Sự tác động của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đến đạo đức gia đình truyền thống ở việt nam

Đã đến lúc chúng ta nên có sự nhìn nhận đầy đủ hơn, đúng đắn hơn về vai trò của đạo đức gia đình đối với việc hoàn thiện đạo đức của mỗi cá nhân, trong tình hình mới, dưới sự tác động củ

ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Mở đầu 1- TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Gia đình là tế bào của xã hội, nơi con người sinh ra và lớn lên, nơi thế

hệ trẻ được chăm lo cả về thể chất, trí tuệ, đạo đức và nhân cách để hội nhập vào cuộc sống cộng đồng, xã hội

Tuy không phải là thiết chế duy nhất có vai trò, trách nhiệm giáo dục đối với mỗi con người; nhưng gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và có tầm quan trọng quyết định việc hình thành nhân cách nói chung, phẩm chất đạo đức nói riêng của cá nhân Trong sự phát triển xã hội, gia đình vẫn luôn

có ảnh hưởng lâu dài và toàn diện đối với mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời Nhà trường, xã hội có vai trò quan trọng đối với việc hình thành đạo đức của mỗi cá nhân; cũng như đạo đức cá nhân, đạo đức gia đình là nền tảng cấu thành đạo đức xã hội

Hiện nay, nhiều quốc gia trên thế giới, sau quá trình thực hiện CNH, HĐH, đã trở thành những cường quốc về kinh tế; song, cũng không ít quốc gia phải trả giá vì sự đổ vỡ của quan hệ giữa con người với con người Giàu

có là điều ai cũng mong ước, dân tộc nào cũng hướng tới; song, cuộc sống sẽ trở nên đáng sợ, nếu như mọi người chỉ nghĩ đến đồng tiền mà không quan tâm đến nhau, quan hệ nhân ái bị chà đạp Nhiều nước trên thế giới hiện muốn quay trở lại tìm kiếm những giá trị nhân văn đích thực, vốn có của đạo đức gia đình đã bị đánh mất do một thời gian dài xem nhẹ vấn đề gia đình và chính sách xã hội đối với gia đình Khi xã hội muốn quay lại dựa vào gia đình

để chữa chạy cho những mất mát, hư hỏng do những toan tính thiên về tiền bạc, thì gia đình đã hết sức mỏng manh và nhiều trường hợp gia đình đã trở nên bi kịch

Ở Việt Nam, một đất nước sau hàng thế kỷ tiến hành chiến tranh giải phóng và hơn một thập kỷ thực hiện đường lối đổi mới theo định hướng XHCN với truyền thống giàu lòng nhân ái, thuỷ chung, trọng tình nghĩa, chúng ta luôn đề cao vai trò gia đình trong quan hệ nhà - làng - nước Hiện nay, đại đa số gia đình Việt Nam vẫn giữ được những đức tính, phẩm chất tốt đẹp của đạo đức gia đình truyền thống Điều cần khẳng định là, trong sự tác động nhiều chiều của cuộc cách mạng khoa học công nghệ, của sự bùng nổ thông tin, của quá trình toàn cầu hoá, của cơ chế thị trường, những giá trị đạo đức truyền thống của gia đình, của dân tộc vẫn tiếp tục được phát huy Sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước khởi sắc, đời sống của phần lớn các gia đình được nâng lên, việc giáo dục thế hệ trẻ có điều kiện thuận lợi; con trẻ có điều kiện vươn lên tự khẳng định mình trong sự phát triển lành mạnh của gia đình và xã hội

Bên cạnh đó, đạo đức gia đình truyền thống cũng có những diễn biến tiêu cực, do chịu tác động của môi trường xã hội, của các loại văn hoá phẩm độc hại, của lối sống thực dụng phương Tây Tất cả những điều đó đang làm băng hoại đạo đức một bộ phận xã hội, lôi cuốn một số thanh thiếu niên vào vòng tội lỗi Trong khi đó, giáo dục gia đình đối với con trẻ chưa được coi trọng và đầu tư đúng mức Việc giữ gìn và phát huy những giá trị đạo đức cao đẹp của gia đình truyền thống trong tình hình mới chưa được nhiều người coi trọng

Thực tiễn phát triển xã hội đòi hỏi phải đẩy mạnh xây dựng đạo đức mới, trong đó có đạo đức gia đình, làm cho dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Hiện nay, sự nghiệp CNH - HĐH đất nước đang đặt

ra những yêu cầu bức thiết đối với nền đạo đức xã hội nói chung và việc lưu giữ, phát huy những giá trị cao đẹp của đạo đức gia đình truyền thống nói riêng, nhằm tạo ra một lớp người Việt Nam vừa cường tráng về thể chất,

đủ năng lực đưa nước ta hội nhập với văn minh nhân loại mà bản sắc dân tộc vẫn được giữ vững Yêu cầu đó đặt ra cho sự nghiệp xây dựng đạo đức, trong

đó có đạo đức gia đình, phải không ngừng đổi mới, hoàn thiện, mang tính chất tiên tiến mà vẫn đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam Đã đến lúc chúng ta nên có sự nhìn nhận đầy đủ hơn, đúng đắn hơn về vai trò của đạo đức gia đình đối với việc hoàn thiện đạo đức của mỗi cá nhân, trong tình hình mới, dưới sự tác động của kinh tế thị trường, đạo đức gia đình có những biến đổi như thế nào để từ đó đề ra những biện pháp có tính định hướng nhằm bảo vệ, phát huy những tác động tích cực của kinh tế thị trường định hướng XHCN đối với đạo đức gia đình, và khắc phục, hạn chế những tác động tiêu cực của

nó để xây dựng một nền đạo đức gia đình mới trên cơ sở kế thừa biện chứng truyền thống và phù hợp hiện tại

Về mặt lý luận, theo tinh thần của nghị quyết đại hội Đảng lần thứ VII, VIII, IX và Nghị quyết Hội nghị lần thứ V Ban chấp hành Trung ương Đảng (khoáVIII) về xây dựng và phát triển nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, chúng ta cần nhận thức và giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa kinh tế thị trường định hướng XHCN và đạo đức xã hội, đạo đức gia đình, nhằm xây dựng một mô hình đạo đức gia đình trong điều kiện của sự phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN Hơn nữa, cần phải nhận thức thế nào là đạo đức gia đình truyền thống; trong sự nghiệp đổi mới cần xây dựng đạo đức gia đình như thế nào Phải thấy được con đường để xây dựng đạo đức mới bao hàm cả tiếp thu, duy trì và phát huy đạo đức truyền thống trong tình hình mới

Đề tài: “Sự tác động của kinh tế thị trường định hướng XHCN đến đạo đức gia đình truyền thống ở Việt Nam”, là một trong những cố gắng theo hướng chung đó Việc thực hiện đề tài là một yêu cầu cấp bách cả về mặt lý luận và thực tiễn, trong khi đất nước ta đã chuyển đổi nền kinh tế từ cơ chế tập trung bao cấp sang kinh tế thị trường định hướng XHCN

2 - TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Đạo đức gia đình là một trong những vấn đề hết sức quan trọng trong đời sống xã hội Chủ đề đạo đức gia đình từ lâu đã là điểm hội tụ của nhiều đề tài nghiên cứu với khía cạnh và góc độ khác nhau đặc biệt từ khi đất nước ta chuyển đổi nền kinh tế từ quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng XHCN; dưới sự tác động hai mặt của kinh tế thị trường thì chủ đề đạo đức gia đình lại thu hút nhiều người nghiên cứu hơn nữa.Tiêu biểu là những tác giả và tác phẩm dưới đây:

Giáo sư Đỗ Thái Đồng, với công trình nghiên cứu nhan đề: “ Gia đình

truyền thống và những biến thái ở Nam bộ Việt Nam” đăng trong cuốn

“Những nghiên cứu xã hội học về gia đình Việt Nam” Nhà xuất bản khoa học xã hội, Hà Nội 1991;

Giáo sư Trần Đình Hượu, với một loạt công trình nghiên cứu về gia

đình Việt Nam, đặc biệt là: “Gia đình truyền thống Việt Nam với ảnh hưởng

của Nho giáo” đăng trong cuốn “Những nghiên cứu xã hội học về gia đình

Việt Nam” Nhà xuất bản khoa học xã hội 1991”;

Đề tài KX07-09 do Giáo sư Lê Thi làm chủ biên với nhan đề “Vai trò

của gia đình trong sự hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam”;

Tác giả Hồng Hà - Bộ Lao động Thương binh và Xã hội với chuyên

khảo: “Gia đình trong công cuộc đổi mới hiện nay”;

Cuốn “Hôn nhân gia đình trong xã hội hiện đại” của Tiến sĩ Nguyễn Minh Hoà, nhà xuất bản Trẻ tháng12/2000; “Văn hoá - giáo dục gia đình”

của Thanh Lê trong cuốn “Xã hội học hiện đại Việt Nam” nhà xuất bản KH

XH tháng 1/2001;

Tác giả Nguyễn Thị Khoa (Trung tâm Khoa học nghiên cứu về Phụ

nữ) với bài viết “Đạo đức gia đình trong nền kinh tế thị trường”, Tạp chí triết

học số 4/2002

Các nghiên cứu trên đã tập trung mô tả, phân tích tìm ra sự biến đổi về quy mô, kết cấu, chức năng của gia đình, vị thế, vai trò, nhân cách, đạo đức của các thành viên trong gia đình và mối quan hệ giữa gia đình với xã hội

Kết quả nghiên cứu đã đem lại cho chúng ta một cái nhìn tổng quát về gia đình Việt Nam hiện nay, và đã vạch ra một số định hướng trong xây dựng gia đình văn hoá phù hợp với thời kỳ đổi mới

Tuy nhiên, từ góc độ triết học sự tác động của kinh tế thị trường định hướng XHCN đến đạo đức gia đình truyền thống, cùng với những vấn đề thực tiễn bức xúc của công tác xây dựng đạo đức gia đình mới vẫn là lĩnh vực cần phải nghiên cứu sâu sắc hơn, đầy đủ hơn

3 - MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ CỦA LUẬN VĂN

Trên cơ sở phân tích, làm rõ sự tác động của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN đến đạo đức gia đình truyền thống ở Việt Nam, luận văn

đề xuất một số định hướng trong việc xây dựng đạo đức gia đình Việt Nam hiện nay, sao cho gia đình ngày càng phát triển theo hướng bình đẳng, tiến

bộ, nhân văn

Để đạt được mục đích trên, luận văn có những nhiệm vụ sau:

- Xác định những nhân tố quy định và những nội dung cơ bản của đạo đức gia đình truyền thống

- Phân tích sự tác động của kinh tế thị trường định hướng XHCN đến đạo đức gia đình truyền thống

- Đề xuất và phân tích những định hướng nhằm phát huy mặt tích cực

và khắc phục mặt tiêu cực của kinh tế thị trường đối với đạo đức gia đình truyền thống

4 - CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ chí Minh, đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước về đạo đức và đạo đức gia đình

Phương pháp nghiên cứu được sử dụng: phương pháp lôgíc - lịch sử, phân tích - tổng hợp, đối chiếu - so sánh Đồng thời sử dụng một số phương pháp cụ thể, riêng biệt của xã hội học, tâm lý học, đạo đức học trong những trường hợp tương ứng, cần thiết

5 - NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN

- Trên quan điểm mácxít, luận văn làm rõ và sâu sắc hơn về sự tác động của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN đến đạo đức gia đình truyền thống ở Việt Nam

- Đề xuất một số định hướng nhằm xây dựng một nền đạo đức gia đình mới phù hợp với sự phát triển của gia đình Việt Nam trong điều kiện phát triển xã hội ở nước ta hiện nay trên cơ sở kế thừa những yếu tố tích cực của đạo đức gia đình truyền thống

6 - Ý NGHĨA THỰC TIỄN CỦA LUẬN VĂN

- Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo, phục vụ cho việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập bộ môn đạo đức học

- Luận văn cũng có ý nghĩa khuyến nghị đối với công tác xây dựng đạo đức gia đình hiện nay

7 - KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được chia làm 3 chương, 7 tiết

Chương 1: Kinh tế thị trường và đạo đức gia đình truyền thống

1.1 - Kinh tế thị trường

Chương 2: Tác động của kinh tế thị trường định hướng XHCN đối với

đạo đức gia đình truyền thống 2.1 - Tác động tích cực của kinh tế thị trường định hướng XHCN đối với đạo đức gia đình truyền thống

2.2 - Tác động tiêu cực của kinh tế thị trường hiện nay đối với đạo đức gia đình truyền thống

Chương 3: Những định hướng trong việc xây dựng đạo đức gia đình ở

Việt Nam hiện nay 3.1 - Kế thừa và đổi mới các chuẩn mực đạo đức gia đình truyền thống đáp ứng các yêu cầu của kinh tế thị trường định hướng XHCN và CNH - HĐH xã hội

3.2 - Đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu và giáo dục hệ chuẩn mực đạo đức gia đình mới phù hợp với truyền thống và đáp ứng các yêu cầu của CNH - HĐH xã hội

3.3 - Tạo lập những điều kiện kinh tế - xã hội thuận lợi cho sự hình thành và phát triển đạo đức gia đình trong điều kiện hiện nay

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG

1.1 KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

Kinh tế thị trường là một kiểu tổ chức kinh tế xã hội, trong đó quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng gắn liền với thị trường, thực hiện thông qua thị trường

Lịch sử kinh tế thế giới đã biết đến các mô hình kinh tế: kinh tế tự nhiên, kinh tế thị trường, kinh tế kế hoạch hoá tập trung; trong đó kinh tế thị trường tuy còn nhiều hạn chế, khuyết tật nhưng đã tỏ ra là mô hình kinh tế năng động phù hợp nhất với trình độ phát triển kinh tế cho đến nay của xã hội loài người Ngày nay, hầu hết các nước trên thế giới đều chọn mô hình kinh

tế thị trường hiện đại phù hợp với những màu sắc riêng cho sự phát triển của mỗi nước

Đặc điểm nổi bật của hoạt động kinh tế thị trường là vận hành theo nguyên tắc trao đổi hàng hoá và quy luật giá trị, cung cầu và cạnh tranh, lấy việc theo đuổi sự gia tăng tối đa lợi ích cá nhân làm động cơ chủ yếu, thông qua môi giới là hoạt động thị trường để thoả mãn nhu cầu đời sống của con người

Thực hiện cơ chế thị trường nghĩa là thừa nhận tính hợp lý của việc theo đuổi lợi ích cá nhân Mục tiêu của việc tham gia hoạt động thị trường là nhằm thoả mãn tối đa lợi ích cá nhân Kinh tế thị trường là yếu tố tích cực thúc đẩy sự năng động và sáng tạo, cổ vũ sự canh tân và phát triển xã hội Song, nền kinh tế ấy cũng đã để lại cho chúng ta không ít những tiêu cực xã

hội, trong đó có cả sự suy thoái đạo đức, mặc dù đó là nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một nền kinh tế thị trường vừa mang tính chất của kinh tế thị trường, chịu sự chi phối của quy luật thị trường; vừa mang tính chất đặc thù, dựa trên nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội, có sự điều tiết, quản lý của nhà nước XHCN Sắc thái đặc thù ấy - định hướng xã hội chủ nghĩa, thể hiện ở những điểm sau :

Mục tiêu hàng đầu của việc phát triển kinh tế thị trường nước ta là giải phóng sức sản xuất, động viên mọi nguồn lực trong nước và ngoài nước để thực hiện công nghiệp hoá - hiện đại hoá, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội, cải thiện từng bước đời sống nhân dân

Phát triển kinh tế nhiều thành phần với sự đa dạng của các hình thức

sở hữu, song nhấn mạnh đến vai trò chủ đạo của sở hữu Nhà nước Kinh tế nhà nước phải vươn lên giữ vai trò chủ đạo, cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành cơ sở vững chắc của nền kinh tế quốc dân

Nhà nước quản lý kinh tế ở nước ta là nhà nước của dân, do dân và vì dân, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thực hiện phân phối chủ yếu theo kết quả lao động và hiệu quả kinh tế, đồng thời phân phối theo mức đóng góp vốn và các nguồn lực khác vào sản xuất

Xét về đặc điểm và xu hướng vận động thì về thực chất, nền kinh tế nước ta đang trong quá trình chuyển đổi từ cơ chế hành chính - bao cấp sang

cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước , theo định hướng xã hội chủ nghĩa Có thể nói, cơ chế thị trường hiện nay ở nước ta vẫn đang còn ở những bước hình thành đòi hỏi phải được hoàn thiện theo xu hướng thị trường văn minh

Thực tế cho thấy, ngoài vai trò tích cực, kinh tế thị trường còn là một thách thức, một môi trường tiêu cực đối với đạo đức xã hội Tuy nhiên điều

đó không có nghĩa là chúng ta không chấp nhận nó Kinh tế thị trường là yếu

tố quan trọng và cần thiết để xây dựng một xã hội phát triển, tiến bộ Vì vậy, chúng ta phải biết thích ứng với nó và vẫn có thể tìm được một thang giá trị mới cho việc xây dựng một nền đạo đức mới phù hợp với xu thế phát triển của xã hội

Chuyển nền kinh tế từ hoạt động theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung - bao cấp sang phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa là nội dung bản chất và đặc điểm khái quát nhất đối với nền kinh tế nước ta trong hiện tại và tương lai Đặc biệt, cưong lĩnh xây dựng đất nước trong thời

kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, được Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII của Đảng Cộng Sản Việt Nam thông qua vào năm 1991, cũng đã nêu lên 6 đặc trưng bản chất của xã hội - XHCN và những quan điểm phương hướng tổng quát về phát triển kinh tế - xã hội theo định hướng XHCN ở nước ta Tuy nhiên cũng cần phải phân tích sâu thêm bản chất, đã được khái quát nói trên, để có thể hiểu rõ và thống nhất hơn trong nhận thức và hành động

lên Chủ nghĩa Xã hội, cho nên, sự phát triển kinh tế - xã hội nước ta phải theo định hướng XHCN là cần thiết khách quan Sự nghiệp “ dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh” vừa là mục tiêu, vừa là nội dung, nhiệm vụ của việc phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta Đảng và Nhà nước khuyến khích mọi người dân trong xã hội làm giàu một cách hợp pháp Dân có giàu thì nước mới mạnh, bảo đảm độc lập, tự chủ và toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia

Thứ hai, nền kinh tế của chúng ta là nền kinh tế hàng hoá nhiều thành

phần với vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong một số lĩnh vực, một số khâu quan trọng có ý nghĩa quyết định đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Thứ ba, Nhà nước quản lý nền kinh tế thị trường theo định hướng

XHCN ở nước ta là nhà nước pháp quuyền XHCN, là nhà nước của dân, do dân và vì dân.Thành tố quan trọng mang tính quyết định trong nền kinh tế thị trường hiện đại là nhà nước quản lý các quá trình kinh tế bằng cơ chế và pháp luật

Thứ tư, cơ chế vận hành của nền kinh tế là cơ chế thị trường với sự

quản lý, điều tiết của nhà nước Mọi hoạt động sản xuất - kinh doanh trong nền kinh tế được thực hiện thông qua thị trường Các quy luật kinh tế hàng hoá, kinh tế thị trường ( quy luật giá trị , quy luật cung - cầu, quy luật cạnh tranh - hợp tác ) sẽ chi phối các hoạt động kinh tế Quy luật giá trị quy định mục đích theo đuổi trong hoạt động kinh tế là lợi nhuận, quy định sự phân bổ các nguồn lực vào các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh khác nhau Đồng thời, đặt các chủ thể kinh tế trong một cuộc cạnh tranh quyết liệt

Thứ năm, mở cửa, hội nhập nền kinh tế trong nước với nền kinh tế thế

giới, trên cơ sở giữ vững độc lập, tự chủ và toàn vẹn lãnh thổ quốc gia là nội dung quan trọng của nền kinh tế thị trường nước ta

Thứ sáu, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đồng thời với việc bảo đảm

công bằng xã hội cũng là một nội dung rất quan trọng trong nền kinh tế thị trường ở nước ta

Thứ bảy , giải quyết mối quan hệ giữa lao động và tư bản thông qua

phân phối thu nhập trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta, được thực hiện thông qua kết quả lao động là chủ yếu, đồng thời phân phối theo mức đóng góp vốn và các nguồn lực khác vào sản xuất, kinh doanh, và thông qua phúc lợi xã hội

Như vậy, với những đặc trưng bản chất của xã hội - XHCN và những quan điểm, phương hướng tổng quát về phát triển kinh tế - xã hội theo định hướng XHCN ở nước ta như trên đã nêu, cho thấy rằng: trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta hiện nay, đời sống đạo đức xã hội đang đặt ra hàng loạt vấn đề cần đặc biệt quan tâm giải quyết Chưa bao giờ như bây giờ, mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân và đạo đức xã hội biểu hiện một cách nổi bật, sinh động trong sự đan xen, xung đột phức tạp như hiện nay.Vì vậy, với chúng ta, định hướng XHCN là giải pháp có văn hoá của sự phát triển Định hướng XHCN có nghĩa là nhà nước phải điều tiết

và quản lý thị trường bằng pháp luật, kế hoạch, chính sách, các công cụ đòn bẩy kinh tế nhằm kích thích tính năng động của con người trong hoạt động làm giàu cho mình và cho xã hội, đồng thời khắc phục tối đa những bất bình đẳng trong kinh tế Sự khắc phục tối đa những bất bình đẳng trong kinh tế là

cơ sở cho sự phát triển cùng chiều giữa kinh tế và nhân cách đạo đức Bởi vì, chính nó làm hài hoà từng bước tương quan giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội Khi lợi ích cá nhân không đối lập mà gắn với lợi ích xã hội, thì con người trở nên gắn bó hơn đối với người khác Ngày nay, cơ chế thị trường làm biến đổi tính chất của việc giải quyết quan hệ giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội Thực hiện cơ chế thị trường nghĩa là thừa nhận tính hợp lý của

chế thị trường là ở chỗ, mục tiêu của việc tham gia hoạt động thị trường là nhằm thoả mãn tối đa lợi ích cá nhân Tính hợp lý và hợp pháp của lợi ích cá nhân kích thích tính tích cực hoạt động của nhân cách Việc tham gia tích cực vào các hoạt động kinh tế - xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường sẽ làm cho năng lực nhân cách phát triển Đến lượt mình phát triển nhân cách độc lập chính là điều kiện cho sự phát triển năng lực đạo đức của con người Chính tại đây có thể nói đến tự do đạo đức với tính cách là dấu hiệu của sự phát triển nhân cách đạo đức một cách đầy đủ

Tuy nhiên, cơ chế thị trường với sự khuyến khích lợi ích cá nhân tự nó

đã bao chứa khả năng và trên thực tế đã dẫn đến sự phát triển méo mó nhân cách Trong điều kiện của kinh tế thị trường tự do, nghịch lý của sự phát triển nhân cách thể hiện rõ nhất - đó là sự lệch pha, sự phát triển thiên lệch giữa một bên là trí tuệ, sự khôn ngoan, những năng lực thực tiễn với bên kia là sự xuống cấp của ý thức công dân, trách nhiệm và tình cảm đạo đức Bởi vậy,

để khắc phục nghịch lý của sự phát triển nhân cách, tạo điều kiện cho nhân cách đạo đức phát triển, việc hoàn thiện cơ chế thị trường có điều tiết theo định hướng XHCN là tất yếu và cấp thiết

Trong sự chuyển đổi nền kinh tế như trên đã nêu, cùng lúc đã kéo theo những biến đổi trong văn hoá, đạo đức xã hội cũng như đạo đức gia đình Những đợt sóng biến đổi nhiều mặt của xã hội đã dội vào gia đình, tác động đến đạo đức gia đình Không ít những giá trị đạo đức gia đình đang bị vi phạm, thể hiện lệch lạc Do đó, chúng ta phải nhìn rõ sự tác động của kinh tế thị trường đến đời sống xã hội nói chung và đạo đức gia đình truyền thống nói riêng như thế nào, để từ đó đưa ra những biện pháp nhằm phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của kinh tế thị trường trong sự tác động tới đời sống xã hội và đạo đức gia đình, để xây dựng một xã hội mà trong đó có một nền đạo đức gia đình phát triển trên cơ sở kế thừa truyền thống và đổi mới

phù hợp với sự phát triển xã hội Để làm được điều này, chúng ta cần phải tìm hiểu những nét cơ bản về đạo đức gia đình truyền thống

1.2. ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG

Gia đình là một tập hợp những người cùng chung sống với nhau dựa trên quan hệ hôn nhân được chính thức thừa nhận bởi pháp luật hay luật tục

và quan hệ huyết thống - đó là các quan hệ vợ - chồng, cha mẹ - con cái, anh chị em ruột [83,23] Các thành viên trong gia đình có trách nhiệm đạo đức với nhau, có chung tài sản và cùng có trách nhiệm xã hội hoá thế hệ mai sau

Gia đình là một trong những giá trị xã hội quan trọng bậc nhất của người Á Đông, trong đó có Việt Nam Đối với chúng ta thì gia đình được coi

là “ một tế bào xã hội có tính sản sinh” Do vậy, sức mạnh trường tồn của quốc gia, dân tộc phụ thuộc rất nhiều vào sự tồn tại và phát triển của từng gia đình Sinh thời, chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: “ nhiều gia đình cộng lại thành xã hội Xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình tốt thì xã hội mới tốt Hạt nhân của xã hội là gia đình, chính vì vậy, muốn xây dựng CNXH thì phải chú ý đến hạt nhân cho tốt” [ 54, 11 ]

Ở tầm vĩ mô, mỗi xã hội đều có những hệ chuẩn mực tác động định hướng nhân cách, mà phổ quát nhất là các chuẩn mực đạo đức, pháp luật,

thẩm mỹ, giao tiếp Trong gia đình cũng vậy, mỗi gia đình có một gia

phong riêng, chuẩn mực đạo đức, pháp luật, thẩm mỹ, giao tiếp riêng nhưng

lại phải dựa trên nền tảng cái chung, phải phù hợp với cái chung, theo hệ chuẩn mực xã hội

Trong gia đình thì luân lý hay đạo lý, đạo đức cũng vậy, được chốt vào các quan hệ chính gọi là đạo cha con, đạo vợ chồng Biểu lộ của các đạo ấy là

những đức, chẳng hạn, cha mẹ từ, con hiếu, chồng nghĩa, vợ nghĩa, anh chị

lương, em đễ ; các đạo này, đức này được coi là tốt đẹp theo đúng lễ giáo

trên dưới luôn thấm đượm hàng ngày trong ý thức, trong ứng xử và giao tiếp

nếp sống xã hội mới tốt Muốn có gia phong tốt, tất phải có gia giáo (giáo dục gia đình) hợp lý Gia giáo bộc lộ nhiều ở chữ Lễ (quan hệ trên dưới, phép tắc ứng xử giữa các thế hệ, cha mẹ, vợ chồng, con cái ), ở đạo đức ứng xử giữa các thành viên trong gia đình

Trong cuốn “ Văn hoá đạo đức và tiến bộ xã hội “ tác giả Song Phạm

cho rằng:” Có thể coi đạo đức gia đình, là những quy tắc, phép tắc tinh thần

(đôi khi cả vật chất nữa) trong gia đình mà mỗi thành viên phải tuân theo để giữ gìn sự ổn định, phát triển gia đình, để chất lượng hoá các mối quan hệ trong và ngoài gia đình Đạo đức gia đình là một hệ thống cấu thành của nhiều bộ phận, nhiều phương diện quan hệ ứng xử và giao tiếp khác nhau của đời sống gia đình và đạo đức con người, trong xã hội truyền thống và hiện đại” [51, 406 - 407]

Tác giả Nguyễn Thị Khoa, trong bài viết “Đạo đức gia đình trong nền

kinh tế thị trường” cho rằng : “Đạo đức gia đình là toàn bộ những quan niệm

về giá trị và quy phạm về hành vi của con người trong vấn đề hôn nhân và gia đình Mọi cử chỉ, hành vi, thái độ của mỗi người về hôn nhân và gia đình vừa thể hiện bản chất đạo đức cá nhân, vừa cho biết bản chất đạo đức của mối quan hệ trong gia đình Sự hình thành đạo đức gia đình không chỉ dựa trên những quy định của pháp luật, của phong tục tập quán và truyền thống dân tộc, mà còn dựa trên niềm tin và dư luận xã hội” [41, 20]

Nói đạo đức gia đình là nói cách duy trì nề nếp, luân lý ở trong gia đình lớn, thậm chí gia tộc mà trong đó mỗi cá nhân bộc lộ nhân cách của mình, được đánh giá và quy chiếu theo hệ chuẩn mực của gia đình, gia tộc, cộng đồng, quốc gia vừa có những cái riêng, bộ phận, vừa tuân thủ những cái chung, toàn bộ Đạo đức gia đình, một cách tổng thể, biểu hiện rõ ở gia phong ở ý thức về gia phong của mỗi thành viên, ở sự kết hợp những ý thức

ấy trong mối quan hệ giữa các thế hệ Gia phong trong các gia đình, các thế

hệ gia đình đã đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc giáo dục gia đình,

trong kế thừa và phát triển các phong tục, tập quán, truyền thống văn hoá, phát huy cái tốt, gạn lọc và bài trừ cái xấu trong tác động, giáo dục và hoàn thiện nhân cách cá nhân Mặc dù gia phong cũ (với ý nghĩa là nếp nhà trước kia) thường hay gắn với chữ lễ khắt khe, với tam tòng tứ đức, với gia trưởng, với phu xướng phụ tuỳ Song trong tất cả những ứng xử với nhau bằng lễ, bằng nghĩa, bằng tình, mọi người làm trọn chức năng và bổn phận của mình sao cho cuộc sống ổn định trên dưới thuận hoà, vừa thấu lý, vừa đạt tình, vừa trọn nghĩa Đạo đức gia đình là cơ sở của các quan hệ đạo đức xã hội Nền tảng của đạo đức gia đình là các quan hệ cha con, anh em, vợ chồng

Như vậy, từ chỗ xác định nội dung, bản chất của đạo đức gia đình chúng ta đi đến tìm hiểu đạo đức gia đình truyền thống ở Việt Nam Để từ đó thấy được trong tình hình hiện nay, dưới sự tác động của kinh tế thị trường định hướng XHCN nền đạo đức gia đình truyền thống có sự biến đổi như thế nào

Theo cố giáo sư Trần Đình Hượu, truyền thống không phải hình thành

một lúc, không phải cố định, nhưng lại tương đối ổn định lâu dài Cho nên, ông coi kiểu gia đình Việt Nam truyền thống là kiểu tồn tại trước khi chịu ảnh hưởng Âu hoá, nghĩa là tồn tại cho đến cuối thế kỷ XIX về sau vẫn còn là phổ biến nhưng chủ yếu là ở nông thôn

Gia đình truyền thống là khái niệm mà các nhà nghiên cứu đã bỏ ra nhiều công sức để tìm hiểu Tuy có nhiều cách hiểu khác nhau, nhưng các nhà khoa học đều dùng khái niệm gia đình truyền thống để chỉ loại gia đình

đã hình thành và tồn tại trong quá khứ mà trong đó chứa đựng nhiều yếu tố bền vững được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, những yếu tố đó phản ánh nền văn hoá bản địa và tạo nên đặc sắc của văn hoá dân tộc

Gia đình Việt Nam truyền thống được các nhà nghiên cứu cho là loại gia đình chứa nhiều yếu tố dường như bất biến, ít đổi thay, ra đời từ nền văn

Việt Nam truyền thống là hình thái gia đình gắn liền với xã hội nông thôn - nông nghiệp, ít biến đổi Hình thái gia đình này giữ địa vị độc tôn và tồn tại ít

ra là cho đến trước khi Việt Nam tiếp xúc với văn minh công nghiệp và đô thị (vào khoảng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX) mỗi gia đình Việt Nam truyền thống là một đơn vị kinh tế độc lập điển hình, là một đơn vị sản xuất nông nghiệp khép kín Trong gia đình mọi người gắn bó với nhau bằng những mối liên hệ vật chất đảm bảo cho sự sống còn của bản thân và còn bằng cả những mỗi liên hệ tình cảm mật thiết để có thể tồn tại và phát triển Đó là sự gắn bó giữa chồng và vợ, là tình yêu thương con cái, là sự kính trọng cha mẹ, ông bà

tổ tiên v.v

Hình thức gia đình được biểu hiện bằng gia đình hạt nhân và nửa hạt nhân hoá (gia đình mở rộng ba thế hệ) Gia đình này gắn chặt với nền văn hoá cộng đồng làng xã với chế độ ruộng công phân chia theo định kỳ, là một đơn vị sản xuất nông nghiệp kết hợp với thủ công và tiểu thương nghiệp, tự thoả mãn nhu cầu sống của các thành viên Đó là gia đình phụ hệ, coi trọng thờ cúng tổ tiên và chịu ảnh hưởng rất lớn của Nho giáo, dù vậy do sự chi phối của văn hoá bản địa và tác động của Phật giáo và Đạo giáo cho nên nó không chịu ảnh hưởng một cách cứng nhắc, thụ động mà nó biến đổi cho phù hợp với Việt Nam, với truyền thống người Việt, nó làm mềm các nguyên tắc cứng nhắc của Nho giáo trong gia đình

Trong dân gian, gia đình truyền thống được coi là đại gia đình mà các thành viên liên kết với nhau bằng chuỗi quan hệ huyết thống Trong gia đình này có thể cùng chung sống từ ba thế hệ trở lên: Ông bà - Cha mẹ - Con cái

mà người ta quen gọi là “tam, tứ, ngũ đại đồng đường” Kiểu gia đình này khá phổ biến và tập trung nhiều nhất ở nông thôn Bắc bộ.Về mặt tâm lý, người Việt Nam luôn có xu hướng quần tụ con cái xung quanh mình Bởi thế, các đại gia đình cùng chung sống dưới một mái nhà hoặc vài nhà kế nhau cũng là hình thức tổ chức gia đình phổ biến ở đô thị Vào những năm 60 trở

về trước ở Hà Nội kiểu gia đình này vẫn còn thường thấy Gia đình truyền thống có các ưu điểm như có sự gắn bó cao về tình cảm theo huyết thống, bảo lưu được các truyền thống văn hoá, tập tục, lễ nghi, phát huy tốt các gia phong, gia lễ, gia đạo Các thành viên trong gia đình có điều kiện giúp đỡ nhau về vật chất và tinh thần, chăm sóc người gìa và giáo dưỡng thế hệ trẻ

Đó là những giá trị rất căn bản của văn hoá gia đình mà chúng ta cần kế thừa

và phát huy Gia đình truyền thống Việt Nam tồn tại với các đặc điểm: là gia đình hạt nhân mở rộng, cha mẹ sống với con (con trai cả hay con út), em trai hay em gái ở với anh không phải là ở nhờ mà là thành viên chính thức Gia đình là một bộ phận gắn với dòng họ, từ quan hệ dòng máu đó nảy sinh những quan hệ tình cảm, những quan hệ thăm viếng, những trách nhiệm tương trợ nhất định Gia đình là „hộ‟ - đơn vị kinh tế - chính trị - xã hội để quan hệ với làng xã, với chính quyền, với xã hội Giáo dục trong gia đình trước đây hết sức được coi trọng Việc hình thành cá nhân người công dân đã gặp trở ngại khi gặp phải mảnh đất vốn chỉ coi trọng con người cộng đồng Khái niệm gia đình truyền thống Việt Nam được coi là khái niệm mang rất nhiều nghĩa khác nhau Và thực tế là khái niệm này thường được hiểu chỉ là một phần trong các nghĩa của nó Ví dụ: người ta thường hiểu gia đình truyền thống Việt Nam là gia đình “Nho giáo” hoặc là gia đình “Phong kiến” Lại có một số khái niệm khác muốn nhấn mạnh đến yếu tố mấy nghìn năm lịch sử của dân tộc, có ý đồ gạt yếu tố “Nho giáo” hoặc yếu tố “Phong kiến” ra khỏi khái niệm và đồng nhất khái niệm truyền thống với hình thái gia đình Việt Nam cổ xưa, trước khi Nho giáo xâm nhập vào Việt Nam Gần đây có rất nhiều nhà khoa học nghiên cứu về gia đình truyền thống Việt Nam để tìm ra các đặc điểm, giá trị của nó Trong nhiều cách định nghĩa thì chúng ta nhất trí với khái niệm gia đình truyền thống của giáo sư Đỗ Thái Đồng Ông cho rằng: “gia đình truyền thống chắc hẳn là hình thái gia đình ở nông thôn, là gia

biến trên nhiều khía cạnh Như vậy đó cũng là kiểu gia đình nông nghiệp, là một định chế gắn liền với nền nông nghiệp cổ truyền, sự nhất trí về khái niệm gia đình truyền thống có lẽ chỉ giới hạn đến đó” [23,72]

- Đạo đức gia đình truyền thống

Các giá trị đạo đức truyền thống là bộ phận cốt lõi trong các giá trị tinh thần truyền thống Việt Nam Nói đến đạo đức gia đình truyền thống là nói đến các phẩm chất tốt đẹp đã được hình thành, phát triển dần qua suốt chiều dài lịch sử dân tộc, mang tính ổn định được lưu truyền từ thế hệ này sang thế

hệ khác, thể hiện trong các chuẩn mực phổ biến cơ bản nhằm điều chỉnh hành

vi cá nhân

Với những đặc điểm của gia đình truyền thống như trên có thể thấy

rằng, đạo đức gia đình truyền thống chính là những nguyên tắc, qui tắc, đạo

lý, chuẩn mực về ứng xử và giao tiếp của các thành viên trong gia đình, những qui phạm về hành vi của con người trong vấn đề về hôn nhân và gia đình, là sự biểu hiện của tính tương đối ổn định lâu dài của các mối quan hệ cha - con, anh - em, vợ - chồng Nội dung của đạo đức gia đình truyền thống

Việt Nam cũng được thể hiện trện ba mối quan hệ cơ bản cha - con, anh - em,

vợ - chồng

Đạo đức gia đình truyền thống Việt Nam nêu cao tình nghĩa Trong

truyền thống xa xưa của người Việt, nghĩa và tình là hai yếu tố vô cùng quan trọng trong chuẩn mực cư xử không chỉ trong xã hội mà còn trong đời sống

vợ - chồng Các cặp vợ chồng lấy nhau có thể không có tình yêu, nhưng mối dây ràng buộc họ suốt đời chính là tình nghĩa Và phụ nữ phải chăm lo cho chồng con và gia đình mình, dù hay dù dở cũng không có quyền chối bỏ chồng Trong “Việt Nam phong tục”, học giả Phan Kế Bính đã nhận xét rằng, tục ta đi lấy chồng dù hay, dở, sống, chết thế nào cũng là người nhà chồng, chỉ nhờ vào chồng, con chứ không nương nhờ ai được nữa Vì lẽ ấy, mà người đàn bà phải hết lòng hết sức lo cho chồng con, tức lo cho mình

Một gia đình hạnh phúc là một gia đình trong đó mọi thành viên sống vui vẻ, êm ấm, yêu thương và có ý thức trách nhiệm với nhau hết mình, từ đó chăm sóc lẫn nhau và khi cần thiết biết hy sinh cho nhau, nhường nhịn nhau, tạo ra bầu không khí tâm lý trong ấm, ngoài êm, trên kính dưới nhường Những người sống vì hạnh phúc gia đình bao giờ cũng hướng mọi ý nghĩ, hành động, tình cảm, ước mơ của mình cho hạnh phúc của gia đình Họ vui với cái vui của cả gia đình, buồn với cái buồn của cả gia đình, sướng cùng hưởng, đói cùng chịu Đó là những con người biết kết hợp lợi ích và nhu cầu

cá nhân với lợi ích và nhu cầu tập thể gia đình Là một trật tự trên kính dưới nhường, anh ra anh, em ra em, cha ra cha, con ra con, chồng ra chồng, vợ ra

vợ

Hiếu vốn là nội dung của đạo đức gia đình truyền thống, hình thành từ

rất xa xưa gắn liền với phong tục và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, về sau được giáo lý Nho giáo khẳng định thêm chi tiết và thể chế hoá thành luân lý xã hội Chữ hiếu được xếp đứng đầu trăm nết của con người Mỗi cá nhân phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc, chuẩn mực đạo đức của gia đình, gia tộc, tuân theo nề nếp gia phong “trên bảo dưới phải nghe”, “trên kính dưới nhường”, khác đi đều bị coi là bất hiếu và bị trừng trị nghiêm khắc Hiếu là một lòng phụng dưỡng cha mẹ, nhất là khi cha mẹ về già, bởi:

“Công cha như núi Thái Sơn, Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha, Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con”

(ca dao Việt Nam )

Trong gia đình truyền thống, mọi người thường xem đạo hiếu là gốc rễ của mọi việc dạy đạo lý, gia phong Gia huấn răn dạy con cái ghi lòng tạc dạ

về công sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ, làm con có hiếu là phải nối được

nghiệp nhà, làm rạng rỡ tổ tông Hiếu không những được xem là đứng đầu của đức hạnh mà còn là cội nguồn để có được phúc thiện:

Điều hiếu đứng vững Muôn điều thiện theo

Phúc thiện đúng đạo, Phúc lành được gieo

(Xuân đình gia huấn) [49,34]

Người Việt Nam thường hãnh diện là gia đình có phúc khi có cha mẹ, ông bà sống lâu cùng con cháu “ tam đại đồng đường”, “ tứ đại đồng đường”

Đã từ lâu trong dân gian, câu tục ngữ “ kính già già để tuổi cho” vừa biểu thị một lời khuyên răn dạy dỗ con cháu, vừa biểu thị một phương châm xử thế trong gia đình và ngoài xã hội [ 48, 61 ] Trách nhiệm, nghĩa vụ đối với cha

mẹ, ông bà được cô đúc trong khái niệm “Hiếu” Hiếu là một giá trị xã hội, một nhân cách quan trọng bậc nhất trong gia đình Nội dung hiếu đã hình thành từ thời công xã nguyên thuỷ và dần được thể chế hóa thành nguyên tắc theo lý thuyết Nho giáo “Làm trai nết đủ trăm đường

Trước tiên điều hiếu, đạo thường xưa nay”

hoặc: “Con người có tổ có tông

Như cây có cội như sông có nguồn”

Hoà thuận cũng là một trong những nội dung của đạo đức gia đình

truyền thống Đạo làm anh em trong gia đình phải cùng nhau hoà thuận Anh

thì yêu em, em thì kính anh, chớ nên tranh nhau tài sản, chớ nên nghe lời vợ

mà quên điều cốt nhục Đạo làm vợ chồng phải cùng kính yêu nhau, dốc lòng với ân nghĩa Vợ phải kính thờ cha mẹ chồng và không được trái lời dạy bảo của chồng, không được ghen tuông và không chán cảnh nghèo đói đến nỗi bỏ nhau mà hại điều phong hoá Làm cha mẹ phải biết sửa mình để ngay thẳng trong gia đình, lấy nghĩa lý dạy con trai, lấy nữ công dạy con gái

Như vậy, khi tìm hiểu nội dung của đạo đức gia đình Việt Nam truyền thống chúng ta có thể thấy rằng, đó là gia đình sống theo những khuôn thước, chuẩn mực, mọi thành viên trong gia đình nêu cao tình cảm yêu thương lẫn nhau, sống tình nghĩa, nhân ái với nhau, theo một trật tự trên kính dưới nhường Coi trọng huyết thống anh em, họ hàng

Đạo đức gia đình truyền thống là đạo đức của nhân dân lao động, được hình thành thông qua hoạt động thực tiễn, nó có tiếp nhận những nhân tố tích cực của giai cấp thống trị (Phong kiến), các tầng lớp trí thức, bác học, nho sĩ của xã hội Nhưng bản chất vẫn là của nhân dân lao động Vì đối với Việt Nam, một dân tộc luôn sáng lên bởi các truyền thống đạo đức: nhân hậu, thuỷ chung, sự hiếu thảo của con cái đối với cha mẹ, tình cảm anh em ruột thịt

“Chị ngã em nâng”, hay “Anh em như thể tay chân” đó cũng là sự biểu hiện của một nền đạo đức gia đình với những tình cảm “Cha con hoà mục”,

“Thuận vợ thuận chồng”, “ Lá lành đùm lá rách”, “Nhường cơm sẻ áo” Những tình cảm đó chỉ có trong nhân dân lao động và đã được thể hiện thành những hình tượng sâu sắc trong cử chỉ của “Tống Trân cõng mẹ đi ăn mày”, trong ý nghĩa giáo dục của “sự tích trầu cau”, trong mối tình chung thuỷ của Phạm Tải, Ngọc Hoa Quý trọng những giá trị đạo đức đẹp đẽ trong gia đình

là một nét sâu sắc của tâm hồn và tính cách con người Việt Nam.Gia đình truyền thống Việt Nam rất coi trọng huyết thống anh em, họ hàng, chống xung khắc loạn luân Thường có sự gắn kết tiểu gia đình với đại gia đình

Khi phê phán Đuyrinh muốn đưa ra một học thuyết đạo đức vĩnh cửu, bất biến, đúng với mọi thời đại lịch sử và mọi dân tộc, Ăng ghen đã khẳng định: “Xét cho đến cùng, mọi học thuyết về đạo đức đã có từ trước đến nay đều là sản phẩm của tình hình kinh tế - xã hội lúc bấy giờ” [55, 137]

Xuất phát từ luận điểm này của Ăng ghen chúng ta cũng cần thấy rằng, đạo đức gia đình truyền thống Việt Nam được bắt nguồn từ đâu? Cơ sở kinh

tế xã hội của nó là gì?

- Cơ sở kinh tế - xã hội của đạo đức gia đình truyền thống Việt Nam

Đạo đức gia đình truyền thống Việt Nam được bắt nguồn từ nền văn hoá bản địa - được hình thành từ nền văn minh lúa nước, từ hoạt động sản xuất nông nghiệp Nền kinh tế nông nghiệp lấy nghề lúa nước làm chủ đạo từ sớm đã trở thành nền tảng của xã hội nước ta Văn hoá Việt Nam cổ truyền là một nền văn hoá xóm làng Nhân dân sống gắn bó trong làng xã trên kết cấu công xã nông thôn, bảo tồn được nhiều tính tự trị và quan hệ dân chủ công

xã

Trong xã hội Việt Nam trước đây, sự phân hoá giai cấp không mạnh, kinh tế tiểu nông là phổ biến, cũng không có từng lớp đại thương nhân Nhà nước Trung ương tập quyền từ lâu lấy đơn vị làng xã làm nền tảng Nó vừa chỉ huy, bóc lột các làng xã, nhưng lại vừa phải tôn trọng quyền “tự trị” của xóm làng

Từ hình thái xã hội đó, hình thành hình thái gia đình truyền thống đặc thù của

xã hội Việt Nam theo phương thức sản xuất Châu Á Do điều kiện lối sống của mình, do truyền thống văn hoá đã có hàng ngàn năm lịch sử mà con người Việt Nam từ xa xưa thường trọng tình hơn trọng lý, với mục đích là giữ được sự yên ổn, hoà thuận, tình làng, nghĩa xóm, ít có những xáo trộn lớn Đó cũng là nguyên tắc tổ chức của cộng đồng người Việt Với lối sống trọng tình cảm đã dẫn đến thái độ trọng đức, trọng văn, trọng phụ nữ [81, 55]

Hình thức làng xã xuất hiện sớm đã giúp cho việc tổ chức cộng đồng

có sự thống nhất, cố kết chặt chẽ để chống chọi với thiên tai, bão lụt, hạn hán

và địch hoạ [64, 60-61] Chính hoàn cảnh đó đã tạo nên sắc thái tâm lý, tình cảm, lối sống, đạo lý hợp thành một triết lý sống và hành động mang đặc trưng riêng của con người và gia đình Việt Nam Đó là triết lý về cội nguồn,

về lòng nhân ái, đoàn kết cộng đồng là đối nhân xử thế, hoà bình và hữu nghị Cốt lõi của nó là lòng yêu nước, yêu gia đình, yêu thương con người cùng tổ tông nòi giống, đề cao tính cộng đồng

Bên cạnh nền kinh tế tiểu nông, lấy nông nghiệp làm trọng thì một điều cần lưu ý khi tìm hiểu về đạo đức gia đình truyền thống nữa - đó là sự ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo

Trong một chuyên luận về gia đình truyền thống Việt Nam dưới tác động của Nho giáo, cố Giáo sư Trần Đình Hượu đã chia gia đình Việt Nam trước đây thành hai loại chính: Gia đình nông dân theo kinh tế tự cung tự cấp

và gia đình nhà Nho thích ứng với xã hội Ông cho rằng: “Nho giáo ảnh hưởng sâu đến loại gia đình nhà Nho nhưng cũng thấm vào toàn bộ xã hội, tức là ảnh hưởng đến cả gia đình nông dân ở một số mặt Cả hai loại gia đình

đó cho ta thấy hình ảnh chung của gia đình truyền thống Việt Nam “ [35, 37]

Ở Việt Nam, từ thế kỷ XIV, khi Nho giáo chiếm vị trí độc tôn thay cho Phật giáo, xã hội Việt Nam nói chung, gia đình Việt Nam nói riêng chịu ảnh hưởng ngày càng sâu rộng của Nho giáo Cũng lý giải sâu sắc về ảnh hưởng của Nho giáo đối với thiết chế gia đình Việt Nam, giáo sư Trần Đình Hượu còn phân tích rõ: Gia đình là một tổ chức rất xa xưa, bắt nguồn từ quan hệ nam nữ, từ việc sinh con đẻ cái rất tự nhiên, về sau trong lịch sử mới thay đổi thích ứng với phương thức sản xuất, với cơ chế chính trị xã hội, với nền văn hoá Việt Nam là vùng đất Đông Nam Á, từ trước đã là vùng sông hồ cấy lúa nước, chịu ảnh hưởng nền văn minh Trung Hoa, mà phần tiêu biểu là tư tưởng Nho giáo, tuy là cái đến sau nhưng Nho giáo lại đã sớm trở thành chính thống và gây ảnh hưởng theo cách từ trên xuống dưới tức là bằng con đường nhà nước đi vào xã hội mà đi vào từng gia đình

Mặc dù chịu ảnh hưởng rất lớn của Nho giáo, nhưng do sự chi phối của các yếu tố bản địa và tác động của Phật giáo, Đạo giáo, cho nên gia đình Việt Nam truyền thống đã biến đổi Nho giáo cho phù hợp với Việt Nam, với truyền thống người Việt, làm mềm các nguyên tắc cứng nhắc của Nho giáo trong gia đình Sự hòa trộn giữa Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo đã tạo nên những nét độc đáo riêng biệt của gia đình Việt Nam truyền thống Ví như, trong quan hệ vợ chồng, gia đình Việt Nam đã tìm ra một phương thức ứng

xử hợp lý: “ Thuận vợ, thuận chồng”, thay vì “Phu xướng, phụ tuỳ”; trong gia đình, thay vì “Trọng nam, khinh nữ” đến mức “ Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô", gia đình Việt Nam truyền thống tuy quý nam nhưng không rẻ rúng

nữ và sẵn sàng “Vô nam, dụng nữ” Đó chính là sự mềm hoá những nguyên tắc của Nho giáo

Nhân đây, cũng cần phải nói thêm rằng gia đình truyền thống Việt Nam đôi khi được hiểu là “gia đình Nho giáo” cho dù phần lớn nội hàm hai khái niệm này trùng nhau nhưng chúng không hoàn toàn là hai khái niệm đồng nhất Từ đó có thể thấy tính chất nông nghiệp, nông thôn và Nho giáo là những đặc trưng cơ bản của gia đình truyền thống Việt Nam

Tóm lại, Bên cạnh những mặt tích cực thì cơ sở kinh tế - xã hội nêu trên cũng có những hạn chế đối với nền đạo đức gia đình truyền thồng Do gắn liền với tâm lý, tập quán sản xuất nhỏ, nên giáo dục gia đình vẫn chưa thoát khỏi khuôn khổ lợi ích gia đình, họ hàng, làng xã Quan niệm “Một người làm quan cả họ được nhờ” có ảnh hưởng không tốt đến sự nghiệp giáo dục chung của Quốc gia, dân tộc Mặt khác, do quá coi trọng yếu tố cộng đồng (thường là cộng đồng dòng tộc, gia đình), nên trên thực tế tự do cá nhân thường bị vi phạm Đã có một thời hầu như mọi nhu cầu, nguyện vọng, lợi ích cá nhân không được tôn trọng, tất cả đều quy vào lợi ích chung, do đó tính cách an phận chấp nhận, thủ tiêu đấu tranh đã trở thành nét đặc trưng phổ biến của mỗi người Tính sáng tạo, năng động do đó cũng bị triệt tiêu gây ảnh hưởng xấu khôn lường cho sự nghiệp giáo dục và phát triển của xã hội trong nhiều năm qua Như vậy, tâm lý, tập quán gắn liền với nền sản xuất nhỏ kết hợp với chế độ gia trưởng thói quen độc đoán chuyên quyền, áp đặt của người gia trưởng v.v là di sản nặng nề đã tác động tiêu cực lâu dài đến thế

hệ trẻ, hạn chế sự nghiệp giáo dục, trong đó có giáo dục gia đình Nét điển hình là đề cao hình thức giáo dục theo mệnh lệnh, áp đặt một chiều, trọng nam khinh nữ, nặng tâm lý co cụm dòng họ, đề cao kinh nghiệm, xem thường khoa học

Ngoài ra, với ảnh hưởng của Nho giáo - coi trọng tình nghĩa hơn lợi ích, lễ nghĩa hơn luật pháp, đề cao đức hạnh và sự tu dưỡng hơn trí tuệ tài năng lao động sản xuất, kiếm kế mưu sinh, an bần là cao thượng, mưu lợi là nhục nhã, các quan niệm về con người, xã hội và nhà nước cùng với tư tưởng

trị, bình; với bộ máy vua quan và tổ chức làng xã, họ hàng xây dựng theo tinh thần Nho giáo có những ưu thế và có cả những nhược điểm Một mặt, nó có thể xây dựng những cộng đồng (nhà - làng - nước) ổn định nhất trí, nhờ vào lòng hiếu đễ kính nhường mà tự kiềm chế, mà giúp đỡ nhau, giữ hoà mục; nhờ vào tinh thần lễ, nghĩa nghe theo người trên, sẵn sàng ứng nghĩa mà có thể giữ trật tự, hy sinh bảo vệ cộng đồng, trước hết là cộng đồng gia đình Các thành viên phải có trách nhiệm với nhau, người trên phải làm gương, phải dạy dỗ người dưới, con cái có lỗi thì cha mẹ bị trách cứ, em có lỗi thì anh cũng bị mắng Việc giáo dục được tiến hành bằng tình cảm nhưng có sự phân biệt: sự nghiêm khắc của người cha và sự từ ái của người mẹ Tình cảm của cha mẹ giúp người con hướng đến lựa chọn cái Chân - Thiện - Mỹ Nguyên tắc quan hệ trong gia đình không phải là bình đẳng, dân chủ mà là quyền Với tình nghĩa, nó tạo ra sự êm ấm, với lễ nó tạo ra được vẻ đẹp trong cách sống Những cái đó, cho đến nay còn làm nhiều người say mê, nuối tiếc, muốn khôi phục

Nhưng mặt khác, đó cũng là dây trói làm tiêu giảm cá tính, làm con người không dễ có đòi hỏi tự do, nhân cách độc lập, bình đẳng, dân chủ Ngoài ra sự êm ấm gia đình như vậy cũng hạn chế rất nhiều đến giáo dục con cái, họ muốn bằng lòng với tổ ấm, mà ít đòi hỏi không gian rộng lớn, ít có hứng thú bay nhảy, thích giao lưu, muốn tiến bộ và phát triển Bởi thế mà hạn chế của Nho giáo là không chấp nhận cá nhân tự do và hạnh phúc cá nhân, cuộc sống kiếm lợi, làm giàu, hưởng thụ kiểu đô thị, thể chế dân chủ hơn nữa tư tưởng “trọng nam khinh nữ” của Nho giáo đã cản trở sự bình đẳng về giới, hạn chế vai trò của phụ nữ trong gia đình và ngoài xã hội

Như vậy, đạo đức gia đình truyền thống Việt Nam là bản sắc của nền văn hoá của dân tộc Việt Nam Nó là sản phẩm của một quá trình lịch sử lâu dài của dân tộc được chắt lọc, lưu giữ và phát triển phù hợp với từng thời kỳ lịch sử Vì vậy, khi điều kiện kinh tế - xã hội có sự biến đổi thì đạo đức nói chung và đạo đức gia đình nói riêng cũng có sự biến đổi cho phù hợp với sự

trị đạo đức qua các thời đại lịch sử mà cứ khư khư giữ lấy những giá trị đạo đức cũ, chắc chắn chúng ta sẽ trở nên lỗi thời lạc lõng và nhiều khi còn trở nên phi đạo đức trong xã hội mới

Ngày nay, khi mọi mặt của đời sống xã hội đang có sự biến đổi mạnh

mẽ, đặc biệt là sự tác động của kinh tế thị trường Vậy, kinh tế thị trường có tác động tới đạo đức gia đình truyền thống không? và sự tác động đó diễn ra như thế nào?

CHƯƠNG 2 TÁC ĐỘNG CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN ĐỐI VỚI ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG

Có thể nói gia đình là vấn đề của mọi dân tộc và thời đại Đặc biệt là trong vài năm trở lại đây, vấn đề gia đình nổi lên như một tiêu điểm trọng yếu được cả giới nghiên cứu và giới chính trị quan tâm Ở Châu Á nói chung và Đông Nam Á nói riêng, người ta nói nhiều đến gia đình, văn hoá gia đình như một giải pháp để ngăn trở sự xâm lăng của văn hoá Phương Tây Và không chỉ có thế, các quốc gia Châu Á, trong đó có Việt Nam đang trải nghiệm trong một cuộc chuyển mình vĩ đại Thực hiện Công nghiệp hoá - đô thị hoá với quy mô và tốc độ ngày càng gia tăng Đồng thời với quá trình này ở Việt Nam là sự chuyển đổi sang cơ chế kinh tế thị trường Cố nhiên, những biến chuyển kinh tế -xã hội mạnh mẽ đó không thể không tác động sâu sắc đến thiết chế gia đình - một thiết chế lâu đời và bền vững song cũng hết sức nhạy cảm với mọi biến đổi xã hội

Quá trình chuyển đổi kinh tế cùng lúc đã kéo theo những biến đổi trong văn hoá, đạo đức xã hội cũng như đạo đức gia đình Những đợt sóng biến đổi nhiều mặt của xã hội đã dội vào gia đình, tác động đến đạo đức gia đình Không ít những giá trị đạo đức gia đình đang bị vi phạm, thể hiện lệch lạc Ảnh hưởng của cơ chế thị trường đối với đạo đức là một hiện tượng hết sức phức tạp Cơ chế thị trường được thực hiện với dạng thức khác nhau ở những quốc gia khác nhau, đồng thời mỗi một quốc gia khi đi vào cơ chế thị trường có một trình độ phát triển kinh tế - xã hội khác nhau, với một nền văn hoá khác nhau Tuy vậy, đối với những nước có một sự tương đồng về trình

độ phát triển kinh tế - xã hội, có những nền văn hoá giống nhau, thì ảnh hưởng của kinh tế thị trường đối với đời sống tinh thần nói chung, với đời sống đạo đức nói riêng, về cơ bản có những nét giống nhau.Cùng với quá trình mở rộng cơ chế thị trường và tiến hành công nghiệp hoá, những biến động về đạo đức ngày càng trở nên rõ nét theo hai hướng tích cực và tiêu cực

Lý giải tình trạng này, hiện nay xuất hiện các xu hướng sau :

Xu hướng phủ nhận ảnh hưởng tích cực của cơ chế thị trường đối với đạo đức:

Đối với xu hướng này, kinh tế thị trường về bản chất là xung khắc, bài xích đạo đức Sự phát triển kinh tế thị trường luôn phải được trả giá bằng cái

ác của sự suy đồi luân lý đạo đức Theo họ : kinh tế thị trường với tư cách là một trong những hình thức trao đổi vật chất của con người, đã ném con người vào một thứ quan hệ cờ bạc, hợp tác là thủ đoạn, cạnh tranh là mục đích “ kinh tế thị trường và đạo đức bài xích nhau” Những người theo thuyết “ trượt dốc” cho rằng: việc chuyển sang kinh tế thị trường đã gây ra sự trượt dốc về luân lý đạo đức xã hội, biểu hiện sự sinh sôi nảy nở những hiện tượng tiêu cực xã hội như : hàng dởm, lừa đảo,mại dâm, tham nhũng, sống chết mặc bay

Xu hướng nhấn mạnh ảnh hưởng tích cực của cơ chế thị trường đối với đạo đức:

Trên cơ sở thừa nhận tính hợp lý và tính chính đáng của cơ chế thị trường, xu hướng này khẳng định tác động tích cực của kinh tế thị trường đối với sự phát triển đạo đức Theo họ, cơ chế thị trường kích thích sự phát triển kinh tế, nâng cao tổng công lợi xã hội, tạo điều kiện cho sự phát triển con người Những người theo thuyết “ leo dốc” cho rằng, về tổng thể, việc xây dựng kinh tế thị trường có xu hướng nâng cao trình độ luân lý đạo đức xã hội Điều đó biểu hiện ở chỗ: con người tham gia thị trường về nhân cách được độc lập, tự do, có quyền bình đẳng trong cạnh tranh, phải giữ chữ “ Tín” trong trao đổi và việc tăng cường quan tâm phát triển lợi ích chung của toàn

xã hội Còn những hiện tượng tiêu cực chỉ là những trạng thái đi kèm với sự

vô trật tự trong buổi đầu cuả kinh tế thị trường, là hậu quả của một cơ chế đang hình thành còn nhiều khiếm khuyết nhất định Khi cơ chế thị trường được kiện toàn, hoàn thiện thì những khiếm khuyết về đạo đức sẽ được khắc phục hoàn toàn

Các xu hướng trên tuy có những “ căn cứ” nhất định, nhưng nhược điểm chung là ở chỗ đã tuyệt đối hoá mặt tích cực hoặc tiêu cực của kinh tế thị trường tác động đến đạo đức xã hội Và như thế sẽ không có cái nhìn toàn diện về sự tác động của kinh tế thị trường đến đời sống xã hội nói chung và đời sống đạo đức nói riêng, trong đó có đạo đức gia đình Trên thực tế, khi xem xét kinh tế thị trường tác động đến đời sống đạo đức xã hội nói chung và đạo đức gia đình truyền thống nói riêng chúng ta phải xem xét cả hai mặt tích cực và tiêu cực

2 1 TÁC ĐỘNG TÍCH CỰC CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN ĐỐI VỚI ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH TRUYỀN THỐNG

2.1.1 Tác động tích cực của kinh tế thị trường đến đời sống

xã hội

Công cuộc đổi mới của đất nước mười năm qua đã đạt được những thành tựu bước đầu hết sức khích lệ Không phải chỉ ở các đô thị, mà ở nông thôn công cuộc đổi mới cũng đã thực sự tạo ra một sinh khí mới, nhất là đời sống kinh tế Tăng trưởng kinh tế thường thúc đẩy tiến bộ xã hội tạo nên sự phát triển xã hội một cách toàn diện

Đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, cơ chế kinh tế thị trường đã tác động mạnh mẽ tới đời sống xã hội trên tất cả mọi lĩnh vực Mặt tích cực của kinh tế thị trường là ở chỗ, nó tạo ra sự cải biến những quan niệm cũ gắn liền với nền sản xuất tự cấp, tự túc, làm tăng thêm một bước tự ý thức chủ thể của con người, thúc đẩy hình thành cá nhân độc lập, đưa xã hội lên một trình độ mới Kinh tế thị trường là môi trường kinh tế thuận lợi cho việc xác lập địa vị chủ thể của cá nhân, phát huy năng lực cá nhân, hình thành tính tích cực, tự giác của cá nhân người lao động Kinh tế thị trường đòi hỏi mọi người phải quan tâm đến giá trị của sản phẩm lao động, tức là quan tâm tới hiệu quả kinh

tế, trong nhận thức và hoạt động của con người Trước đây, chúng ta thường nhấn mạnh những giá trị tinh thần, xem nhẹ lợi ích vật chất, không quan tâm tới lợi ích cá nhân Giờ đây, cơ chế thị trường đòi hỏi phải nhìn nhận lợi ích vật chất và lợi ích cá nhân là động lực của sản xuất Kinh tế thị trường làm biến đổi những chuẩn mực đánh giá năng lực và phẩm chất con người, cũng như định hướng giá trị xã hội Trong cơ chế thị trường việc làm giàu chân chính luôn được khích lệ Việc quan tâm chính đáng tới lợi ích cá nhân trong lao động, trong đó có cả lợi ích vật chất và lợi ích tinh thần, là động lực thúc đẩy mọi thành viên trong xã hội phát huy mọi năng lực sáng tạo của mình

đình và xã hội Điều đó ảnh hưởng đến đời sống văn hoá, đạo đức gia đình, làm cho con người dễ thực hiện trọn vẹn các nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức gia đình, theo kiểu “phú quý sinh lễ nghĩa”

Tính hợp lý và hợp pháp của lợi ích cá nhân kích thích tính tích cực hoạt động của nhân cách.Việc tham gia tích cực vào các hoạt động kinh tế -

xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường sẽ làm cho những năng lực nhân cách phát triển Đến lượt mình sự phát triển nhân cách độc lập chính là điều kiện cho sự phát triển những năng lực đạo đức của con người Chính tại đây

có thể nói đến tự do đạo đức với tính cách là dấu hiệu của sự phát triển nhân cách đạo đức một cách đầy đủ

Ý nghĩa đạo đức của việc thực hiện cơ chế thị trường và mở cửa là ở chỗ, nó tạo ra khả năng to lớn để phát triển sức sản xuất xã hội, tăng năng suất lao động , góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân Sự phát triển cao của sức sản xuất, tự nó chưa thể đem lại một đời sống đạo đức tốt đẹp trong xã hội, nhưng đó là một trong những “ tiền đề thực tiễn tuyệt đối cần thiết” [ 56, 296 ] để khắc phục sự tha hoá con người khỏi con người như C.Mác và Ph Ănghen đã từng khẳng định khi bàn về Cách mạng

vô sản Kinh tế thị trường tạo ra môi trường rộng lớn kích thích tiềm năng và bản tính sáng tạo của cá nhân góp phần hình thành một cách phổ biến sự phong phú, đa dạng của các nhân cách độc lập Kinh tế thị trường chứa đựng nhiều nhân tố góp phần xây dựng đạo đức gia đình mới, như: năng động, sáng tạo, tự chủ

Các chính sách mới và cơ chế thị trường thực sự đã khơi dậy, làm sống lại và nâng cao vai trò chủ đạo, sáng tạo của cả người quản lý, người điều hành lẫn người sản xuất trực tiếp Những thành tựu đạt được trong kinh tế đã tạo được niềm tin cho mọi người trong việc thực hiện dân giàu nước mạnh,

xã hội công bằng và văn minh, giải quyết được sự khủng hoảng của một nền

kinh tế thiếu hụt đã tồn tại trong nhiều năm tạo cơ sở vật chất để từng bước đổi mới các chính sách xã hội, ổn định đời sống của nhân dân

2.1.2 Tác động tích cực của kinh tế thị trường đến đạo đức gia đình truyền thống

Theo tiến trình của sự nghiệp đổi mới và phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta hiện nay, thiết chế gia đình Việt Nam đang có

sự chuyển tiếp từ truyền thống sang hiện đại Nhìn chung, nếp sống văn hoá trong gia đình Việt Nam truyền thống vẫn giữ được sự ổn định của nó và được cả cộng đồng xã hội tôn trọng Sống gắn bó với gia đình trong môi trường văn hoá truyền thống và với những mối quan hệ đạo đức đã trở thành chuẩn mực xã hội vẫn là lối sống được nhiều người tán đồng, khẳng định và coi đó là đạo lý

Trong cơ chế thị trường sự tác động từ nhiều phía đến các giá trị truyền thống là khá mạnh Nhưng phải thừa nhận rằng những giá trị cao đẹp của truyền thống đã từng tồn tại trong lịch sử như chủ nghĩa yêu nước, truyền thống nhân nghĩa, đoàn kết, gia đình êm ấm hoà thuận, tình nghĩa anh em, bạn bè, các giá trị nhân văn và nhiều giá trị đạo đức khác vẫn tiếp tục được đại đa số tôn trọng, giữ gìn Mặc dù đất nước có nhiều đổi thay, nội dung giáo dục trong gia đình cũng có sự biến đổi, song đạo hiếu mà hạt nhân là tình thương, lòng kính trọng và sự phụng dưỡng cha mẹ vẫn được coi là một nội dung quan trọng trong giáo dục đạo đức gia đình

Cùng với sự tăng trưởng kinh tế, đời sống của người dân mỗi ngày một cải thiện hơn Quan niệm về hôn nhân gia đình cũng có vẻ thoáng hơn so với trước đây Lớp trẻ ngày càng có xu hướng kết hôn và ly hôn có vẻ nhẹ nhàng hơn

Nền văn minh mới cũng đem đến cho gia đình những cách sống mới

Nó tấn công vào quyền gia trưởng, giải phóng con người cá nhân khỏi sự

dù muốn hay không vào một hình thức gia đình duy nhất Nó mở ra nhiều sự lựa chọn mới cho cá nhân phù hợp với nhu cầu, nguyện vọng, tính nhiều vẻ của nghề nghiệp, lối sống

Lần đầu tiên con người thoát ra khỏi sự sắp đặt hôn nhân của cha mẹ Tình yêu được thừa nhận như một tiêu chuẩn quan trọng của hôn nhân, một yếu tố cấu thành gia đình Điều này không có nghĩa là trong những gia đình truyền thống vợ chồng không yêu nhau hoặc con cái hoàn toàn không có quyền lựa chọn hôn nhân Mà nó chỉ nói lên rằng trong quá khứ tình cảm và

sự lựa chọn cá nhân là không được coi trọng và phải điều chỉnh cho phù hợp với lợi ích chung của gia đình Khi cá nhân được giải phóng thì yếu tố tình cảm và sự tự do lựa chọn hôn nhân được đề cao Cùng với sự phát triển và

mở rộng của kinh tế thị trường, không ít gia đình trẻ do có đầu óc năng động trong làm ăn kinh tế nên đã có nhiều điều kiện thuận lợi tách ra ở riêng, cũng một phần do vậy mà số gia đình hai thế hệ là loại hình gia đình chiếm ưu thế Điều này đã làm phá vỡ mô hình rộng lớn của gia đình truyền thống với “ tam, tứ, ngũ đại đồng đường"

Cũng vẫn mang những đặc điểm của gia đình Việt Nam truyền thống, trong gia đình đô thị hiện nay, người chủ gia đình trên danh nghĩa là người đàn ông, tỷ lệ phụ nữ làm chủ hộ dao động trên dưới 20% so với tổng số Song trên thực tế phụ nữ bao giờ cũng giữ vai trò nắm tay hòm chìa khoá ở

đô thị và tình trạng “ lệnh ông không bằng cồng bà” có lẽ cũng đang thịnh hành ở nhiều gia đình đô thị hiện nay Điều này cho thấy, trong xã hội hiện đại người phụ nữ đã và đang từng bước khẳng định được vị trí của mình trong gia đình và ngoài xã hội

Ở thành phố hiện nay nhiều người không có sự phân biệt phải có con trai ngự trị như tâm lý ở nông thôn Ở gia đình đô thị hiện nay bao hàm nhiều nhân tố mới, tích cực, bình đẳng trong quan hệ vợ chồng và các thành viên khác của gia đình Bình đẳng ở đây là mối quan hệ hiểu biết thông cảm hài

hoà giữa cha mẹ, vợ chồng, con cái Trong đó mối quan hệ bình đẳng giữa vợ

và chồng có vị trí quan trọng nhất, hiển nhiên cần phải hiểu rằng bình đẳng không có nghĩa là cào bằng mọi việc trong gia đình Xây dựng gia đình bình đẳng là tiếp tục kế thừa những mặt tốt đẹp của gia đình Việt Nam kể từ xưa đến nay như kính trên, nhường dưới, hoà thuận, thuỷ chung

Tại các đô thị Việt Nam, người phụ nữ từ lâu đã tham gia vào quá trình sản xuất xã hội, cùng chồng con đóng góp vào thu nhập chung của gia đình Nền sản xuất xã hội ở gia đình công nghiệp hoá cao đang dần kéo theo những biến đổi trong phân công vai trò giới giữa vợ và chồng, nam và nữ trong gia đình Người phụ nữ được kéo ra khỏi công việc nội trợ tham gia vào lực lượng lao động xã hội vì nhu cầu của nền sản xuất và nhu cầu tiêu dùng của gia đình ngày một tăng lên Quan hệ giữa vợ và chồng trong gia đình đô thị giờ đây là tương đối hài hoà: vợ chồng có thể cùng làm việc, thậm chí những công việc giống nhau ngoài gia đình và cùng chia sẻ công việc nội trợ gia đình Hiện nay phụ nữ có nhu cầu lớn trong việc chia sẻ công việc nội trợ gia đình, vì họ đang tham gia công tác xã hội ngang bằng với nam giới

Theo quan niệm chung thì người chồng thường là trụ cột về kinh tế nhưng thực tế trong nhiều gia đình lại khác Phần lớn phụ nữ đô thị đang nắm vai trò của người giữ “ tay hòm chìa khoá”, quản lý chi tiêu trong gia đình Những công việc lớn như mua sắm các đồ dùng đắt tiền, cùng những quyết định lớn như dựng vợ gả chồng, làm nhà thay đổi chỗ ở, nơi làm việc đều

có sự bàn bạc giữa vợ và chồng

Số liệu nghiên cứu cũng cho phép nhận định rằng, phụ nữ đô thị ngày nay đang có nhiều điều kiện thuận lợi để thực hiện những vai trò mới mà xã hôị giao phó Nhiều chị em đã được đào tạo về các tri thức khoa học, nghề nghiệp Người phụ nữ cũng đã được trang bị một trình độ văn hoá nhất định

để có khả năng thực hiện công tác ngoài xã hội và công việc giáo dục gia

đình Trong quan hệ gia đình, các thành viên khác cũng thừa nhận vai trò quan trọng của người phụ nữ với đời sống hàng ngày ở mỗi gia đình

So với thời phong kiến xưa kia, quyền bình đẳng giữa nam và nữ trong gia đình và ngoài xã hội ngày nay có bước tiến bộ rõ rệt Hiến pháp nước ta với những điều luật rõ ràng khẳng định quyền bình đẳng về mọi mặt của phụ

nữ Luật hôn nhân và gia đình ban hành từ năm 1959 đến nay đã trải qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung, ngày càng được cụ thể hoá chặt chẽ hơn về quyền hạn, trách nhiệm của các thành viên gia đình

Qua phỏng vấn “ quan niệm về chất lượng cuộc sống gia đình của nữ

trí thức”, do tác giả Nguyễn thị Khoa, (Trung tâm khoa học nghiên cứu về

phụ nữ) thực hiện đã cho thấy rằng : lối sống gia đình chỉ ra khía cạnh văn hoá đạo đức trong gia đình, của chất lượng cuộc sống gia đình Tìm hiểu quan niệm của nữ trí thức về phẩm chất cần có của các thành viên trong gia đình để xây dựng cuộc sống gia đình có chất lượng hiện nay như sau:

Chia sẻ niềm vui và nỗi buồn với người khác 38 7

Cùng nhau nghỉ ngơi , giải trí 36 8

Quan hệ sòng phẳng 4 9

Ở đây lối sống “tình nghĩa” “ hoà thuận”, “ quan tâm giúp đỡ lẫn nhau”

“vợ chồng chung thuỷ”, “ con cái có hiếu với bố mẹ” là nhóm các phẩm chất

về mối quan hệ tốt đẹp liên nhân cách - những phẩm chất cần có của nhân

cách xã hội, được nhiều người đồng ý nhất Mối quan hệ qua lại giữa vợ và chồng, cha mẹ và con cái, giữa các thành viên nói chung biểu hiện một cộng đồng gia đình sống vì nhau và vì mình Lối sống có tình nghĩa cũng được thể hiện ở phẩm chất “ cùng nhau chia sẻ niềm vui và nỗi buồn” và cùng nhau nghỉ ngơi giải trí ý kiến “ quan hệ sòng phẳng” được không ít người dùng khi giao tiếp ngoài xã hội, nhưng trong quan hệ đối xử gia đình sự sòng phẳng rõ ràng không được chấp nhận Mặc dù thực tế còn có hiện tượng con cái ngược đãi bố mẹ, xích mích xung đột giữa các anh chị em với nhau hay

vợ chồng “ sòng phẳng” với nhau chỉ vì có sự chênh lệch về tài sản, thu nhập Hiện tượng “ anh em kiến giả nhất phận” đã trái ngược với truyền thống quan tâm giúp đỡ lẫn nhau giữa những anh em trong một gia đình khi đã trưởng thành

Ở một câu hỏi khác về giá trị “ sống có tình nghĩa” cũng có 63% ý kiến khẳng định Về giá trị này nhiều chị cho biết tình cảm gia đình, trách nhiệm, nghĩa vụ đối với gia đình đang là điều quan tâm của họ Qua trải nghiệm những hiện tượng khủng hoảng trong gia đình hiện nay, các chị cho rằng : xây dựng được gia đình mà các thành viên biết đồng cảm, giúp đỡ lẫn nhau là rất quan trọng [ 40, 30 ]

Những biến đổi trong lĩnh vực hôn nhân của đời sống đô thị được thể hiện ở vai trò quyết định của các thành viên gia đình trong công việc hệ trọng này Có thể nói, lớp thanh niên ngày nay ngày càng có xu hướng độc lập và năng động trong cuộc sống Điều này tác động đáng kể đến việc các bậc cha

mẹ nhìn nhận vai trò của mình trong công việc trăm năm của lớp con cháu, 98% số người được hỏi cho rằng con cái có được quyền tự do trong hôn nhân song có hỏi ý kiến của cha mẹ, chỉ 2% bố mẹ hoàn toàn quyết

Tóm lại, qua đây có thể thấy rằng, sự phát triển của kinh tế thị trường

đã và đang tác động ngày một sâu rộng tới mọi lĩnh vực của đời sống xã hội,

bước làm biến đổi những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức gia đình truyền thống cho phù hợp với xã hội mới, đang tạo điều kiện cho sự phát triển và hoàn thiện của mỗi cá nhân, trên cơ sở kế thừa biện chứng những yếu tố tích cực của đạo đức gia đình truyền thống

Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực nói trên, thì kinh tế thị trường cũng đã có những ảnh hưởng tiêu cực không nhỏ tới mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Vì vậy, chúng ta cần nhìn rõ mặt trái của kinh tế thị trường

Tác động tự phát của cơ chế thị trường biểu hiện hết sức đa dạng, nhiều hình nhiều vẻ, song nó tập trung ở lối sống thực dụng, không tình nghĩa “ tư tưởng thực dụng chạy theo đồng tiền làm cho một bộ phận xa rời

lý tưởng, sa sút phẩm chất đạo đức ” [93, 8 ] Đồng tiền làm băng hoại đạo

đức và chi phối ngay cả nhưng quan hệ vốn là thiêng liêng như quan hệ cha

mẹ với con cái, quan hệ vợ - chồng, quan hệ thầy- trò, thậm chí ngay cả trong tình yêu Nó giống như “ giai cấp tư sản thẳng tay phá vỡ, không để lại giữa người và người một mối quan hệ nào khác, ngoài lợi ích trần trụi và lối sống

“ tiền trao cháo múc”, “ không tình nghĩa”, “ dìm những xúc động thiêng liêng của lòng sùng đạo, của nhiệt tình hiệp sĩ, của tính đa cảm tiểu tư sản xuống dòng nước giá lạnh của sự tính toán vị kỷ, biến phẩm chất con người thành giá trị trao đổi” [57, 600 ] Triết lý “ sống chết mặc bay” này đang bào mòn nền đạo đức được xây dựng trên nền tảng của cái thiện

Cơ chế thị trường với sự khuyến khích lợi ích cá nhân, tự nó đã bao chứa khả năng và trên thực tế đã dẫn đến sự phát triển méo mó nhân cách Do

sự tác động mạnh mẽ của quy luật cạnh tranh, của lợi ích nên cơ chế thị trường “có tác động tiêu cực mâu thuẫn với bản chất của chủ nghĩa xã hội” [90, 26 ], là một trong những nguyên nhân gây ra hiện tượng suy thoái đạo đức ở một bộ phận dân cư : khát vọng làm giàu bằng mọi giá, chủ nghĩa thực dụng với việc sùng bái đồng tiền, tâm lý thích hưởng thụ, đã dẫn một số người đến hành vi vi phạm lợi ích của cộng đồng như tham nhũng, làm ăn bất lương và sa vào các tệ nạn xã hội khác Đáng chú ý là tệ nạn xã hội trước đây chỉ diễn ra tự phát, quy mô nhỏ thì nay có nguy cơ lan rộng và mang tính tội phạm có tổ chức cao, như hình thành các băng nhóm, các chủ chứa, môi giới các đường dây buôn bán gái mại dâm, ma tuý, với quy mô quốc gia và quốc tế Thực trạng trên đang là thách thức lớn đối với sự nghiệp đổi mới theo định hướng XHCN ở nước ta

Ngoài những tác động tiêu cực đến đời sống xã hội như trên đã nêu, thì kinh tế thị trường cũng có không ít những tác động tiêu cực tới nền đạo đức gia đình truyền thống đã được hun đúc hàng nghìn năm lịch sử của dân tộc

2.2.2 Tác động tiêu cực của kinh tế thị trường đến đạo đức gia đình truyền thống

Khi nước ta tiến hành sự nghiệp đổi mới, phát triển nền kinh tế thị trường, mở cửa, hội nhập quốc tế, cuộc sống có nhiều biến đổi đã ảnh hưởng không nhỏ tới từng gia đình và các thành viên trong gia đình Do nền kinh tế thị tường ở nước ta đang ở giai đoạn đầu chưa hoàn thiện, chính sách chưa đồng bộ nên đã sinh ra nhận thức không đúng rằng, trong cơ chế này ai có ý thức đạo đức thì bị thua thiệt Sự mở cửa của nền kinh tế đã làm cho con người chịu ảnh hưởng trực tiếp của các trào lưu tư tưởng xã hội như chủ nghĩa thực dụng, chủ nghĩa sùng bái tiền - vàng, chủ nghĩa cá nhân vị kỷ.v.v chúng thẩm thấu vào trong cách ứng xử cá nhân và do đó, nó làm cho luân lý đạo đức của gia đình trở nên xấu đi

Kinh tế thị trường thông qua lợi ích cá nhân, đã có tác động tiêu cực tới đạo đức truyền thống Những biểu hiện của sự tác động tiêu cực đó là:

Thứ nhất, xuất hiện thái độ coi thường đạo đức truyền thống, bất chấp

luân thường đạo lý chạy theo lối sống xa hoa trụy lạc Trong những năm gần đây, do kinh tế phát triển, nhiều gia đình trở nên giàu có Tuy nhiên, điều đáng lưu ý là ở chỗ bên cạnh những gia đình giàu có do chịu khó làm ăn, biết kinh doanh, sản xuất giỏi; thì một số kẻ giàu có lại do lợi dụng chức quyền đã làm giàu bất chính Khi đồng tiền kiếm được một cách quá dễ dàng, thì dễ dẫn con người đến chỗ ăn chơi sa đọa Mặt khác, trong điều kiện kinh tế thị trường, do chây lười hoặc không biết làm ăn nhưng lại thích ăn ngon, mặc đẹp, một số người đã rơi vào cảnh khốn quẫn Để tồn tại, không ít kẻ trong số

đó đã đi vào con đường phạm tội, không ít kẻ chỉ vì vài ngàn đồng mà đã có những hành vi vô đạo đức, mất tính người Chúng ta cũng có thể thấy sự suy thoái về đạo đức trong điều kiện kinh tế thị trường thông qua một số dẫn chứng về tệ nạn xã hội và tội phạm hình sự trong những năm gần đây Chẳng hạn, theo thống kê của các cơ quan bảo vệ pháp luật, số vụ hiếp dâm nói