Dân chủ có thể do người dân trực tiếp thự c thi... Công trình này có đặc điểm là sửa chữa và bổ sung m ột cách tiệm tiến, vừa thăm dò vừa tiến lên.. N hiệm vụ của công trình xã hội tiệm
Trang 1TRONG XÃ HỘI DÂN CHỦ V À Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC NÀNG CAO HIỆU QUẢ CỦA HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT
VÀ PHẦN BIỆN XÃ HỘI ở VIỆT NAM HIỆN NAY• • • •
Bùi La n Hương*
Trong đời số n g xã hội h iện nay, giám sát và p h ản biện là công cụ khòng thể th iếu đ ể tổ chức ra m ộ t xã hội dân chủ Giám sát và phản biện xã hội là m ộ t vấn đề h o àn toàn k h ô n g mới Loài người đã làm quen với "khái niệm " này từ rấ t sớm và biến nó trở th àn h công cụ hữu hiệu để xây d ự n g Hiền dân chủ, tạo ra sự p h át triển về chính trị ở nhiều quốc gia tiên tiến trê n thế giới Việt N am đ an g trong quá trình đổi mới
và hội n h ậ p , cần s ự cải cách dư ới sự lã n h đạo của Đ ảng n h ằm xóa bỏ bệnh q u an liêu, k h ắc p hục n h ữ n g b ất hợp lý trong hệ thống chính quyền các cấp M u ố n vậy cần p h ải có n h ữ n g giải p h áp h ữ u hiệu nhằm khơi dây, p h ấ t h u y dân chủ, công khai, m inh bach mà giám sát và phản biện xã hội là m ột cách thức có h iệu quả n h ất, đặc biệt trong điều kiện thể chế chính trị m ộ t đ ản g d u y n h ấ t cầm quyền Trong thời đại ngày nay, giám sát và p h ả n biện xã hội v ẫn là m ột trong n h ữ n g vấn đề hệ trọng, là đối tư ợ ng cần n g h iên cứu, n h ấ t là đối với các quốc gia đi sau, các quốc gia đ an g p h ấ n đ ấu cho n ền d â n chủ trong đó có Việt Nam Karl P opper (1902 -1994) là m ột n h à triết học nổi tiếng của thế kỷ XX, xây d ự n g m ột xã h ộ i d ân chủ là vấn đề m à ông d àn h nhiều tâm sức
n g h iên cứu G ạt b ỏ đi n h ữ n g h ạ n chế cố hữ u trong tư tưởng dân chủ của ô ng có thể nhậ.n th ấy tư tư ở n g về trách nhiệm của công dân trong việc xây d ự n g m ột xã hội lý tư ở n g của Karl Popper là viên ngọc sáng
M ột n g h iê n cứu k h á c h q u an k hoa học về nội d u n g này là cần thiết
* ThS., K hoa Giáo dục C h ín h trị, Đ ại học Sư p h ạ m Hà N ội 2.
Trang 22 1 2 Bùi Lan Hương
giúp c h ú n g ta thu lượm được n h ữ n g bài học quý giá n h irn n ân g cao hiệu quả h o ạt đ ộ n g giám sát và p h ản biện xã hội của côn* d â n ở nước
ta h iện nay
1 QUAN NIỆM CỦA KARL POPPER VẼ DÂN CHỦ
D ân chủ - theo tiếng H y Lạp có nghĩa là "n h ân d â n ' - về cơ bản được đ ịn h nghĩa là m ột h ìn h thức chính p h ủ tro n g đó quyền lực tối cao thuộc về n h â n dân Dân chủ có thể do người dân trực tiếp thự c thi Ở
n h iề u số nước, d ân chủ được thực thi bởi các q uan chức i o n h â n dân bầu ra, là "n h à nước của n h ân dân, do d ân và vì dân" theo n h ư câu nói nổi tiến g của Tổng th ố n g A braham Lincoln
Khi đi xây d ự n g lý th u y ết về xã hội m ở, Popper củng đ ã trình bày
q u an niệm của m ìn h về m ột chế độ d ân chủ Bác bỏ câu hỏi 'Ai sẽ cai trị?"
n h ư là câu hỏi căn bản của lý th u y ết chính trị, ông đề nghị m ộ t câu hỏi mới "C h ú n g ta n ên tổ chức các thiết chế ch ín h trị n h ư thế n ào để ngăn chặn n h ữ n g kẻ cai trị kém cỏi hay xấu xa gây ra quá nhiều thiệt hại cho xã hội?" Popper nói đây là m ột câu hỏi căn bản về thiết kế thể chế Dân chủ là d ạ n g hệ th ố n g chính trị tốt n h ấ t bởi vì nó đi m ột con đường dài đ ể giải quyết các vấn đề, n h ư th ô n g qua các biện p h áp p h i bạo lực,
đ ú n g q u y tắc để tống k h ứ n h ữ n g kẻ cai trị kém cỏi, cụ thế là b ằn g cách
bỏ p h iế u để loại bỏ họ khỏi vị trí (1)
Trong khi n h iều n h à nghiên cứu cho rằn g n g u y ên tắc đa số cai trị
là m ộ t tro n g n h ữ n g đặc trư n g cơ bản của xã hội dân chủ th ì Popper cho rằ n g n ền d ân chủ k h ông thể được đặc trư n g h oàn toàn n h ư sự cai trị của đ a số, mặc d ù thể chế về tổng tu y ển cử là quan trọng nhất Vì
m ộ t đa số có thể cai trị theo cách chuyên chế Trong m ộ t nền dân chủ,
q u y ền lực của n h ữ n g người cai trị phải bị h ạ n chế và tiêu chuẩn của
m ộ t n ề n d ân chủ theo ôn g là: "Trong m ột n ề n d ân chủ, các nhà cai trị - tức là ch ín h p h ủ - có thể bị sa thải bởi n h ữ n g người bị trị mà không có
đổ m áu N h ư thế nếu n h ữ n g người nắm quy ền khô n g bảo vệ thể chế
m à họ đ ảm bảo cho thiểu số khả n ăn g h o ạt đ ộ n g cho m ột sự thay đổi hoà b ìn h , thì sự cai trị của họ là m ột chế độ chuyên chế"(2) Còn chính thể ch u y ê n chế "gồm các chính thể m à người bị trị không thể thoát
Trang 3khỏi nó bằr.g cách nào khác ngoài con đư ờng của m ột cuộc cách m ạn g
th à n h công (3)
Khi đi trìn h bày q uan niệm của m ình về xã hội lý tư ở ng m à ô ng gọi là xã hội m ở Popper đề xuất phư ơng p h áp xây d ự n g xã hội đó theo
"công trình xã hội tiệm tiến" Công trình này có đặc điểm là sửa chữa
và bổ sung m ột cách tiệm tiến, vừa thăm dò vừa tiến lên N hiệm vụ của công trình xã hội tiệm tiến là cải cách xã hội từ ng bước một Theo ô ng
n h iệm v ụ của công trìn h xã hội tiệm tiến là thiết kế kết cấu xã hội, cũng
n h ư cải tạo và sử d ụ n g các kết cấu xã hội đã có, cũng giống n h ư n h iệm
v ụ chủ yếu của công trình tự nhiên là thiết kế m áy móc, cải tiến và d u y
tu sửa chữa m áy móc
Để thực h iện được m ục tiêu của công trình xã hội tiệm tiến ấy, về
m ặ t cơ sở hiện thực cần có hai điều kiện: M ột là, sự can thiệp về kinh tế; hai là, chế độ dân chủ về chính trị Với hai điều kiện này, Popper
đã n h ấn m ạnh hơn đ ến điều kiện xây d ự n g m ột xã hội dân chủ Theo Popper, d ân chủ không phải ở cách hiểu hỗn tạp, mà cốt lõi phải là m ột
"tổ h ợ p chế độ", trong đó việc người bị thống trị có thể tiến h à n h cải cách "bằng biện p h áp hòa bình" là quan trọng nhất, và nếu làm được
n h ư vậy, thì nó mới được coi là d ân chủ N ếu không, thì đó là ch ín h trị
b ạo lựe
N h ư vậy khi đi xây d ự n g m ột xã hội lý tư ởng - xã hội m ở ô n g luôn coi trọng yếu tố dân chủ về chính trị Tuy nhiên, điểm khác biệt tro n g
tư tư ở n g của ô ng so với các nhà nghiên cứu khác đó là ông k h ô n g coi
d â n chủ là m ục tiêu của xây d ự n g xã hội là m ột trong hai điều kiện th e n
ch ố t để xây d ự n g xã hội, trong đó trách nhiệm của các công d â n trong việc tham gia vào xây d ự n g chế độ dân chủ là vô cùng quan trọng
2 TRÁCH NHIỆM CỦA CÕNG DẦN TRONG XÃ HỘI DẦN CHỦ THEO QUAN ĐIỂM
CỦA KARL POPPER
Tư tư ởng của Karl Popper về trách nhiệm của công dân tro n g m ột
xã hội m ở khô n g được ông trìn h bày m ột cách có hệ th ố n g h ay d à n h riên g m ột chư ơng sách nào Song khi trình bày n h ữ n g tư tư ở ng của
m ìn h về m ộ t xã hội m ở thì chính n h ữ n g yêu cầu ông đ ặt ra đ ể có th ể
Trang 4214 Bùi Lan Hương
xây d ự n g được m ột xã hội mà ông cho là lý tư ở ng ấy, trách nhiệm của
n h ữ n g ngư ời công d â n tro n g việc giám sát thực thi quyền lực của nh à
nư ớc và tin h th ầ n p h ả n biện đối với n h ữ n g chính sách công tro n g m ột
xã hội m ở lại nổi lên n h ư m ột p h ần giá trị n h ấ t trong q u an niệm của
ô n g về d â n chủ
Khác biệt căn b ản n h ấ t của "xã hội mở" với "xã hội đóng" là khả
n ă n g p h ả n ứ ng d u y lý của các cá n h â n đối với các vấn đề m à họ gặp phải Các th à n h viên của xã hội đ ó n g thì buộc phải h à n h đ ộ n g p h ù
h ợ p với các m ện h lện h được thần th á n h hóa Đặc trư n g của xã hội
đ ó n g là niềm tin vào sự tồn tại của n h ữ n g điều cấm kỵ m àu nhiệm nào
đó H ệ th ố n g n h ữ n g đ iều cấm kỵ ấy giống n h ư các đạo luật xã hội và
tư ơ n g tự n h ư các q uy luật tự n h iên m à con người phải tu â n th ủ tu y ệt đối, tu y ệt n h iê n k h ô n g được vi phạm
N gược lại, công d â n trong m ột xã hội m ở phải có thái độ p h ê p h á n đối với n h ữ n g cấm kỵ ấy và đưa ra các quyết định của m ìn h trên cơ
sở cù n g n h a u thảo luận, dựa trên n ăn g lực trí tuệ của con người Sự
h iệ n d iện của n h ữ n g n g u y ên tắc ph ê p h án lý tính tạo cho các th à n h viên kh ả n ă n g đ ịn h h ư ớ n g sự p h á t triển xã hội m ột cách có ý thức, d ẫn
d ắ t và q u ả n lý "công n g h ệ cải biến xã hội dần dần", tạo n ên các thiết chế n h à nước p h ù h ợ p với n h u cầu h iện thực của các công dân M uốn vậy, các công d ân p h ải chủ động, k h ông được trông chờ m ột cách th ụ
đ ộ n g , bởi vì họ biết rằn g sự th à n h công hay th ấ t bại của ch ín h p h ủ là trách n h iệ m của họ, chứ k h ông phải của ai khác C hính p h ủ d â n chủ -
do d â n b ầ u ra và có trách nhiệm trước n h ân d ân - bảo vệ các q uyền cá
n h â n , từ đ ó công d â n tro n g m ột nền d â n chủ có thể thực hiện nghĩa vụ
và trách n h iệm công d â n của m ình, góp p h ần củng cố xã hội ít n h ấ t thì công d â n cũng p h ải tự n h ậ n thức về n h ữ n g vấn đề q u an trọ n g mà xã hội đ a n g p h ải đối m ặt Chỉ có vậy họ mới có thể tham gia thảo luận và
b iểu q u y ết m ột cách sáng suốt"(4) Bởi vì theo Popper n ề n d ân chủ có ý
n g h ĩa ở chỗ cho p h é p cải cách mà k h ô n g có bạo lực N h ư n g n ế u sự d u y trì n ề n d â n chủ k h ô n g biến th àn h cân nhắc đ ầ u tiên tro n g b ất cứ cuộc chiến đ ấ u nào được đ ấ u tran h đ ến cùng trên chiến trư ờng này, thì các
xu h ư ớ n g chống d â n ch ủ tiềm tàng luôn luôn hiện diện, có th ể gây ra
Trang 5m ột sự đổ vỡ của n ền dân chủ N ếu m ột sự hiểu biết về các n g u y ên lí này vẫn chưa được đ ạt được, phải tran h đ ấu cho điều đó N ếu không,
có thể là n g u y cơ cho bản th ân n ền dân chủ
N h ư vậy, đối với Popper, các công dân trong m ột n ền d â n chủ
k h ông chỉ có các quyền, m à còn có trách nhiệm tham gia hệ th ố n g chính trị Đổi lại, hệ th ố n g chính trị đó bảo vệ các quyền lợi và sự tự do của họ C ông dân trong xã hội d ân chủ được tự do thực hiện các q uyền của m ình trong k h u ô n khổ quy đ ịn h của p h áp luật sao cho việc người này thực hiện quyền tự do của m ình k h ô n g làm p h ư ơ n g hại tới các công dân khác Trong ý nghĩa đó, "quyền tự do chuyển đ ộ n g các nấm
đ ấm của an h bị h ạn chế bởi vị trí cái mủi của người đ ứ n g cạnh a n h " (5)
Từ n h ữ n g p h ân tích trên có thể thấy, trong triết học chính trị - xã hội của m ìn h Popper đã n h ấn m ạn h mối q uan hệ giữa tự do và trách nhiệm Theo đ án h giá của Popper thì xã hội m ở là m ột xã hội m a n g lại
n h iều tự do nhất Nó m ở rộ n g khả n ăng tìm kiếm n h ữ n g khác biệt, khả
n ă n g tự ý thức và p h át triển cá nhân Tự do h àn h đ ộng rộ n g lớn này gắn liền với trách nhiệm đối với n h ữ n g quyết đ ịn h của chính b ản thân mỗi người, cũng n h ư là trách nh iệm của n h à nước trên cơ sở tư tư ở ng
về sự tham dự vào các thể chế d â n chủ Chỉ có th ô n g qua việc thực hiện trách nhiệm n h ư vậy m ới có thể p h át triển và d u y trì m ột xã hội mở Trách n hiệm ở đây khô n g chỉ giới hạn tro n g trách nhiệm của m ỗi người đối với cộng đồng chính trị của riêng m ình m à còn vươn tới tầm trách nhiệm tro n g p h ạm vi toàn cầu và trách nhiệm đối với tư ơng lai
3 Ý NGHĨA CỦA QUAN NIỆM VỄ TRÁCH NHIỆM CỦA CÔNG DÂN TRONG XÂ HỘI DÂN CHỦ
TRONG TRIẾT HỌC KARL POPPER ĐỔI VỚI VIỆC NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT
VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Giám sát hoạt đ ộ n g của ch ín h quyền ỉà việc theo dõi, p h á t hiện, xem xét, đ án h giá, kiến nghị đối với việc thực hiện công vụ của các cá
n h ả n , cơ quan, tổ chức làm việc trong bộ m áy chính quyền
"P hản biện xã hội là sự p h ả n biện nói chung, n h ư n g có q uy m ô và lực lượng rộng rãi hơ n của xã hội, của n h ân dân và các n h à khoa học về nội d ung, p h ư ơ n g h ư ớ n g chủ trư ơng chính sách, giải p h áp p h á t triển
Trang 62 1 6 Bùi Lan Hương
kinh tế, k hoa học - công nghệ, giáo dục, môi trư ờng trật tự an n in h
ch u n g của toàn xã hội, n h à nước và các tổ chức liên quan"(6) N h ư vậy, đối tư ợ n g của p hản biện xã hội là ch ủ trương, đ ư ờ n g lối, chính sách do Đ ản g và N h à nước ban h à n h và việc thực hiện các ch ủ trư ơ n g
đó P hạm vi của p h ả n biện xã hội rất rộng, từ chủ trương, chính sách
về kinh tế, chính trị, văn hoá, tư tưởng, từ đối nội đến đối ngoại, do đó phải p h á t h u y sức m ạnh tổng hợp của to àn xã hội mới có th ể thực hiện
có hiệu quả
G iám sát là để trả lời câu hỏi việc th ự c thi chủ trư ơ ng, ch ín h sách,
p h á p lu ậ t n h ư th ế nào, tác d ụ n g đối với kinh tế - xã hội th ế nào,
q u y ền lợi của n h â n dân có được bảo đ ảm không? Còn p h ả n b iện xã hội là đ ể trả lời câu hỏi, d ự thảo chủ trư ơ n g , đ ư ờ n g lối, ch ín h sách,
p h á p lu ậ t đ ã p h ù h ợ p chưa, có đ á p ứ n g được yêu cầu của sự n g h iệp đổi m ới đ ấ t nước, hội n h ậ p quốc tế và n g u y ệ n vọn g ch ín h đ á n g của
n h â n d â n h ay không?
Q u a việc tìm hiểu n h ữ n g q u an điểm cơ bản của K Popper về xã hội d ân chủ, từ việc khảo cứu n h ữ n g q u a n niệm của ông về tiêu ch u ẩn của m ộ t xã hội d â n chủ và trách n h iệm của công d ân tro n g việc xây
d ự n g xã hội, ch ú n g ta có thể rú t ra n h ữ n g bài học ý nghĩa đối với việc thực h iệ n h o ạt đ ộ n g giám sát và p h ả n b iện xã hội ở Việt N am h iện nay
n h ư sau
T h ứ nhất, công dân phải có trách nhiệm với chính lá phiếu của m ình trong việc bầu ra n h ữ n g đại biểu đủ đức, đủ tài tham gia vào bộ máy chính quyền.
Bầu cử là m ột quá trình đưa ra q u y ết đ ịn h của người d â n để chọn
ra m ột cá n h â n n ắm giữ các chức vụ th u ộ c chính quyền Đây là cơ chế th ô n g th ư ờ n g m à các nền d ân chủ h iệ n d ù n g để p h ân bổ chức vụ trong các cơ q u an quyền lực n h à nước, đặc biệt trong bộ m áy h à n h
p h áp , tư p h á p và ở chính quyền các cấp
M ỗi công d ân phải có trách nhiệm với lá phiếu trên tay của m ình chọn ra n h ữ n g đại biểu của n hân d ân th ật sự xứng đáng, gánh vác trọng trách n h â n dân giao phó bởi đi bầu cử là vì tương lai của chính m ình Mọi công d â n phải có trách nhiệm với việc bầu ra lãnh đạo đất nước
Trang 7Việc q u an trọ n g hơn n ử a đó là sau khi lựa chọn được đại biểu dân
cử xứng đáng, công dân sẽ tiếp tục thực hiện trách nhiệm của m ình là người giám sát n h ữ n g đại biểu thực hiện n hiệm vụ m à Đ ảng và n h ân dân giao p hó n h ư thế nào và hiệu quả ra sao N h ư vậy việc bầu ra
n h ữ n g người đủ đức, đủ tài vào bộ m áy chính quyền đã q u an trọng việc giám sát h o ạt động của họ còn quan trọ n g hơn rất n h iề u nhằm
n găn chặn n h ữ n g biểu h iện q u an liêu, tham n h ũ n g góp p h ầ n giữ vững
sự trong sạch của cán bộ tro n g Đ ảng và N hà nước
Thứ hai, xác định đ ú n g vai trò của công dân trong việc giám sát hoạt động của chính quyền thông qua việc thực hiện phản biện xã hội.
T hông qua sự p h ản hồi ý kiến của n h â n d ân m à các cấp uỷ đảng, chính quyền n h ậ n thức được sự đồn g th u ậ n của xã hội ở m ức độ nào để có sự đ iều chỉnh cho p h ù hợp C hủ trư ơng, chính sách là sản
p h ẩm do con ngư ời tạo ra n ê n có thể m ang tín h chủ quan N ếu k h ông
có sự p h ản hồi của xã hội thì khó có thể n h ậ n thức được sự đ ồ n g th u ận của xã hội ở m ức độ nào n h ư n g n h ư thế k h ô n g có nghĩa là khi m ột chủ trương, chính sách ban h à n h m à không có sự p h ả n hồi nào thì được coi
là p h ù hợp Sự im lặng là th ể h iệ n của đ ồ n g tìn h n h ư n g cũ n g có thể là
p h ả n đối Do đó, n ếu k h ô n g làm cho p h ả n biện xã hội trở th à n h m ột sinh h o ạt chính trị - xã hội b ìn h thư ờ ng thì sẽ có k h ô n g n h iề u sự p h ản hồi của n h â n d â n d ù chủ trư ơ n g đó chưa p h ù hợp thực tế Đ iều đ áng
m ừ n g là n h ữ n g n ă m gần đây, d ư luận xã hội đã có sự bàn lu ận khá sôi nổi mỗi khi Đ ảng, N hà nước b an h àn h m ột chủ trương, chính sách nào
đó m à đ a số n h ậ n thấy chưa p h ù hợp Tuy n h iê n ch ú n g ta cần n h ận thức rõ hơn vai trò quan trọ n g của hoạt đ ộ n g này để thực h iệ n nó m ột cách n ghiêm túc, có hệ th ố n g n h ằ m thu được hiệu quả cao nhất
Thứ ba, vận động người dân chủ động tìm hiểu nắm v ữ n g chủ trương đường lối của Đ ảng, chính sách của Nhà nước, tích cực tham gia vào hoạt động giám sát và phản biện xà hội.
H iện n ay ờ nước ta, giám sát và p h ản biện xã hội là chức n ă n g cơ
b ản của M ặt trận Tổ quốc Việt N am Giám sát của M ặt trận Tổ quốc Việt N am và các đ o àn thể ch ín h trị - xã hội là việc theo dõi, p h á t hiện, xem xét, đ á n h giá, kiến nghị n h ằ m tác đ ộ n g đối với cơ quan, tổ chức và
Trang 8218 Bùi Lan Hương
cán bộ, đ ả n g viên, đại biểu d â n cử, công chức, viên chức n h à nước về việc thự c h iện các chủ trư ơ n g , đ ư ờ n g lối của Đ ảng, chính sách, p h áp luật của N hà nước P h ản b iệ n xã hội của M ặt trận Tổ quốc Việt N am
và các đ o àn th ể chính trị - xã hội là việc n h ậ n xét, đ á n h giá, n êu chính kiến, kiến n g h ị đối với d ự th ả o các chủ trư ơng, đ ư ờ n g lối của Đảng,
ch ín h sách và p h á p luật của N h à nước
M u ố n công tác giám sát và p h ả n biện xã hội thự c sự có chiều sâu
và đ ạ t được h iệu quả công d â n cần phải n â n g cao hiểu biết, chủ đ ộ n g tìm h iểu các v ấn đề xã hội của đ ấ t nước; đ ảm bảo tính khách q uan
đ ồ n g thời có thái độ giữ v ữ n g lập trư ờ n g ch ín h trị, tin tư ở n g vào Đ ảng vào ch ín h q u y ền , trán h để các thế lực th ù địch lợi d ụ n g chính hoạt
đ ộ n g giám sát và p h ả n biện xã hội đ ể chống p h á chế độ
KẾT LUẬN
Tư tư ở n g của Karl P o p p er về trách n h iệ m của công d ân tro n g xã hội d â n chủ có n h iề u nội d u n g n h ư n g tro n g p h ạ m vi của bài viết tác giả chỉ tập tru n g k h ai thác nội d u n g trách n h iệ m của công d â n trong việc giám sát h o ạt đ ộ n g thực thi q u y ền lực của N h à nư ớc và p h ả n biện xã hội đối với n h ữ n g chủ trư ơ n g ch ín h sách m à N h à nước b a n hành Từ
đó rú t bài học giá trị m à Việt N am cần áp d ụ n g để góp p h ầ n n ân g cao hiểu q u ả của công tác giám sát và p h ả n biện xã hội n h ằm xây d ự n g m ột
N h à nước p h á p q u y ền xã hội chủ nghĩa "của d ân , do dân, vì dân"./
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 William Gorton, Karl Popper: Political Philosophy, http://www.iep.utm.edu/ popp-pol/
2,4 Popper.K.R (1971), Tile Open Society and Its Enemies Vol.2, Princeton University Press, London
3 Popper.K.R (1971), The Open Society and Its Enemies Vol.l, Princeton
University Press, London
5 Cornforth.M (2002), Triễt học mở và xã hội mở, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội,
Đỗ Minh Hợp dịch, tr.566
6 Ngô Văn Dụ, Hồng Trà, Trần Xuân Giá (2011), Tìm hiểu một số thuật ngữ
trong văn kiện đại hội X của Đảng, Nxb Chính trị Quốc gia, tr.182.