SKKN hướng dẫn học sinh yếu phân tích tác phẩm truyện dân gian

Hướng dẫn cho học sinh biết tự mình tiếp cận tác phẩm truyện dân gian, phân tích tốt tác phẩm chuyện dân giang có ý nghĩa và vai trò quan trọng ảnh hưởng đến kết quả và hiệu quả của quá

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lí do chọn đề tài

- Học tập Là hoạt động có liên quan đến nhận thức tư duy, luôn được định hướng, thúc đẩy, điều khiển một cách có ý thức tự giác, hình thành những năng lực mới để hoàn thiện nhân cách của người học Người học phải biết cách tiếp cận tác phẩm văn học dân gian thì việc học tập mới có hiệu quả nhất là học sinh yếu Hướng dẫn cho học sinh biết tự mình tiếp cận tác phẩm truyện dân gian, phân tích tốt tác phẩm chuyện dân giang có ý nghĩa và vai trò quan trọng ảnh hưởng đến kết quả và hiệu quả của quá trình học tập Hoạt động hướng dẫn học sinh yếu biết cách tiếp cận tác phẩm truyện đòi hỏi người hướng dẫn phải nhiệt tình, biết được đối tượng học sinh yếu ở những điểm nào để tác động đúng; phía người học phải tự giác, tích cực chủ động hợp tác, thống kê những tác phẩm đã học ở các lớp trước, sưu tầm, tìm hiểu những tác phẩm ngoài chương trình Hướng dẫn học sinh yếu phân tích tác phẩm truyện dân gian được đặt ra như một nhu cầu cần thiết để nâng cao chất lượng học tập của học sinh

- Xuất phát từ cơ sở thực tiễn, tôi viết trong sáng kiến kinh nghiệm của mình chủ yếu đi vào một vấn đề: Đổi mới phương pháp hướng dẫn học sinh yếu phân tích tác phẩm truyện dân gian nhằm mục đích nâng cao chất lượng giờ học

và phù hợp với dạy học tích cực, học sinh chủ động, sáng tạo trong học tập

- Từ đầu năm học 2014 – 2015 cho đến kết thúc học kì I, việc áp dụng đổi mới phương pháp tiếp cận tác phẩm truyện dân gian trong chương trình Ngữ Văn lớp 10 đã có hiệu quả Sáng kiến kinh nghiệm này được viết trên cơ sở khoa học, thực tế quá trình dạy của bản thân

II Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng là học sinh yếu lớp 10

Hướng dẫn học sinh phân tích tác phẩm truyện dân gian

B NỘI DUNG:

I Cơ sở lý luận

- Giáo dục nước ta hiện nay đã và đang không ngừng đổi mới về phương pháp, về tư duy trong dạy và học để thích nghi với thế giới đang rất nhiều biến động Văn học cũng nằm trong xu thế đổi mới ấy Các nhà nghiên cứu, những người yêu văn chương luôn đặt ra câu hỏi phải làm thế nào để trả môn văn trở về với vị trí xứng đáng của nó khi mà có một thực tế đáng buồn rằng: người ta quay lưng lại với văn chương nhà trường? Phải chăng là do tư duy, do phương pháp trong việc tiếp cận, dạy và học văn vẫn theo những lối mòn xưa cũ không bứt phá lên được Đã có nhiều công trình nghiên cứu về phương pháp tiếp cận văn bản

- Hiện nay, xã hội đặt ra cho giáo dục và đào tạo không chỉ đào tạo ra nguồn nhân lực thông thạo về lý thuyết mà còn phải biết vận dụng kiến thức , ứng dụng những kiến thức đó vào thực tiễn đời sống Để đáp ứng yêu cầu đó, các em phải đổi mới phương pháp học, nâng cao khả năng tự học, phát huy tính chủ động sáng tạo

- Trường phổ thông trung học Võ Văn Kiệt rất quan tâm đến vấn đề đổi

mới phương pháp dạy và học nên đã phát động phong trào mỗi em học sinh có góc học tập ở nhà và được các bậc phụ huynh đồng tình Các thầy cô giáo đã đến từng gia đình học sinh để kiếm tra và động viên tinh thần học tập của các

em Hai năm nay trường phát động phong trào các lớp thi đua viết bài thi vận dụng kiến thức liên môn xử lý tình huống thực tiễn đời sống Các tổ bộ môn đều

có chuyên đề về đổi mới phương pháp dạy- học mục đích giúp học sinh chủ động nắm bắt kiến thức bài mới

II Thực trạng vấn đề học sinh phân tích tác phẩm truyện dân gian:

- Hiện nay, vẫn phổ biến cách dạy văn học dân gian (VHDG) như văn học viết (VHV), tức là chỉ phân tích tác phẩm VHDG trên ngôn từ của văn bản

và áp dụng một cách máy móc thi pháp của VHV chứ không phải thi pháp của VHDG để tìm hiểu tác phẩm Cách dạy này đã biến VHDG thành VHV ở đây, người dạy đã tự ý “phủ” lên tác phẩm dân gian màu sắc hiện đại hoá và tước bỏ

đi sắc thái phôncơlo vốn là vẻ đẹp độc đáo và ý vị nhất của những câu chuyện cổ tích, những câu tục ngữ, bài vè, v.v… Nhiều giáo viên vẫn còn dạy

tác phẩm VHDG một cách đơn giản như phân chia nhân vật cổ tích thành hai tuyến Thiện – ác, và gán cho nhân vật cuộc sống nội tâm phức tạp như nhân vật trong các cuốn tiểu thuyết v.v…

- Giáo viên ít chú ý hướng dẫn học sinh phương pháp phân tích tác phẩm truyện dân gian chỉ chú ý phân tích những mâu thuẫn xung đột có tính kịch, phân tích nhân vật, ý nghĩa và bài học rút ra Những học sinh yếu chỉ thụ động học thuộc nội dung bài học

- Qua việc thu thập thông tin về cách tiếp cận tác phẩm truyện dân gian của những năm học ở cấp THCS, tôi được các em học sinh lớp 10 C9 cho biết chỉ thụ động học thuộc những điều giáo viên hướng dẫn về nội dung và nghệ thuật các câu chuyện dân gian

- Thực tế kiểm tra cách pha6nn tích tác phẩm truyện dân gian của đối tượng học sinh lớp này, tôi nhận thấy toàn bộ học sinh trong lớp đều chưa biết cách tiếp cận tác phẩm truyện dân gian và chưa có ý thức tự giác tìm phương pháp tiếp cận

III Có nhiều nguyên nhân tác động dẫn đến thực trạng trên:

- Do sự hướng dẫn của thầy cô giáo bộ môn chưa thật rõ và sát với đối tượng này

- Do tính tự giác của các em chưa được phát huy, không có được sự quan tâm động viên, nhắc nhở và giúp đỡ của mọi người

- Hạn chế về nhận thức dẫn đến lười học, lâu ngày kiến thức mai một, kỹ năng diễn đạt không được thường xuyên rèn luyện

- Kỹ năng phân tích tác phẩm văn học chưa tốt, có em chưa biết bắt đầu từ đâu và phân tích cái gì

IV Nội dung, phương pháp, biện pháp

Sau khi tiến hành thu thập thông tin và kiểm tra việc tiếp cận các văn bản văn bản truyện dân gian đã học của các em học sinh lớp 10C9 ( đây là lớp tuyển sinh thêm, đa số học sinh ý thức học tập chưa tốt, yếu về nhiều mặt), giáo viên tiến hành công việc hướng dẫn chung cho cả lớp:

1.Hướng dẫn học sinh tìm hiểu đặc điểm của từng thể loại, nhân vật, mục đích sáng tác:

TT Thể

loại

thoại

-Tác phẩm tự sự dân gian

- Thường kể về các vị thần

- Giải thích tự nhiên

Chủ yếu là các thần linh

Thể hiện khát vọng chinh phục thiên nhiên

thuyết

- Tác phẩm tự sự dân gian

- Kể về các sự kiện và nhân vật lịch sử được lý tưởng hóa

Con người lịch sử

Thể hiện sự ngưỡng

mộ đối với những người có công đối với dân tộc hoặc cộng đồng

cổ tích

- Tác phẩm tự sự dân gian có cốt truyện và hình tượng nhân vật được hư cấu có chủ định

về một vấn đề đạo đức hoặc xã hội nào đó

Con người bính

thường, Loài vật

Vạch mặt những kẻ gian trá, đề cao tinh thần nhân đạo và lạc quan của con người

ngụ

ngôn

- Tác phẩm tự sự dân gian thường mượn chuyện loài vật,

đồ vật làm ẩn dụ để kể chuyện con người

Loài vật,

đồ vật,

- Phê phán những thói hư tật xấu

- Rút ra những bài học về đạo lý của con người

cười

-Tác phẩm tự sự dân gian ngắn

- Kết cấu chặt chẽ

- Luân sử dụng tiếng cưới trong phản ánh hiện thực

Con người Giải trí và phê phán

những thói hư, tật xấu của con người

và xã hội -Trên cơ sở nắm được đặc đểm của từng thể loại học sinh ý thức về sự khác nhau cơ bản của chúng, từ đó phân tích đúng tác phẩm

- Trên lớp: Ngay từ bài khái quát giáo viên sử dụng nhiều thời gian để

hướng dẫn tỷ mỳ để học sinh nắm chắc, bước đầu biết phân biệt các loại truyện

đã học ở chương trình THCS Vì học sinh yếu nên giáo viên cần nhắc nhiều lần, thường xuyên kiểm tra uốn nắn giúp các em nhận thức đúng nhớ lâu

- Nhất thiết phải lấy ví dụ minh họa bằng các tác phẩm các em đã học để các em dễ hiểu

- Ở nhà: Đối với các tác phẩm được học trong chương trình nhất thiết

phải yêu cầu học sinh đọc kỹ phần tiểu dẫn để nắm đặc điểm, các dị bản

2 Hướng dẫn học sinh phân tích tác phẩm truyện dân gian

2.1 Hướng dẫn chung

- Dù ngắn hay dài đon giản hay phức tạp thì mẫu truyện dân gian cũng là

một tác phẩm hoàn chỉnh có tên chuyện, cốt truyện, nhân vật, kết cầu Đó là những yếu tố, những điểm tựa tư duy của người tiếp nhận truyện dân gian

- Ở tuổi mười bốn mười lăm là lứa tuổi ít thích truyện dân gian nhất bời vì đây là lứa tuổi hết dại nhưng chưa khôn hết nhỏ những chưa lớn mà truyện dân gian, nói chung lại thích hợp với hai đối tượng cách xa nhau đó là trẻ nhỏ và người lớn

- Đối tượng học sinh yếu việc phân tích tác phẩm truyện gặp nhiều khó khăn nên từng bước hướng dẫn các em, lúc đầu hướng dẫn chung cho cả lớp sau

đó yêu cầu các em đã hiểu chỉ lại cho bạn minh Công việc hướng dẫn phải thường xuyên , liên tục Thời gian hướng dẫn dùng một phần trong giờ tự chọn

và giờ đọc văn phần hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài

- Đối với bài có trong chương trình chính khóa học sinh soạn bài theo câu hỏi hướng dẫn học bài đồng thời lưu ý tìm các yếu tố sau:

a Tên truyện:

- Trước khi vào phân tích các em cần chú ý tên truyện, tìm hiểu ý nghĩa của tên truyện Tên truyện thường có dị bản Khi có dị bản về tên truyện thì không thể bỏ qua, ví nó báo hiệu cho sự kết thúc khác nhau của chủ đề và nội dung của tác phẩm

- Ví dụ: truyện An Dương Vương có đến sáu tên gọi khác nhau, mà tên nào củng tương đối phổ biến và củng tiêu biểu cho truyện này, không làm cho người nghe, người đọc nhấm với truyện khác: truyện An Dương Vương, Thần Kim Quy ( hay Rùa vàng), (truyện Mị Châu Trọng Thủy, truyện Loa Thành, truyện Nỏ Thần, truyện Ngọc Trai , Nước Giếng)

b Cốt truyện:

- Ở truyện cổ dân gian, cốt truyện có vai trò quan trọng nhiều so với vai

trò của yếu tố này trong truyện ngắn Bời vì khi mà hình thức ngôn ngữ của tác phẩm không ổn định thì cốt truyện là tất cả Cốt truyện bao gồm tất cả mọi nhân vật và mọi yếu tố ổn định trong truyện

- Trong truyện kể dân gian thường có những yếu tố phi cốt truyện (tức là những yếu tố nằm ngoài cốt truyện do người kể hoặc người sưu tầm ghi chép thêm vào theo quan điểm và sự nhận thức của họ

- Ví dụ ở truyện An Dương Vương có chi tiết người đời sau mò ngọc trai

ở biển Đông rửa vào nước giếng ở thành cổ loa, nơi Trọng Thủy tự tử thì thấy ngọc trai sáng hơn Nếu dựa vào chi tiết này để đành giá nhân vật Mị Châu, Trọng Thủy và chủ để của tác phẩm thì không có cơ sở do đó không thuyết phục

c Nhân vật :

Nhân vật Là yếu tố quan trọng của truyện kể dân gian vừa nằm trong cốt truyện kể, vừa có tính độc lập tương đối so với cốt truyện Nói chung ở truyện dân gian kể xuôi, tính độc lập của nhân vật ít hơn so với tiểu thuyết Vì ở đây không có những phần miêu tả ngoại hình và nội tâm nhân vật, chỉ có hành động

và thỉnh thoảng mới có một số nhân vật có một số câu nói ổn định bằng văn vần Khi phân tích nhân vật củng chỉ nên căn cứ vào những yếu tố ổn định như tên nhân vật hành đông (bao hàm việc làm, lời nói cố dịnh bằng văn vần nếu có), diện mạo hình thù nếu được kể thống nhất trong nhiều dị bản Ví dụ: Thạch Sanh mặt đỏ, Mặt xanh, dáng khổ; Sọ Dừa ở trong cốt sọ Công cụ lao động và khí cụ của nhân vật: Thạch Sanh có đàn, rìu, dao, niêu Vợ Sọ Dừa có con dao

và hai quả trứng gà trống trao cho trước khi đi xứ), nghề nghiệp trong gia đình

và trong xã hộic (cô Tấm là con chồng ở với dì ghẻ có tài bắt cá, têm trầu )

d Yếu tố tương đối ổn định như :

- Lời mở đầu, kết thúc truyện thường có trong truyện cổ tích, những câu văn vần xen vào câu truyện kể xuôi, có khi là lời nhân vật, có khi là lời của người kể chuyện Ngoài ra những mô típ truyền thống quen thuộc, những nhân

vật thần kì, vật thiêng (như quả thị cây xoan đào, đôi giầy trong truyện Tấm Cám; Cây tre trăm đột trong truyện cùng tên; cây khế, cài túi ba gang trong truyện cây khế cũng là yếu tố ổn định cần bám vào trong quá trình phân tích như vậy việc truyện dân gian không có hình thức ngôn ngữ cố định như ca dao Nếu không biết cách tìm và khai thác những yếu tố tương đối ổn định nói trên thì việc phân tích truyện dân gian sẽ rơi vào hai khả năng hoặc là bế tắc, hoặc sẽ phân tích tùy tiện thiếu căn cứ

- Chủ đề là nơi sung yếu nhất của việc phân tích truyện khơi ra được một

nét mới dù rất nhỏ về chủ đề của một tác phẩm sẽ làm cho toàn bộ hoạt động phân tích, nhận thức tác phẩm ấy, có cái mới, có sự cải tiến Ngược lại khám phá mới mẻ về các yếu tố cục bộ trong tác phẩm như nhân vật, kết cấu cũng góp phần phát triển đổi mới nhận thức việc phát hiện và lí giải chủ đề của một truyện dân gian đòi hỏi người tiếp nhận phải vận dụng linh hoạt những hiểu biết về các lĩnh vực có liên quan đến tác phẩm ấy Trong đó việc vận dụng hiểu biết về thể loại và chức năng cụ thể của các loại truyện dân gian có một vai trò rất đáng kể bởi vì thể loại và chức năng cụ thể của thể loại vừa là sản phẩm của hoàn cảnh lịch sử xã hội (xét về mặt thời gian), vừa là sản phẩm của từng địa phương, từng khu vựa nhất định ( xét về mặt không gian) Cho nên chú ý đền chúng là gián tiếp chú ý đến hoàn cảnh và điều kiện sinh thành tồn tại của tác phẩm Chẳng hạn, có đặt truyện Thánh Gióng và truyện An Dương Vương vào thể loại truyền thuyết dân gian và có thể chú ý đến chức năng cụ thể của thể loại này thì mới Có điều kiện để xem xét cốt truyện, nhân vật trong tác phầm mà tìm ra chủ đề của chúng

- Chức năng chủ yếu của truyền thuyết dân gian là nhận thức lí giải là phản ánh lịch sử Chủ để của hai truyện trên không thể nằm ngoài chức năng ấy cuả thể loại mà chúng được coi là tiêu biều và xuất sắc nhất

- Đối với thể loại cổ tích, việc tìm và phân tích chủ đề lại có những khó khăn và thuận lợi riêng của nó Hệ thống chủ để của các tác phẩm trong thể loại này phong phú và đa dạng hơn nhiều so vói thần thoại và truyền thuyết Vì chức năng cơ bản của nó không phải là nhận thức, lí giải và chinh phục tự nhiên và

nhận thức phản ánh lịch sử mà chủ yếu phản ánh và nhận thức những xung đột trong gia đình và xã hội thuộc các thời kì khác nhau, kể từ khi xã hội cộng sàn nguyên thủy tan rã, gia đình phụ quyền hình thành cho đến mãi về sau Có thể nói chừng nào mà xã hội còn có giai cấp đối kháng và gia đình phụ quyền còn tồn tại thì chừng ấy, thể loại cổ tích vẫn còn đất sống

- Truyện Tấm Cám, Cây tre trăm đốt, có nội dung và phong cách nghệ thuật khá gần nhau, cho nên làm sao nêu rỏ được cái hay riêng về nội dung và hình thức của từng tác phẩm

-Để thực hiện điều đó, ta cần đi sâu vào cốt truyện và kết cấu chiều sâu của hình tượng và từng yếu tố ổn định của nó, tiến hành phân tích so sánh một cách nghiêm túc, công phu Ví dụ ờ truyện Tấm Cám nếu chỉ coi chủ đề là vấn

đề xung đột dì ghẻ con chồng thì đúng, nhưng chưa đủ Từ cái tên truyện đến các chi tiết quan trọng trong truyện đều nói lên điều đó Cái khuynh hướng “truy tìm thủ phạm chính”- kẻ đầu sỏ một cách quan liêu, công thức trước đây hình như đã ít nhiều chi phối việc chi phối phân tích đánh giá chủ đề và nhân vật của truyện

-Tại sao nhân dân ta lại gọi truyện Tấm Cám chứ không gọi là truyện

“Tấm” hay truyện “Dì ghẻ con chồng”?

-Tại sao Tấm sau khi chết lại phãi thốt lên những lới nguyền rủa Cám như:

Giặt áo chồng tao Phơi lao, phơi xào Chớ phơi bờ rào Tao cào mặt ra

hoặc:

Kẽo cà kẽo kẹt Lấy chanh chồng chị,

Chị khoét mắt ra.

-Tại sao tác giả dân gian lại để chi Tấm chừng trị cám một cách nặng nề, khốc liệt, đến nỗi trở thành vấn để phải băn khoăn, bàn cãi đối với nhiếu người

- Nếu chỉ quan niệm chủ đề của truyện Tấm Cám là vấn đề xung đột dì ghẻ con chồng thì không thể nào giải đáp được thỏa đáng những câu hỏi nói trên Nếu chỉ có mâu thuẫn dỉ ghẻ con chồng thì vấn đề sẽ trở nên đơn giản và

dễ giải quyết Nhưng lại là mâu thuẫn giữa hai đứa con cùng cha khác mẹ tức là người cùng thế hệ Do đó cuộc đấu tranh ở đây vô cùng phức tạp và gay gắt Nó diễn ra liên tục từ thấp đến cao từ hẹp đến rộng từ trong nhà ra hội làng đến cung vua, hết kiếp này đến kiếp khác, mạ con nhà Cám giết Tấm, rồi Tấm lại trả thù

- Các sự việc rất đơn giản: Càm lừa Tấm, chút sạch dỏ cá của tấm để kiếm phần thưởng yếm đỏ nó bộc lộ rõ chân tướng của nhân vật Cám Cuộc đấu tranh giữa hai chị em, cuộc xung đột “Tấm-Cám” (như cái tên mà tác giả đặt cho tác phẩm này) cuộc đấu tranh vừa gia đình, vửa xã hội, vừa có tính chất huyết tộc, vừa có tính chất giai cấp càng thêm phức tạp gay gắt

* Quá trình tìm hiểu phân tích truyện dân gian diễn ra theo các bước

sau:

1 Xác định thể loại, hoàn cảnh ra đời, tên truyện

2 Xác định cốt truyện của dị bản được phân tích

3 Phân tích chủ đề của truyện

4 Phân tích các nhận vật

5 Rút ra giúa trị nội dung tác phẩm

6 phân tích đăc điềm hình thứ nghệ thuật của truyện

7 Rút ra ý nghỉa và tìm ra mối liên hệ giữa tác phẩm mối liên hệ giữa tác phẩm văn học với cũa sống hiện tại của nhân dân

2.2 Hướng dẫn cụ thể

Đối với văn bản được học trong chương trình được hướng dẫn cụ thể chi tiết bằng ngững câu hỏi ngắn gọn để học sinh dễ tìm hiểu như sau:

a Truện An Dương Vương và Mị Châu- Trọng Thủy

- Văn bản có xuất xứ từ đâu?

- Hãy tóm tắt cốt truyện ? cốt truyện có mấy phần?

- Truyện thuộc thể loại nào? Xác định chủ đề?

- Truyện gắn với di tích lịch sử nảo?

- Văn bản có mấy đoạn, ý mỗi đoạn?

- Tìm những chi tiết An Dương Vương xây thành?

- Vì sao An Dương Vương được thần linh giúp đỡ?

- Thành có tên gọi là gì ? Vì sao có tên gọi ấy?

- Trước khi ra về, Rùa vàng khuyên vua điều gì? Vậy phép trị nước tối ưu thao tác giả dân gian là gì?

- Vì sao An Dương Vương mất nước?

- Vì sao dân gian lập đền thờ mị Châu?

- Bài học lịch sử?

- Giữa Mị Châu và Trọng Thủy?

- Nhận xét tính cách của ba nhân vật?

b/ Tam Đại con gà

- Thể loại?

- Văn bản có mấy nhân vật? Nhân vật nảo đáng bị cười vì sao?

- Những tình huống cho thấy thầy đồ rởm bị đặt vào thế bí?

- lời kể taop5 ra tiếng cười thể hiện qua những chi tiết nào?

- Nhận xét cách lập luận về tam đại con gà?

-Câu chuyện chế ngiễu điều gì?

- Vì sao truyện lại chế giểu tầng lớp trên? Có phải thầy đồ nào cũng xấu không?

3 Biện pháp thực hiện

-Tranh thủ những tiết học tự chọn giáo viên hướng dẫn chung cho học sinh vừa hướng dẫn vừa như tâm tình để các em thấy được sự cần thiết nâng cao khả năng phân tích tác phẩm của bản thân Thường xuyên kiểm tra, động viên đôn đốc, uốn nắn Trong các giờ học giáo viên quan sát cả lớp để có thể nắm được sự tiến bộ của từng em, động viên khích lệ kịp thời khi các em có biểu hiện tiến bộ