Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật - Chương 20: Thực hiện pháp luật và áp dụng pháp luật

Bài giảng Lý luận nhà nước và pháp luật - Chương 20: Thực hiện pháp luật và áp dụng pháp luật trình bày các kiến thức về thực hiện pháp luật, áp dụng pháp luật, các giai đoạn của quá trình áp dụng pháp luật, áp dụng tương tự pháp luật, giải thích pháp luật.

CH ƯƠ NG XX

TH C HI N PHÁP LU T VÀ  Ự Ệ Ậ

1 Th c hi n pháp lu t (THPL) ự ệ ậ

1.1 Khái ni m th c hi n pháp lu t ệ ự ệ ậ

THPL  là  m t  quá  trình  ho t  đ ng  có  m c  đích  ộ ạ ộ ụ làm  cho  nh ng  quy  đ nh  c a  pháp  lu t  đi  vào  ữ ị ủ ậ

cu c s ng, tr  thành nh ng hành vi th c t  h p  ộ ố ở ữ ự ế ợ pháp c a các ch  th  pháp lu t ủ ủ ể ậ

Khoa h c pháp lý đã xác đ nh nh ng hình th c  ọ ị ữ ứ

th c hi n pháp lu t sau: ự ệ ậ

­  Tuân th  pháp lu t ủ ậ

Là  m t  hình  th c  THPL,  trong  đó  các  ch   th   ộ ứ ủ ể pháp lu t ki m ch  không ti n hành nh ng ho t  ậ ề ế ế ữ ạ

đ ng mà pháp lu t c m.  ộ ậ ấ

 hình th c th c hi n này đòi h i ch  th  th c 

hi n nghĩa v   ệ ụ m t cách th  đ ng ộ ụ ộ , th c hi n các  ự ệ QPPL  d ướ i  d ng  không  hành  đ ng,  ví  d   nh   ạ ộ ụ ư không ti n hành nh ng hành vi trôm c p tài s n,  ế ữ ắ ả

c ướ p c a, gi t ng ủ ế ườ i  chính là đã tuân th  PL ủ

­ Thi hành pháp lu t ậ

Là m t hình th c THPL, trong đó các ch   ộ ứ ủ

th   pháp  lu t  th c  hi n  nghĩa  v   pháp  lý  c a  ể ậ ự ệ ụ ủ mình b ng hành đ ng tích c c ằ ộ ự

Khác  v i  tuân  th   pháp  lu t,  trong  hình  ớ ủ ậ

th c  thi  hành  pháp  lu t  đòi  h i  ch   th   ph i  ứ ậ ỏ ủ ể ả

th c  hi n  nghĩa  v   pháp  lý  d ự ệ ụ ướ i  d ng  ạ hành 

đ ng  tích  c c ộ ự ,  ch ng  h n  nh   cá  nhân  th c  ẳ ạ ư ự

hi n  nghĩa  v   quân  s ,  ghi  tên  vào  danh  sách  ệ ụ ự

nh p  ngũ,  ho c  ng ậ ặ ườ i  kinh  doanh  th c  hi n  ự ệ nghĩa v  thu  chính là đã thi hành pháp lu t ụ ế ậ

­ S  d ng pháp lu t ử ụ ậ

Là m t hình th c THPL, trong đó các ch   ộ ứ ủ

th   pháp  lu t  th c  hi n  quy n  ch   th   c a  ể ậ ự ệ ề ủ ể ủ mình  (th c  hi n  nh ng  hành  vi  mà  pháp  lu t  ự ệ ữ ậ cho phép).

Hình th c này khác v i các hình th c trên  ứ ớ ứ

 ch  ch  th  pháp lu t có th  th c hi n ho c 

không  th c  hi n  quy n  đ ự ệ ề ượ c  pháp  lu t  cho  ậ phép  theo  ý  chí  c a  mình  ch   không  b   b t  ủ ứ ị ắ

bu c ph i th c hi n, ch ng h n nh  công dân  ộ ả ự ệ ẳ ạ ư

th c hi n quy n khi u n i, t  cáo ự ệ ề ế ạ ố

­ Áp d ng pháp lu t ụ ậ

Là m t hình th c THPL, trong đó nhà n ộ ứ ướ c  thông  qua  các  c   quan  nhà  n ơ ướ c  có  th m  ẩ quy n  ho c  nhà  ch c  trách  t   ch c  cho  các  ề ặ ứ ổ ứ

ch   th   pháp  lu t  th c  hi n  nh ng  quy  đ nh  ủ ể ậ ự ệ ữ ị

c a pháp lu t, ho c t  mình căn c  vào nh ng  ủ ậ ặ ự ứ ữ quy đ nh c a pháp lu t đ  t o ra các quy t đ nh  ị ủ ậ ể ạ ế ị làm phát sinh, thay đ i, đình ch  ho c ch m d t  ổ ỉ ặ ấ ứ

nh ng quan h  PL c  th ữ ệ ụ ể

2. Áp d ng pháp lu t ụ ậ

2.1 Nh ng tr ữ ườ ng h p c n áp d ng pháp lu t ợ ầ ụ ậ

­ Khi nh ng QHPL v i nh ng quy n và nghĩa v   ữ ớ ữ ề ụ

c  th  không m c nhiên phát sinh n u thi u s   ụ ể ặ ế ế ự can thi p c a nhà n ệ ủ ướ c.

­  Khi  x y  ra  tranh  ch p  v   quy n  ch   th   và  ả ấ ề ề ủ ể nghĩa  v   pháp  lý  gi a  các  bên  tham  gia  vào  ụ ữ QHPL mà các bên đó không t  gi i quy t đ ự ả ế ượ c  ­ Khi c n áp d ng các bi n pháp ch  tài đ ầ ụ ệ ế ượ c  nhà  n ướ c  quy  đ nh  trong  các  QPPL  nh m  b o  ị ằ ả

đ m cho PL đ ả ượ c th c hi n nghiêm minh.   ự ệ

­ Trong m t s  quan h  pháp lu t mà nhà n ộ ố ệ ậ ướ c 

th y c n thi t ph i tham gia  đ  ki m tra, giám  ấ ầ ế ả ể ể sát ho t đ ng c a các bên tham gia quan h  đó,  ạ ộ ủ ệ

ho c nhà n ặ ướ c xác nh n t n t i hay không t n  ậ ồ ạ ồ

t i m t s  v  vi c, s  ki n th c t ạ ộ ố ụ ệ ự ệ ự ế

­ Áp d ng pháp lu t có các đ c đi m sau: ụ ậ ặ ể

Th  t ứ ư, áp d ng pháp lu t là ho t đ ng có  ụ ậ ạ ộ tính sáng t o ạ

T   s   phân  tích  trên  cho  th y,  ừ ự ấ áp  d ng  ụ pháp lu t là ho t  đ ng mang tính t  ch c, th   ậ ạ ộ ổ ứ ể

hi n  quy n  l c  nhà  n ệ ề ự ướ c,  đ ượ c  th c  hi n  ự ệ thông  qua  nh ng  c   quan  nhà  n ữ ơ ướ c  có  th m  ẩ quy n, nhà ch c trách, ho c các t  ch c xã h i  ề ứ ặ ổ ứ ộ khi  đ ượ c  nhà  n ướ c  trao  quy n,  nh m  cá  bi t  ề ằ ệ hoá nh ng quy ph m pháp lu t vào các tr ữ ạ ậ ườ ng 

h p c  th  đ i v i các cá nhân, t  ch c c  th ợ ụ ể ố ớ ổ ứ ụ ể

Hình  th c  th   hi n  chính  th c  c a  ho t  ứ ể ệ ứ ủ ạ

đ ng  áp  d ng  pháp  lu t  là  ộ ụ ậ văn  b n  áp  d ng  ả ụ pháp lu t ậ

*  Văn  b n  áp  d ng  pháp  lu t  có  m t  s   đ c  ả ụ ậ ộ ố ặ

đi m sau: ể

­ Văn b n áp d ng pháp lu t do nh ng c   ả ụ ậ ữ ơ quan (nhà ch c trách, t  ch c) có th m quy n  ứ ổ ứ ẩ ề ban  hành  và  đ ượ c  b o  đ m  th c  hi n  b ng  ả ả ự ệ ằ

c ưỡ ng ch  nhà n ế ướ c.

­ Văn b n áp d ng pháp lu t có tính ch t  ả ụ ậ ấ

cá  bi t,  ch   áp  d ng  m t  l n  đ i  v i  các  cá  ệ ỉ ụ ộ ầ ố ớ nhân,  t   ch c  c   th   trong  nh ng  tr ổ ứ ụ ể ữ ườ ng  h p  ợ xác đ nh ị

­  Văn  b n  áp  d ng  pháp  lu t  ph i  h p  ả ụ ậ ả ợ pháp và phù h p v i th c t   ợ ớ ự ế

­  Văn  b n  áp  d ng  pháp  lu t  đ ả ụ ậ ượ c  th   ể

hi n  trong  nh ng  hình  th c  pháp  lý  xác  đ nh  ệ ữ ứ ị

nh : b n án, quy t đ nh, l nh ư ả ế ị ệ

­ Văn b n áp d ng pháp lu t là m t y u t   ả ụ ậ ộ ế ố

c a  s   ki n  pháp  lý  ph c  t p,  thi u  nó,  nhi u  ủ ự ệ ứ ạ ế ề quy ph m pháp lu t không th  th c hi n đ ạ ậ ể ự ệ ượ c.

Nh   v y ư ậ ,  văn  b n  áp  d ng  pháp  lu t  ả ụ ậ là  văn b n pháp lý cá bi t, mang tính quy n l c do  ả ệ ề ự các  c   quan  nhà  n ơ ướ c  có  th m  quy n,  nhà  ẩ ề

ch c  trách  ho c  các  t   ch c  xã  h i  đ ứ ặ ổ ứ ộ ượ c  trao  quy n  ban  hành  trên  c   s   nh ng  quy  ph m  ề ơ ở ữ ạ pháp  lu t,  nh m  xác  đ nh  nh ng  quy n  và  ậ ằ ị ữ ề nghĩa  v   pháp  lý  c   th   c a  các  cá  nhân,  t   ụ ụ ể ủ ổ

ch c  ho c  xác  đ nh  nh ng  bi n  pháp  ch   tài  ứ ặ ị ữ ệ ế

đ i v i ch  th  tham gia quan h  pháp lu t ố ớ ủ ể ệ ậ

3.  Các  giai  đo n  c a  quá  trình  áp  d ng  pháp  ạ ủ ụ

ph m  pháp  lu t  đ i  v i  tr ạ ậ ố ớ ườ ng  h p  c n  áp  ợ ầ

d ng ụ

­ Ra văn b n áp d ng pháp lu t ả ụ ậ

­  T   ch c  th c  hi n  quy t  đ nh  áp  d ng  pháp  ổ ứ ự ệ ế ị ụ

lu t ậ

4. Áp d ng t ụ ươ ng t  pháp lu t ự ậ

Áp  d ng  pháp  lu t  t ụ ậ ươ ng  t   có  2  lo i:  ự ạ

t ươ ng t  quy ph m pháp lu t và t ự ạ ậ ươ ng t  pháp  ự

lu t ậ

­  Áp d ng t ụ ươ ng t  quy ph m pháp lu t  ự ạ ậ là 

gi i  quy t  m t  v   vi c  th c  t   c   th   nào  đó  ả ế ộ ụ ệ ự ế ụ ể

ch a  có  quy  ph m  pháp  lu t  tr c  ti p  đi u  ư ạ ậ ự ế ề

ch nh,  vì  th   ng ỉ ế ườ i  áp  d ng  pháp  lu t  đã  d a  ụ ậ ự trên c  s  quy ph m pháp lu t đi u ch nh m t  ơ ở ạ ậ ề ỉ ộ

tr ườ ng  h p  khác  có  n i  dung  g n  gi ng  nh   ợ ộ ầ ố ư

v y đ  gi i quy t v  vi c x y ra ậ ể ả ế ụ ệ ả

­  Áp d ng t ụ ươ ng t  pháp lu t  ự ậ là gi i quy t  ả ế

m t  v   vi c  th c  t ,  c   th   nào  đó  ch a  có  ộ ụ ệ ự ế ụ ể ư pháp lu t đi u ch nh, và vi c gi i quy t v  vi c  ậ ề ỉ ệ ả ế ụ ệ

x y ra d a trên c  s  nh ng nguyên t c chung  ả ự ơ ở ữ ắ

và ý th c pháp lu t xã h i ch  nghĩa ứ ậ ộ ủ

Các  đi u  ki n  chung  đ   áp  d ng  pháp  lu t  ề ệ ể ụ ậ

t ươ ng t  bao g m: ự ồ

­  V   vi c  đ ụ ệ ượ c  xem  xét  ph i  có liên quan  và  ả

có  nh h ả ưở ng l n t i quy n, l i ích c a Nhà n ớ ớ ề ợ ủ ướ c, 

c a xã h i ho c c a cá nhân đòi h i nhà n ủ ộ ặ ủ ỏ ướ c ph i  ả xem xét, gi i quy t ả ế

­ Ph i ch ng minh m t cách ch c ch n r ng  ả ứ ộ ắ ắ ằ

v  vi c c n xem xét, gi i quy t đó đã không có quy  ụ ệ ầ ả ế

ph m pháp lu t nào tr c ti p đi u ch nh.       ạ ậ ự ế ề ỉ

Ngoài đi u ki n chung nói trên v i m i lo i áp  ề ệ ớ ỗ ạ

d ng  pháp  lu t  t ụ ậ ươ ng  t   l i  có  nh ng  đi u  ki n  ự ạ ữ ề ệ riêng:

­  Đ i  v i  áp  d ng  t ố ớ ụ ươ ng  t   quy  ph m  pháp  ự ạ

lu t  ph i  xác  đ nh  đ ậ ả ị ượ c  quy  ph m  pháp  lu t  đi u  ạ ậ ề

ch nh tr ỉ ườ ng h p khác có n i dung g n gi ng nh   ợ ộ ầ ố ư

v y ậ

­ Đ i v i áp d ng pháp lu t t ố ớ ụ ậ ươ ng t  c n ph i  ự ầ ả xác đ nh là không có quy ph m pháp lu t đi u  ị ạ ậ ề

ch nh v  vi c t ỉ ụ ệ ươ ng t  v i v  vi c gi i quy t.  ự ớ ụ ệ ả ế

Ch   ra  đ ỉ ượ c  nguyên  t c  pháp  lu t  hay  quan  ắ ậ

đi m  pháp  lý  nào  đó  đ ể ượ c  áp  d ng  đ   gi i  ụ ể ả quy t tr ế ườ ng h p c  th  đó ợ ụ ể

th c hi n nghiêm ch nh, th ng nh t pháp lu t ự ệ ỉ ố ấ ậ

Ph   thu c  vào  ch   th   ti n  hành  gi i  ụ ộ ủ ể ế ả thích  và  đ c  tr ng  c a  s   gi i  thích,  có  th   ặ ư ủ ự ả ể chia  gi i  thích  pháp  lu t  ra  làm  2  lo i  (hình  ả ậ ạ

th c): Gi i thích chính th c và gi i thích không  ứ ả ứ ả chính th c ứ

Gi i  thích  không  chính  th c ả ứ :  là  s   gi i ự ả thích  t   t ư ưở ng,  n i  dung  c a  quy  ph m  pháp  ộ ủ ạ

lu t  nh ng  không  mang  tính  ch t  b t  bu c  ậ ư ấ ắ ộ

ph i x  s  theo cách gi i thích đó.  ả ử ự ả

Lo i gi i thích này có th  đ ạ ả ể ượ c ti n hành  ế

b i m i cá nhân, t  ch c b t k  N i dung l i  ở ọ ổ ứ ấ ỳ ộ ờ

gi i  thích  không  chính  th c  không  có  ý  nghĩa  ả ứ

v  m t pháp lý, ch  có tính ch t giúp m i ng ề ặ ỉ ấ ọ ườ i 

hi u rõ h n v  các quy đ nh c a pháp lu t ể ơ ề ị ủ ậ

Gi i thích chính th c ả ứ : là gi i thích do các c  ả ơ

quan nhà n ướ c có th m quy n ti n hành và  ẩ ề ế

đ ượ c ghi nh n trong các văn b n chính th c.  ậ ả ứ

v  vi c c  th ụ ệ ụ ể

Gi i  thích  chính  th c  mang  tính  quy  ả ứ

ph m ạ : là s  gi i thích có tính b t bu c chung, ự ả ắ ộ hình  thành  t   k t  qu   c a  s   khái  quát  hoá  ừ ế ả ủ ự

th c t  th c hi n và áp d ng pháp lu t, t  đó  ự ế ự ệ ụ ậ ừ xác  đ nh  s   th c  hi n,  áp  d ng  th ng  nh t  ị ự ự ệ ụ ố ấ pháp lu t ậ

Gi i thích chính th c c  th ả ứ ụ ể : có hi u l c ệ ự

đ i v i m t v  vi c pháp lý c  th  Còn đ i v i  ố ớ ộ ụ ệ ụ ể ố ớ

v  vi c pháp lý khác nó không có giá tr ụ ệ ị

 n c ta  y ban th ng v  qu c h i có 

quy n  gi i  thích  chính  th c  lu t,  pháp  l nh.  ề ả ứ ậ ệ Còn đ i v i văn b n pháp lu t khác, v  nguyên  ố ớ ả ậ ề

t c,  c   quan  nào  có th m  quy n  ban  hành  thì  ắ ơ ẩ ề

có quy n chính th c gi i thích văn b n đó ề ứ ả ả

* Các ph ươ ng pháp gi i thích pháp lu t ả ậ

Ph ươ ng pháp lô gíc : là phươ ng pháp s  d ng  ử ụ

nh ng suy đoán lô gíc đ  làm sáng t  n i dung  ữ ể ỏ ộ quy  ph m  pháp  lu t,  đ ạ ậ ượ c  s   d ng  trong  ử ụ

tr ườ ng  h p l i  văn  c a  quy  ph m  không tr c  ợ ờ ủ ạ ự

ti p nói đ n các yêu c u c a nhà n ế ế ầ ủ ướ c.

Ph ươ ng pháp gi i thích văn ph m ả ạ : là làm sáng 

t  n i dung, t  t ỏ ộ ư ưở ng c a quy ph m pháp lu t  ủ ạ ậ

b ng cách làm rõ nghĩa t ng ch , t ng câu và  ằ ừ ữ ừ xác đ nh m i liên h  ng  pháp gi a chúng ị ố ệ ữ ữ

­  Ph ươ ng pháp gi i thích t  ng ả ừ ữ. Ý nghĩa 

c a văn b n đ ủ ả ượ c gi i thích theo ý nghĩa c a  ả ủ

t ng t  riêng bi t ừ ừ ệ

­ Ph ươ ng pháp  gi i thích  cú pháp ả . B ng  ằ cách thông qua vi c đ t d u ch m, d u ph y   ệ ặ ấ ấ ấ ẩ

m i  liên  h   gi a  các  t   trong  câu  đ ố ệ ữ ừ ượ c  phân  tích, tính toán k  l ỹ ưỡ ng.

Ph ươ ng  pháp  gi i  thích  chính  tr   ­  l ch  s ả ị ị ử :  là 

ph ươ ng  pháp  tìm  hi u  n i  dung,  t   t ể ộ ư ưở ng  QPPL thông qua vi c nghiên c u các đi u ki n  ệ ứ ề ệ chính tr , l ch s  đã d n đ n vi c ban hành văn  ị ị ử ẫ ế ệ

Gi i thích theo cách phát tri n m  r ng ả ể ở ộ   là gi i  ả thích  n i  dung  văn  b n  quy  ph m  pháp  lu t  ộ ả ạ ậ

r ng  h n  so  v i  nghĩa  c a  t   ng   trong  văn  ộ ơ ớ ủ ừ ữ

b n sao cho  đúng v i nghĩa th c mà nhà làm  ả ớ ự

lu t mu n th  hi n trong quy ph m ậ ố ể ệ ạ

Gi i thích h n ch ả ạ ế   là cách gi i thích n i dung  ả ộ văn b n pháp lu t h p h n so v i nghĩa c a t   ả ậ ẹ ơ ớ ủ ừ

ng   trong  văn  b n  sao  cho  đúng  v i  nghĩa  ữ ả ớ

th c mà nhà làm lu t mu n th  hi n trong quy  ự ậ ố ể ệ

ph m ạ