Tác động của thông tin báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ ( Khảo sát trên Báo điện tử Chính phủ và Báo điện tử Vietnamnet)

34 Bảng 2.2: Bảng số liệu quan điểm về hiệu quả tác động của thông tin báo chí đến hoạt động điều hành của chính phủ so với các phương tiện truyền thông khác như sách, mạng xã hội… ....

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội, 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Phạm Văn Tình

Hà Nội, 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS TS Phạm Văn Tình Những số liệu trong luận văn là trung thực Kết luận khoa học của luận văn chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Văn Thắng

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn trân trọng đến các giảng viên khoa Báo chí và Truyền thông, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội đã tận tình giảng dạy trong thời gian tôi học tại trường!

Đặc biệt, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến PGS TS Phạm Văn Tình đã tận tâm hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn!

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến:

Ông Vi Quang Đạo, Tổng giám đốc Cổng thông tin điện tử Chính phủ, Tổng biên tập Báo điện tử Chính phủ

Ông Nguyễn Đức Tuân, lãnh đạo Phòng Tổng hợp thông tin Báo chí, Văn phòng Chính phủ

PGS TS Phạm Thái Việt, Học viện Ngoại Giao

Các cán bộ, chuyên viên thuộc Văn phòng Chính phủ, Bộ Khoa học và Công nghệ; cán bộ, giảng viên Đại học Quốc gia Hà Nội; các biên tập viên, phóng viên Báo điện tử Chính phủ, Đài truyền hình Việt Nam, Đài tiếng nói Việt Nam và nhiều cơ quan báo chí khác, bạn bè đã giúp đỡ tôi hoàn thiện luận văn này!

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

5 Cơ sỏ lý luận và phương pháp nghiên cứu 8

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn 9

7 Kết cấu luận văn 10

CHƯƠNG 1 BÁO CHÍ, TRUYỀN THÔNG TRONG HOẠT ĐỘNG ĐIỀU HÀNH CỦA CHÍNH PHỦ 11

1.1 Các khái niệm và thuật ngữ liên quan 11

1.1.1 Khái niệm báo chí 11

1.1.2 Khái niệm truyền thông đại chúng 11

1.1.3 Báo chí và truyền thông trong sự điều hành của chính phủ 12

1.1.4 Khái niệm thông tin 12

1.1.5 Chính phủ - cơ quan điều hành Nhà nước 13

1.1.6 Khái niệm tác động 13

1.2 Báo chí là một phương tiện truyền thông và phản biện Chính phủ 13

1.3 Báo chí khơi nguồn và thể hiện dư luận xã hội 20

1.4 Báo chí định hướng dư luận xã hội 26

1.5 Tiểu kết 31

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG CỦA THÔNG TIN BÁO CHÍ, TRUYỀN THÔNG ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG ĐIỀU HÀNH CỦA CHÍNH PHỦ 33

2.1 Giới thiệu khái quát về hai tờ báo khảo sát 36

2.1.1 Báo điện tử VietNamNet 36

2.1.2 Báo điện tử Chính phủ 38

2.2 Tác động tích cực 41

2.2.1 Thông tin báo chí phổ biến những quyết sách của Chính phủ để tạo sự đồng thuận trong dư luận xã hội 41

2.2.2 Thông tin báo chí phản ánh, phân tích, bình luận mọi mặt đời sống xã hội, nhất là những vấn đề nổi cộm, bức xúc, góp phần cung cấp thông tin cho hoạt động điều hành của Chính phủ 53

2.2.3 Thông tin báo chí với vai trò "kênh phản biện" những quyết sách của Chính phủ, nhất là các quyết sách chưa phù hợp 60

2.2.4 Thông tin báo chí cổ vũ việc làm tích cực của các thành viên Chính phủ, tạo sự ủng hộ của công chúng với Chính phủ 69

2.3 Tác động tiêu cực 74

2.3.1 Báo chí với sự đưa tin thiếu chính xác, sai sự thật 75

2.3.2 Thông tin báo chí với các phản hồi, phản biện chưa thích hợp về quyết sách của Chính phủ 80

2.4 Các vấn đề đặt ra 85

2.4.1 Báo chí khó tiếp cận thông tin từ các cơ quan Nhà nước 85

2.4.2 Cạnh tranh của mạng xã hội với thông tin báo chí 89

2.5 Tiểu kết 93

CHƯƠNG 3 GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ TÁC ĐỘNG CỦA THÔNG TIN BÁO CHÍ ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG ĐIỀU HÀNH CỦA CHÍNH PHỦ 94

3.1 Giải pháp nâng cao chất lượng tác động của thông tín báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ 94

3.1.1 Thay đổi tư duy quản lý báo chí 94

3.1.2 Chính phủ đẩy mạnh chủ động cung cấp thông tin cho báo chí 100

3.1.3 Báo chí với trách nhiệm xã hội và đạo đức nhà báo 104

3.1.4 Xây dựng các cơ quan báo chí theo mô hình tòa soạn hội tụ và đa phương tiên 108

3.2 Một số kiến nghị 116

3.2.1 Hoàn thiện Luật Báo chí 116

3.2.2 Thông tin báo chí phải nhanh chóng, chính xác và có tính thuyết phục 116

3.2.3 Nâng cao chất lượng thông tin báo chí 116

3.3 Tiểu kết 116

KẾT LUẬN 118

TÀI LIỆU THAM KHẢO 120 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1:Bảng số liệu quan điểm về tác động của thông tin báo chí đối với họat động điều hành của chính phủ 34 Bảng 2.2: Bảng số liệu quan điểm về hiệu quả tác động của thông tin báo chí đến hoạt động điều hành của chính phủ so với các phương tiện truyền thông khác (như sách, mạng xã hội…) 35 Bảng 2.3: Bảng số liệu quan điểm về hiệu quả báo chí thực hiện thông tin về hoạt động điều hành của Chính phủ 45 Bảng 2.4: Bảng số liệu quan điểm về so sách hiệu quả thực hiện việc thông tin hoạt động điều hành của Chính phủ giữa báo chí với các phương tiện truyền thông khác (như sách, mạng xã hội…) 50 Bảng 2.5: Bảng số liệu quan điểm về báo chí đã thể hiện vai trò hình thành, thể hiện và định hướng dư luận xã hội về hoạt động điều hành của Chính phủ 51 Bảng 2.6: Bảng số liệu quan điểm về việc báo chí thực hiện thông tin về hoạt động điều hành của Chính phủ giúp Chính phủ thay đổi 51 Bảng 2.7: Bảng số liệu mức độ quan tâm các cơ quan trong Chính phủ và báo chí đến thông tin báo chí 54 Bảng 2.8: Bảng số liệu tin, bài trên báo Vietnamnet về vụ ông Đoàn Văn Vươn 55 Bảng 2.9: Bảng số liệu về các khía cạnh nội dung thông tin về vụ án ông Đoàn Văn Vươn trên báo Vietnamnet và báo điện tử Chính phủ 57 Bảng 2.10: Bảng số liệu về cơ cấu ý kiến chủ thể tham gia phản biện dự án bảo tồn cầu Long Biên trên báo Vietnamnet 63 Bảng 2.11: Bảng số liệu về cơ cấu mức độ ý kiến phản biện về dự án bảo tồn cầu Long Biên trên báo Vietnamnet 63

Bảng 2.12: Bảng số liệu về hiệu quả thông tin báo chí đã thực hiện việc phản biện đối với các quyết sách của Chính phủ 65 Bảng 2.13: Bảng số liệu về Chính phủ đã phản ứng đối với ý kiến phản biện, góp ý của thông tin báo chí về các quyết sách của Chính phủ 66 Bảng 2.14: Bảng số liệu về so sánh hiệu quả phản biện của thông tin báo chí với phương tiện truyền thông khác (mạng xã hội, sách…) đối với các quyết sách của Chính phủ 67

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1: Biểu đồ quan điểm về tác động của thông tin báo chí đối với hoạt động điều hành của chính phủ (tỷ lệ %) 34 Biểu đồ 2.2: Biểu đồ về hiệu quả của báo chí thực hiện thông tin về hoạt động điều hành củaChính phủ (tỷ lệ %) 45 Biểu đồ 2.3: Biểu đồ quan điểm về so sách hiệu quả thực hiện việc thông tin hoạt động điều hành của Chính phủ giữa báo chí với các phương tiện truyền thông khác (như sách, mạng xã hội…), (tỷ lệ %) 50 Biểu đồ 2.4: Biểu đồ về quan điểm về việc báo chí thực hiện thông tin về hoạt động điều hành của Chính phủ giúp Chính phủ thay đổi (tỷ lệ %) 52 Biểu đồ 2.5: Biểu đồ mức độ quan tâm các cơ quan trong Chính phủ và báo chí đến thông tin báo chí (tỷ lệ %) 55 Biểu đồ 2.6: Biểu đồ tin, bài trên báo Vietnamnet về vụ ông Đoàn Văn Vươn 56 (tỷ lệ %) 56 Biểu đồ 2.7: Biểu đồ về hiệu quả thông tin báo chí thực hiện việc phản biện đối với các quyết sách của Chính phủ (tỷ lệ %) 65 Biểu đồ 2.8: Biểu đồ về Chính phủ đã phản ứng đối với ý kiến phản biện, góp

ý của thông tin báo chí về các quyết sách của Chính phủ (tỷ lệ %) 66 Biểu đồ 2.9: Biểu đồ về so sánh hiệu quả phản biện của thông tin báo chí với phương tiện truyền thông khác (mạng xã hội, sách…) đối với các quyết sách của Chính phủ (%) 67

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Một sự kiện làm rung động Nhà Trắng, chưa từng xảy ra trong lịch sử

200 năm nước Mỹ đã diễn ra vào mùa Thu năm 1974 Ngày 9-8-1974 đã trở thành một ngày đen tối trong cuộc đời của Tống thống Richard Nixon Lúc 9 giờ sáng hôm ấy, ông đọc lời từ chức tại Nhà Trắng, kết thúc sự nghiệp chính trị của mình trong ê chề Các bài báo điều tra về vụ Watergate (Tổng thống Nixon cho người nghe lén tại Văn phòng Đảng Dân chủ ở Khách sạn Watergate) của hai nhà báo Boob Woodward và Carl Benstein đăng trên tờ Wasinhton Post được xem như là đòn chí mạng giáng xuống Tổng thống Nixon, khiến Tổng thống đời thứ 37 của nước Mỹ phải “ngã ngựa” trên con đường chính trị Hai nhà báo Boob Woodward và Carl Benstein đã đứng trên đỉnh vinh quang khi nhận giải báo chí Pulitzer vì loạt bài điều tra trên, còn lịch sử nước Mỹ ghi nhận Tổng thống Nixon là vị tổng thống duy nhất phải từ chức cho đến nay Ở sự kiện này, thông tin báo chí, cụ thể là các bài điều tra của tờ Wasinhton Post đã có tác động làm chao đảo chính trường Mỹ

Thực tế cho thấy, dù ở bất kỳ quốc gia nào trên thế giới thì thông tin báo chí, trong một chừng mực nào đó, luôn có tác động đến hoạt động điều hành của chính quyền đương nhiệm Báo chí có thể là phương tiện truyền thông để các Chính phủ đạt được mục tiêu của mình Báo chí cũng gián tiếp góp phần giám sát hiệu quả hoạt động của các Chính phủ Thậm chí, đôi khi thông tin báo chí còn làm cho người lãnh đạo chính phủ phải mất chức khi phạm sai lầm

Một ví dụ khác về sự tác động của báo chí đến Chính phủ đó là khi bức ảnh “Em bé napalm” của phóng viên ảnh Nick Út (hãng tin AP), và bức ảnh chụp Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu tại Sài Gòn của tác giả Malcolm Browne được đăng tải trên các tờ báo, ngay lập tức nó đã chạm đến trái tim

của những người yêu hòa bình trên nước Mỹ và thế giới Hai bức ảnh đó đã thêm chất “xúc tác” làm bùng lên phong trào phản đối cuộc chiến tranh phi nghĩa của giới lãnh đạo diều hâu Hoa Kỳ tại Việt Nam, khiến Chính phủ Mỹ phải đau đầu trước các cuộc biểu tình dữ dội Tờ New Statesman của nước Anh đã bình chọn hai bức ảnh trên là ảnh thời sự vĩ đại nhất mọi thời đại Khi nhìn bức ảnh Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu tại Sài Gòn ngày 11-6-

1963, Tổng thống Mỹ John F Kennedy đã thốt lên: "Không một bức ảnh thời

sự nào trong lịch sử lại gây ra nhiều cảm xúc khắp thế giới như ảnh đó" [42]

Nhanh chóng, kịp thời, chính xác và số lượng công chúng đông đảo trong xã hội là các ưu thế cạnh tranh vượt trội của thông tin báo chí so với các loại thông tin của các phương tiện truyền thông khác trong việc định hướng

dư luận xã hội Báo chí luôn là sự lựa chọn hàng đầu của các Chính phủ trên thế giới, trong đó có Chính phủ Việt Nam để phổ biến những quyết sách đến những tổ chức, cá nhân trong xã hội Báo chí không chỉ thông tin mà còn phân tích, bình luận, đánh giá về những quyết sách của Chính phủ để người dân, tổ chức hiểu và đồng thuận thực hiện Đơn cử như thông tin báo chí về quyết định Chính phủ dừng đăng cai ASIAD 18 Mặt khác, thông tin báo chí còn đăng tải những ý kiến phản hồi về những quyết sách chưa hợp với thực tế đời sống Những tiếng nói góp ý mang tính xây dựng của báo chí đã cung cấp cái nhìn đa chiều về chính sách của Chính phủ Qua đó, thông tin báo chí đã phần nào giúp Chính phủ nhận ra sự bất hợp lý trong quyết sách, từ đó có sự thay đổi cho phù hợp Ví dụ như báo chí phản biện về Dự thảo Thông tư liên tịch Quy định về tiêu chuẩn sức khỏe của người lái xe của Bộ Y tế có quy định người ngực lép không được lái xe máy Sau khi báo chí đăng tải ý kiến phản hồi của công chúng, Bộ Y tế đã bỏ quy định phi lý này; hay như báo chí phản biện đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa trị giá hơn 34.000 tỷ đồng của Bộ Giáo dục và Đào tạo

Như vậy, có thể coi thông tin báo chí như là một cách tay nối dài không thể thiếu trong quá trình hoạt động điều hành của Chính phủ

Thông tin báo chí đã trở thành một kênh thông tin quan trọng để Chính phủ nắm bắt mọi mặt đời sống xã hội Các phóng viên, nhà báo của các cơ quan báo chí đã lan tỏa đến từng ngõ ngách, hòa vào đời sống của nhân dân, bước cùng nhịp đập của cuộc sống để đưa tin, phân tích, bình luận về những

sự kiện, vấn đề thời sự Đó là nguồn thông tin đa chiều và hữu ích về tất cả các lĩnh vực xã hội trong và ngoài nước (kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa, giáo dục, y tế…), góp phần giúp lãnh đạo và các thành viên Chính phủ có trong tay dữ liệu nhanh chóng, chính xác, đa chiều để góp phần làm cơ sở giúp Chính phủ hoạch định những quyết sách điều hành đất nước Đặc biệt, thông tin báo chí luôn ưu tiên thông tin về những vấn đề mới, nóng hổi nhận được sự quan tâm của dư luận xã hội, nhưng lại chưa có chính sách quản lý, đòi hỏi Chính phủ đưa ra quyết sách kịp thời Chẳng hạn, loại hình taxi Uber mới có mặt trên thị trường – đây là loại hình vận tải mới chưa từng xuất hiện

ở Việt Nam Sau khi nhiều cơ quan báo chí đưa tin, Bộ Giao thông vận tải và các bộ có liên quan đã đưa ra các chính sách quản lý

Thông tin về hoạt động điều hành của Chính phủ luôn hết sức quan trọng trong đời sống xã hội Bởi hoạt động và những quyết sách của Chính phủ luôn có tầm ảnh hưởng to lớn và nhanh chóng đến tình hình đất nước nói chung, ảnh hưởng mạnh mẽ đến cuộc sống của từng người dân nói riêng Ví

dụ như Nghị quyết 19 của Chính phủ về những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, hay như quyết định về tăng hoặc giảm thuế Chính vì thế, người dân và các tổ chức luôn quan tâm hàng đầu đối với những thông tin về hoạt động điều hành của Chính phủ, còn các cơ quan báo chí, truyền thông coi Chính phủ là vùng đất màu mỡ để khai thác, cung cấp thông tin đắt giá và thu hút công chúng

Sự phát triển của khoa học công nghệ đã khai sinh ra các mạng xã hội, nhất là Facebook Các mạng xã hội đã tạo ra sức hút không thể cưỡng lại được đối với những người dùng Internet trên khắp hành tinh, Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng đó Hiện nay, nước ta có khoảng 30 triệu người dùng các mạng xã hội Các trang mạng xã hội ra đời đã thách thức vị trí độc tôn của báo chí trong việc cung cấp thông tin nhanh chóng đến công chúng Khi chưa có các trang mạng xã hội, báo chí là kênh số một để công chúng tiếp cận thông tin, nhưng hiện nay, các mạng xã hội đang cạnh tranh gay gắt với thông tin báo chí Điều này đỏi hỏi báo chí cần phải thay đổi để thích ứng với thời cuộc, đồng thời tiếp tục khẳng vị thế của mình trong lòng công chúng

Hơn thế nữa, các thế lực có quan điểm đối lập đang tận dụng thế mạnh của các trang mạng xã hội để thực hiện mưu đồ của chúng gây chia rẽ dân tộc, làm đất nước bất ổn Điển hình gần đây như các trang cá nhân “Quan làm báo” hay “Dân làm báo”, mới đây nhất là trang blogger “Chân dung quyền lực” đã viết hàng loạt bài bôi xấu lãnh đạo Đảng và Chính phủ với mục đích làm giảm niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và điều hành của Chính phủ Bởi vậy đặt ra yêu cầu báo chí cần phải trở thành phương tiện truyền thông chính thống của Chính phủ có đủ sức mạnh, tính thuyết phục công chúng Khi báo chí có được niềm tin của công chúng thì những thông tin sai trái của các thế lực bên kia sẽ không còn đất sống, góp phần đập tan mưu

đồ đen tối của chúng

Từ các lý dó trên, với mong muốn tìm hiểu sâu hơn về sự tác động của

thông tin báo chí đối với Chính phủ, tôi đã quyết định lựa chọn đề tài “Tác

động của thông tin báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ (Khảo sát trên Báo điện tử Chính phủ và báo Vietnamnet)” Đây là đề tài

có tính cấp thiết và tác giả khi thực hiện luận văn này cũng rất tâm huyết, bởi

lẽ thực tiễn hoạt động báo chí ngày nay đã có nhiều thay đổi so với trước, công nghệ luôn đổi mới có tác động lớn đến hoạt động báo chí, thêm vào đó,

công chúng cũng khác xưa Tất cả sự thay đổi đó đòi hỏi Đảng và Chính phủ phải thay đổi cách lãnh đạo và quản lý báo chí cho phù hợp với tình hình mới Chúng ta cũng cần phải thay đổi tư duy làm báo, không nên làm báo theo kiểu

cũ mang tính tuyên truyền, hô hào khẩu hiệu để thông tin báo chí tiếp tục có tác động hiệu quả đến hoạt động điều hành của Chính phủ, đồng thời là người bạn không thể thiếu của công chúng trong cuộc sống hàng ngày Luận văn góp thêm một tiếng nói, như một luận cứ, một cơ sở khoa học về vai trò của báo chí trong hoạt động điều hành của Chính phủ

2 Lịch sử nghiên cứu

Có nhiều Nghị quyết, chỉ thị của Đảng, Nghị định của Chính phủ, quyết định của Thủ tướng có liên quan đến đề tài “Tác động của thông tin báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ” như: Luật sửa đổi, bổ sung một

số điều của Luật Báo chí; Chỉ thị của Ban Bí thư số 63- CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác báo chí, xuất bản, ngày 25-7-1990; Chỉ số 22- CT/TW của Bộ Chính trị tiếp tục đổi mới và tăng cường sự lãnh đạo, quản lý công tác báo chí, xuất bản, ngày 17-10-1997; Nghị định của Chính phủ số 51/2002/NĐ-CP ngày 26-4-2002, quy định chi tiết thi hành Luật Báo chí; Quyết định số 25/2013/QĐ- TTg của Thủ tướng Chính phủ về Ban hành Quy chế phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí…

Nhiều cuốc sách viết về lý luận báo chí và truyền thông xuất bản ở trong và ngoài nước ít nhiều cũng đề cập đến vai trò, tác động của báo chí đối với hoạt đồng và điều hành của Chính phủ như: “Cơ sở lý luận báo chí truyền thông” do tác giả Tạ Ngọc Tấn chủ biên; “Cơ sở lý luận báo chí và truyền thông” do nhóm tác giả Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang chủ biên; “Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại” của tác giả Nguyễn Thành Lợi; “Quản lý nhà nước và pháp luật về báo chí” của tác giả Lê Thanh Bình và Phí Thanh Tâm; “Ngoại giao văn hóa - cơ sở lý luận, kinh nghiệm quốc tế và ứng dụng” của tác giả Phạm Thái Việt và Lý Thị Hải Yến;

“Báo chí thế giới và xu hướng phát triển” của tác giả Đinh Thị Thúy Hằng; “Báo chí những vấn đề lý luận và thực tiễn” gồm 8 tập, Nxb Giáo dục, Hà Nội …

Nhiều cuốn sách nước ngoài cũng đề cập những vấn đề có liên quan đến đề tài như: “Bốn học thuyết truyền thông” của các tác giả Fred Siebert, Theodore và Wibur Schramm; “Bước vào nghề báo” của tác giả Leonard Ray Teel, Ron Taylor, Nxb Văn hóa Hà Nội, “Nhà báo hiện đại” nhóm tác giả dịch, Nxb Trẻ…

Bên cạnh đó, một số luận văn trước đó cũng có phần liên quan đến đề tài như: “Vai trò của báo chí trong việc góp phần nâng cao hiệu quả chỉ đạo, điều hành của Chính phủ trong thời kỳ đổi mới”, luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Sĩ Hùng (năm 2000), tại Khoa Báo chí và Truyền thông, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội; “Báo chí với vấn đề cải cách thể chế hành chính nhà nước Việt Nam hiện nay (Khảo sát Tạp chí Cộng sản Tạp chí Quản lý nhà nươc, Tạp chí Tổ chức nhà nước từ tháng 1/2006 đến tháng 1/2010”, của tác giả Nguyễn Thùy Vân Anh, Học viện Báo chí Tuyên truyền;

“Chương trình Việt Nam Online với công tác thông tin tuyên truyền về hoạt động của Chính phủ (Khảo sát chương trình Việt Nam Online từ tháng 5-2008 đến tháng 5-2010” của tác giả Nguyễn Hồng Sơn, tại Khoa Báo chí và Truyền thông, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội …

Tuy nhiên chưa có đề tài nào nghiên cứu sâu về tác động của thông tin báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ Vì vậy đề tài này có nhiều điểm mới so với các luận văn có liên quan

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là các tác động tích cực và tiêu cực của thông tin báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Các tin, bài của các cơ quan báo chí có liên quan đến hoạt động điều hành của Chính phủ Luận văn sẽ tập trung khảo sát tin, bài trên Báo điện tử

Chính phủ (http://baodientu.chinhphu.vn/), báo điện tử Vietnamnet (http://vietnamnet.vn/) Ngoài ra, luận văn còn khảo sát các bài viết trên nhiều

cơ quan báo chí khác như, báo Tuổi trẻ, báo Thanh niên, báo Vnexpress, Đài truyền hình Việt Nam, Đài tiếng nói Việt Nam, Thông tấn xã Việt Nam, báo Người lao động, báo Nhân dân… để có thêm dẫn chứng xác thực, sinh động

Thời điểm tiến hành khảo sát luận văn từ năm 2010 đến tháng 5-2015 Đây là khoảng thời gian mà đất nước có nhiều vấn đề nổi bật, nóng bỏng đòi hỏi Chính phủ phải nhanh chóng đưa ra quyết sách quyết liệt để điều hành đất nước Đó là Việt Nam hội nhập sâu vào nền kinh tế thế giới tránh bị tụt hậu (Việt Nam tiến hành đàm phám các Hiệp định thương mại tự do với Nga, Hàn Quốc ) Đặc biệt là Hiệp định Đối tác Thương mại xuyên Thái Bình Dương (TPP) Cuộc khủng khoảng tài chính kinh tế toàn cầu ảnh hưởng mạng mẽ đến Việt Nam làm lạm phát tăng cao, doanh nghiệp khốn đốn

Xã hội nảy sinh nhều vấn đề nóng bỏng yêu cầu Chính phủ kịp thời giải quyết như vụ án ông Đoàn Văn Vươn tại huyện Tiên Lãng, Hải Phòng diễn ra vào mùa Xuân năm 2012 Nhiều quyết định của Chính phủ hợp lòng dân và được người dân đồng lòng ủng hộ như quyết định dừng đăng cai ASIAD 18…

Trong khoảng thời gian này trên thế giới có nhiều thay đổi, nhất là một

số hành động đơn phương của Trung Quốc tại Biển Đông đẩy việc tranh chấp vùng trời, vùng biển với các nước láng giềng, trong đó có Việt Nam vào tình trạng căng thẳng

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực trạng tác động tích cực và tiêu cực của thông tin báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ Từ đó, tác giả luận văn đưa ra các giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả tác động của thông tin báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khi tiến hành nghiên cứu, luận văn có các nhiệm vụ sau:

+) Khảo sát thực trạng tác động của thông tin báo chí đối với hoạt động điều hành Chính phủ Trên cơ sở đó:

+) Làm rõ hơn sự tác động của thông tin báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ

+) Làm rõ vấn đề Chính phủ tìm ra quy luật phát triển của báo chí, vận dụng quy luật đó và các cơ quan báo chí làm theo đúng quy luật của báo chí

+) Đặt ra một số vấn đề cần giải quyết đối với hoạt động báo chí trong bối cảnh hiện nay

+) Đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả tác động của thông tin báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ

5 Cơ sỏ lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận báo chí vô sản, quan điểm của Đảng và Nhà nước về báo chí Bên cạnh đó, tác giả luận văn còn sử dụng các học thuyết truyền thông phổ biến trên thế giới như: “Bốn học thuyết truyền thông” của các tác giả Fred Siebert, Theodore và Wibur Schramm;

“Học thuyết Mũi kim tiêm” đề xuất bởi trường phái Frankfurt ở Đức; “Học thuyết Thiết lập chương trình nghị sự” được khai sinh bởi Max McCombs và Donald Shaw của Mỹ, Học thuyết “sử dụng và hài lòng”, v.v

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

1 Phương pháp xử lí tư liệu (đọc và sử dụng tài liệu thứ cấp như nghị

quyết, quyết định, kết quả điều tra xã hội học; thống kê, phân tích, tổng hợp,

so sánh)

2 Phương pháp phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm (Phỏng vấn lãnh

đạo, cán bộ Phòng Tổng hợp thông tin báo chí thuộc Văn phòng Chính phủ,

lãnh đạo các cơ quan báo chí, các biên tập viên, phóng viên, các nhà nghiên cứu xã hội, giảng viên chuyên giảng dạy về báo chí và truyền thông)

3 Phương pháp điều tra xã hội học bằng sử dụng bảng hỏi (anket) để

tổng hợp ý kiến cán bộ, nhân viên trong Văn phòng Chính phủ, các cơ quan thuộc Chính phủ, các cơ quan thuộc một số Bộ, cơ quan ngang bộ và các cơ quan báo chí

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

6.1 Ý nghĩa lý luận

+) Luận văn góp phần làm rõ những vấn đề lý luận về quy luật phát triển của báo chí hiện nay, sự vận dụng quy luật phát triển báo chí vào thực tiễn báo chí và về vai trò, tác động của báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ

+) Luận văn góp phần làm sáng tỏ hơn những vấn đề lý luận báo chí vô sản, quan điểm của Đảng về báo chí, khẳng định giá trị của một số học thuyết truyền thông tiên tiến trên thế giới (như: Bốn học thuyết truyền thông Học thuyết Mũi tiêm, Học thuyết Thiết lập chương trình nghị sự, Học thuyết “sử dụng và hài lòng) Đây là điểm mới, bổ sung thêm vào lý luận báo chí nước nhà so với các luận văn có đề tài liên quan trước đó Điều này không làm chệch hướng mà góp phần làm cho báo chí nước nhà bắt kịp với sự phát triển của báo chí hiện đại, làm sinh động thêm lý luận báo chí Việt Nam

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

+) Luận văn góp thêm tiếng nói mang tính xây dựng, phần nào đó giúp lãnh đạo các cơ quan báo chí, các biên tập viên, nhà báo, phóng viên trong việc thông tin về hoạt động điều hành của Chính phủ tới công chúng được tốt hơn

+) Luận văn chỉ ra một số hạn chế trong thực tiễn hoạt động báo chí hiện nay, đề xuất các kiến nghị, giải pháp khắc phục để báo chí tiếp tục là một phương tiện thông tin hữu hiệu định hướng dư luận đến các giá trị tốt đẹp

+) Luận văn góp ý một cách chân thành mang tính xây dựng với lãnh đạo và các thành viên Chính phủ về đổi mới quản lý báo chí cho phù hợp với quy luật phát triển của báo chí để các cơ quan báo chí nước nhà ngày càng lớn mạnh

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, Tài liệu tham khảo, nội dung luận văn bao gồm 3 chương:

Chương I: Báo chí, truyền thông trong hoạt động điều hành của Chính phủ Chương II: Thực trạng tác động của thông thin báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ

Chương III: Các giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả tác động của thông tin báo chí đối với hoạt động điều hành của Chính phủ

CHƯƠNG 1 BÁO CHÍ, TRUYỀN THÔNG TRONG HOẠT ĐỘNG ĐIỀU HÀNH

CỦA CHÍNH PHỦ

1.1 Các khái niệm và thuật ngữ liên quan

1.1.1 Khái niệm báo chí

Hiện nay, có nhiều khái niệm về báo chí, theo quan điểm cơ bản của giai cấp tư sản thì báo chí là phương tiện thông tin – thông tin sự kiện, khách quan, độc lập và không phụ thuộc vào chính trị Theo quan điểm của giai cấp

vô sản, báo chí là công cụ tuyên truyền, là phương tiện đấu tranh giai cấp trên mặt trận tư tưởng – văn hóa

Tuy nhiên, chúng ta có thể đưa ra khái niệm về báo chí như sau: “Báo chí là loại hình các phương tiện truyền thông đại chúng được cơ quan thẩm quyền cấp phép hoạt động, có nhiệm vụ chuyển tải thông tin nhanh nhất, mới mẻ nhất đến cho đông đảo công chúng nhằm tích cực hóa đời sống thực tiễn [4, tr 17]

1.1.2 Khái niệm truyền thông đại chúng

Trên thế giới tùy theo góc độ tìm hiểu và nghiên cứu người ta đã đưa ra rất nhiều định nghĩa khác nhau về truyền thông Chẳng hạn Frank Dance, năm

1970 trong công trình nghiên cứu của mình “Khái niệm cơ bản về truyền thông” đã nêu ra 15 định nghĩ về truyền thông của các tác giả trên nhiều góc

độ khác nhau Ví dụ ở góc độ ký hiệu lời: Truyền thông là sự trao đổi với nhau tư duy hoặc ý tưởng bằng lời (Giôn Hô-bơ – John R Hober, 1954) Góc

độ tương tác: Sự tương tác, ngay cả ở mức độ sinh vật, là một một dạng truyền thông, bằng không sẽ không thể hành động chung (G.H Mít – G.H Mead, 1963)…

Như vậy, hiện đang tồn tại nhiều quan điểm khác nhau về “truyền thông đại chúng” Tuy nhiên, chúng ta có thể thống nhất khái niệm về truyền

thông đại chúng như sau: “Truyền thông đại chúng (mass communication) là quá trình truyền thông điệp phức tạp, mà ở đó, các nhà truyền thông chuyên nghiệp sử dụng các phương tiện kỹ thuật để chia sẻ thông điệp và gây ảnh hưởng đến tập hợp đông đảo những người nhận thông điệp – bất chấp khoảng cách địa lý” [20, tr 109]

1.1.3 Báo chí và truyền thông trong sự điều hành của chính phủ

Ở nước ta, báo chí và các phương tiện truyền thông đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của nhà nước Quan niệm báo chí là “quyền lực thứ tư” không phải là thứ quyền lực làm cho báo chí đứng trên các ngành lập pháp, tư pháp, hành pháp, đứng trên và đứng ngoài pháp luật Báo chí và truyền thông nằm trong sự điều hành của Chính phủ điều này đã được thể hiện rõ trong Luật Báo chí “Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về báo chí” [1, tr 254]

1.1.4 Khái niệm thông tin

Khái niệm “thông tin” được bắt nguồn từ chữ Latinh là informetio, gốc của từ tiếng Anh là information Hai ông Philipppe và Serge Proulx trong cuốn sách “Bùng nổ thông tin” giải thích rằng: khái niệm này có liên quan đến đặc trưng Rooma, biểu hiện sự mong muốn giảng dạy, truyền đạt

Trong lý luận báo chí, khái niệm “thông tin” cũng đang tồn tại hai cách hiểu Một là, tri thức tư tưởng do nhà báo tái tạo và sáng tạo từ hiện thực cuộc sống Hai là sự loan báo cho mọi người biết

Trong hoạt động báo chí, khi tìm hiểu về khái niệm thông tin cần đặt nó trong mối liên hệ trực tiếp với vấn đề hiệu quả, tức là ảnh hưởng trực tiếp của thông tin đến công chúng, hướng dẫn nhận thức và giáo dục đạo đức cho họ

để họ hành động đúng đắn Vì vậy, có thể đồng tình với định nghĩa: “Thông tin là phần tri thức được sử dụng để định hướng, tác động đến hành động tích cực và quản lý xã hội, thực hiện mục đích giữ gìn những đặc điểm phẩm chất,

sự hoàn thiện và phát triển hệ thống” [1, tr 59]

1.1.5 Chính phủ - cơ quan điều hành Nhà nước

Theo điều 94 trong Hiến pháp năm 2013 của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam có quy định: Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác trước Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước

Tại điều 95 trong Hiến pháp: “Chính phủ bao gồm thủ tướng Chính phủ, các Phó Thủ tướng Chính phủ, các Bộ trưởng và Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ

Cơ cấu, số lượng thành viên Chính phủ do Quốc hội quyết định Chính phỉ làm việc theo chế độ tập thể, quyết định theo đa số” [25, tr 259, 260]

1.1.6 Khái niệm tác động

Theo Từ điển tiếng Việt thông dụng, sự tác động nghĩa là gây ra sự biến đổi nào đó cho sự vật được hành động hướng đến [16, tr 685] Còn theo Từ

điển tiếng Việt, tác động nghĩa là gây, làm ra [28, tr 788] Tác động ở trong

luận văn này là hiệu quả xã hội của thông tin báo chí tạo ra dư luận xã hội tác động lên hoạt động điều hành của Chính phủ

1.2 Báo chí là một phương tiện truyền thông và phản biện Chính phủ

Năm 1956, ba học giả người Mỹ của Trường đại học Illinois tên là Fred siebert, Theodore và Wibur Schramm đã thử nghiện phân tích các dòng báo chí thế giới và đưa ra bốn học thuyết truyền thông: Thuyết Độc đoán; Thuyết

Tự do; Thuyết Trách nhiện Xã hội; Thuyết Toàn trị Xô viết Đây là một nghiên cứu đầu tiên đã phân chia nền báo chí thế giới ra các mô hình khác nhau Ở các nước có chế độ chính trị khác nhau lại vận dụng các học thuyết báo chí khác nhau Tuy nhiên, chúng ta có thể nhận thấy dù đi theo học thuyết báo chí nào chăng nữa thì Chính phủ ở các nước trên thế giới đều sử dụng báo chí để đạt được mục đích của mình

Trong bốn học thuyết về sự tương quan giữa báo chí với xã hội hay Chính phủ, Thuyết Độc đoán là học thuyết phổ biến nhất trên cả bình diện lịch sử và địa lý Đó là học thuyết được du nhập vào hầu hết các quốc gia trên thế giới một cách tự nhiên khi xã hội và công nghệ đã phát triển tới mức sản xuất được điều mà ngày nay chúng ta gọi là “phương tiện truyền thông đại chúng” Nó trang bị nền tảng cơ bản cho hệ thống báo chí ở nhiều nước phát triển; thậm chí ở những nước - nơi nó đã bị bác bỏ, nó vẫn tiếp tục gây ảnh hưởng tới hoạt động của Chính phủ, những nơi mà về mặt học thuyết tuân thuận nguyên lý tự do

Học thuyết truyền thông này xuất hiện từ khoảng thế kỷ XVI và tồn tại đến thế kỷ XVII Thời kì tudor ở nước Anh, thời kì Bourbon ở nước Pháp, thời kì Hapburg ở Tây Ba Nha, và thực tế là tất cả các nước Tây Âu đều sử dụng nguyên lý cơ bản của Thuyết Độc đoán như nền móng học thuyết cho các hệ thống kiểm soát báo chí Trong những thế kỷ tiếp theo học thuyết này vẫn là học thuyết phổ biến ở nhiều nước trên thế giới Nó được du nhập tự nhiện hoặc có chủ ý vào nhiều quốc gia như Nhật Bản, Nga, Đức, Tây Ba Nha, và một vài quốc gia châu Á và Nam Mĩ Có thể nói học thuyết này đã quyết định mô hình báo chí, truyền thông ở nhiều nước trong một thời kỳ dài hơn bất cứ học thuyết báo chí nào

Một số nhà hùng biện của học Thuyết Độc đoán như nhà triết học duy tâm cổ Hi Lạp Plato, nhà triết học Machiaveli, Hobbes, Hegel và Treitschke Theo học thuyết này thì báo chí là để phục vụ nhà nước và phải chấp hành hoàn toàn các nguyên tắc và chính sách của Chính phủ cầm quyền Chức năng của loại báo chí này là không được chất vấn Chính phủ mà phải cùng với các

cơ quan chức năng thực hiện các mục tiêu đặt ra, bênh vực những cá nhân hoặc chính thể đang cầm quyền “Các đơn vị truyền thông nên hỗ trợ và thúc đẩy các chính sách của Chính phủ về quyền lực để Chính phủ có thể đạt được mục tiêu của mình… Nhà nước tích cực tham gia vào quá trình truyền thông

và sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng như là một trong những

phương tiện quan trọng để đạt được các mục tiêu của mình” [71, tr 43] Như vậy, có thể khẳng định, theo Thuyết Độc đoán thì báo chí là một phương tiện truyền thông của Chính phủ để Chính phủ đạt được các mục đích

Khi so sánh trong bốn học thuyết về truyền thông thì học thuyết Độc đoán

so với học thuyết Toàn trị Xô viết, chúng ta nhận thấy có nhiều điểm tương đồng nhất, trong khi học thuyết tự do lại ít có điểm chung Cả học Thuyết độc đoán và thuyết Toàn trị Xô viết đều coi các phương tiện truyền thông đại chúng có nhiệm

vụ hỗ trợ Chính phủ, nhà nước đạt được các mục tiêu

Tuy nhiên, hệ thống Xô viết khác hệ thống Độc đoán ở hai khái cạnh Một là, chủ nghĩa cộng sản chú trọng hơn vào việc sử dụng tích cực các phương tiện truyền thông đại chúng như là một phần khích lệ sự thành công của phong trào cách mạng thế giới “Dưới chế độ Cộng sản, nhà nước không hạn chế việc các phương tiện truyền thông đại chúng can dự vào các chính sách của nhà nước; mà nhà nước chủ động sử dụng các phương tiện này để hoàn thành các mục tiêu của mình” [71, tr 59]

Sự khác biệt thứ hai cũng là sự khác biệt quan trọng nhất là dưới chế độ Cộng sản, nhà nước giữa độc quyền tất cả các còn đường tiếp cận công chúng

“Dưới chế độ Cộng sản, nhà nước đại diện cho công chúng sở hữu và điều hành tất cả các đơn vị truyền thông đại chúng” [71 tr, 59] Theo thuyết Độc đoàn thì chủ sở hữu các phương tiện truyền thông đại chúng là nhà nước và tư nhân

Cũng theo ba học giả người Mỹ, học thuyết truyền thông Tự do được bắt đầu hình thành ở nước Anh và Mỹ vào khoảng cuối thế kỷ XVII và phát triển đến thế kỷ XIX Cơ sở lý luận của dòng báo chí Tự do này dựa trên triết

lý về hợp lý hóa, quyền tự nhiên do các nhà triết học John Miton, John Satuart Mill đưa ra Dòng báo chí này là biểu tượng của một xã hội dân chủ, mà trong

đó báo chí hoạt động như một cái chợ tự do của những tư tưởng và thông tin,

là diễn đàn để đưa ra các chứng cứ, lý lẽ mà trên cơ sở đó mọi người có thể xem xét hoạt động của Chính phủ, tự đưa ra các quyết định của chính mình về

việc có tán thành hay không tán thành các chính sách mà Chính phủ đề ra

“Nhiệm vụ của báo chí như một công cụ kiểm tra ngoài pháp lý đối với chính phủ” [71, tr 104]

Tuy nhiên, lý luận này gặp phải thách thức lớn ở thế kỷ 20 do các cuộc chiến tranh thế giới xảy ra Khi cuộc chiến tranh thế giới thứ hai bắt đầu, chính các nhà tư tưởng tự do trước đây đã chấp nhận việc nhà nước kiểm soát thông tin nhằm mục tiêu bải vệ chiến thắng quân sự Hơn nữa, với sự đột phá của kỹ thuật thông tin, các loại hình báo chí mới như truyền thanh, truyền hình đã ra đời Một lần nữa các nhà lý luận tư tưởng tự do đã phải chấp nhận

sự kiểm soát của Chính phủ trong việc truyền phát sóng và tần số Như vậy, thuyết Tự do nhấn mạnh chức năng của báo chí là cung cấp thông tin, giải trí, kinh doanh và là công cụ để kiểm tra Chính phủ

Loại thuyết Trách nhiệm Xã hội được coi là hình thức cải lương của thuyết Tự do Người đỡ đầu cho dòng báo chí Trách nhiệm Xã hội là William

E Hockinh, thành viên của Ủy ban báo chí tự do Loại dòng báo chí này nhấn mạnh trách nhiệm của báo chí đối với xã hội trong việc thực hiện các nhiệm

vụ thông tin đại chúng dựa trên ý kiến cộng đồng, hành động của các tổ chức bảo vệ quyền lợi của người tiêu thụ và đạo đức nghề nghiệp

Một học thuyết truyền thông nữa được các tác giả Fred Siebert, Theodore và Wibur Schramm đề cập đến là thuyết Toàn trị Xô viết Trong học thuyết này cũng khẳng định báo chí là một phương tiện tuyên truyền của Chính phủ

Học thuyết Toàn trị Xô viết được đặt trên lý luận của Mác – Lênin và Stalin Theo đó, báo chí Cộng sản Liên xô đóng vai trò là người tổ chức tuyên truyền và là công cụ của lực lượng cầm quyền Ở mô hình này, báo chí thuộc

về sở hữu nhà nước, hoạt động như một công cụ để tuyên truyền đường lối, chính sách của đảng và nhà nước, và do nhà nước kiểm soát “Theo Lênin báo chí phải là tập thể tuyên truyền, tập thể khuấy động… tập thể tổ chức Do đó,

truyền thông phải coi như một công cụ được nhà nước điều khiển (đại diện cho nhân dân) bằng cách kiểm soát mọi cơ sở vật chất liên lạc; cũng vì thế, truyền thông tư nhân biến mất rất sớm bên trong nhà nước Xô viết Truyền thông được coi là phương tiện truyền đạt “thông điệp” đã được miêu tả qua cách nhìn của Kremlin Truyền thông cũng được coi là phương tiện để kiểm soát và thay đổi xã hội, trong một thể thống nhất chặt chẽ, dần dần vẽ lên hình ảnh của một khuân mẫu xã hội Cuối cùng truyền thông phải là công cụ cho những mục đích nghiêm túc” [71, tr, 200]

Theo các tác giả trên, dòng báo chí Cộng sản Liên Xô là phi lợi nhuận, không có quảng cáo và thương mại Chức năng chính là làm cho người dân thấm nhuần, hiểu rõ chính trị và đóng vai trò xây dựng chủ nghĩa

xã hội Chính vì vậy mà họ cho rằng các cơ quan báo chí Liên Xô khi đánh giá về thành công, hay thất bại thường không dựa vào công luận mà lại dựa vào cơ quan báo chí đó có theo hướng dẫn chỉ đạo của đảng hay không Các học giả cũng cho rằng sau Chiến tranh thế giới thứ hai, lý luận “Báo chí Cộng sản Liên Xô” đã lan sang các nước thành viên xã hội chủ nghĩa Nguyên tắc chính của mô hình lý luận báo chí này là chức năng báo chí hoạt động một chiều từ trên xuống, do một số người nắm quyền chỉ đạo và được tuyên truyền phân giải trong quần chúng nhân dân “Một đặc điểm cần phải nghi nhớ đó là báo chí Xô viết thuộc loại theo kế hoạch trong khi báo chí chúng ta chỉ “tự do tăng trưởng” Chính xác hơn là sự phát truyển của chúng phụ thuộc vào nhu cầu của công chúng và khả năng cung cấp của cơ quan chủ quản Tuy nhiên, báo chí Liên bang Xô viết lại được phân phối rất cẩn thận khắp Liên bang sao cho nó phục vụ được một lượng độc giả lớn nhất theo con đường đặt biệt” [71, tr 226]

Như vậy, trong bốn học thuyết về truyền thông thì thuyết Độc đoán và thuyết Toàn trị Xô viết coi báo chí là phương tiện truyền thông của Chính phủ

để đạt mục đích Theo Thuyết Toàn trị Xô viết, các phương tiện truyền thông

còn có quyền can dự vào các chính sách của Chính phủ Ngay cả thuyết Tự do vào các năm chiến tranh thế giới thứ hai cũng phải công nhận sự kiểm soát của nhà nước, báo chí trở thành phương tiện để Chính phủ đảm bảo mục tiêu chiến thắng

Báo chí cách mạng Việt Nam luôn lấy chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng lý luận, coi báo chí là phương tiện, công cụ tuyên truyền của Đảng và Nhà nước và là diễn đàn của nhân dân “Theo quan điểm của Đảng và nhà nước ta, báo chí ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phương tiện thông tin đại chúng thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của các tổ chức của Đảng, cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội; là diễn đàn của nhân dân” [11, tr 135]

Ngay cả các nước phương Tây, trong đó có Mỹ luôn nhấn nhấn mạnh đến tự do báo chí thì Chính phủ Mỹ cũng sử dụng báo chí là một phương tiện truyền thông để đạt được các mục tiêu của mình Trong Chương trình Annenberg được thự hiện bởi Phòng nghiên cứu thông tin chính trị thuộc trường Đại học Tổng hợp Tây – Bắc của Hoa Kỳ, ông Envin A Xnaiđơ, một trong những lãnh đạo chương trình, đã công khai tuyên bố về sự phối hợp hành động giữa Chính quyền Washinhton với các phương tiện truyền thông đại chúng: Về phía Mỹ, những mục tiêu của nền ngoại giao đại chúng trong chiến tranh lạnh đã được Nhà Trắng và Quốc hội trình bày cặn kẽ trong nhiều năm theo tinh thần mà các chuyên gia về thông tin hiểu rằng người ta chờ đợi điều gì đó ở họ Tổng thống F Kennedy đã tuyên bố không úp mở với Giám đốc USIA Étuốt R Mơrâu rằng, ông cần gây ảnh hưởng đến thái đố công luận

ở nước khác… Còn ông Ronald Reagan thì đưa ra chỉ thị yêu cầu các chương trình phát thanh của Chính phủ Hoa Kỳ phải chiến đấu với chủ nghĩa bành trướng của Liên Xô… Tiếp đó, các chuyên gia của Chính phủ trong lĩnh vực thông tin và Quốc hội phải xem xét ngân quỹ dành cho hoạt động phát thanh trong thế kỷ của những công nghệ mới… Mọi sự cải tổ đài phát thanh quốc tế

của Chính phủ có nhiệm vụ giải quyết vấn đề này và thừa nhận các công nghệ mới Những mong đợi của Quốc hội cũng được xác nhận rõ qua những

cáo mốc nêu trong Sách trắng “Giành thắng lợi trong chiến tranh lạnh: cuộc

tấn công tư tưởng của Mỹ” Năm 1964 trong thông cáo của Bộ phận Đối

ngoại của Nhà Trắng đã khẳng định rằng nền ngoại giao đại chúng phải “xua tan những huyền thoại cho rằng chủ nghĩa tư bản là chế độc bóc lột và muốn thống trị thế giới và rằng chủ nghĩa cộn sản là không thể tránh được… “Áp dụng khái niệm cho rằng tương lai của thế giới thuộc về những xã hội dân chủ Chương trình dài hạn của Nhà Trắng là luận thuyết rõ ràng về những mục tiêu, đòi hỏi căn bản của mọi cương lĩnh cố gắng ảnh hưởng đến cư dân ngoại quốc Quốc hội phải xét lại quan điểm của mình đối với nền ngoại giao ngoại quốc trong thế giới ngày nay Có thể, Quốc hội có quyền đưa ra sáng kiến “Giành lấy hòa bình: cuộc tấn công của nước Mỹ trong lĩnh vực thông

tin” [74, tr 54, 55]

Gần đây nhất, Chính phủ Mỹ dưới thời Tổng thống G Bush đứng đầu đã

sử dụng báo chí và hệ thống truyền thông hùng mạnh của Mỹ hỗ trợ cho cuộc xâm lược Iraq vào năm 2003 Nhà ngôn ngữ học và triết học Noam Chomsky xác quyết: “Một trong những thành tựu tuyên truyền thực sự hoành tráng và nhất định sẽ đi vào lịch sử là Washington đã huy động một nỗ lực khổng lồ để thuyết phục người Mỹ, và chỉ người Mỹ thôi, rằng Saddam Hunsein không chỉ

là một con quỷ mà còn là một hiểm họa đối với sinh tồn của dân chúng Mỹ (…) Một nửa người Mỹ tin rằng bản thân Saddam Hussein đã dính líu trực tiếp vào vụ tấn công ngày 11-9-2001 như là lý do chính đáng khiến Tổng thống Bush phát động chiến tranh đối với Iraq” [19, tr 89]

Như vậy, từ các học thuyết truyền thông của các tác giả Fred siebert, Theodore và Wibur Schramm, nhất là thuyết Độc đoán và thuyết Toàn trị Xô viết đã được vận dụng ở nhiều nước trên thế giới cùng với thực tiễn hoạt động báo chí, chúng ta có thể đi đến khẳng định, báo chí là một phương tiện truyền

thông và phản biện Chính phủ Vấn đề là Chính phủ sử dụng báo chí như thế nào để đạt được hiểu quả cao nhất cho mục đích của mình Chính phủ cần phải tìm ra quy luật của báo chí và để báo chí hoạt động theo đúng quy luật của báo chí

1.3 Báo chí khơi nguồn và thể hiện dƣ luận xã hội

Hiệu quả xã hội của thông tin báo chí được biểu hiện ở chỗ báo chí khơi nguồn và thể hiện dư luận xã hội Chính C Mác từng nói: “Sản phẩm của truyền thông đại chúng là dư luận xã hội” [11, tr 256] Như vậy, cơ sở đánh giá năng lực và hiệu quả tác động của báo chí, truyền thông, trước hết là

có tạo ra được dư luận xã hội tích cực hay không Thông qua thông tin báo chí, dư luận xã hội hướng tập trung vào vấn đề gì, ở phạm vi hay mức độ nào

và vận động theo chiều hướng nào Khi báo chí tạo ra dư luận xã hội về các quyết sách của Chính phủ, đó có thể là sự đồng tình, hoặc là phản đối quyết sách của Chính phủ Dư luận xã hội sẽ gây áp lực nhất định tác động lên hoạt động điều hành của Chính phủ Hay nói cách khác thông tin báo chí tác động lên Chính phủ thông qua dư luận xã hội

Theo tác giả Đỗ Chí Nghĩa, trong cuốn “Vai trò của báo chí trong định hướng dư luận xã hội” có đưa ra định nghĩa về dư luận xã hội như sau: “Dư luận xã hội là tập hợp các luồng ý kiến cá nhân nhưng có mối quan hệ hữu cơ, cộng hưởng với nhau trước các vấn đề, sự kiện, hiện tượng có tính thời sự, thể hiện nhận thức, tình cảm, ý chí của các lực lượng xã hội nhất định trong thời điểm nhất định” [4, tr 39]

Việc nghiên cứu hiệu quả của các phương tiện truyền thông đối với công chúng đã được nhiều nhà nghiên cứu tiến hành từ lâu Ông Siers (1987), một nhà nghiên cứu nổi tiếng người Mỹ bằng việc nghiên cứu tâm lý học chính trị nhận thấy: vào những năm 30 của thế kỷ trước, khi radio được sử dụng rộng rãi vì các mục đích mị dân, đã bày tỏ lo ngại rằng công chúng của phương tiện này dễ trở thành “các bản đúc”, dễ tin, dễ phục tùng theo các mục

đích và các thông điệp được truyền đi từ các đài phát thanh Tuy nhiên, nhận xét đó chưa dựa trên cơ sở nghiên cứu thực nghiện đối với công chúng Nó được đưa ra từ sự quan sát số lượng công chúng và sử dụng phương pháp phân tích nội dung thông điệp

Trong bài viết “Truyền thông đại chúng và dư luận xã hội” của PGS

TS Mai Quỳnh Nam đăng trên Tạp chí Xã hội học số 1, năm 1996, cho rằng: các phương tiện truyền thông đại chúng hướng đến hình thành dư luận xã hội, đồng thời hệ thống này cũng là kênh thể hiện dư luận xã hội

Do nhưng đặc trưng tính chất vốn có của mình, báo chí và truyền thông đại chúng có khả năng truyền dẫn và phát tán thông tin về các sự kiện và vấn

đề thời sự nhanh nhất, lan tỏa rộng rãi nhất, thường xuyên và liên tục nhất, định kỳ và đều đặn nhất; do đó nó có sức ảnh hưởng to lớn nhất trong việc khởi nguồn dư luận xã hội Việc khởi nguồn dư luận xã hội chủ yểu thông qua báo chí thông tin các sự kiện và vấn đề xã hội liên quan đến lợi ích cộng đồng, được cộng đồng quan tâm

Khơi nguồn dư luận xã hội, đó là quá trình báo chí, truyền thông đại chúng xã hội hóa các sự kiện và vến đề thời sự; làm cho các sự kiện và vấn đề

ấy xảy ra hay xuất hiện ở góc phố hay làng quê, thậm chí trong góc nhà mỗi gia đình, thành sự kiện và vấn đề của khu vực hay toàn cầu được dư luận xã hội quan tâm; từ đó khơi nguồn, truyền dẫn, định hướng và điều hòa dư luận

xã hội; không chỉ thu hút sự quan tâm, mà còn khơi dậy nguồn lực và sức mạnh xã hội tham gia bàn luận, chia sẻ và có thể giải quyết vấn đề đã và đang đặt ra Đơn cử như thông tin báo chí khơi nguồn và thể hiện dư luận xã hội về

sự kiện thay thế cây xanh của Thành Phố Hà Nội diễn ra vào tháng 3/2015

Có thể nói, không một binh lực nào trong xã hội hiện đại có đủ sức mạnh đặc biệt trong việc khơi nguồn tiềm lực ý kiến trong cộng đồng nhanh

và hiệu quả như báo chí; khơi nguồn bằng sự kiện và chính sự kiện ấy tác động vào ý trí và nhất là tình cảm của hàng triệu người, hướng dẫn nhận thức,

thái độ và huy động hành vi của hàng triệu người trên phạm vi rộng lớn trong một thời gian ngắn nhất có thể, tập chung vào vấn đề nhằm đem lại hiệu quả thiết thực khó có thể đo đếm được

Tính khách quan, chân thật có ý nghĩa quyết định đối với việc hình thành dư luận xã hội Thông tin báo chí chân thật sẽ đem lại uy tín cho nguồn tin và lòng tin của công chúng Đây là nhân tố xác định thái độ của công chúng đối với chủ đề được báo chí khơi gợi và đề xuất, từ đó tạo nên mối liên

hệ xã hội trên cơ sở những lợi ích chung để công chúng tiên hành thảo luận và đánh giá Mức độ chín mùi trong sự đánh giá của dư luận xã hội về một chủ

đề nào đó là cơ sở tạo nên hành động của các nhóm Điều này có nghĩa là sự bền vững của dư luận xã hội hình thành bởi các tác động của các phương tiện truyền thông được bộc lộ hai cấp độ lời nói và việc làm Hiệu quả dư luận xã hội đo được trên hai cấp độ đó

Cũng trong bài viết “Truyền thông đại chúng và dư luận xã hội” của PGS TS Mai Quỳnh Nam đăng trên Tạp chí Xã hội học số 1, năm 1996, PGS TS Mai Quỳnh Nam đã đưa ra các giai đoạn hình thành dư luận xã hội như sau:

Giai đoạn thứ nhất, công chúng là quen với vấn đề được báo chí gợi ý hoặc đề xuất

Giai đoạn thứ hai, bằng cách đăng bài của các chuyên gia am hiểu về chủ đề nào đó nhằm kích thích lợi ích xã hội về chủ đề đó Việc trình bày các quan điểm khác nhau trong cách nhìn nhận đánh giá tạo nên cơ sở tranh luận

Giai đoạn thứ ba, tiến hành tranh luận trên phạm vi đại chúng

Giai đoạn làm quen với các vấn đề xã hội có ý nghĩa khởi đầu của con đường hình thành dư luận xã hội, dù vấn đề là quan trọng, nếu nó không được công chúng quan tâm thì hoạt động truyền thông không thu được hiệu quả Lợi ích xã hội là nhân tố chi phối sâu sắc đến sự hình thành dư luận xã hội

Cùng với việc khơi nguồn dư luận xã hội thì, thông tin báo chí còn thể hiện dư luận xã hội “Báo chí có vài trò rất quan trọng, có thể nói là quan trọng chủ yếu nhất, trong việc phản ánh và truyền dẫn dư luận xã hội; phản ánh dư luận xã hội càng kịp thời, càng sâu sát và đầy đủ các luồng ý kiến bao nhiêu thì báo chí càng thể hiện tính sinh động và hấp dẫn bấy nhiêu” [11, tr 277]

Quá trình thể hiện dư luận xã hội của báo chí được tiếp nối ngay sau khi báo chí khơi nguồn dư luận xã hội Với những sự kiện liên quan mật thiết đến sự quan tâm đặc biệt của công chúng, được báo chí thông tin công khai,

sẽ gây ra phản ứng dây truyền như vết dầu loang, tạo sự hưởng ứng hay phản đối của công luận Các sự kiện trong dư luận xã hội mới nảy sinh lại được tiếp tục thông tin và những sự kiện này được gia tăng sức mạnh như cấp số nhân, được báo chí lan truyền với tần xuất và tốc độ nhanh chóng, trên phạm vi rộng lớn bao nhiêu, sẽ tạo ra được sự cộng hưởng với cường độ lớn trong dư luận xã hội bấy nhiêu

Thoạt đầu là công chúng được thông tin về sự kiện Từ sự kiện ấy hình thành các ý kiến, đánh giá riêng của mỗi người; ý kiến, đánh giá riêng của mỗi người được trao đổi, chia sẻ giữa các cá nhân, trên cơ sở ấy hình thành ý kiến và đánh giá của nhóm Rồi ý kiến, đánh giá, bình phẩm của các cá nhân

và nhóm được đăng tải trên báo chí; và trên diễn đàn báo chí truyền thông, các nhóm chia sẻ và cộng hưởng, loang dần, tạo sự quan tâm chung và có thể hình thành làn sóng dư luận xã hội

Theo PGS TS Nguyễn Văn Dững, trong cuốn “Báo chí và dư luận xã hội” cho rằng, báo chí có các phương cách phản ánh và lan truyền dư luận xã hội sau đây:

Phương cách thứ nhất, báo chí chỉ lựa chọn và thông tin những sự kiện, vấn đề nào phù hợp với quan điểm, thái độ thông tin của mình Phương án này báo chí ở nhiều nước thường làm Bởi vì xét cho cùng, báo chí là sản phẩm của chính trị Nếu báo chí làm theo cách này, tức là chỉ thông tin những

gì phù hợp với quan điểm, thái độ của tòa soạn, có lẽ công chúng sẽ không mặn mà với sản phẩm báo chí do tòa soạn cung cấp Bởi vì chưa cần tiếp cận thông tin của tòa soạn đã biết quan điểm, thái độ và cách ứng sử của tòa soạn khi có sự kiện và vấn đề nóng hổi, phức tạp đang diễn ra Hơn nữa, trong tâm

lý tiếp cận, công chúng không thích những sản phẩm thông tin một chiều hoặc sắp đặt một chiều

Phương thức thứ hai, trong dư luận xã hội có bao nhiêu luồng ý kiến, bao nhiêu sự kiện nảy sinh, báo chí thông tin đầy đủ tất cả; còn tiếp nhận, phán xét, đánh giá và nhận thức nó như thế nào là tùy thuộc vào nhận thức, phán xét của công chúng xã hội Tuy nhiên, cách thông tin như vậy sẽ tạo nên tình trạng loạn thông tin

Phương thức thứ ba, báo chí thông tin hầu hết các sự kiện nổi bật đang diễn ra, đề cập đến các luồng ý kiến khác nhau, thậm chí đối lập nhau đang tồn tại trong dư luận xã hội với sự chọn lọc và phân tích để vừa đảm bảo tính

đa dạng, phong phú, nhiều chiều của thông tin, vừa đảm bảo khơi nguồn và định hướng dư luận xã hội cũng như hướng dẫn nhận thức của công chúng xã hội Trong đó, khi thông tin các luồng ý kiến trái chiều cần kèm theo những bài viết phản biện có tính phê phán, đấu tranh, bác bỏ một cách tâm phục khẩu phục; chứ không thông tin đơn thuần theo kiểu khách quan chủ nghĩa hoặc áp đặt ý chí, quyền lực Cho nên, yêu cầu có tính đặc thù trong đấu tranh

tư tưởng, phê phán trên báo chí chủ yếu bằng thông tin sự kiện và sự phân tích, bình luận nó bằng những đặc điểm, luận cứ và luận chứng xác thực, chặt chẽ, thuyết phục cả về lý trí lẫn tình cảm Với phương cách này, báo chí đảm bảo tính hấp dẫn của thông tin, nhưng lại không rơi vào kiểu khách quan chủ nghĩa, vô chính phủ hoặc tạo ra mớ hỗn mang thông tin làm khó cho nhận thức của công chúng

Thông tin báo chí khơi nguồn và thể hiện dự luận xã hội sẽ có tác động đến hoạt động điều hành của Chính phủ V.I.Lênin khẳng định: “Chúng ta

muốn rằng chính phủ bao giờ cũng phải được dư luận công chúng của nước mình kiểm soát”[11, tr 199]

Còn theo quan điểm của J.J Rousseau, trên cơ sở đề cao vai trò thực tế của nhân dân thông qua nghị trường và dư luận xã hội, ông cho rằng chủ thể

dư luận xã hội phải là đông đảo nhân dân, rằng quyền lực của nhà nước phải được thể hiện phù hợp với các phán xét của nhân dân, mọi phán xét của nhân dân [11, tr 67]

Khi báo chí khơi nguồn và thể hiện dư luận xã hội về các vấn đề, sự kiện, trong chừng mực nào đó đã tạo áp lực nhất định lên hoạt động điều hành của Chính để giải quyết các vấn đề, sự kiện đó Và thông tin báo chí tạo ra dư luận về chính chính sách của Chính phủ sẽ có tác động tạo sự đồng thuận với chính sách đúng đắn, hoặc phản đối với những chính sách chưa hợp lý, góp phần giúp Chính phủ nhận biết điều bất hợp lý đó để điều chỉnh cho phù hợp

Thông tin báo chí là một kênh để phản ánh tâm lý, nhận thức, tình cảm, hành động của người dân với các vấn đề của đất nước, góp phần giúp Chính phủ nắm bắt đời sống xã hội để đưa ra cách chính sách và điều chỉnh chính sách cho phù hợp với thực tế đời sống “Việc phản ánh dư luận xã hội trước hết giúp các cơ quan quản lý nhà nước, các cơ quan hoạch định chính sách có thêm thông tin để điều chỉnh hoạt động của mình cho phù hợp với nhu cầu, nguyện vọng của công chúng trong xã hội Hơn thế nữa, khi dư luận được thể hiện công khai trên mặt báo, nó trở thành một quyền lực thực sự, có khả năng

áp chế, điều chỉnh hành vi xã hội theo hướng tích cực, phù hợp với các chuẩn mực có tính cộng đồng” [4, tr 56]

Như vậy có thể thấy rằng, hiệu quả xã hội của thông tin báo chí là tạo

ra dư luận xã hội về các vấn đề và sự kiện Thông tin báo chí tác động lên hoạt động điều hành của Chính phủ thông qua dư luận xã hội Ở đây là thông tin báo chí tạo ra dư luận xã hội đồng thuận, hoặc chưa đồng tình với hoạt

động điều hành của Chính phủ, từ dư luận xã hội mà Chính phủ nắm bắt đời sống để hoạch định chính sách hoặc điều chỉnh chính sách cho phù hợp

1.4 Báo chí định hướng dư luận xã hội

Thông tin báo chí không chỉ khơi nguồn, thể hiện dư luận xã hội mà còn định hướng dư luận xã hội Báo chí phản ánh dư luận xã hội nhưng không phản ánh thụ động mà nó ý thức rõ ràng, hướng đến mục đích cụ thể Định hướng dư luận ở đây không phải là sự ắp đặt, khuôn mẫu, một chiều lên dư luận xã hội mà dựa trên thông tin sự thật, có tính thuyết phục nhằm tạo sự đồng tình, thống nhất để giải quyết các vấn đề của dân tộc, góp phần làm cho hoạt động điều hành của Chính phủ hiệu quả hơn, hướng dư luận vào những giá trị tốt đẹp

Theo PGS TS Mai Quỳnh Nam cho rằng: “Các phân tích về cơ chế tác động từ tác động truyền thông đại chúng đối với hành vi của con người thông qua các kênh, hay một con đường nào đó đến với đối tượng tiếp nhận, đối tượng tiếp nhận hiểu và có khả năng làm theo sự chỉ dẫn của thông tin đã tạo nên hành động của các cá nhân và các tập đoàn người” [4, tr 63]

Báo chí định hướng dư luận là một nhu cầu khách quan từ cả hai phái; phía lãnh đạo quản lý và phía công chúng, cộng đồng

Từ phía lãnh đạo quản lý thì định hướng không phải là bắt ép cộng đồng nhận thức, suy nghĩ và hành động theo một khuôn mẫu chủ quan duy ý chí; mà là quá trình bắt mạch được thực tại khách quan – tâm lý, nguyện vọng

và nhu cầu của nhân dân, trên cơ sở ấy quy tụ lòng người, thống nhất cộng đồng lại trên cả hai bình diện nhận thức và hành động để thực hiện được mục tiêu và định hướng phát triển, đem lại lợi ích chính đáng cho cộng đồng và cho mỗi người

Từ phía công chúng và cộng đồng, định hướng là nhu cầu khách quan của công chúng, dư luận xã hội và nhân dân Nhân dân luôn có nhu cầu thống nhất nhận thức làm cơ sở thống nhất ý chí và sức mạnh nhằm khai thác nguồn

lực vật chất và tinh thần, tập trung lý trí và cảm xúc vào giải quyết những vấn

đề lớn, những nhiệm vụ trọng tâm trước mắt, xây dựng đất nước tiến đến sự thịnh vượng

Nhu cầu này không phải là quá trình triệt tiêu cái riêng cá nhân mà cái tôi cá nhân cần được tôn trọng và đề cao trên cơ sở vì lợi ích chung của cộng đồng, dân tộc Ở góc độ truyền thông – xã hội thì đây là quá trình làm giảm sự khác biệt, làm tăng sự tương đồng nhưng không triệt tiêu sự khác biết cá nhân

Báo chí định hướng dư luận xã hội là thể hiện yêu cầu thống nhất giữa lãnh đạo, quản lý với công chúng, cộng đồng “Bảo đảm tính thống nhất này, báo chí sẽ là phương thức và công cụ quan trọng nhất trong việc khơi nguồn, tập hợp và phát huy nguồn sức mạnh mền – tài nguyên mền của quốc gia trong quá trình phát triển bền vững đất nước” [11, tr 303] Làm được điều này, thông tin báo chí đã tập trung được nguồn lực trí tuệ và cảm xúc của nhân dân là sức mạnh mền; niềm tin của người dân vào sự điều hành của Chính phủ

Vấn đề là báo chí định hướng dư luận như thế nào để đạt được hiệu quả, theo PGS TS Nguyễn Văn Dững trong cuốn “Báo chí và dư luận xã hội”, đã đưa ra một số phương thức định hướng dư luận xã hội của báo chí như sau:

Trong thời lỳ nền kinh tế tập trung , quan liêu bao cấp phương thức chủ yếu của báo chí trong việc hình thành và định hướng dư luận xã hội là tuyên truyền điển hình Tức là trên cơ sở điển hình đã được xác định, báo chí tập trung miêu tả, phân tích kinh ngiệm để giới thiệu mô hình cho những nơi khác học tập và làm theo; báo chí phát động và nhân rộng phong trào học tập, làm theo mô hình tiên tiến Chúng ta có thể thấy báo chí phát động và cổ vũ điển hình cơ giới hóa vào nông nghiệp ở Duy Tiên, Hà Nam hay như mô hình Hợp tác xã ở Định Công, Thanh Hóa Ở thời kỳ này, trong môi trường truyền thông phi đối xứng thì báo chí là nguồn tin độc quyền, bởi vậy phương thức

này đã phát huy được hiệu quả, tạo ra được các phong trào to lớn trong lao động sản xuất thời bấy giờ Tuy nhiên, khi đất nước đổi mới chuyển sang nên kình tế thị trường, hội nhập với thế giới, mạng Internet vào nước ta và sự ra đời của truyền thông xã hội đã làm cho môi trường truyền thông thay đổi Trong môi truyền thông đối xứng thì việc tuyền truyền manh tích khuôn mẫu, chủ quan duy ý chí như vậy đã không còn còn phát huy được hiệu quả như trước

Phương thức thông tin, tuyên truyền tập trung cũng là một phương thức chủ yếu trong việc khơi nguồn và định hướng dư luận xã hội Cách thức chủ yếu của phương thức này là, trên cơ sở cơ quan lãnh đạo, quản lý và cơ quan báo chí xác định vấn đề trọng tâm trước mắt trên các lĩnh vực chính trị - tư tưởng, kinh tế - văn hóa – xã hội, từ đó báo chí tập trung thông tin, thu hút sự chú ý của công chúng và dư luận xã hội, lôi kéo họ vào những nhiệm vụ trọng tâm trước mắt, hoặc những vấn đề cơ bản lâu dài, nhằm định hướng dư luận

xã hội, thu hút nguồn lực tinh thần và vật chất của cộng đồng tham gia giải quyết các vấn đề của đất nước

Trong hoạt động thông tin tuyên truyền tập trung, cơ quan báo chí huy động nguồn lực trong và ngoài tòa soạn để đảm bảo đúng mục đích và yêu cầu đề ra Đối với nguồn lực trong tòa soạn cần huy động và kết hợp giữa nguồn nhân lực cao – những người có kinh nghiệm nghề nghiệp lâu năm với nhân lực trẻ Đối với nguồn lực bên ngoài, tòa soạn cần chú trọng đội ngũ chuyên gia, các nhà khoa học, các nhà hoạt động xã hội, nhóm đối tượng trong công chúng Đặc biệt, chú ý tới sự tham gia của công chúng “Một trong những nguyên lý của truyền thông, là vai trò, vị thế của công chúng – nhóm đối tượng được đề cao bao nhiêu, sự tham gia tích cực và chủ động của họ càng nhiều bao nhiêu, năng lực và hiệu quả hoạt động thông tin, tuyên truyền càng cao bấy nhiêu” [11, tr 311] Vấn đề ở đây là các cơ quan lãnh đạo, quản

lý và báo chí khi xác định vấn đề cập tập trung thông tin phải tính đến đáp

úng nhu cầu thông tin của công chúng, nhất là các vấn đề nóng bỏng, nổi cộm

mà dư luận xã hội quan tâm Bởi nếu không đúng với nhu cầu của công chúng thì hiệu quả thông tin cũng không cao và cần chú trọng tương tác với công chúng, lắng nghe cả ý kiến trái chiều Có như vậy mới có thể thuyết phục được dư luận xã hội

Phương thức tổ chức chiến dịch truyền thông hiệu quả, đây là một phương thức khá mới mẻ ở Việt Nam Có thể hiểu chiến dịch truyền thông hiệu quả là sự huy động, tập trung nguồn lực, cùng tập trung thực hiện một công việc, phục vụ cho mục tiêu xã hội xác định trong một thời gian nhất định Trong chiến dịch truyền thông hiệu quả, chúng ta cần chú ý các điểm:

Thứ nhất, mục tiêu chiến dịch truyền thông được xác định nhất quán, rõ ràng, hướng vào đông đảo công chúng xã hội, và thường một nhóm công chúng – đối tượng xác định nhằm thay đổi nhận thức, thái độ và hành vi của

họ Trên cơ sở mục tiêu chung, cần thiết kế các mục tiêu cụ thể, được đảm bảo bằng các hoạt động cụ thể với chỉ số đánh giá, giám sát cụ thể

Thứ hai, chiến dịch truyền thông bao gồm nhiều hoạt động được thiết kế

và liên kết với nhau theo trình tự chặt chẽ; các hoạt động này nhằm giải quyết vấn đề cụ thể và cùng hướng tới thực hiện mục tiêu chung của chiến dịch

Thứ ba, chiến dịch truyền thông thường huy động và tập hợp nhiều kênh truyền thông cùng tham gia và hướng vào nhóm công chúng mục đích, với phương thức phù hợp nhằm lôi kéo và tập hợp, thuyết phục, gây ảnh hưởng trong công chúng xã hội để nhằm tới mục tiêu chung của chiến dịch

Thứ tư, khai thác và huy động nguồn lực truyền thông một cách có kế hoạch, có tổ chức trên quy mô lớn, hướng tới mục tiêu chung

Thứ năm, phương thức tổ chức chiến dịch truyền thông vừa đảm bảo nguyên tắc vừa đảm bảo tính mền dẻo, linh hoạt và phù hợp với tình hình thực tế và nhu cầu của công chúng – nhóm đối tượng; mặt khác, quá trình truyền thông phải đảm báo tính tương tác với công chúng