1, 2]

Trang 22

1.4.2 Công dụng sinh học đƣợc nghiên cứu

Các saponin nhóm triterpenoid là thành phần chính trong rễ của chi

Anemone, chúng có khả năng kháng khuẩn, kháng u, chống co giật[5, 24] Phần cắn saponin triterpen thô từ loài A.flaccida (AFS) giảm sưng đỏ và phù

chân sau trong mô hình viêm khớp do collagen (CIA) trên chuột[10] Nồng độ các chất trung gian hóa học gây viêm như TNF-α và IL-6 trong huyết thanh giảm đáng kể trên chuột được cho uống AFS với liều 200-400 mg/kg/ngày

Trong rễ loài Anemone raddeana tìm thấy các chất raddeanoside R1, R2 có

khả năng úc chế các tế bào ung thu dạ dày BGC823 [13, 21] Ngoài ra các radeanosid còn có tác dụng giảm đau, chống viêm Protoanemonin có tác dụng an thần, chống co thắt phế quản, co thắt hồi tràng ở lơn bởi

histamin[19] Loài Anemone demissa var major được dùng điều trị kiết lỵ, hộ

trợ tiêu hóa, các bệnh khó tiêu

Định dạng
Số trang	42
Dung lượng	1,21 MB