Tư tưởng hồ chí minh về thực hành dân chủ trong đảng cộng sản việt nam và định hướng xây dựng đảng hiện nay

Các công trình nghiên cứu về định hướng thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam với xây dựng Đảng theo tư tưởng Hồ Chí Minh hiện nay.. Trong công trình „Tư tưởng Hồ Chí Minh và co

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ THỰC HÀNH DÂN CHỦ TRONG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VÀ ĐỊNH HƯỚNG

XÂY DỰNG ĐẢNG HIỆN NAY

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ THỰC HÀNH DÂN CHỦ TRONG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VÀ ĐỊNH HƯỚNG

XÂY DỰNG ĐẢNG HIỆN NAY

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi Luận án được hoàn thành dưới sự hướng dẫn khoa học tận tình của PGS.TS Phạm Xuân Hằng

và PGS.TS Phạm Hồng Chương Các tài liệu khoa học được sử dụng trong luận án là chính xác, trung thực, bảo đảm tính khách quan, khoa học và có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng Những kết luận khoa học của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Thị Bích Thủy

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian học tập, nghiên cứu tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học quốc gia Hà Nội, được sự giúp đỡ của Nhà trường, các Phòng

và Khoa Khoa học Chính trị học, nay tôi đã hoàn thành chương trình học tập

Tôi xin chân thành cảm ơn tới quý Thầy, Cô trong Ban giám hiệu, Phòng Đào tạo, Khoa Khoa học Chính trị - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu và bảo

vệ thành công luận án tiến sĩ chuyên ngành Hồ Chí Minh học

Với sự kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin trân trọng cảm ơn các nhà khoa học đã trực tiếp tham gia đóng góp ý kiến chuyên môn để tôi tiếp thu, chỉnh sửa và hoàn thiện luận án tiến sĩ

Tôi cũng vô cùng biết ơn sự động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện của gia đình, bạn bè và các đồng nghiệp trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thiện bản luận án tiến sĩ

Cuối cùng tôi xin trân trọng cảm ơn!

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án 5

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 5

7 Kết cấu luận án 5

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐỀ TÀI 6

1.1 Các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam 6

1.1.1 Nghiên cứu một số vấn đề lý luận về dân chủ, thực hành dân chủ 6

1.1.2 Nghiên cứu vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam 8

1.2 Các công trình nghiên cứu về định hướng thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam với xây dựng Đảng theo tư tưởng Hồ Chí Minh hiện nay 14

1.2.1 Nghiên cứu về thực trạng thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay 14

1.2.2 Nghiên cứu định hướng về vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức thực hành dân chủ với xây dựng Đảng hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh 16 1.3 Khái quát kết quả nghiên cứu liên quan đến luận án và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu 20

1.3.1 Khái quát những kết quả nghiên cứu của các công trình khóa học đã công bố liên quan đến luận án 20

1.3.2 Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu 21

Tiểu kết chương 1 22

CHƯƠNG 2 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ THỰC HÀNH DÂN CHỦ TRONG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM 23

2.1 Một số khái niệm cơ bản 23

2.1.1 Cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam 23

2.1.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về dân chủ, thực hành dân chủ, Đảng Cộng sản

Việt Nam 29

2.1.3 Quan điểm của Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam và thực hành dân chủ với xây dựng Đảng 36

2.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam: vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức 42

2.2.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam 42

2.2.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về nội dung thực hành dân chủ trong Đảng đối với các mặt công tác của Đảng Cộng sản Việt Nam 47

2.2.3 Quan điểm của Hồ Chí Minh về điều kiện thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam 67

2.2.4 Quan điểm của Hồ Chí Minh về phương thức thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam 72

Tiểu kết chương 2 84

CHƯƠNG 3 THỰC HÀNH DÂN CHỦ TRONG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 85

3.1.Thực trạng thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam 85

3.1.1 Những kết quả đạt được 85

3.1.2 Những hạn chế bất cập 103

3.2 Vấn đề đặt ra về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh hiện nay 112

3.2.1 Mâu thuẫn giữa sự cần thiết phải đẩy mạnh thực hành dân chủ trong Đảng với nhận thức chưa đầy đủ, toàn diện về vai trò thực hành dân chủ trong Đảng 112

3.2.2 Mâu thuẫn giữa nội dung các mặt công tác của Đảng xuất phát từ tình hình hiện nay với thực tiễn các công tác của Đảng chưa đạt chất lượng, hiệu quả do thực hành dân chủ còn nhiều hạn chế 113

3.2.3 Mâu thuẫn giữa yêu cầu xây dựng các điều kiện thực hành dân chủ trong Đảng với tình trạng suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức lối sống, yếu kém về năng lực chuyên môn của đảng viên làm giảm sút khả năng lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng 116

3.2.4 Mâu thuẫn giữa yêu cầu thực hiện nghiêm túc phương thức thực hành dân chủ trong Đảng với với tình trạng vi phạm nguyên tắc tập trung dân chủ, qui chế làm việc của cán bộ, đảng viên, trong đó có người đứng đầu 117

Tiểu kết chương 3 120

CHƯƠNG 4 ĐỊNH HƯỚNG VỀ THỰC HÀNH DÂN CHỦ TRONG ĐẢNG VỚI XÂY DỰNG ĐẢNG HIỆN NAY THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH 121

4.1 Định hướng nhận thức về vai trò thực hành dân chủ trong Đảng với xây dựng Đảng 121 4.1.1 Đảng giữ vai trò tiên phong trong quá trình dân chủ hóa xã hội hiện nay 122 4.1.2 Đảng tiếp tục bổ sung, hoàn thiện các quy định về thực hành dân chủ trong Đảng 124 4.2 Định hướng nội dung thực hành dân chủ trong các công tác của Đảng với xây dựng Đảng 126 4.2.1 Đảng xây dựng và thực hành dân chủ trong các mặt công tác của Đảng phải đảm bảo khoa học, dân chủ và đạo đức 127 4.2.2 Đảng chủ động nắm bắt diễn biến tư tưởng của đảng viên để có chủ trương, giải pháp xử lý kịp thời, hiệu quả 128 4.2.3 Đảng tiếp tục đổi mới công tác lãnh đạo Nhà nước và xã hội 131 4.2.4 Đảng xây dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp, nhất là cấp trung ương, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế 133 4.2.5 Đảng tăng cường công tác kiểm tra, giám sát để nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí 135 4.3 Định hướng trong việc tạo lập những điều kiện thực hành dân chủ trong Đảng đối với xây dựng Đảng 136 4.3.1 Phải nâng cao bản lĩnh chính trị và năng lực thực hành dân chủ cho cán bộ, đảng viên 137 4.3.2 Đảng chủ động phòng ngừa, đấu tranh, phê phán những biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ Đảng, giữ gìn sự đoàn kết, thống nhất trong Đảng, sự đồng thuận trong xã hội 140 4.4 Định hướng về phương thức thực hành dân chủ trong Đảng đối với xây dựng Đảng 141 4.4.1 Đảng xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm người đứng đầu cấp ủy, chính quyền trong mối quan hệ với tập thể cấp ủy, cơ quan, đơn vị 142 4.4.2 Đảng chấn chỉnh tổ chức, nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của

tổ chức cơ sở đảng, nâng cao chất lượng sinh hoạt chi bộ, đảng bộ; thực hiện nghiêm nguyên tắc tự phê bình và phê bình 145

Tiểu kết chương 4 149 KẾT LUẬN 150 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐỀN LUẬN ÁN 154 TÀI LIỆU THAM KHẢO 155

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trải qua hơn 80 năm phấn đấu, xây dựng và trưởng thành, vượt qua muôn vàn khó khăn, thử thách, với bản lĩnh của một đảng cách mạng chân chính, dạn dày kinh nghiệm, luôn gắn bó máu thịt với nhân dân, Đảng đã lãnh đạo, tổ chức và phát huy sức mạnh to lớn của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân, giành được nhiều thắng lợi vĩ đại trong

sự nghiệp cách mạng Bên cạnh kết quả đạt được, hiện nay, công tác xây dựng Đảng vẫn còn không ít hạn chế, yếu kém, thậm chí có những yếu kém khuyết điểm kéo dài qua nhiều nhiệm kỳ chậm được khắc phục, làm giảm sút lòng tin của nhân dân đối với Đảng; nếu không được sửa chữa sẽ là thách thức đối với vai trò lãnh đạo của Đảng và sự tồn vong của chế độ Nổi lên một số vấn đề cấp bách gắn với thực hành dân chủ trong xây dựng, chỉnh đốn Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay như: vi phạm nguyên tắc tập trung dân chủ, tự phê bình và phê bình ở nhiều nơi vừa bị buông lỏng trong thực hiện, vừa chưa được quy định cụ thể để làm cơ sở cho công tác kiểm tra, giám sát; nguyên tắc

"tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách" trên thực tế ở nhiều nơi rơi vào hình thức, do không xác định rõ cơ chế trách nhiệm, mối quan hệ giữa tập thể và cá nhân; khi sai sót, khuyết điểm không ai chịu trách nhiệm Chính vì vậy, trong hai nhiệm kỳ liên tiếp khóa

XI và XII, Nghị quyết đầu tiên của Trung ương Đảng, đều tập trung vào “Một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay”, trong đó, thực hành dân chủ trong Đảng luôn là nhóm giải pháp trung tâm trong định hướng xây dựng Đảng hiện nay

Bên cạnh đó, sau 5 năm thực hiện Chỉ thị số 03-CT/TW của Bộ Chính trị khóa XI về “Tiếp tục đẩy mạnh học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” đã đạt được kết quả bước đầu, góp phần quan trọng vào việc thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng và Nghị quyết Trung ương 4 khóa XI "Một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay” Tuy nhiên, việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh còn có những hạn chế, chưa trở thành việc làm thường xuyên, chưa thành ý thức tự giác của không ít tổ chức đảng, cơ quan, địa phương, đơn vị và một bộ phận cán bộ, đảng

viên Từ đó, Chỉ thị 05-CT/TW ngày 15-5-2016 của Bộ Chính trị khóa XII về “Đẩy

mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh” phát huy những kết quả đã đạt được, khắc phục những hạn chế trong việc thực hiện Chỉ thị số 03-CT/TW của Bộ Chính trị khóa XI về "Tiếp tục đẩy mạnh học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” Từ đó, việc đi sâu nghiên cứu, khai thác di sản

tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam, trở thành một nhiệm vụ khoa học cấp bách

Lịch sử văn minh nhân loại là quá trình nhận thức và đấu tranh để hiện thực hóa dân chủ trong đời sống xã hội Có thể nói, dân chủ với nghĩa chính là quyền thuộc về nhân dân mãi luôn là giá trị cao quý mà loài người hướng đến Dưới góc độ chính trị học, việc thực hành dân chủ là một trong những phương thức quan trọng nhất để giải phóng hết năng lực và phát huy hết tiềm năng sáng tạo, sức mạnh trí tuệ của con người Đặc biệt, Hồ Chí Minh căn cứ vào thực tiễn và đặc thù văn hóa Việt Nam, Người cho rằng, chế độ phong kiến hàng nghìn năm và gần trăm năm dưới chế độ thực dân không kém phần chuyên chế, đã không cho người dân được hưởng quyền tự do, dân chủ Và

sứ mệnh đó được trao cho Đảng Cộng sản Việt Nam Hồ Chí Minh sớm nhận thức rõ

và đã luận giải sâu sắc về vấn đề xây dựng Đảng, trong đó, vấn đề thực hành dân chủ

có một vị trí đặc biệt quan trọng Không chỉ nêu lên những vấn đề lý luận, dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vấn đề thực hành dân chủ đã được triển khai sâu rộng

và đã trở thành một động lực quan trọng trong Đảng Cộng sản Việt Nam Có thể khẳng định rằng, trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng gắn với thực hành dân chủ trở thành bản chất của Đảng cách mạng chân chính

Do đó, việc nghiên cứu một cách nghiêm túc, hệ thống hoá tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam, để hiểu thấu đáo, đầy

đủ, sâu sắc, thống nhất về nhận thức, trên cơ sở đó đề xuất định hướng cơ bản vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong thực hành dân chủ hiện nay là vấn đề có tính cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn

Theo nhận thức của tôi, để góp phần thực hiện những vấn đề bức thiết nói trên, một trong những công việc cần triển khai chính là đi sâu nghiên cứu, vận dụng tư tưởng

Là một người đang trực tiếp làm công tác giảng dạy và nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh, bản thân tôi mong muốn góp phần làm sáng tỏ thêm những nội dung và giá trị của

tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam

Với những lý do nêu trên, tôi lựa chọn vấn đề: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam và định hướng xây dựng Đảng hiện nay”, làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành Hồ Chí Minh học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích

Trên cơ sở, làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam, đề xuất định hướng thực hành dân chủ trong Đảng với xây dựng Đảng theo tư tưởng Hồ Chí Minh hiện nay, góp phần phát triển và hoàn thiện

hệ thống lý luận về thực hành dân chủ trong Đảng

- Khảo sát thực trạng thực hành dân chủ trong Đảng và chỉ rõ những vấn đề

đặt ra với thực hành dân chủ trong xây dựng Đảng hiện nay

- Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh đề xuất định hướng đẩy mạnh thực hành dân chủ trong xây dựng Đảng hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam và định hướng đẩy mạnh thực hành dân chủ trong Đảng với xây dựng Đảng

hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu những quan điểm chỉ đạo và tấm

gương của Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng qua các tác phẩm và thực

tiễn quá trình Người lãnh đạo và rèn luyện Đảng Cộng sản Việt Nam (đặc biệt từ năm

1945 đến khi Người qua đời) Và đề xuất định hướng thực hành dân chủ trong xây dựng Đảng theo tư tưởng Hồ Chí Minh hiện nay, góp phần phát triển và hoàn thiện

hệ thống lý luận về thực hành dân chủ trong Đảng

- Về không gian: thực hiện nghiên cứu các vấn đề thực hành dân chủ trong

Đảng Cộng sản Việt Nam

- Về thời gian: việc đánh giá thực trạng thực hành dân chủ trong Đảng với xây

dựng Đảng Cộng sản Việt Nam được tiến hành từ đại hội XI (2011) đến nay, trong đó tập trung vào thực tế đang diễn ra hiện nay Bên cạnh đó, luận án cũng nhìn xuyên suốt lịch sử để có những đánh giá toàn diện và khách quan về đối tượng nghiên cứu

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Luâ ̣n án dựa trên cơ sở phương pháp luâ ̣n chủ nghĩa Mác - Lênin, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về thực hành dân chủ trong xây dựng Đảng; đồng thời luận án cũng vận dụng phương pháp luâ ̣n chính trị học trong nghiên cứu đề tài luận án

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luâ ̣n án v ận dụng các phương pháp như : Phương pháp nghiên cứu tài liệu, phương pháp logic, phương pháp lịch sử và kết hợp các phương pháp so sánh, tổng hợp, gắn lý luận với thực tiễn Các phương pháp được sử dụng phù hợp yêu cầu của từng nội dung cụ thể của luận án:

- Phương pháp logic được vận dụng đề làm sáng tỏ nội hàm, bản chất các khái niệm cơ bản của đề tài: Thực hành dân chủ trong Đảng dưới góc nhìn tư tưởng

Hồ Chí Minh; phân tích, luận giải nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ và 4 nhóm định hướng của tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong xây dựng Đảng

- Phương pháp lịch sử được vận dụng để làm rõ quan điểm Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ; thực trạng thực hành dân chủ trong xây dựng Đảng ở nước ta

theo tiến trình thời gian từ năm 2011 đến nay

- Các phương pháp tổng hợp, so sánh, gắn lý luận với thực tiễn được vận

đặt ra đối với việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong xây dựng Đảng hiện nay

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Thông qua nghiên cứu tác động của thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam, luận án đã góp phần phát triển một hướng nghiên cứu mới về thực hành dân chủ trong Đảng từ góc tiếp cận tư tưởng Hồ Chí Minh, cụ thể:

- Luận án hệ thống hóa và luận giải tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam Đặc biệt, hướng tới phân tích chiều sâu lý luận qua các tác phẩm và đánh giá hoạt động thực tiễn với tấm gương của Người thông qua thực hành dân chủ trong Đảng

- Phân tích, đánh giá thực trạng thực hành dân chủ trong Đảng tập trung từ

2011 đến nay, để chỉ rõ những vấn đề đặt ra với thưc hành dân chủ trong xây dựng Đảng hiện nay Và trên cơ sở tham chiếu tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng, luận án đề xuất bốn nhóm định hướng nhằm đẩy mạnh thực hành dân chủ với xây dựng Đảng theo tư tưởng Hồ Chí Minh hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Ý nghĩa lý luận: Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ cung cấp những luận

chứng, luận cứ khoa học về thực hành dân chủ với xây dựng Đảng Luận án đã làm

sáng tỏ tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam

- Ý nghĩa thực tiễn: Luận án sẽ là tài liệu tham khảo phục vụ cho công tác nghiên cứu và giảng dạy chuyên ngành Hồ Chí Minh học, các môn khoa học xã hội

và nhân văn có liên quan về thực hành dân chủ trong Đảng Từ góc tiếp cận Hồ Chí Minh học, luận án đã khái quát một cách cơ bản những tác động của thực hành dân chủ trong Đảng đến xây dựng Đảng từ 2011 đến nay Qua đó, luận án chỉ ra định hướng đẩy mạnh thực hành dân chủ trong Đảng với xây dựng Đảng trong giai đoạn phát triển tiếp theo của đất nước

7 Kết cấu luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án được bố cục làm 4 chương, 11 tiết

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐỀ TÀI

1.1 Các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam

1.1.1 Nghiên cứu một số vấn đề lý luận về dân chủ, thực hành dân chủ

Các công trình nghiên cứu những khái niệm lý luận liên quan đến đề tài Tác

giả Nguyễn Khắc Mai trong công trình “Dân chủ di sản văn hóa Hồ Chí Minh”[62], đã khái quát 100 câu nói và 6 phạm trù về dân chủ của Hồ Chí Minh

Sáu phạm trù cơ bản mà tác giả vạch ra chính là những nội dung cốt lõi trong tư tưởng dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh Tuy nhiên, tác giả chưa luận giải trực tiếp về tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng mà chỉ đề cập một khía cạnh quyền làm chủ của nhân dân, là tiêu chí hàng đầu để đánh giá, định hướng xây dựng chế độ mới

Đến công trình “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ”[11], tác giả Phạm

Hồng Chương, tiếp tục phân tích quan điểm về dân chủ, đưa ra quan điểm tổng quát nhất mà Hồ Chí Minh đã chỉ ra: “Dân chủ là dân là chủ và dân làm chủ trong

đó mọi quyền hành và lực lượng là ở nơi dân (thuộc về nhân dân)”[11, tr.47] Đồng thời, tác giả phân tích mối quan hệ giữa lý luận dân chủ và thực hành dân chủ Theo Hồ Chí Minh, thực hành dân chủ sẽ làm gia tăng hiểu biết và góp phần phát triển lý luận Vì vậy, cùng với việc đề ra lý luận về dân chủ, Hồ Chí Minh chú trọng thực hành dân chủ để Việt Nam trở thành một nước dân chủ thực sự trong đó chỉ rõ những nấc thang của trình độ phát triển dân chủ: “Hiểu biết quyền lợi và nghĩa vụ, biết hưởng, biết dùng, dám nói và dám làm Hiểu quyền đến biết dùng quyền và đến dám nói, dám làm”[11, tr.193] Trên cơ sở phân tích quan điểm cơ bản của Hồ Chí Minh về dân chủ trong lĩnh vực chính trị, tác giả khẳng định: “Đặc điểm nổi bật nhất của dân chủ trên lĩnh vực chính trị ở nước ta là lãnh đạo của một Đảng đối với toàn bộ đời sống của xã hội và Đảng là một bộ phận trọng yếu trong

hệ thống chính trị đảm bảo thực hiện nền dân chủ đất nước”[11, tr.115] Tác giả

kiến của mình và việc tôn trọng dân chủ và thực hành dân chủ trong mọi hoạt động thực tiễn mới có điều kiện lãnh đạo và phát triển dân chủ thực sự Vì vậy, Đảng phải là tấm gương về thực hành dân chủ

Tác giả Lại Quốc Khánh trong bài viết “Tư tưởng Hồ Chí Minh về chế độ dân chủ nhân dân”[50], đã chỉ rõ sự vận dụng sáng tạo quan điểm duy vật biện

chứng trong thực hành dân chủ Tác giả chỉ rõ, trong quan niệm của Hồ Chí Minh:

“dân chủ bao gồm hai mặt thống nhất chặt chẽ với nhau: Quyền làm chủ và trách nhiệm làm chủ v.v…Quyền lợi luôn gắn liền với nghĩa vụ, cho nên mọi người cần phải hăng hái làm tròn nghĩa vụ của mình trong mọi công việc kháng chiến, cứu nước, xây dựng nước nhà”[50, tr.19]

Đây là cơ sở để khẳng định thực hành dân chủ cũng bao gồm hai mặt thống nhất chặt chẽ với nhau: quyền là chủ và trách nhiệm làm chủ là trong quan niệm của

Hồ Chí Minh về chính trị, trong đó Đảng Cộng sản là tổ chức tiêu biểu với vai trò tiên phong

Ở phương diện tiếp cận khác, thực hành dân chủ gắn với thể chế dân chủ,

một chế độ xã hội, một hình thái Nhà nước Trong bài viết “Thực hành dân chủ theo tư tưởng Hồ Chí Minh”[46], tác giả Trần Đình Huỳnh chỉ ra mối quan hệ giữa

các thể chế Đảng, Nhà nước và các tổ chức xã hội trong thực hành dân chủ Theo tác giả, giá trị của dân chủ chỉ được khẳng định khi đưa vào trong thực tế, đảm bảo

cho nhân dân biết hưởng và biết dùng quyền dân chủ Do đó, theo tư tưởng Hồ Chí

Minh, tác giả đã chỉ năm công việc cần phải thực hiện trong thực hành dân chủ: thực hiện dân chủ trong bầu cử và ứng cử; tổ chức bộ máy Nhà nước thực thi luật pháp là công cụ đảm bảo thực hành dân chủ; phải có chính sách dùng người đúng, tạo cơ hội như nhau; Hiến pháp và pháp luật đúng và đủ; cơ quan công quyền trong sạch, vững mạnh; giáo dục pháp luật và nâng cao văn hoá dân chủ cho tất cả mọi người Đây chính là những nội dung thực hành dân chủ mà Chủ tịch Hồ Chí Minh

đã thực hiện trong quá trình trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam

Đặc biệt công trình “Phương pháp dân chủ Hồ Chí Minh”[10] của tác giả

Phạm Văn Bính đã đi từ phân tích phương pháp dân chủ để khẳng định phong cách

dân chủ của Hồ Chí Minh đã làm cho tư tưởng và triết lý thực hành dân chủ của Người vốn đã sâu sắc, tinh túy lại càng trở nên sâu sắc, sống động, hiện thực hơn và cho rằng: “Nói dân chủ là dân làm chủ đã bao hàm ý nghĩa dân chủ, trong đó dân làm chủ mới có giá trị thực tế, quyết định, còn giá trị của dân chủ không hoàn toàn chỉ là xác định vị trí là chủ của dân”[10, tr.63] Trong chương 2 Tác giả đã nêu lên phương pháp tư duy thực hành dân chủ của Hồ Chí Minh theo lớp quan hệ: tập trung và dân chủ; giữa dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp; giữa dân chủ và tự do; giữa quyền và khả năng; thực tiễn hóa lý luận dân chủ và lý luận hóa thực tiễn dân chủ của Việt Nam Đây chính là những luận cứ khoa học quan trọng của thực hành dân chủ trong Đảng trong giai đoạn hiện nay

Với quan điểm về thực hành dân chủ trong Đảng của Hồ Chí Minh, tác giả

Hoàng Chí Bảo trong bài viết “Thực hành dân chủ rộng rãi trong Đảng theo tư tưởng Hồ Chí Minh”[7], đã đưa ra quan điểm thực hành dân chủ theo tư tưởng Hồ

Chí Minh cho rằng: “Dân chủ trong quan niệm của Hồ Chí Minh là thực tiễn dân chủ và hành động dân chủ vì dân chứ không phải là một ý niệm trừu tượng, tư biện

về dân chủ Điều này lại biểu hiện rõ rệt phương châm hành động của Hồ Chí Minh

- nói ít làm nhiều, chủ yếu là hành động, lời nói đi đôi với việc làm”[7, tr.7] Đồng thời, tác giả chỉ ra 10 nét đặc sắc trong tư duy và thực tiễn dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh Đây có thể coi là những gợi mở mang giá trị thực tiễn cho việc thực hành dân chủ trong Đảng

1.1.2 Nghiên cứu vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam

Tác giả Phạm Văn Đồng với công trình “Hồ Chí Minh quá khứ, hiện tại và tương lai”[25], khi đi sâu phân tích cơ chế nhân dân làm chủ, nhà nước quản lý và

Đảng lãnh đạo trong tư tưởng Hồ Chí Minh, đã đề cập tới việc cụ thể hóa quyền dân chủ của các tầng lớp nhân dân Trong Đảng, để thực hành dân chủ, đảng viên phải được hưởng các quyền tự do, bình đẳng thực sự Đặc biệt, Đảng cần xuất phát từ thực hành tự do tư tưởng, để phát huy tiềm năng trí tuệ và vai trò của đảng viên một cách tự nguyện, tự giác trong quá trình tìm tòi và chinh phục chân lý

Trong công trình „Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam”[31], tác giả Võ Nguyên Giáp, tiếp tục khẳng định việc thành lập Đảng Cộng

sản Việt Nam, với cương lĩnh chính trị 1930 về cách mạng tư sản dân quyền và thổ địa cách mạng để đi lên chủ nghĩa cộng sản là đường lối chính trị của Đảng được xây dựng trên cơ sở thực hành dân chủ theo tư tưởng Hồ Chí Minh Tác giả đã chứng minh tính dân chủ trong tất cả các cương lĩnh của Đảng đã phù hợp với điều kiện lịch sử Việt Nam, đáp ứng nguyện vọng của nhân dân Đó chính là một trong những nội dung thực hành dân chủ trong công tác hoạch định cương lĩnh, đường lối chính trị của Đảng đảm bảo đúng đắn

Tác giả Hoàng Chí Bảo, với bài viết “Phát huy dân chủ trong Đảng - nhân tố cơ bản và động lực mạnh mẽ phát triển dân chủ xã hội”[6], đã phân tích về vai trò thực

hành dân chủ trong Đảng Cộng sản là điều kiện tiên quyết cho quá trình dân chủ hóa đời sống xã hội, đã cho rằng: “Thực hành rộng rãi dân chủ trong Đảng để thúc đẩy dân chủ trong xã hội phát triển, để thực hiện cho được quyền làm chủ của người dân Đoàn kết gắn liền với dân chủ, để tạo ra sức mạnh đồng thuận của dân tộc trong phát triển Thì đấy là một điểm rất đáng suy ngẫm và thực hành”[6, tr.11]

Vẫn trong mạch phân tích đó, trong công trình “Dân chủ và việc thực hiện dân chủ ở cơ sở”[9], tác giả Lương Gia Ban đã khái quát nội dung tư tưởng dân chủ

của Hồ Chí Minh được biểu hiện trong các lĩnh vực đời sống xã hội, đặc biệt trong Đảng Cộng sản Việt Nam trở thành đảng lãnh đạo duy nhất

Bàn về phương châm hành động dân chủ của Hồ Chí Minh (nói ít làm nhiều, chủ yếu là hành động, lời nói đi đôi với việc làm), các tác giả cho rằng đó là sự thống nhất biện chứng từ quyết định mọi vấn đề một cách cho đúng đến phải tổ chức sự thi hành, kiểm soát cho đúng, muốn kiểm soát đúng thì phải có thực hành dân chủ trong Đảng

Trong công trình “Tư tưởng Hồ Chí Minh về Đảng Cộng sản Việt Nam”[99],

tác giả Mạch Quang Thắng khi luận giải trực tiếp vấn đề tư tưởng của Hồ Chí Minh

về Đảng dưới nhiều góc độ lịch sử đã đề cập tới một khía cạnh rất quan trọng về vị trí, vai trò của Đảng Cộng sản Việt Nam đối sự nghiệp cách mạng của dân tộc Trên

cơ sở, phân tích sự ra đời cũng như: bản chất của Đảng Cộng sản Việt Nam; phân tích những nội dung công tác của Đảng (xây dựng cương lĩnh chính trị, công tác cán

bộ, phương thức lãnh đạo của Đảng) Mặc dù, tác giả chưa đề cập trực tiếp đến thực hành dân chủ trong việc thực hiện những nội dung đó, đặc biệt dưới góc độ hành động của Đảng phải dân chủ thông qua hoạt động tiên phong của đảng viên, nhưng những vấn đề nội dung công tác Đảng được đưa ra tương đối đầy đủ, làm cơ sở luận

án phân tích logic sau này

Chứng minh tính đúng đắn khi thực hành dân chủ trong công trình “Tư tưởng

Hồ Chí Minh rọi sáng con đường độc lập tự do của dân tộc Việt Nam”[33], tác giả

Lê Mậu Hãn đã khẳng định một nội dung rất quan trọng trong hệ thống quan điểm cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh: có Đảng mới bền vững, cách mạng mới thành công và nhấn mạnh: Hồ Chí Minh đã xây dựng Đảng ta thành một Đảng mạnh, một thực thể có đầy đủ sức mạnh chiến đấu trong môi trường xã hội thuộc địa, nửa phong kiến và từ năm 1945 trở đi là một Đảng cầm quyền với việc xây dựng cương lĩnh, đường lối chính trị của Đảng được hoạch định trên cơ sở khoa học, thiết thực, phù hợp với nguyện vọng của nhân dân Quan đó, thể hiện rõ vai trò lãnh đạo và tầm nhìn chính trị của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam đối với sự nghiệp cách mạng của dân tộc, thể hiện rõ tính thực hành dân chủ trong công tác hoạch định cương lĩnh của Đảng đối với dân tộc

Đặc biệt hướng tới chiều sâu phân tích lý luận qua các tác phẩm và đánh giá hoạt động thực tiễn của Người về thực hành dân chủ trong công tác hoạch định

cương lĩnh, đường lối chính trị, trong công trình “Chủ tịch Hồ Chí Minh với Đại hội Đảng”[111], tác giả Lê Văn Yên đã phân tích những thực tiễn dân chủ và hành

động dân chủ trong các Đại hội Đảng thông qua vai trò Hồ Chí Minh Dưới góc phân tích của tác giả, hình ảnh nêu gương thực hành dân chủ trong Đảng của Chủ tịch Hồ Chí Minh hiện ra sinh động, thiết thực và hiệu quả trong từng Đại hội

Trong công trình “Di sản Hồ Chí Minh trong thời đại ngày nay”[49], của

Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh có những bài viết đề cập tới tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng theo tư tưởng Hồ Chí Minh Cụ thể:

- Bài viết “Chủ tịch Hồ Chí Minh với vấn đề xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên”, của tác giả Nguyễn Văn Chi đã đề cập đến hai khía cạnh thực hành dân chủ đó là

trong công tác cán bộ và vai trò của người đảng viên Hiểu rõ và đánh giá đúng cán bộ mới phát hiện được người có tài để sử dụng, đề bạt và mới có cơ sở để bồi dưỡng cán bộ

- Bài viết “Triết lý phát triển xã hội Hồ Chí Minh - một đóng góp quan trọng cho triết lý phát triển hiện đại”, của tác giả Nguyễn Văn Huyên sau khi phân tích

triết lý phát triển xã hội thật sự khoa học và sâu xa của Hồ Chí Minh đã khẳng định

sự lựa chọn hướng đi và con đường đúng của dân tộc cho phù hợp với quy luật phát triển của lịch sử: “Ở Hồ Chí Minh, động lực thúc đẩy xã hội, sức phát triển của một

xã hội được tạo ra từ chế độ dân chủ thực sự”[49, tr.105]

- Bài viết “Tư tưởng Hồ Chí Minh - Nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho mọi hành động của Đảng Cộng sản Việt Nam” của tác giả Trương Thị Thông

khẳng định về quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về Đảng Cộng sản; xây dựng Đảng Cộng sản Việt Nam Tác giả chỉ rõ: “Đảng viên phải luôn nêu cao tinh thần gương mẫu, lời nói và việc làm phải đi đôi với nhau Người đảng viên hàng ngày, phải tự kiểm điểm mình Phải lấy những nhiệm vụ đảng viên mà kiểm điểm”[49, tr.156]

- Bài viết “Phong cách làm việc của Hồ Chí Minh và vấn đề đổi mới phong cách làm việc của đội ngũ cán bộ lãnh đạo trong giai đoạn hiện nay” của tác giả

Nguyễn Văn Thế đưa ra cách tiếp cận thực hành dân chủ từ bản ngã thuộc về phong cách Hồ Chí Minh: “Hồ Chí Minh có phong cách làm việc thật sự dân chủ, tôn trọng tập thể Thực hiện dân chủ, tôn trọng tập thể là vấn đề có tính nguyên tắc xuất phát từ nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức và hoạt động của đảng kiểu mới”[49, tr.295]

Trong công trình “Tư tưởng Hồ Chí Minh về kiểm tra, giám sát, kỷ luật của Đảng”[104], tác giả Cao Văn Thống đã khẳng định, tư tưởng Hồ Chí Minh về

công tác kiểm tra, giám sát, kỷ luật của Đảng giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong công tác xây dựng Đảng Là người sáng lập, lãnh đạo và rèn luyện Đảng Cộng Sản Việt Nam, Hồ Chí Minh đã nhận thức rõ tầm quan trọng của công tác kiểm tra,

giám sát, kỷ luật của Đảng, không ngừng chăm lo, rèn luyện Đảng ta thành một Đảng thật sự trong sạch, vững mạnh, tiêu biểu cho trí tuệ, đạo đức, lương tâm và danh dự của dân tộc, xứng đáng là người lãnh đạo, người đầy tớ trung thành của nhân dân Thực hiện theo tư tưởng của Người sẽ giúp công tác kiểm tra, giám sát và

kỷ luật Đảng, giúp các cấp ủy, ủy ban kiểm tra đảng các cấp có thêm cơ sở tiến hành thực hiện có hiệu quả công tác kiểm tra, giám sát và kỉ luật của Đảng

Có thể nói, các công trình trên đều đã đề cập đến nội dung thực hành dân chủ trong Đảng: thực tiễn công việc hướng tới lợi ích của dân, vì dân và hành động làm chủ của người đảng viên (đặc biệt thông qua nêu gương của Chủ tịch Hồ Chí Minh) Tuy nhiên, những công trình này, chưa hướng tới phân tích hệ thống hoá đầy đủ nội dung thực hành dân chủ thông qua năm công tác của Đảng Đây là những vấn đề phải hướng tới giải quyết của luận án

Với chủ đề luận giải về thẩm quyền và trách nhiệm của Đảng cầm quyền, tác

giả Lê Hữu Nghĩa, Bùi Đình Bôn, trong công trình “Thẩm quyền và và trách nhiệm của Đảng cầm quyền và Nhà nước trong việc thực hiện quyền lực của nhân dân”[82], đã chỉ ra một trong những điều kiện trình độ lý luận, chuyên môn của

đảng viên, chủ thể của thực hành dân chủ trong Đảng

Vẫn tiếp cận dưới góc độ điều kiện thực hành dân chủ trong Đảng, tác giả Trần

Đình Huỳnh với công trình “Xây dựng Đảng - Những bài chính luận”[45], là tập hợp

những bài viết theo thể văn chính luận đã được đăng trên tạp chí hoặc từ sách chuyên khảo với các nội dung từ Mác đến Hồ Chí Minh một dòng chảy văn hóa; xây dựng

Đảng dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh Trong bài viết “Dân chủ và thực hành dân chủ trong Đảng” và “Thực hành dân chủ trong Đảng nghiên cứu góc nhìn văn hóa”,

tác giả đã tiếp cận sâu về xây dựng môi trường thực hành dân chủ trong Đảng và chỉ rõ:

“Thực hành dân chủ trong Đảng thực chất là mối quan hệ nội bộ giữa những người trong cùng một tổ chức chính trị - đội tiên phong của giai cấp và của cả dân tộc với nhau Quan hệ giữa con người với con người và con người với những gì liên quan đến hoạt động của con người chính là văn hóa Quan hệ giữa những đồng chí với nhau không có gì khác hơn là văn hóa nhưng ở trình độ cao hơn”[45, tr.533]

Như vậy, công trình trên đã khắc họa rõ nét điều kiện thực hành dân chủ trong điều kiện một đảng lãnh đạo, đó là: là năng lực làm chủ của đảng viên (với tư cách chủ thể có ý thức có nghĩa vụ và trách nhiệm); môi trường dân chủ trong Đảng (với vai trò quan trọng trong quá trình dân chủ hóa xã hôi)

Về phương thức thực hành dân chủ trong Đảng, tác giả Lê Mậu Hãn, trong

công trình “Những lời căn dặn của chủ tịch Hồ Chí Minh về một Đảng cầm quyền”[34], đã phân tích và khẳng định, xây dựng điều kiện thực hiện dân chủ ở ý

thức dân chủ của đảng viên và đội ngũ đảng viên những chủ thể của thực hành dân chủ Đảng càng phải giữ gìn đoàn kết nhất trí, phải thực hành dân chủ rộng rãi, tự phê bình và phê bình là cách tốt nhất để đoàn kết, cùng nhau ngẫm suy tìm tòi chủ trương và phương pháp, cách thức thực hiện để vượt qua khó khăn, tiếp tục chiến đấu đưa sự nghiệp cách mạng đến thắng lợi hoàn toàn

Tác giả Nguyễn Khắc Thanh với công trình “Thật thà tự phê bình, phê bình trong tư tưởng Hồ Chí Minh”[96] sau khi phân tích phương thức thực hành dân chủ

trong Đảng đã chỉ rõ: “Tự phê bình và phê bình phải thực hiện đồng bộ từ Trung ương đến cơ sở, ở tất cả các cấp, các ngành, cấp trên phải nêu gương cho cấp dưới, cán bộ lãnh đạo quản lý phải gương mẫu và triệt để thực hành Cán bộ các cấp, nhất

là cán bộ cao cấp phải làm gương trước”[93, tr.14]

Trong công trình “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đảng cầm quyền trong “Di chúc““[5], tác giả Phạm Văn Ba đã phân tích giá trị của việc mở rộng dân chủ trong

sinh hoạt Đảng và cho rằng: “Dân chủ trong Đảng là sự tự do tranh luận, thảo luận

để cùng tìm ra chân lý Khi thảo luận còn ý kiến khác nhau là chuyện bình thường

và cần thiết có những ý kiến khác nhau để tìm ra các chủ trương, biện pháp và kết luận đúng đắn, không thể coi đó là mất đoàn kết Tuy nhiên, để dân chủ trong Đảng trở thành một phương thức củng cố đoàn kết trong Đảng, thảo luận trong nội bộ phải chân thành, cởi mở, cầu thị, kết luận rõ ràng; chỉ khi đó, nghị quyết thông qua mới bảo đảm tính thống nhất cao”[5, tr.12]

Phần lớn các công trình khi đưa ra phương thức thực hành dân chủ đều tiếp cận theo nguyên tắc của Đảng: tập trung dân chủ; tự phê bình và phê bình; tập thể

lãnh đạo, cá nhân phụ trách; kỷ luật, nghiêm minh, tự giác; đoàn kết thống nhất trong Đảng Đây là sự kế thừa các nguyên tắc trong xây dựng Đảng kiểu mới của Lênin

1.2 Các công trình nghiên cứu về định hướng thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam với xây dựng Đảng theo tư tưởng Hồ Chí Minh hiện nay

1.2.1 Nghiên cứu về thực trạng thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay

Có rất nhiều công trình đánh giá thực hành dân chủ trong Đảng thời gian qua tiêu biểu là:

Công trình “30 năm đổi mới và phát triển ở Việt Nam”[47], của các tác giả

Đinh Thế Huỳnh; Phùng Hữu Phú; Lê Hữu Nghĩa; Vũ Văn Hiền; Nguyễn Viết Thông, đã phân tích những thành tựu đạt được và khẳng định sự đúng đắn sáng tạo trong đường lối đổi mới toàn diện đất nước của Đảng ta trong ba thập kỷ qua Các tác giả khẳng định việc thực hiện các Nghị quyết về xây dựng Đảng, trong đó có thực hành dân chủ, đã đạt được những bước đầu quan trọng, góp phần ngăn chặn suy thoái về tư tưởng, đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên; bước đầu khắc phục được những hạn chế, khuyết điểm trong công tác cán bộ

và thực hiện nguyên tắc tổ chức của đảng, nhất là nguyên tắc tập trung dân chủ và nguyên tắc tự phê bình và phê bình Như vậy, năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng từng bước được nâng cao Từ đó, các tác giả cho rằng thường xuyên thực hành dân chủ trong Đảng phải trở thành nội dung quan trọng trong thực hiện: “Xây dựng Đảng trong sạch về chính trị, tư tưởng, tổ chức và đạo đức”

Trong công trình “Công tác xây dựng Đảng qua gần 30 năm đổi mới: Nhận thức

lý luận và vấn đề thực tiễn”[93], tác giả Tô Huy Rứa khẳng định công tác xây dựng

Đảng đã có sự đổi mới, phát triển nhận thức lý luận xây dựng Đảng và cho rằng phải nhận thức rõ hơn, đầy đủ hơn về dân chủ, thực hành dân chủ trong Đảng Nhận thức về dân chủ gắn liền với kỷ luật, kỷ cương và phải được thể chế hóa bằng pháp luật, được pháp luật bảo đảm Phát huy dân chủ trong sinh hoạt đảng đồng thời với giữ nghiêm kỷ luật trong Đảng, thực hiện đúng nguyên tắc tập trung dân chủ, chống quan liêu, bè phái, cục bộ, địa phương, lối làm việc vô nguyên tắc, vi phạm kỷ luật, vi phạm dân chủ

Trong kỷ yếu Hội thảo Khoa học Quốc gia, “Vận dụng Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng vào nghiên cứu, giảng dạy lý luận chính trị và báo chí tuyên truyền”[48] của Học viện Báo chí và Tuyên truyền, các tác giả tổng kết thực

tiễn 30 năm trên nhiều lĩnh vực xã hội Trong đó, có 12 trên 100 bài viết của các tác giả

đã đề cập đến xây dựng Đảng dưới nhiều cách tiếp cận khác nhau Vấn đề, thực hành dân chủ trong Đảng được đề cập trực tiến qua các bài viết của các tác giả Đó là, Trần Minh

Trưởng (với “Vận dụng tư tưởng Hô Chí Minh vào xây dựng chi bộ trở thành hạt nhân của tổ chức cơ sở Đảng vào việc triển khai thực hiện nghị quyết Trung ương XII”); Phạm Ngọc Anh (với “Bồi dưỡng, rèn luyện phong cách, đạo đức Hồ Chí Minh, chống suy thoái tư tưởng chính trị của cán bộ, đảng viên theo tinh thần các văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII”); Nguyễn Văn Huyên (với “Bản chất dân chủ xã hội chủ nghĩa với sự phát huy sáng tạo của con người theo tinh thần đổi mới của Đảng”); Lương Khắc Hiếu (với “Tăng cường xây dựng Đảng về chính trị, tư tưởng đáp ứng yêu cầu của thời kỳ đổi mới”).v.v…Các tác giả đều khẳng định tổng quát

chặng đường 30 năm đổi mới đánh dấu bằng Đại hội XII trong thời kỳ mới, không ngừng tìm tòi và phát triển lý luận, quyết tâm vượt qua “những điểm ngẽn” của phát triển bằng những lựa chọn đột phá để tiếp tục phát triển ở Việt Nam, trong đó

có đều khẳng định về vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam

Trong công trình “Một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh”[88], tác giả Bùi Đình Phong đã gợi mở cho luận

án nhiều vấn đề nổi cộm cần phải nhận thức đúng đắn và vận dụng sáng tạo, có hiệu quả quá trình thực hành dân chủ trong xây dựng Đảng hiện nay dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh

Tác giả Phạm Văn Đức với công trình “Thực hành dân chủ trong điều kiện một đảng duy nhất cầm quyền”[28] đã phân tích từ vấn đề lý luận về dân chủ, thực

hành dân chủ, kinh nghiệm thực hành dân chủ ở một số nước trên thế giới, Đảng Cộng sản Việt Nam với việc thực hành dân chủ trong điều kiện duy nhất một đảng cầm quyền Trên cơ sở đó, tác giả vận dụng vào phân tích thực trạng dân chủ ở Việt

Nam từ kết quả đạt được, hạn chế thực hành dân chủ trong thời gian qua và đưa ra nguyên nhân của những hạn chế và một số vấn đề đặt ra như: dân chủ hình thức, dân chủ quá trớn; vừa phải mở rộng thực hành dân chủ, vừa phải xiết chặt kỷ cương, kỷ luật; phải kiên quyết khắc phục quan liêu, cửa quyền, hống hách, tham những, đặc quyền, đặc lợi…nhằm củng cố lòng tin của nhân dân

Như vậy, qua những công trình trên, các tác giả đã bước đầu hệ thống hóa những bước phát triển mới từ nhận thức lý luận (qua các văn kiện Đảng) đến thực tiễn, thực hành dân chủ trong Đảng đồng thời chỉ ra những thành tựu, hạn chế, nguyên nhân thành tựu, nguyên nhân hạn chế Từ đó, các tác giả chỉ ra những vấn

đề đặt ra xây dựng Đảng trước tình hình mới và yêu cầu mới hiện nay Đặc biệt là vấn đề thực hành dân chủ trong Đảng

1.2.2 Nghiên cứu định hướng về vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức thực hành dân chủ với xây dựng Đảng hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Trong công trình “Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng trong điều kiện Đảng cầm quyền”[61], tác giả Lê Văn Lý đã đề cập một cách

hệ thống từ vai trò, nội dung và giải pháp nâng cao vai trò lãnh đạo và nâng cao sức chiến đấu của Đảng trong điều kiện đảng cầm quyền theo tư tưởng Hồ Chí Minh Trong đó nội dung thực hành dân chủ trong công tác của Đảng theo tư tưởng Hồ Chí Minh cũng là một trong những giải pháp được tác giả đưa ra như: trong công tác tư tưởng, công tác cán bộ của Đảng

Trong kỷ yếu Hội thảo Quốc tế, lý luận giữa Đảng cộng sản Việt Nam và

Đảng cộng sản Trung Quốc, “Xây dựng Đảng cầm quyền - kinh nghiệm của Việt Nam, kinh nghiệm của Trung Quốc : Hà Nội, ngày 16-18 tháng 02 năm 2004”[117], của Zhongguo gong chan dang và Đảng Cộng sản Việt Nam, các tác

giả khẳng định, qua mấy chục năm đổi mới ở Việt Nam cũng như cải cách mở cửa ở Trung Quốc, hai nước đều đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử Giờ đây hai nước đều bước vào giai đoạn phát triển mới; đồng thời bối cảnh quốc tế và khu vực cũng đã có những thay đổi mạnh mẽ và nhanh chóng Việc nhìn nhận sâu sắc chặng đường đã đi qua, rút ra những bài học thiết thực

cho giai đoạn phát triển mới là cần thiết và hữu ích Trong đó thực hành dân chủ với xây dựng Đảng được chỉ rõ: “Dân chủ là phương thức tối cần thiết để phát huy rộng rãi, trí tuệ, tinh thần xây dựng và chiến đấu của toàn thể đội ngũ đảng viên Dân chủ trong Đảng phải là kiểu mẫu, là lực đẩy dân chủ trong xã hội”[121, tr.250]

Trong công trình “Hồ Chí Minh nhà tư tưởng lỗi lạc”[102], tác giả Song

Thành từ việc phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh là sự phản ánh những vấn đề có tính qui luật của cách mạng nước ta và được thực tiễn thắng lợi của cách mạng Việt Nam kiểm nghiệm, xác nhận, đã đi tới khẳng định: “Trong điều kiện một đảng duy nhất cầm quyền, để hạn chế sai lầm, Đảng cần không ngừng phát huy dân chủ trong sinh hoạt và công tác, đảm bảo sự lãnh đạo tập thể, đi đứng đường lối quần chúng, giữ vững nguyên tắc tập trung dân chủ, chống chuyên quyền độc đoán, kéo bè kéo cánh…ảnh hưởng đến sự đoàn kết thống nhất trong Đảng” và “Đảng cầm quyền thông qua đội ngũ cán bộ lãnh đạo và cấp ủy được lựa chọn qua các cuộc bầu cử Đảng đã định ra các tiêu chuẩn lựa chọn cán bộ rất đúng đắn Nhưng có tiêu chuẩn đúng mà không có cơ chế lựa chọn công bằng, dân chủ thì cũng không thể lựa chọn được những người ưu tú nhất, thật sự có trí tuệ, đạo đức, tâm huyết…vào các cơ quan lãnh đạo của đảng”[98, tr.252]

Trong công trình “Qui chế chất vấn trong Đảng và những vấn đề đặt ra”[37],

tác giả Phạm Xuân Hằng, đã tiếp cận một góc độ để đưa thực hành dân chủ trong Đảng thực sự đó là công tác xây dựng Đảng được tập trung trong các lĩnh vực tư tưởng, chính trị, tổ chức, cán bộ, kiểm tra, giám sát Trong tất cả các lĩnh vực trên, từng tổ chức đảng và mỗi đảng viên, nhất là những đảng viên giữ chức vụ lãnh đạo

ở các cấp bộ Đảng, là nhân tố chủ thể có ý nghĩa quyết định: “Tổ chức đảng mạnh, yếu đều do mối liên kết của đảng viên thường và đảng viên giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý quyết định Cả hai chủ thể ấy phải có trách nhiệm liên kết nội bộ sự thống nhất chặt chẽ, trong mối liên hệ lợi ích chung là xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, “là đạo dức, là văn minh” Thực hành chất vấn và trả lời chất vấn là một trong những phương thức biểu hiện sự liên kết đó”[37, tr.19]

Trong công trình “Một số vấn đề trong tư tưởng Hồ Chí Minh về Đảng Cộng sản”[87], tác giả Bùi Đình Phong và Phạm Ngọc Anh đã đề cập tới một số nội dung

chủ yếu về xây dựng Đảng như: quan niệm của Hồ Chí Minh về nhu cầu tất yếu xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh; nguyên tắc cơ bản trong tổ chức, sinh hoạt Đảng; về cán bộ và công tác cán bộ; giáo dục, rèn luyện cán bộ, đảng viên Trên cơ

sở đó, các tác giả đưa vấn đề vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào công cuộc xây dựng chỉnh đốn Đảng hiện nay

Tác giả Nguyễn Phú Trọng trong công trình “Xây dựng, chỉnh đốn Đảng - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn”[106], đã phân tích nhiều vấn đề phong phú về lý

luận và thực tiễn như: tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng; về bản chất của Đảng ta; vai trò lãnh đạo của Đảng trong công cuộc đổi mới đất nước; tư tưởng Hồ Chí Minh về Đảng cầm quyền; xây dựng Đảng cầm quyền Từ đó, tác giả đúc kết những bài học, kết luận quan trọng về công tác xây dựng Đảng, nhằm xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, lãnh đạo đất nước và nhân dân, thực hiện thắng lợi công cuộc đổi mới hiện nay

Trong công trình “Đảng ta là đạo đức, là văn minh”[81], tác giả Trương Ngọc Nam, Hoàng Anh, với bài viết “Dân chủ và thực hành dân chủ trong Đảng”, đã luận giải trực tiếp về vai trò của thực hành dân chủ: thực hành dân

chủ thực sự và rộng rãi trong Đảng là chìa khóa cho sự vững mạnh và sáng suốt của Đảng; thực hành dân chủ rộng rãi trong Đảng là điều kiện quan trọng đảm bảo và phát huy dân chủ xã hội trong điều kiện một đảng cầm quyền Đây là gợi

mở để tôi đưa ra định hướng nhận thức về vai trò thực hành dân chủ trong Đảng với xây dựng Đảng hiện nay

Để góp phần tìm hiểu nguyên nhân các thắng lợi của công cuộc đổi mới,

tác giả Nguyễn Trọng Phúc (chủ biên) trong công trình “Vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam”[89], đã đề cập trực tiếp đưa ra định hướng về nội

dung thực hành dân chủ trong Đảng theo tư tưởng Hồ Chí Minh là giữ vững những nguyên tắc tổ chức và lãnh đạo của Đảng trong công tác xây dựng Đảng Các tác giả đã khẳng định: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đảng, những

nguyên tắc tổ chức và lãnh đạo của Đảng mà Hồ Chí Minh đã tổng kết, luôn luôn soi sáng quá trình lãnh đạo của Đảng trong sự nghiệp đổi mới”[87, tr.129]

Tiếp cận điều kiện thực hành dân chủ dưới góc độ chủ thể là người đảng viên,

tác giả Tô Huy Rứa, Trần Khắc Việt, với công trình “Làm người Cộng sản trong giai đoạn hiện nay”[92], đã làm rõ vai trò, tiêu chuẩn và yêu cầu đối với người đảng viên

cộng sản Việt Nam trong giai đoạn hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh Thực trạng đảng viên và công tác đảng viên hiện nay, trong đó có cập nhật tình hình đảng viên và các chủ trương mới của Đảng về công tác đảng viên, tư cách và tiêu chuẩn của người đảng viên hiện nay Trong phần này, các tác giả đã phân tích những điều kiện mới và những đòi hỏi mới đối với đảng viên trong thời kỳ mới Từ đó, các tác giả đưa ra phương hướng và biện pháp chủ yếu nâng cao chất lượng đảng viên trong thời kỳ mới

Trong công trình “Xây dựng Đảng ta thật sự trong sạch, vững mạnh là đạo đức, là văn minh theo tư tưởng Hồ Chí Minh”[55], Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí

Minh tại Phủ Chủ tịch đề cập tới một số các nội dung cơ bản: công tác xây dựng

và chỉnh đốn Đảng; về tư cách, đạo đức của người đảng viên, sưu tầm và trích dẫn một số bài viết tiêu biểu về xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh theo tư tưởng

Hồ Chí Minh của một số nhà nghiên cứu về Hồ Chí Minh Các bài viết gồm: tác

giả Bùi Đình Phong với “Đảng ta là một Đảng cầm quyền”; tác giả Hoàng Chí Bảo với “Văn hóa đạo đức Hồ Chí Minh và xây dựng văn hóa Đảng trong tình hình hiện nay”; tác giả Phan Hoàng Điệp với “Văn hóa phê bình trong xây dựng Đảng”; tác giả Lê Văn Yên với “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức cách mạng, thực hành tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí, chống bệnh quan liêu trong điều kiện Đảng cầm quyền” Các tác giả đã gợi mở cho tôi những định hướng xây dựng

Đảng về nhận thức, nội dung, điều kiện và phương thức thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Như vậy, dù chưa có công trình mang tính hệ thống hóa định hướng từ vai trò, nội dung, điều kiện đến phương thức về thực hành dân chủ trong Đảng theo tư tưởng Hồ Chí Minh, nhưng các công trình đều gợi mở cho luận án để kế thừa và phát triển trong xây dựng Đảng hiện nay

1.3 Khái quát kết quả nghiên cứu liên quan đến luận án và những vấn đề luận

án cần tiếp tục nghiên cứu

1.3.1 Khái quát những kết quả nghiên cứu của các công trình khóa học đã công

bố liên quan đến luận án

Thứ nhất, có thể khẳng định dân chủ, thực hành dân chủ và thực hành dân

chủ trong Đảng là vấn đề được nghiên cứu sâu rộng Do đó, hiện nay đã có nhiều công trình đưa ra những quan niệm khác nhau về dân chủ và các yếu tố đảm bảo cho một nền dân chủ thực sự Tiếp cận dưới góc độ tư tưởng Hồ Chí Minh, thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam cũng được các nhà nghiên cứu đề cập, nhưng mới có một số ít công trình đề cập trực tiếp tới vấn đề này Qua khảo cứu các công trình, thực hành dân chủ chủ trong Đảng chủ yếu đề cập gắn với nội dung thực hành dân chủ trong công tác của Đảng, nguyên tắc thực hành dân chủ trong Đảng

Do đó, chưa có một công trình cụ thể nào nghiên cứu một cách hệ thống vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Thứ hai, các công trình đã khảo sát thực trạng thực hành dân chủ trong Đảng,

khắc họa đầy đủ từ kết quả đạt được, những vấn đề cấp bách đặt ra Đây là nguồn tư liệu quan trọng để luận án rút ra những vấn đề nổi cộm cần phải nhận thức đúng đắn

và vận dụng sáng tạo, hiệu quả trong xây dựng Đảng hiện nay

Thứ ba, các nhà nghiên cứu đã bước đầu tiếp cận đến mối quan hệ giữa

thực hành dân chủ trong Đảng với xây dựng Đảng Cộng sản Việt Nam Tuy nhiên, mới chỉ đưa ra định hướng riêng về từng nội dung thực hành dân chủ trong Đảng

để xây dựng Đảng, nhưng đó là những gợi mở quan trọng cho tác giả luận án trong việc đi sâu nghiên cứu định hướng đẩy mạnh thực hành dân chủ trong xây dựng Đảng hiện nay

Những kết quả của các công trình nghiên cứu đã công bố là cơ sở cho việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam và vận dụng định hướng xây dựng Đảng hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh

mà chúng tôi lựa chọn làm đề tài luận án

1.3.2 Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Từ việc đánh giá kết quả của các công trình đã công bố, cho thấy vẫn còn một khoảng trống mà luận án cần nghiên cứu để thực hiện được mục đích và nhiệm

vụ nghiên cứu Cụ thể như sau:

Thứ nhất, luận án cần làm rõ quan niệm của Hồ Chí Minh về thực hành dân

chủ, thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam Đặc biệt hướng tới phân tích chiều sâu lý luận qua các tác phẩm và đánh giá hoạt động thực tiễn của Người,

là cơ sở để luận án xác định vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức của thực hành dân chủ trong Đảng Đây là cơ sở để luận án xác định tác động của thực hành dân chủ đến những giá trị tự do tư tưởng, với công bằng, bình đẳng Đây là những vấn đề không tách rời trong như cầu sáng tạo, trong định hướng trong xây dựng Đảng hiện nay

Thứ hai, luận án cần đánh giá thực trạng quá trình thực hành dân chủ trong

Đảng Cộng sản Việt Nam thời gian qua (tập trung từ Đại hội XI đến nay) Trong đó, tập trung đánh giá vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức thực hành dân chủ Trên cơ sở vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh, luận án chỉ ra các vấn đề đặt ra với thực hành dân chủ trong Đảng hiện nay

Thứ tư, dưới góc tiếp cận tư tưởng Hồ Chí Minh, trên cơ sở phân tích tình

hình trong nước và thế giới, luận án đề xuất định hướng đẩy mạnh thực hành dân chủ trong Đảng với xây dựng Đảng hiện nay Có như vậy, luận án mới nhấn mạnh được giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam

Tiểu kết chương 1

Qua tổng quan các công trình nghiên cứu, chương 1 với 3 nhóm nghiên cứu chính: (1) nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam; (2) nghiên cứu thực trạng thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản hiện nay; (3) nghiên cứu định hướng tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong xây dựng Đảng hiện nay Từ đó, chúng tôi đã khái quát kết quả nghiên cứu liên quan đến luận án và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu với góc tiếp cận tư tưởng Hồ Chí Minh Trong đó, những nhiệm vụ đặt ra luận án cần tiếp tục nghiên cứu, đó là:

Thứ nhất, luận án cần làm rõ quan niệm của Hồ Chí Minh về thực hành dân

chủ, thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam Hệ thống hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng: vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức

Thứ hai, luận án cần đánh giá thực trạng quá trình thực hành dân chủ trong

Đảng hiện nay Trong đó, tập trung đánh giá vai trò, nội dung, điều kiện và phương thức mà Đảng đã thực hành dân chủ với đảng viên Trên cơ sở vận dụng tư tưởng

Hồ Chí Minh, luận án chỉ ra các vấn đề đặt ra với thực hành dân chủ trong Đảng với xây dựng Đảng hiện nay

Thứ ba, dưới góc tiếp cận tư tưởng Hồ Chí Minh, trên cơ sở phân tích tình

hình trong nước và thế giới, luận án phải đề xuất định hướng đẩy mạnh thực hành dân chủ trong Đảng với xây dựng Đảng hiện nay

CHƯƠNG 2

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ THỰC HÀNH DÂN CHỦ TRONG

ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

2.1 Một số khái niệm cơ bản

2.1.1 Cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam

Tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh là một sản phẩm lịch sử cụ thể, được hình thành dưới tác động và ảnh hưởng của những điều kiện lịch sử xã hội của dân tộc ta

và thời đại mà Người đã sống và hoạt động

 Cơ sở lý luận

- Giá trị tư tưởng và truyền thống văn hóa của dân tộc Việt Nam

Đó là, tiếp thu tư tưởng thân dân của các triều đại phong kiến Việt Nam Hồ Chí Minh nhận thức rõ, thân dân là tư tưởng tiến bộ của các triều đại phong kiến Việt Nam Mỗi triều đại luôn có những chính sách phát huy tinh thần và trách

nhiệm của nhân dân đối với quốc gia, dân tộc Thời kỳ chiến tranh, tư tưởng thân

dân được các triều đại phong kiến Việt Nam thực hiện trong việc tập hợp và phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc nhằm đánh đuổi quân xâm lược

Điều đó được chứng minh một cách sinh động qua chính sách của nhà Trần Khi đối mặt với quân Nguyên Mông, Thái Thượng hoàng Trần Thánh Tông đã triệu tập Hội nghị Diên Hồng (1/1285), bao gồm các bô lão đại diện cho quyền và nghĩa

vụ của nhân dân, tham gia trực tiếp vào việc giải quyết vấn đề trọng đại của đất nước Dưới góc độ thực hành dân chủ, Hội nghị Diên Hồng chính là hội nghị mang tính chất dân chủ trực tiếp đầu tiên trong lịch sử nước ta nhằm phát huy cao độ sức mạnh tổng hợp của cả dân tộc, đưa tới thắng lợi vẻ vang của quân và dân nhà Trần

trong cuộc kháng chiến lần thứ 2 chống quân Nguyên (1285) Do đó, kế thừa tư

tưởng thân dân của dân tộc, trong thời đại mới, Hồ Chí Minh luôn đề cao vai trò của nhân dân Người khẳng định: “Trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân Trong

thế giới không gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân” [72, tr.453] Chính

vì vậy, thân dân trong tư tưởng của Hồ Chí Minh không dừng lại ở việc gần dân, tin dân, lắng nghe ý kiến hay vì dân hy sinh mà điều cốt lõi là vượt qua lập trường giai cấp hướng tới đảm bảo cho nhân dân thực sự là người “là chủ“ và “làm chủ“ đất

nước Nói cách khác thân dân trong lịch sử dân tộc đã được Hồ Chí Minh phát triển

và nâng lên tầm cao mới thành dân chủ và thực hành dân chủ

- Tinh hoa văn hóa nhân loại

Thứ nhất, tiếp thu tinh hoa văn hóa phương Đông Một là, đối với Nho giáo

Hồ Chí Minh nhận thấy cả Khổng tử và Mạnh Tử đều quan niệm dân là gốc của nước, muốn phát huy được tài dân và sức dân thì phải dưỡng dân và giáo dân

Hai là, quan điểm “dân quyền” trong chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung

Sơn Từ việc phân tích sâu sắc tư tưởng của Tôn Trung Sơn, Hồ Chí Minh khẳng

định, tư tưởng “dân quyền” có những điểm thích hợp với điều kiện nước ta Do đó,

Hồ Chí Minh đã kế thừa và phát triển tư tưởng về “dân quyền” của Tôn Trung Sơn

trong xây dựng quan điểm về dân chủ và thực hành dân chủ

Thứ hai, tiếp thu tinh hoa văn hóa phương Tây

Một là, tư tưởng của các nhà triết học Khai sáng Pháp thế kỷ XVIII

Trong thời gian sinh sống và làm việc ở Pháp cũng như ở nhiểu quốc gia trên thế giới, Hồ Chí Minh đã có điều kiện tiếp cận tư tưởng của các nhà triết học Khai sáng mà tiêu biểu là Ch.S.Montesquieu và J.J.Rousseau

Trong tác phẩm Tinh thần pháp luật (1748), theo Ch.S.Montesquieu thì chính

thể dân chủ là chính thể mà dân chúng hay một bộ phận dân chúng có quyền lực tối cao Nhận thức được các tưởng tiến bộ của Ch.S.Montesquieu và của J.J.Rousseau, trong xây dựng chế độ dân chủ, Hồ Chí Minh đã nghiên cứu và tiếp thu những giá trị hợp lý trong xây dựng và thực hành chế độ dân chủ ở nước ta

Hai là, giá trị Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ (1776), Tuyên ngôn Nhân quyền

và Dân quyền của Pháp (1789)

Trong hành trình tìm đường cứu nước, Hồ Chí Minh luôn mơ ước một đời sống tự do, bình đẳng, bác ái thực sự Với việc đề cao các quyền tự do dân chủ của con người, Hồ Chí Minh đã kế thừa và phát triển giá trị Tuyên ngôn Độc lập của

ngôn Độc lập của Việt Nam (1945) Từ quyền con người, Hồ Chí Minh đã khái quát

và nâng lên thành quyền dân tộc Trong đó, Người nhấn mạnh, dân tộc phải được độc lập, tự do, hòa bình, toàn vẹn lãnh thổ và nhân dân, trong đó có trí thức phải thực sự trở thành người “là chủ” và “làm chủ” đất nước

- Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê nin: Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, thì dân chủ được hiểu trên ba phương diện cơ bản:

Một là, dân chủ có nghĩa là nhân dân nắm chính quyền

Theo C.Mác: Từ dân chủ nếu chuyển sang tiếng Đức thì có nghĩa là nhân dân nắm chính quyền Đây là điều cốt lõi của dân chủ, thể hiện quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân Kế thừa tư tưởng của chủ nghĩa Mác – Lênin về dân chủ dưới góc độ quyền lực chính trị, Hồ Chí Minh cũng khẳng định: “Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ” [69, tr.434] Nền dân chủ mà nhân dân

Việt Nam hướng tới chính là đảm bảo cho người dân vừa là người “là chủ” vừa là người “làm chủ” đất nước

Hai là, dân chủ còn là một hình thái nhà nước và tính chất của nền dân chủ

phụ thuộc vào giai cấp thống trị về kinh tế

Trên tinh thần kế thừa quan điểm của C.Mác và Ph Ănghen, Lênin đã nhấn mạnh: Chế độ dân chủ đó là một nhà nước thừa nhận việc thiểu số phục tùng đa số, nghĩa

là sự tổ chức bảo đảm cho một giai cấp thi hành bạo lực một cách có hệ thống chống lại

một giai cấp khác Nhà nước đó phải đảm bảo quyền lợi của quần chúng nhân dân Đối

với Việt Nam, xuất phát từ đặc điểm kinh tế - xã hội khi đi lên xây dựng nền dân chủ mới, Hồ Chí Minh xác định: “Chế độ của ta là chế độ dân chủ Nhân dân là chủ Chính phủ là đầy tớ của nhân dân Nhân dân có quyền đôn đốc và phê bình Chính phủ Chính phủ thì việc to việc nhỏ đều nhằm mục địch phục vụ lợi ích của nhân dân” [71, tr.90] Đó chính là hình thái nhà nước của dân, do dân và vì dân mà Hồ Chí Minh vạch ra nhằm đảm bảo quyền lực thuộc về nhân dân trong xã hội

Ba là, dân chủ trong quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin còn là một giá trị

mang tính phổ quát

Dân chủ chính là khát vọng và ước mơ của con người về một xã hội tự do, bình đẳng và hạnh phúc Do đó, chủ nghĩa Mác - Lênin luôn hướng tới xây dựng nền dân chủ

xã hội chủ nghĩa mà ở đó dân chủ là sự thống trị của đa số Đây chính là yếu tố quyết

định cho sự lựa chọn con đường xây dựng và phát triển xã hội của Hồ Chí Minh Theo

Hồ Chí Minh: “Chế độ dân chủ tập trung khiến cho toàn thể nhân dân (công, nông, tiểu

tư sản, tư sản dân tộc) đều trở nên chủ nhân chân chính của nước nhà” [70, tr.264] - tức

là chế độ dân chủ sẽ hướng tới giải phóng con người một cách triệt để nhất

 Cơ sở thực tiễn

Thực tiễn thế giới và cách mạng Việt Nam

Đó là sự tác động trực tiếp của hoàn cảnh lịch sử xã hội Việt Nam từ cuối thế

kỷ XIX sang đầu thế kỷ XX với cuộc đấu tranh kiên cường của nhân dân ta chống

sự xâm lược của thực dân Pháp Những thất bại của các phong trào cứu nước đầu thế kỷ đã cho Hồ Chí Minh nhận thấy cuộc đấu tranh của nhân dân ta muốn giành thắng lợi không thể bằng con đường cũ Sự hấp dẫn của những quan điểm mới, giá

trị mới của nhân loại về dân chủ như: dân chủ, tự do, bình đẳng, bác ái, đã cuốn hút

Người đi theo một con đường mới cho dân tộc mình

Được nuôi dưỡng bằng truyền thống yêu nước và nhân văn của dân tộc, cuộc hành trình qua 3 đại dương, 4 châu lục Á, Âu, Phi, Mỹ và gần 30 quốc gia, hàng trăm thành phố lớn, nhỏ, tiếp xúc với nhiều dân tộc, nhiều nền văn hóa, tìm chân lý của Hồ Chí Minh đã có một cơ sở căn bản để tiếp thu, một bộ lọc để lựa chọn con đường phù hợp với dân tộc ta từ nhiều con đường hướng tới tương lai của các dân tộc trên thế giới

Đó cũng là nền tảng để Hồ Chí Minh tiếp nhận những giá trị của nhân loại và dựng xây

tư tưởng dân chủ của mình Nhưng cuộc hành trình tìm đường cứu nước, chỉ có kết quả khi Hồ Chí Minh bắt gặp thời đại mới Dưới tác động sâu sắc của cách mạng Tháng Mười Nga và việc hình thành Quốc tế III, Hồ Chí Minh đã đến với chủ nghĩa Mác - Lênin và tìm thấy con đường cứu nước, cứu dân, con đường đem lại những giá trị dân chủ đích thực hướng tới sự giải phóng dân tộc và giải phóng hoàn toàn con người, đó là con đường cách mạng vô sản

Thực tiễn hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh trong quá trình tìm đường cứu nước và trực tiếp lãnh đạo xây dựng, thực hành dân chủ

Với tư duy biện chứng, Hồ Chí Minh đã phân tích và đánh giá khách quan về con đường cứu nước của các vị tiền bối Hồ Chí Minh vô cùng khâm phục tinh thần

yêu nước của cụ Hoàng Hoa Thám, Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, nhưng không tán thành và còn chỉ rõ hạn chế của các con đường cứu nước Nếu con đường cứu nước của

cụ Hoàng Hoa Thám tuy có thực tế trong đấu tranh chống Pháp nhưng “còn nặng cốt cách phong kiến”; cụ Phan Bội Châu hy vọng Nhật giúp đỡ để đuổi Pháp thì chẳng khác gì “đuổi hổ cửa trước, rước beo cửa sau”; cụ Phan Châu Trinh chỉ yêu cầu người Pháp thực hiện các chinh sách cải lương thì “chẳng khác gì đến xin giặc rủ lòng

thương” Từ đó, Hồ Chí Minh đã đoạn tuyệt với các con đường cứu nước theo khuynh hướng phong kiến, dân chủ tư sản để đi sang phương Tây, nơi mà khẩu hiệu Tự do - Bình đẳng -Bác ái đang vẫy gọi để tìm một con đường cứu nước mới

Trong hành trình tìm đường cứu nước, Hồ Chí Minh đã đến nhiều quốc gia, làm nhiều nghề và tham gia nhiều tổ chức chính trị - xã hội khác nhau Đến nước Pháp, nhận thức đầu tiên của Hồ Chí Minh là: Ơ! Ở Pháp cũng có người nghèo như bên ta”

và tại sao người Pháp không khai hóa đồng bào của họ, trước khi đi khai hóa dân tộc khác Những ngày trực tiếp sống và làm việc ở Pháp, Hồ Chí Minh đã khẳng định:

“Cách mệnh đã 4 lần rồi, mà nay công nông Pháp hẵng còn phải mưu cầu cách mệnh

lần nữa mới hòng thoát khỏi vòng áp bức” [64, tr.296] Từ đời sống thực tế của nhân

dân nước Mỹ, Hồ Chí Minh khẳng định: “cách mệnh Mỹ là cách mệnh tư bản, mà cách mệnh tư bản là chưa phải cách mệnh đến nơi” [91, tr.292] Cách mạng Mỹ không thực hiện được nhiệm vụ giải phóng con người ra khỏi áp bức và bóc lột Như vậy, cũng

giống với cách mạng Mỹ, cách mạng Pháp là cuộc cách mạng “không đến nơi”, đi

ngược lại với nguyện vọng của quần chúng nhân dân và những giá trị đã nêu trong

Tuyên ngôn Độc lập (1776) và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền (1789) Điều đó

càng thôi thúc ý chí và quyết tâm giải phóng dân tộc của Hồ Chí Minh

Hội nghị Versailles có thể coi là đòn tấn công đầu tiên vào chủ nghĩa thực dân của Hồ Chí Minh trong việc đấu tranh đòi các quyền tự do, dân chủ cho nhân

dân Việt Nam Hồ Chí Minh đã tranh thủ dân chủ ở nước Pháp để gửi Bản Yêu sách

8 điểm của nhân dân An Nam đến hội nghị Versailles Trong đó, nhấn mạnh đến các

quyền cơ bản về tự do lập hội, tự do tín ngưỡng, tự do báo chí, tự do đi lại, đại xá tù chính trị nhưng không được chấp nhận

Từ nhận thức sâu sắc về tính triệt để, “đến nơi” của cách mạng tháng Mười ở

nước Nga (1917), ngày 13/6/1923, Hồ Chí Minh bí mật rời Pháp đi Liên Xô Hồ Chí Minh từng bước tìm hiểu các chính sách của Lênin và Đảng Bôn sê vích trong xây dựng chế độ mới Ở Liên Xô, nhân dân được thực hiện các quyền tự do và bình đẳng, được tham gia vào mọi công việc của nhà nước Vì vậy, Liên Xô đặc biệt chú

ý tới phát triển giáo dục nhằm xây dựng đội ngũ trí thức Đến, năm 1935, khi trở lại Liên Xô, Người thấy, nhân dân Liên Xô từ một nước nông nghiệp lạc hậu đã trở thành một nước hùng mạnh có công nghiệp tiên tiến và nông nghiệp tập thể Hiến pháp mới (1936) trở thành hiến pháp dân chủ nhất trên thế giới Do đó, Hồ Chí Minh đã vận dụng các kinh nghiệm xây dựng chủ nghĩa xã hội và đội ngũ trí thức ở Liên Xô làm nền tảng cho việc xây dựng, thực hành dân chủ nhằm phát huy vai trò của trí thức Việt Nam

Tư tưởng về thực hành dân chủ trong Đảng của Hồ Chí Minh còn được bổ sung

và phát triển trong quá trình trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam Người luôn cùng với Đảng đưa ra các chính sách, biện pháp dân chủ để phát huy quyền và nghĩa vụ của đảng viên đối với dân tộc Mặt khác, trong thực tiễn, bản thân Hồ Chí Minh cũng là một tấm gương sáng về thực hành dân chủ trong Đảng Người luôn chú trọng tới phong cách làm việc dân chủ trong công việc, tổ chức, đối với mọi người

Trước thực trạng đất nước bị chia cắt với hai chế độ chính trị - xã hội khác nhau, Hồ Chí Minh đã cùng với Đảng lãnh đạo nhân dân thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược ở hai miền Với những thành tựu của miền Bắc trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và thắng lợi bước đầu của nhân dân miền Nam trong đánh bại các chiến lược chiến tranh của đế quốc Mỹ, Hồ Chí Minh đã có niềm tin vào

thắng lợi của đất nước Trong bản Di chúc, Người đã nhắn nhủ: “Điều mong muốn

cuối cùng của tôi là: Toàn Đảng, toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng của thế giới” [77, tr.614] Thực tế lịch sử đã chứng minh, nước ta đã giành thắng lợi trong cách mạng giải phóng dân tộc, đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội và nhân dân được hưởng dụng các quyền dân chủ trong đời sống

Như vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ trong Đảng Cộng sản Việt Nam được Hồ Chí Minh xây dựng trên một nền tảng lý luận vững chắc từ truyền thống của dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại Đó chính là kết quả của một quá trình nghiên cứu và tổng kết thực tiễn vô cùng phong phú của bản thân Hồ Chí Minh Với tư duy biện chứng và khả năng hoạt động thực tiễn sôi nổi, Hồ Chí Minh

đã nhận thức được vai trò và sự cần thiết phải thực hành dân chủ trong Đảng Vì vậy, tư tưởng đó chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc, cần được nghiên cứu và vận dụng trong giai đoạn hiện nay

2.1.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về dân chủ, thực hành dân chủ, Đảng Cộng sản Việt Nam

 Dân chủ

Trước hết, bàn về dân chủ, mỗi quan điểm của Hồ Chí Minh, đều rất cô đọng, hàm súc, vừa cụ thể, giản dị, mà cũng vừa khái quát, sâu sắc Trong những quan điểm đó, có những quan điểm mang tính chất của những khái niệm khoa học,

sự đúc kết thực tiễn, sự gắn bó hữu cơ giữa lý luận và thực tiễn một cách nhuần nhuyễn, đầy sức thuyết phục Đây không chỉ là sự sâu sắc trong tư tưởng Chủ tịch

Hồ Chí Minh, mà còn là nét độc đáo, đặc sắc trong phương pháp và phong cách Hồ Chí Minh

Với Chủ tịch Hồ Chí Minh, dân chủ đơn giản chỉ là dân là chủ và dân làm chủ Dân chủ là tài sản quý giá nhất của nhân dân Là chìa khóa của tiến bộ và phát

triển Quan niệm này của Người thống nhất từ bản chất với tư tưởng của các nhà kinh điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, coi dân chủ là động lực của lịch sử, là con đường dẫn tới chủ nghĩa xã hội, đồng thời là thành quả của đấu tranh cách mạng, giá trị thuộc về bản chất ưu việt của chủ nghĩa xã hội Dân chủ trong quan điểm Hồ Chí Minh được tiếp cận trên bốn phương diện chủ yếu sau:

Một là, dân chủ là một chế độ xã hội, một hình thái nhà nước Hồ Chí Minh

xác định: “Nước ta là nước dân chủ, nghĩa là nước nhà do nhân dân làm chủ”[71,

tr.258] Đó là hình thức nhà nước của dân, do dân và vì dân mà Hồ Chí Minh đã

vạch ra nhằm đáp ứng nguyện vọng của nhân dân Trong nhà nước dân chủ, nhân

dân vừa là người “là chủ” vừa là người “làm chủ” đất nước Dân chủ không chỉ

đảm bảo địa vị, quyền lực của nhân dân với tư cách là chủ thể của xã hội, mà còn

phải thể chế hóa thành pháp luật trong thực tiễn Có như vậy, nhân dân mới phát

huy hết trách nhiệm, năng lực làm chủ trong thực hiện đầy đủ quyền lợi và nghĩa

vụ công dân

Hai là, dân chủ như là một phương thức tổ chức xã hội Dân chủ không phải

là cái bẩm sinh mà là kết quả của một quá trình nhận thức và đấu tranh Vì vậy, giá trị của dân chủ chỉ được bộc lộ đầy đủ khi nhân dân thực hành rộng rãi trong xã hội Nói cách khác, dân chủ phải được thể hiện ra thành hành vi làm chủ của nhân dân

trong thực hiện trách nhiệm đối với Nhà nước và xã hội Trong tác phẩm Dân vận (10/1949), khi xác định nước ta là nước dân chủ, Hồ Chí Minh đã chỉ rõ:

Công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân

Sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc là công việc của dân

Chính quyền từ xã đến Chính phủ trung ương do dân cử ra

Ðoàn thể từ Trung ương đến xã do dân tổ chức nên

Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân [68, tr.232]

Với tư cách là người nắm giữ và làm chủ quyền lực nhà nước, nhân dân có quyền tham gia rộng rãi vào công cuộc xây dựng, phát triển và hoàn thiện nền dân chủ Điều đó được thể hiện trong việc bầu cử, lựa chọn đại biểu tham gia vào hoạt động của Nhà nước từ trung ương đến cơ sở nhằm đảm bảo quyền hạn và lợi ích cho nhân dân Việc nhân dân thực hiện các quyền tự do, dân chủ trong xã hội chính

là một tiêu chí để đánh giá vai trò “là chủ” và “làm chủ” trong xã hội

Ba là, dân chủ là một giá trị xã hội mang tính nhân loại, phổ biến, sản phẩm của nền văn minh Kế thừa quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, khi nghiên cứu

về lịch sử ra đời và phát triển của dân chủ với tư cách là một giá trị xã hội, Hồ Chí

Minh khẳng định: “Dân chủ là của quý báu nhất của nhân dân”[72, tr.457] Là “của

quý báu” của nhân dân, dân chủ chính là hiện thân cho lý tưởng, khát vọng về một

xã hội tốt đẹp Trong đó, nhân dân được giải phóng khỏi áp bức, bóc lột; được hưởng dụng các quyền tự do, dân chủ và có điều kiện phát triển toàn diện Tuy

nhiên, dân chủ không phải tự nhiên mà có, nó là kết quả của cuộc đấu tranh, hy sinh đầy gian khổ của nhân dân Vì vậy, dân chủ được nhân dân trân trọng, giữ gìn và coi đó là nền tảng để phát huy lực lượng của toàn dân tộc trong hoàn thành các nhiệm vụ cách mạng

Bốn là, dân chủ là quyền lợi và nghĩa vụ của con người Việt Nam mới Để có

thể xây dựng, phát triển chế độ dân chủ và có được hành vi dân chủ, Hồ Chí Minh yêu cầu nhân dân phải có ý thức, nhu cầu, trách nhiệm làm chủ Trong đó, nhân dân phải ý thức rõ vị trí và vai trò là chủ của mình trong xã hội: “Nhà nước ta ngày nay

là của tất cả những người lao động Chúng ta có quyền và có đủ điều kiện để tự tay mình xây dựng đời sống tự do, hạnh phúc cho mình”[75, tr.66] Vì vậy, mỗi giai

cấp, tầng lớp trong xã hội phải có trách nhiệm xây dựng và bảo vệ chế độ dân chủ nhân dân: “Đã làm chủ, thì mọi người, mọi dân tộc phải chung sức làm cho dân giàu nước mạnh, làm cho đời sống của nhân dân được cải thiện không ngừng, làm cho con cháu ta ngày càng sung sướng”[75, tr.104] Trách nhiệm của nhân dân là xây dựng các tiền đề cần thiết thông qua các cuộc cải cách xã hội và đấu tranh bảo vệ nền dân chủ

Hồ Chí Minh lưu ý: “Nhân dân có quyền lợi làm chủ, thì phải có nghĩa vụ

làm tròn bổn phận công dân, giữ đúng đạo đức công dân”[71, tr.258] Khi đó, dân chủ không dừng ở năng lực, hành vi mà trở thành nhu cầu cơ bản của nhân dân góp phần hình thành phẩm chất của con người mới xã hội chủ nghĩa

Như vậy, quan điểm cơ bản về dân chủ, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, có thể

hiểu một cách tổng quát nhất, dân chủ là dân là chủ và dân làm chủ trong đó mọi quyền hành và lực lượng là ở nơi dân (thuộc về nhân dân) Người không chỉ dừng

lại ở những quan điểm cổ điển coi dân chủ là vấn đề quyền lực thuộc về nơi nhân dân mà còn vạch rõ nguồn gốc, lực lượng tạo ra quyền lực là xuất phát từ nhân dân Đây là cống hiến mới của Hồ Chí Minh vào nội hàm của quan điểm dân chủ

 Thực hành dân chủ

Trong mối quan hệ giữa thực hành với lý luận, theo Hồ Chí Minh, thực hành

sẽ làm gia tăng hiểu biết và góp phần phát triển lý luận Vì vậy, cùng với việc đề ra

lý luận về dân chủ, Người cũng chú trọng tới việc thực hành dân chủ để Việt Nam

trở thành một nước dân chủ thực sự

Quan điểm về thực hành dân chủ được thể hiện ở các tác phẩm, bài nói, bài viết, ứng xử và tác phong làm việc nêu gương của Người Để thực hành dân chủ thì trước hết và trên hết là phải bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của nhân dân, là làm cho nhân dân biết hưởng quyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ của mình, dám nói, dám làm Thực hành dân chủ, biểu hiện trong những quyền

cơ bản sau:

Trước hết là quyền tự do ngôn luận Khi bàn tới cách làm việc thực tiễn thể hiện

tinh thần dân chủ, Hồ Chí Minh khẳng định: “Việc gì cũng hỏi ý kiến quần chúng, cùng dân chúng bàn bạc Giải thích cho dân chúng hiểu rõ Được dân chúng đồng ý

Do dân chúng vui lòng ra sức làm thì việc gì cũng nhất định thành công”[67, tr.334] Người đã chỉ ra quy trình của thực hành dân chủ đối với nhân dân:

Một là, cán bộ lãnh đạo cần phải biết “hỏi”, biết “bàn bạc” để thực hiện vai trò “là chủ” của nhân dân trong xã hội

Hai là, khi thảo luận cần biết “giải thích” để nhân dân cùng hiểu nội dung

Thứ hai là quyền thảo luận, gắn với tự do tư tưởng, quyền bình đẳng bảo lưu ý

kiến khác biệt Tự do tư tưởng hay còn gọi là tự do có ý kiến là một trong những quyền tự do chính trị của mỗi cá nhân, có quyền suy nghĩ và giữ ý kiến, quan điểm hay ý nghĩ của mình độc lập với quan điểm của những người khác Thường thì những quan điểm đó trái với quan điểm của đa số tại thời điểm có ý kiến Quyền tự

do này có liên hệ chặt chẽ với quyền tự do ngôn luận Hồ Chí Minh chỉ rõ trong Bài nói chuyện tại lớp nghiên cứu chính trị khóa 1, trường đại học nhân dân Việt Nam:

“Chế độ ta là chế độ dân chủ, tư tưởng phải được tự do Tự do là thế nào? Đối với

mọi vấn đề, mọi người tự do bày tỏ ý kiến của mình, góp phần tìm ra chân lý Đó là một quyền lợi mà cũng là một nghĩa vụ của mọi người” Và “Khi mọi người đã phát

biểu ý kiến, đã tìm ra chân lý, lúc đó quyền tự do tư tưởng hóa ra quyền tự do phục tùng chân lý”[72, tr.378] Chân lý là cái gì có lợi cho Tổ quốc, cho nhân dân Cái gì

trái với lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân tức là không phải chân lý

Khi thực hành dân chủ, cán bộ phải có trách nhiệm đưa vấn đề cho dân chúng thảo luận và tìm cách giải quyết, không giấu giếm, che đậy để phát huy tài trí của nhân dân Tôn trọng sự khác biệt trong tranh luận Qua đó, thực hành dân chủ

chính là “thang thuốc” để khắc phục và loại bỏ bệnh quan liêu, cửa quyền, mệnh

lệnh xa rời dân chúng của cán bộ trong tổ chức và quản lý Nhà nước

Thứ ba là quyền phê bình Phê bình và tự phê bình như một nhu cầu tự nhiên

của con người, là thể hiện sự văn minh và tiến bộ của xã hội Từ việc nhận thức

thấu đáo về vai trò của tự phê bình và phê bình, trong bài viết Phê bình (Báo Nhân dân, số 16, ngày 12/7/1951, Hồ Chí Minh chỉ rõ, việc phê bình cũng chính là thực hành dân chủ trong xã hội: “Phê bình là quyền lợi và nhiệm vụ của mọi người, là thực hành dân chủ”[69, tr.114] Cấp dưới có quyền phê bình cấp trên, Nhân dân có

quyền phê bình cán bộ, phê bình chính quyền, Đảng và đoàn thể Mọi người có

quyền phê bình nhau để cùng tiến bộ Cùng nhau “kiểm thảo” lại mọi công việc, rút

kinh nghiệm, phê bình, khen thưởng

Thông qua phê bình, mọi người cùng nhau trao đổi, phát biểu trung thực, mạnh dạn chỉ ra các ưu, nhược điểm của bản thân và tìm ra cách giải quyết Vì vậy, mọi công việc sẽ được bàn bạc dân chủ, công khai nhằm giải quyết hiệu quả và phát huy được tinh thần, sức mạnh tập thể

Thứ tư là quyền làm chủ Từ quan điểm dân chủ là lực lượng là ở nơi dân, đã

làm sáng tỏ quan điểm Hồ Chí Minh về cách mạng là sự nghiệp của quần chúng khi Người cho rằng công việc đổi mới, xây dựng kháng chiến là trách nhiệm và công việc của nhân dân Thực hành dân chủ chính là quá trình dân vận, sự vận động lực lượng của tất cả mọi người dân trong thực hiện các công việc chung của đất nước Hồ Chí Minh chỉ rõ, khi thực hiện dân vận phải gắn với thực hành dân chủ Dân vận tốt sẽ