Đô la hóa tiền âm phủ một biểu hiện của toàn cầu hóa văn hóa địa phương

Thông qua việc tìm hiểu nguyên nhân và quá trình đô la hóa tiền âm phủ tôi lập luận rằng, việc đỏ la hóa tiền âm phủ như là một biểu hiện tất yếu của quá trình toàn cầu hóa.. Mặt khác, t

Nguyễn Song*

Tóm tắt: Tiền âm phủ được người Việt sử dụng để cúng đốt cho các đấng thần linh, tổ tiên và ma quỷ Nó đóng vai trò quan trọng trong hoạt động tâm linh nhằm tưởng nhớ người đã khuất Bên cạnh những tờ tiền âm phủ truyền thống thì những đồng đô la âm phù ngày càng được sử dụng phổ biến Bài viết này tìm hiểu về sự đô la hóa tiền âm phủ ở Việt Nam Việc phân tích sự đô la hóa tiền âm phủ được đặt trong bối cảnh của toàn cầu hóa Thông qua việc tìm hiểu nguyên nhân và quá trình đô la hóa tiền âm phủ tôi lập luận rằng, việc đỏ la hóa tiền âm phủ như là một biểu hiện tất yếu của quá trình toàn cầu hóa Sức mạnh của nền kinh tế và đằng đô la M ỹ hiện nay khiến cho việc sử dụng đồng đô la âm phủ ngày càng trở nên phổ biến hơn Mặt khác, tôi phân tích mối quan hệ qua lại giữa toàn cầu hóa và địa phương hóa thông qua hành vi sử dụng đồng đô la âm phủ của người Việt Nghiên cứu cho thấy toàn cầu hóa và địa phương hóa là hai quá trình diễn ra đồng thời và có mối quan hệ qua lại với nhau Đồng đô la M ỹ khi vào Việt Nam được kết hợ-p với vãn hóa tín ngưỡng bản địa tạo thành đồng đồ

la âm phủ Nó được chấp nhận như một loại tiền âm phủ mới, phản ánh những

hệ giá trị mới phù hợp với những đặc điểm văn hóa tín ngưỡng của người Việt Nghiên cứu củng chỉ ra rằng, sự đô la hóa của đồng âm phủ diễn ra rất khác nhau giữa các khu vực vùng miền trong cả nước củng như giữa các tầng lớp, nghề nghiệp trong xã hội Những nơi mà đồng đô la M ỹ được phổ biến hơn thì con người cũng có xu hướng dùng đồng đô la âm phủ nhiều hơn.

Từ khóa: Đô la hóa tiền âm phủ, địa phương hóa toàn cầu, văn hóa địa phương,

toàn cầu hóa văn hóa, tiền âm phủ.

Sau 30 năm đổi mới, nền kinh tế Việt N am đã có n h ữ n g chuyển biến tích cực, kèm theo đó là n h ữ n g thay đổi lớn về văn hóa và xã hội

NCS Khoa Nhân học, Trường ĐHKHXH&NV, ĐHQGHN

Đ ô LA HÓA TIÊN ẦM P H Ủ : M ỘT BIỂU HIỆN CỦA TOÀN CẨU HÓA VĂN HÓA Đ ỊA PHƯƠNG 231

Bên cạnh n h ữ n g giá trị văn hóa truyền thống còn được bảo lưu thì có rất n h iều n h ữ n g trào lưu hay n h ữ n g giá trị văn hóa mới dần được hình

th àn h từ kết quả của việc giao lưu, hội n hập và toàn cầu hóa Chưa bao

giờ tro n g lịch n h ân loại lại được chứng kiến sự lan tỏa m ạnh m ẽ của các hiện tượng văn hóa m ang tính toàn cầu n h ư hiện nay Thế giới được thu

nhỏ lại như m ột ngôi làng lớn nhờ đó m à tính tương tác, va đập giữa các

hiện tượng văn hóa diễn ra m ạnh m ẽ hơn Đặc biệt là các hiện tượng văn hóa m ang tính toàn cầu có sức lan tỏa và ản h hưởng rộng rãi

Biến đổi văn hóa từ lâu đã được các nhà nghiên cứu thuộc ngành khoa học n h ân văn tập tru n g tìm hiểu Bản chất của văn hóa là sự đa dạng và khác biệt Tính đa d ạng và khác biệt đó hình thành nên n hữ ng yếu tố văn hóa m ang đặc tính vùng miền, tính địa phương, mà cao hơn

nữa là tính dân tộc, quốc gia Các hiện tượng văn hóa luôn có sự giao lưu, tiếp biến do vậy văn hóa luôn biến đổi Văn hóa luôn được chia sẻ, học hỏi và ảnh h ư ở n g lẫn n h au giữa các cộng đồng, đó chính là động lực khiến cho các hiện tượng văn hóa từ m ột xuất phát điểm được truyền bá

và lan tỏa sang các v ù n g khác Các hiện tượng văn hóa toàn cầu bao giờ cũng có sức lan tỏa rộng lớn, được xuất phát từ m ột vùng tru n g tâm, nó lan tỏa rộng rãi đ ến các v ù n g lân cận và xa hơn nữa là trên phạm vi toàn cầu Luôn luôn có sự tương tác qua lại của việc truyền bá; lan tỏa của các hiện tượng văn hóa toàn cầu đó là sự toàn cầu hóa văn hóa địa phư ơng

và địa phư ơng hóa toàn cầu (glocalization) Tùy theo từng địa phương, phụ thuộc vào n h ữ n g đặc tính và truyền thống văn hóa của m ình m à sự tiếp n h ận các hiện tượng văn hóa đó có độ m ạnh yếu khác nhau

Việt Nam đ an g hội n h ập ngày càng sâu rộng vào sân chơi chung toàn cầu, cùng bước vào m ột "thế giới phẳng"1. Nói n h ư Thomas

1 Thế giới phẳng: Thuật ngữ được Thomas L Friedman sử dụng để đặt tên cho

m ộ t tá c p h ẩ m n g h i ê n c ứ u c ủ a m ì n h k h i n g h i ê n c ứ u v ề t o à n c ầ u h ó a V ớ i lậ p

l u ậ n t r u n g t â m c o i t o à n c ầ u n h ư m ộ t " t h ế g iớ i p h ẳ n g " " P h ẳ n g " ở đ â y đ ồ n g

n g h ĩ a v ớ i s ự " k ế t n ố i" N h ữ n g r ỡ b ỏ r à o c ả n v ề c h í n h tr ị c ù n g v ớ i n h ữ n g

t i ế n b ộ v ư ợ t b ậ c c ủ a " c u ộ c c á c h m ạ n g số " đ a n g là m c h o t h ế g iớ i p h ẳ n g ra ,

v à k h ô n g c ò n n h i ề u t r ở n g ạ i v ề đ ịa lý n h ư trư ớ c

L Friedm an, các nước nếu không m uốn bị đẩy ra khỏi đường ray của con tàu p h át triển thì cần phải tiến hành đổi mới và hội n hập để khai thác hết th u ận lợi và hạn chế tối đa khó khăn do thế giới p h ẳ n g gây ra (Thomas L Friedman, 2007) Sự ảnh hưởng của các hiện tượng v ă n hóa toàn cầu đến Việt N am là điều không thể tránh khỏi, bao gồm cả n h ữ n g yếu tố tích cực cũng n h ư tiêu cực Điều cốt lõi là ch ú n g ta phải học hỏi

ra sao, cần ứ ng xử n h ư thế nào trước n h ữ n g làn sóng văn hóa m ang tính toàn cầu để vừa tiếp thu, học hỏi thêm được n hữ ng cái mới làm giàu cho vốn văn hóa dân tộc n h ư n g không bị các hiện tượng v ăn hóa toàn cầu mới làm thui chột m ất bản sắc của văn hóa quốc gia, d ân tộc

Cho đ ến nay, đã có rất n h iều n h ữ n g công trìn h nghiên cứu về tôn giáo và tín ngư ỡng nói chung, tuy nhiên thì n h ữ n g nghiên cứu sâu và

cụ thể về tục đốt vàng m ã vẫn chưa nhiều Điểm ch u n g của các n g h iên cứu này là n h ằm tìm hiểu n g u y ên n hân, ý nghĩa và các h o ạt đ ộng của tục đốt vàng mã G ần đây khi m à hoạt đ ộ n g cú n g đốt v àn g m ã

đ an g ngày càng p h á t triển và gây ra nhiều n h ữ n g hệ lụy k h ô n g m ong

m uốn n h ư lãng p h í tiền của, tiềm ẩn nguy cơ hỏa h o ạ n và ô n hiễm môi trường v.v Do vậy C hính p h ủ đ ã ra N ghị đ ịn h 75/2010/NĐ-CP có hiệu lực thi h àn h từ ngày 01/09/2010 về mức p h ạt tiền đối với h àn h đ ộ n g đốt vàng m ã tại nơi tổ chức lễ hội, di tích lịch sử - văn hóa, nơi công cộng khác cũng n h ư m ức p h ạ t đối với các hoạt đ ộ n g tru y ền bá tư tư ở n g mê tín dị đoan M ột lần nữ a, tín h tích cực và tiêu cực của h à n h vi v ăn hóa này lại được m ang ra b àn lu ận m ột cách sôi nổi

Trong các n g h iên cứu và n h ữ n g bài viết liên q u an trực tiếp đ ế n tục

lệ đốt vàng mã cho người cõi âm , phải kể đ ến n h ữ n g bài viết, bài p h áp thoại và p h ó n g sự từ th ập niên 30 cho tới ngày nay N h ư bài viết của

H òa th ư ợ n g Thích Tố Liên vào năm 1952 về n g u ồ n gốc của tục lệ đốt vàng mã D ựa vào n h ữ n g tư liệu lịch sử, H òa T h ư ợ n g Thích Tố Liên

đã cho thấy n g u ồ n gốc của việc đ ố t vàng m ã giấy là do ảnh h ư ở n g từ Trung Hoa Với hệ quả của h ơ n m ột nghìn năm Bắc thuộc, c h ú n g ta đã

bị án h hư ở n g tục lệ này từ họ Tác giả cũng khẳng đ ịn h tục lệ đ ố t vàng

m ã k h ô n g phải có n g u ồ n gốc từ Phật giáo hay N ho giáo, đ ồ n g thời kêu gọi mọi người cần bài trừ tục lệ mê tín này Đ ồng q uan điểm này,

Đ ô LA HÓA TIÊN ÂM P H Ủ : M ỘT BIẾU HIỆN CỦA TOÀN CẤU HÓA VĂN HÓA Đ ỊA PHƯƠNG 233

H òa thượng Tuyên H óa khi nói về bài trừ sắc thái m ê tín được trích

t r o n g c u ố n "Khai 7 7 ụ " q u y ể n 2 c h o r ằ n g , t ậ p t ụ c đ ố t v à n g m ã t i ề n g i ấ y

]à m ù quáng, m ê tín và k h ẳn g đ ịn h đạo Phật không phải là tôn giáo đề

xướng và chủ trư ơ n g chuyện đốt vàng mã, tiền giấy H ay n h ư trong bài

giảng p h áp "N ghiệp và Luân Hồi" ngày 22/10/2006 tại chùa Ân Q uang

của trụ trì chùa Giác N gộ-Đ ại Đức Thích N hật Từ cho rằng việc trong gia đ ìn h có tan g m a m à đ ố t giấy tiền v àng bạc, xà, p h ư ớ n v.v là không

p h ù hợp với chân lý của đạo P hật và k h ông cần thiết

N ghiên cứu trực tiếp n h ấ t về vấn đề đô la hóa tiền âm p h ủ phải kể đến bài viết "The dollarization of Vietnamese ghost money" (sự đô la hóa tiền cúng ở Việt Nam ) của tác giả H eonik Kwon - Trường Đại học Edinburgh (Scotland) đ ăng trên tạp chí "Journal of the Royal Anthropological Institute" Trong bài viết này, tác giả cho thấy hiện trạng của đồng tiền đô

la âm p h ủ đã trở th àn h m ột d ạn g tiền tệ d ù n g trong th ờ cúng phổ biến ở Việt N am và thực trạng này cho thấy mối liên quan đ ến các mối quan hệ chính trị đ ang thay đổi trong thế giới d u n g tưởng về người chết N ghiên cứu của H eonik Kwon tập tru n g vào hai vấn đề chính trong vấn đề tiền

tệ đương thời của n ền kinh tế Việt Nam: sự chuyển đổi giá trị và sự giải

p h óng cá nhân Bài viết cũng cho thấy nguyên n h ân nào khiến cho đồng

đô la âm p h ủ ở Việt N am lại khoác n h ữ n g ý nghĩa khác n h au trong hai phạm vi chính m à nó được lưu hành: m ột là phạm vi của n h ữ n g tổ tiên

và thần linh đã được an vị, và m ặt kia là n hữ ng hồn m a lang thang, không nơi n ư ơ n g tựa, h ồn m a của n h ữ n g cái chết bi thảm

Bên cạnh đó thì có tới h àn g trăm bài viết được đ ăn g tải trên các báo, tạp chí và các vvebsite rú t ra từ các cuộc p h ỏ n g vấn các n h à nghiên cứu về văn hóa, tín n g ư ỡ n g và tôn giáo Tiêu biểu như: " Bàn về đồ

m ã"-N hữ ng điều thiệt hại cho nước Việt, cho dân Việt khi đốt v àng mã của Báo "Đ uốc Tuệ" - cơ q u a n H oằng Pháp của Hội P hật giáo Bắc Kỳ,

số đầu tiên ra n gày 10-12-1935 Bài p h ỏ n g vấn Tiến sỹ Vũ Thế K hanh, Tổng Giám đốc Liên hiệp K hoa học Công nghệ Tin học ứ n g d ụ n g UIA

về việc "người âm liệu có n h ậ n được đồ vàng mã?" của tác giả N gô Lê Lợi Bài viết của p h ó n g viên Cao H ồng p h ỏ n g vấn với Giáo sư, Tiến sỹ Trần Lâm B iền-nhà n g h iê n cứu văn hóa Việt N am , với các công trình

nghiên cứu về văn hóa d â n gian, tín ngư ỡng tôn giáo Việt N am với tiêu

đề "không dùng vàng mã để áp đặt thế giới bên kia". H ay n h ư bài p h ỏ n g vấn Giáo sư, Tiến sỹ N gô Đức Thịnh n g u y ên Viện trư ởng Viện N ghiên cứu Văn hóa Việt N am , nay là Giám đốc Trung tâm N ghiên cứu và Bảo tồn Văn hoá Tín ng ư ỡ n g Việt N am , là Uỷ viên Hội đ ồng Di sản Văn hóa Q uốc gia và Phó C hủ tịch Hội đ ồ n g Folklore châu Á với n h an đề

"tục đốt vàng mã bắt nguồn từ Trung Quốc". Đ iểm chu n g của các bài viết trên đây là đều khẳn g đ ịn h tục đốt vàn g mã ở Việt N am mặc d ù đã có

từ lâu đời n h ư n g lại có n g u ồ n gốc từ Trung Q uốc, trong đó có k h ông ít

n h ữ n g q uan điểm cho rằn g việc đốt vàng mã là m ột trong n h ữ n g hoạt

đ ộ n g mê tín, dị đoan và gây lãng phí, thiệt hại nhiều tiền của

Nghiên cứu này không nhằm tìm hiểu về tục đốt vàng mã theo những cách tiếp cận trên m à tập trung phân tích hiện tượng đô la hóa tiền âm phủ đặt trong bối cảnh toàn cầu hóa, qua đó phân tích mối tác động qua lại giữa yếu tố toàn cầu hóa với việc bản địa hóa của đồng đô la âm phủ

Dữ liệu được th u thập và phân tích dựa trên hai nguồn chính là tài liệu thứ cấp và tài liệu nguyên gốc lấy từ kết quả phỏng vấn 120 người tiêu

d ù n g m ua sắm vàng mã Việc sử d ụ n g phư ơng p háp p hân tích lý thuyết

và tài liệu nhằm tìm hiểu được lịch sử, cũng n h ư nguyên nhân và ý nghĩa của tục đốt vàng m ã của người Việt Đ ồng thời cho thấy được mối liên hệ giữa các yếu tố văn hóa toàn cầu và văn hóa địa phương từ đó giúp liên

hệ trong việc diễn giải các tài liệu thu được từ việc phỏng vấn và quan sát tham dự tại thực địa Bên cạnh đó cũng góp p h ần diễn giải được m ột p hần

về nguyên n hân và quá trình đô la hóa đồng tiền âm phủ

Đề tài nghiên cứu sử d ụ n g p h ư ơ n g p h á p quan sát th am d ự và

p h ỏ n g vấn sâu n h ằm khai thác, tìm hiểu n h ữ n g khác biệt tro n g q uan niệm và h àn h vi sử d ụ n g đ ồ n g đô la âm p h ủ của các đối tư ợng được nghiên cứu n h ư yếu tố giới tính, độ tuổi, n g h ề nghiệp và môi trư ờng sinh sống có ản h h ư ở n g n h ư thế nào đến việc tiếp n h ận và sử d ụ n g

đ ồ n g đô la âm p hủ T hông qua n h ữ n g câu chuyện đời sống, n h ữ n g trải nghiệm m an g tính tâm linh qua việc sử d ụ n g đồn g đô la âm p h ủ

Đ ô LA HÓA TIÊN ÂM PH Ủ : MỘT BIẾU HIỆN CỦA TOÀN CẨU HÓA VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG 2 3 5

của n h ữ n g người được p h ỏ n g vấn từ đó giúp làm sáng tỏ mối quan hệ tương tác hai chiều giữa to àn cầu hóa và địa ph ư ơ n g hóa đồn g đô la

âm phủ N h ữ n g xung đột, và tính "lựa chọn" của việc sử d ụ n g đ ồng tiền này vào trong lĩnh vực đời sống tầm linh của người Việt

Toàn cầu hóa giờ k h ô n g còn được coi như là m ột th u ật ngữ m ới ở hầu khắp các quốc gia trên thế giới Mặc dù có rất n h iều n h ữ n g quan điểm khác n h au về toàn cầu hóa cũng n h ư vai trò của nó, bao gồm cả

sự ủng hộ và chống lại toàn cầu hóa N h ư n g khi nhắc tới toàn cầu hóa, chúng ta đều phải thừ a n h ậ n có sự giao lưu, trao đổi và p h ụ thuộc lẫn n h au giữa các quốc gia trên toàn cầu Theo VVikipedia: "Toàn cầu hóa là khái niệm d ù n g để m iêu tả các thay đổi trong xã hội và trong nền kinh tế thế giới, tạo ra bởi mối liên kết và trao đổi ngày càng tăng giữa các quốc gia, các tổ chức hay các cá n h ân ở góc độ văn hóa, kinh

tế, v.v trên quy m ô toàn cầu"(W ikipedia, 2016)

Toàn cầu hóa diễn ra trên tất cả các lĩnh vực: kinh tế, văn hóa, xã

h ộ i Bên cạnh thuật ngữ toàn cầu hóa kinh tế vốn đã được thừa nhận

từ lâu thì khái niệm toàn cầu hóa văn hóa cũng đang dần được trở nên phổ biến Một khi tất cả các quốc gia đều bước vào một thế giới p hẳn g thì nhữ ng đặc trưng, hay bản sắc văn hóa có thể không còn là của riêng quốc gia hay dân tộc đó nữa Bởi lẽ nó đã được sẻ chia, và được học hỏi, cũng như được sàng lọc từ các cộng đồng khác và biến nó trở thành các yếu tố văn hóa bổ sung làm pho n g p h ú thêm cho văn hóa của chính mình

"Toàn cầu hoá văn hoá có thể được hiểu là quá trình văn hoá các dân tộc, thông qua giao lưu, d u n g hợp, xâm nhập và bổ sung lẫn nhau, không ngừng phá vỡ tính hạn chế về khu vực và về mô hình của văn hoá dân tộc m ình và trong sự bình p h án và chọn lọc của loài người mà đạt được

sự hoà đồng văn hoá, k h ông ngừng chuyển các nguồn khu vực của văn hoá dân tộc m ình thành các nguồn hưởng thụ chung, sở hữu chung của loài người Tuy nhiên, điều cần chú ý là toàn cầu hoá văn hoá là m ột quá trình bao gồm sự xung đột, giao lưu, dun g hợp giữa các n ền văn hoá dân tộc, đồng thời bản thân nó cũng là một kết quả, tức là các nguồn khu vực

của văn hoá các dân tộc có thể được loài người cùng hưởng, cùng sở hữu

N hưng nó tuyệt nhiên không có nghĩa là sự m ất đi của các nền văn hoá dân tộc để hình th àn h nên m ột thứ văn hoá có tính toàn cầu thống nhất, liên thông, phổ quát"(C Mác-Ph Ăng-ghen Toàn tập, 1995)

Toàn cầu hoá văn hoá góp p h ầ n tạo ra n h ữ n g cơ hội cho các n ền văn hoá khác n h au được học hỏi và làm giàu thêm vốn văn hóa của chính m ình N h ư n g đ ồ n g thời nó cũng đ ặt ra n h ữ n g thách thức tro n g việc giữ gìn bản sắc văn hóa tộc người, v ố n biết rằng văn hó a k h ô n g phải là m ột h ằng số m à luôn luôn biến đổi, n h ờ quá trình toàn cầu hóa văn hóa m à khiến cho các nền văn hóa khác n h a u gia tăng n h ữ n g đặc điểm văn hóa tư ơ ng đ ồ n g và rú t ngắn đi n h ữ n g dị biệt văn hóa Tuy nhiên, n h ữ n g đặc trư n g và bản sắc của văn hóa d ân tộc vẫn rất khó

có thể m ất đi bởi song song với quá trình toàn cầu hóa văn hóa là quá trình địa p h ư ơ n g hóa các yếu tố văn hóa to àn cầu

VÀ TOÀN CẨU HÓA

Khái niệm địa ph ư ơ n g hóa toàn cầu (glocalization) bắt n g u ồ n từ sự kết hợp giữa hai th u ật ngữ "toàn cầu hóa" (globalization) và "địa p h ư ơ n g hóa" (localization), xuất hiện từ n h ữ n g năm 1980 Theo đó địa p h ư ơ n g hóa toàn cầu chỉ các cá nhân, nhóm người, tổ chức, sản phẩm hay dịch

vụ p h ản án h được cả tiêu chuẩn toàn cầu lẫn tiêu chuẩn của m ột địa

ph ư ơ n g cụ thể N h ư vậy địa ph ư ơ n g hóa toàn cầu được hiểu là m ột biệt ngữ thể hiện sự thích nghi của sản phẩm /dịch v ụ với từ n g địa p h ư ơ n g cụ thể nơi m à sản phẩm /dịch vụ đó được bán ra (N guyễn Đ ình H ậu, 2015)

M ột ữ o n g n h ữ n g người có đón g góp quan trọng trong việc hình th à n h khái niệm khoa học cho xu hư ớng địa p h ư ơ n g hóa toàn cầu là Roland Robertson, m ột nh à xã hội học người Scotland Ô ng nghiên cứu toàn cầu hóa truyền th ô n g dưới góc n h ìn của toàn cầu hóa trong hoạt đ ộng

m arketìng Ông cho thấy rằng việc sản xuất m ột sản p h ẩm truyền th ô n g

m ang tính toàn cầu đều bắt nguồn từ m ột sản phẩm truyền thòng của

m ột địa ph ư ơ n g có chất lượng tốt, từ đó tạo được hiệu ứ ng lan tỏa m ạ n h

mẽ Bên cạnh đó ông cũng giải thích mối q uan hệ của địa phưcn*g hóa

Đ ỡ la i ó a t iề n â m p h ù : m ộ t b iể u h iệ n c ủ a t o à n c ấ u h ó a v â n h ó a đ ịa p h ư ơ n g 237

đối với các sản phẩm truyền thông được toàn cầu hóa Việc địa phư ơng hóa (hay bản địa hóa) các sản phẩm truyền thông toàn cầu cũng là động lực Um gia tăng tính toàn cầu hóa của sản phẩm truyền thông đó

\ !hận biết được tầm quan trọng của yếu tố địa phư ơng hóa toàn cầu

và những ản h hưởng của nó tới hiệu quả của việc m ở rộng các chuỗi hoạt độnị: kinh doanh xuyên quốc gia, David Livermore - m ột chuyên gia quản trị nói tiếng, ông là tác giả cuốn sách Leading with Cultural Intelligence - The new secret to success (Lãnh đạo bằng hiểu biết văn hóa - Bí m ật mới

để thành công) Trong tác p h ẩm m ang lại nhiều ý nghĩa về m ặt khoa học này, õng đã p h ân tích tại sao các công ty đa quốc gia với n hữ ng chi nhánh

ở khip các nơi trên thế giới m u ố n tồn tại và phát triển được thì cần phải tìm hiểu và thích ứng với quá trình địa phương hóa toàn cầu Ông khẳng

định" thật sự không có chuyện văn hóa toàn cầu đồng nhất". Theo tác giả thì các công ty không chỉ cần quan tâm tới tiếp thị, mà còn phải tuyển dụn g và quảr lỹ đội ngũ n hân viên trong n hữ ng khu vực khác nhau trên thế giới Nhò n hữ ng am hiểu của đội n g ũ n hân viên địa phương về chính văn hóa của họ sẽ giúp việc quản lý trở nên dễ dàng hơn

Khi m ột hiện tượng văn hóa m ang tính toàn cầu được lan tỏa, truyền bá sang các vùn g khác thì ở n h ữ n g nơi đó luôn xảy ra xu hướng địa phương hóa N ếu n h ư văn hóa toàn cầu có xu hư ớng p h ủ định hoặc làm yếu d ần văn hóa tru y ền th ố n g thì quá trình địa ph ư ơ n g hóa củng

có nét tương tự T hường thì quá trình địa phư ơ ng hóa diễn ra theo hai hướng: M ột là thích ứ ng và chấp n h ận hiện tượng văn hóa toàn cầu như m ột bộ p h ận và làm giàu cho văn hóa địa phương Hai là, sẽ biến đổi nó sao cho p h ù hợp với đặc tính của văn hóa địa phương Và yếu tố địa phương trong quá trình toàn cầu hóa sẽ vẫn được n h ận ra m ột cách chính xác th ô n g qua cái được gọi là bản sắc Ịames L Watson khi nghiên cứu về sự lan tỏa của chuỗi n h à hàng đồ ăn n h an h M cDonald's tại

5 quốc gia ở Đ ông Á cho th ấy rằn g quá trình diễn ra theo hai xu hướng (YVatson, 2014), McDonalcTs đã đem lại sự thay đổi trong p h o n g cách ăn uống của người Đ ông Á N h ư n g ngược lại, người dân Đ ông á đã hiệp lực làm thay đổi n h ữ n g tiêu chuẩn vốn đã được chuẩn hóa trong mọi khâu của McDonalcTs từ thực đơn, dây chuyền, công nghệ sản xuất

cho đến cách thiết kế nhà h àng và cung cách phục vụ của n h â n viên tại McDonalcTs sao cho p h ù hợp với văn hóa địa phương James L VVatson

đã đ ú n g khi cho rằng sự xâm n hập của chuỗi nh à h àn g đồ ăn n h an h với biểu tượng mái vòm vàng đã làm suy yếu sự toàn vẹn của chế độ

ẩm thực ở Đ ông Á K hông n h ữ n g thế sự thành công của M cDonald's còn là cuộc cách m ạng về giá trị gia đ ìn h làm biến đổi Đ ông Á Ví dụ

n h ư n h ữ n g khách h àng người N hật rất hiếm khi ăn bằng tay n h ư n g từ khi có sự du n h ập của McDonalcTs, thì đây là m ột kiểu ăn có thể chấp

n h ận được Còn ở H ồng Kông, M cDonald's đã thay thế n h ữ n g quán trà truyền thống và n h ữ n g q uán ăn ven đ ư ờ n g để trở th à n h nơi ăn sáng

p hổ biến nhất, và ở Đài Loan thì khoai tây chiên đã trở th à n h m ón ăn chính do ản h hư ởng của trào lưu văn hóa M cDonald's Chuỗi nhà hàng thức ăn nhan h McDonald's khi vào Đ ông Á thì bị các khách h àn g Đ ông Á biến th àn h n h ữ n g thiết chế địa phương Bản chất của loại thức ăn n h an h theo ý nghĩa đ ú n g n h ư tên gọi của nó đã không còn, đã bị biến thành

m ột loại "đồ ăn chậm '- và thậm chí ở các quốc gia Đ ông Á này, các nhà hàng McDonalcTs còn được xem như là n h ữ n g tru n g tâm giải trí, nơi mà các cô cậu học sinh có thể ngồi hàng giờ đ ể học bài và tán gẫu với bạn

bè K hông n h ữ n g thế thực đơn gốc kiểu Mỹ của M cD onald's cũng được biến đổi cho p h ù hợp với văn hóa và đặc tính của từ n g quốc gia

5.1 Ngân hàng tiền âm phủ: sự giao thoa giữa hai th ế giới sống và chết

Đ ốt tiền v àng hay còn gọi là hóa v àn g là h ìn h thức cú n g tiền cho

th ầ n linh, tổ tiên và m a qu ỷ đã trở th à n h m ột tập tục có từ lâu đời trong

v ăn hóa người Việt H óa v àng đ ó n g vai ữ ò q uan trọ n g tro n g h o ạt độn g tâm linh nhằm tư ở ng n h ớ người đã k h u ấ t của n h ữ n g người còn sống

T hường thì vào các ngày m ù n g m ột đ ầ u tháng, ngày rằm h ay các ngày

lễ tết, cũng n h ư vào ngày cúng giỗ người chết v.v người ta th ư ờ n g cúng tiền v àng rồi sau đó sẽ hóa cho người ở thế giới bên kia với m ong m uốn người chết sẽ n h ậ n được để tiêu xài dưới cõi âm

Đã có nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng nguồn gốc của việc cúng tiền vàng có nguồn gốc xa xưa từ Trung Quốc Sự phát triển của tập tục này

Đ ô LA HÓA TIÉN ÂM P H Ủ : M ỘT BIẾ U HIỆN CÙ A TOÀN CẤU HỚA VẪN HÓA Đ ỊA PHƯƠNG 239

gắn liền với quan niệm của d ân gian "trần sao âm vậy" tức sau khi chếtz

con người sẽ có m ột cuộc sống mới ở m ột thế giới khác, thế giới đó gọi là

cõi âm, và họ cũng có các n hu cầu n h ư khi đang ở dương thế Để thể hiện

lòng thư ơng tiếc người thân đã m ất, n hữ ng người còn sống đã sắm sửa đủ

thứ vàng m ã để đốt cúng cho người đã khuất H ành động cúng đốt vàng

m ã thể hiện n h u cầu tâm linh, bày tỏ lòng thành kính của người còn sống

với các đ ấn g th ần linh, ông bà tổ tiên và nhữ ng người thân đã qua đời

Có th ể nói việc cúng đ ố t tiền v àng là m ột việc làm d ư ờ n g n h ư

k h ô n g th ể th iếu được tro n g sự tư ơ n g tác h ằng ngày của người Việt với

n h ữ n g sinh linh đã k h u ất, nó m an g lại nhiều ý nghĩa n h â n văn sâu sắc T hông qua h à n h đ ộ n g này, n ó thể hiện được tru y ền th ố n g đạo lý tốt đ ẹp "uống nước nhớ n g uồn" của d ân tộc, thể hiện sự bày tỏ lòng biết

ơn, sự th à n h kính với người đã k h u ất, với m ong m u ố n cho người đã

k h u ất được no đủ, su n g sướng, và có cuộc sống th a n h th ản ở cõi âm

Theo cách n g h ĩ của người Việt thì người chết k h ông phải là đã hết, thể xác tuy m ất đi n h ư n g linh h ồ n th ì v ẫn còn ở lại Trong q uan niệm của người còn sống thì thế giới n gư ờ i chết n h ư là m ột thế giới vô h ìn h và tồn tại song song với thế giới của người sống Do vậy n h ữ n g người còn sống v ẫn có thể kết nối được với thế giới của cõi âm m à th ô n g qua

h àn g loạt các h o ạt đ ộ n g m a n g tín h nghi lễ n h ư đốt n hang, hay cúng

đốt vàng mã N hư vậy việc cúng đốt vàng mã như là m ột sợi dây vô

h ìn h kết nối được giữa thế giới người còn sống với thế giới của người

đ ã chết T hô n g qua việc gửi và n h ậ n b ằng con đ ư ờ n g cúng đ ố t đồ

v àng m ã cho người đã k h u ấ t là cha mẹ, tổ tiên, có thể làm cho người còn sống là con cháu cảm th ấy được sự an ủi, vì p h ầ n nào vẫn còn tiếp nối được trách n h iệm p h ụ n g d ư ỡ n g n h ữ n g đ ấn g sinh th à n h ra m ình

m à vì n h iề u lý do khi ôn g bà, cha m ẹ còn sống m à họ chưa thể báo đáp

5.2 Nguyên nhân và quá trình đô la hóa tiển ám phủ ở Việt Nam

D ù n g tiền để cúng cho th ầ n linh, tổ tiên và đốt tiền vàng đã tồn tại ở Việt N am h àn g thế kỉ nay Tuy nhiên quá trinh đô la hóa tiền cúng

ở Việt N am chỉ thực sự bắt đ ầ u từ n h ữ n g năm xảy ra cuộc chiến tranh chống xâm lược M ỹ của Việt N am Cùng với việc gây ra cuộc chiến tranh xâm lược thì nền kinh tế Mỹ cũng xuất hiện ở Việt Nam, do đó đồng đô la