Vấn đề lối sống niên Việt Nam Chuyên ngành: Triết học

Vì vậy, về mặt lý luận đòi hỏi cần có sự nghiên cứu thực tiễn một cách tỷ mỉ có hệ thống nhằm phát hiện ra nguyên nhân của những tồn tại và định h-ớng những giải pháp cụ thể để xây dựng

đại học quốc gia Hà nộiTrung tâm đào tạo, bồi d-ỡng giảng viên

Chuyên ngành: Triết học Mã số: 60 22 80

Luận văn thạc sĩ triết học

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn

Hà Nội - 2011

Mục lục

Mở đầu………1

Ch-ơng 1 lối sống thanh niên Việt Nam: vai trò và những yếu tố tác động……… … 7

1.1 Khái niệm lối sống……… 7

1.1.1 Một số quan niệm tiêu biểu về lối sống ………… 7

1.1.2 Một số đặc điểm và bản chất của lối sống……… … 13

1.2 Vai trò của lối sống thanh niên trong sự phát triển xã hội….… 17

1.2.1 Thanh niên và những đặc điểm cơ bản của thanh niên 17

1.2.2 Vai trò của lối sống thanh niên Việt nam hiện nay 21

1.2.3 Những yêu cầu về lối sống của thanh niên hiện nay .25

1.3 Những yếu tố tác động đến lối sống của thanh niên Việt Nam hiện nay 35

1.3.1 Tác động của nền kinh tế thị tr-ờng 35

1.3.2 Tác động của toàn cầu hóa 38

2.3.3 Tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa 41

1.3.4 ảnh h-ởng của lối sống tiểu nông và t- t-ởng đạo đức phong kiến 43

Ch-ơng 2 Thực trạng và một số Ph-ơng h-ớng, giải pháp xây dựng lối sống thanh niên Việt nam hiện nay 48

2.1 Thực trạng lối sống của thanh niên Việt Nam hiện nay 48

2.1.1 Những biểu hiện lối sống của thanh niên trong học tập, lao động 48

2.1.2 Về lối sống của thanh niên trong lĩnh vực chính trị - xã hội 53

2.1.3 Biểu hiện của lối sống thanh niên trong lĩnh vực sinh hoạt văn hóa tinh thần 56

2.2 Ph-ơng h-ớng chung……… 62

2.3 Một số giải pháp xây dựng lối sống thanh niên Việt Nam hiện nay…65

2.3.1 Tạo dựng môi tr-ờng kinh tế - xã hội lành mạnh……… 65

2.3.2 Không ngừng nâng cao chất l-ợng giáo dục toàn diện cho thanh niên 71

2.3.3 Kết hợp giữa giáo dục gia đình, nhà tr-ờng và các tố chức xã hội trong xây đựng lối sống thanh niên ……… 80

Kết luận……… 8

8 Danh mục tài liệu tham khảo………

90

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong sự phát triển của nền kinh tế thị tr-ờng và hội nhập quốc tế ở Việt Nam đã và đang diễn ra nhiều biến đổi về mọi mặt đời sống xã hội Mức sống của nhân dân đ-ợc cải thiện đã tạo điều kiện để phát triển các nhu cầu sáng tạo

và h-ởng thụ giá trị văn hóa của cá nhân và cộng đồng Tuy nhiên, tính cạnh tranh khốc liệt của th-ơng tr-ờng cũng nh- sự tác động đa chiều của các luồng văn hóa cũng đang tạo ra những xung đột to lớn trong đời sống tinh thần con ng-ời Việt Nam Bên cạnh những giá trị đạo đức thuộc về lối sống truyền thống dân tộc nh-: Lòng yêu n-ớc nồng nàn, tinh thần dũng cảm, sự cần cù, sáng tạo, yêu lao động, lối sống giản dị, thân ái, bao dung thì ng-ời ta cũng đã thấy những biểu hiện của lối sống thực dụng, vị kỷ cá nhân len lỏi trong sinh hoạt cộng đồng Trong đó, nhóm xã hội chịu sự tác động và ảnh h-ởng tiêu cực trực tiếp nhất chính là thanh niên

Thanh niên là những ng-ời trẻ tuổi đang trong giai đoạn tr-ởng thành,

định hình và hoàn thiện nhân cách Họ là những lực l-ợng xã hội năng động, tháo vát và th-ờng là tự chủ trong hoạt động học tập và lao động Lòng nhiệt tình của tuổi trẻ, sự dồi dào về tiềm năng thể lực và tri thức của thanh niên ngày nay đang góp phần không nhỏ vào sự phát triển xã hội Song, thanh niên cũng là lực l-ợng nhạy cảm nhất với những biến động của môi tr-ờng sống Sự thiếu hụt

về tri thức, lỗ hổng về kĩ năng sống, sự khốc liệt của cạnh tranh đang đẩy một

bộ phận không nhỏ thanh niên vào con đ-ờng nghiện ngập ăn chơi trác táng, lối sống phóng túng, sự đua đòi vô độ và những hành vi vi phạm pháp luật

Thanh niên là ng-ời chủ t-ơng lai của đất n-ớc, là lực l-ợng nắm giữ tiền

đồ vận mệnh của dân tộc Lúc sinh thời, Chủ tịch Hồ chí Minh luôn dành những tình cảm đặc biệt, niềm tin t-ởng to lớn vào vai trò của thanh niên Trong di

chúc của mình Người còn căn dặn: ‚Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là việc làm rất quan trọng và cần thiết‛

Thực trạng biến đổi lối sống của thanh niên hiện nay đang trở thành nỗi

lo lắng bức xúc của toàn xã hội Các ph-ơng tiện thông tin đại chúng hàng ngày, hàng giờ đã và đang đăng tải nhiều bài viết, nhiều hình ảnh của thanh niên có lối sống sa đọa thiếu lý t-ởng, hoài bão, lẽ sống chân chính Vì vậy, về mặt lý luận đòi hỏi cần có sự nghiên cứu thực tiễn một cách tỷ mỉ có hệ thống nhằm phát hiện ra nguyên nhân của những tồn tại và định h-ớng những giải pháp cụ thể để xây dựng lối sống văn minh, hiện đại cho thanh niên Việt Nam nói riêng

và con ng-ời Việt Nam nói chung Đúng nh- tinh thần Đại đội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng đã khẳng định: ‚Chú trọng xây dựng nhân cách con ng-ời Việt Nam về lý t-ởng, trí tuệ, đạo đức, lối sống, thể chất, lòng tự tôn dân tộc, trách nhiệm xã hội, ý thức chấp hành pháp luật, nhất là trong thế hệ trẻ‛ [16, 126]1

Vấn đề lối sống thanh niên Việt Nam trở thành vấn đề hết sức nóng bỏng Thực tiễn đòi hỏi những ng-ời làm khoa học cần có sự nhìn nhận đánh giá một cách khách quan, nghiêm túc về thực trạng lối sống trong thanh niên tr-ớc khi xây dựng những chuẩn giá trị lối sống mới

Với những lý do đó tôi chọn Vấn đề lối sống của thanh niên Việt nam

hiện nay làm đề tài nghiên cứu trong luận văn thạc sĩ chuyên ngành triết học

của mình

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Vấn đề về lối sống của thanh niên Việt Nam hiện nay nhận đ-ợc sự quan tâm của nhiều tập thể và nhiều nhà khoa học trong n-ớc với những mức độ khác nhau Tiêu biểu có thể kể đến các công trình sau đây:

1 Từ đây trở đi số thứ nhất trong ngoặc vuông là số thứ tự của tài liệu trong danh mục tài liệu tham khảo, số thứ hai là trang của tài liệu

Công trình Về phát triển văn hóa và xây dựng con ng-ời trong thời kỳ

công nghiệp hóa, hiện đại hóa [33] do Phạm Minh Hạc và Nguyễn Khoa Điềm

chủ biên cùng tập thể tác giả thực hiện Trong công trình tập thể này xuất phát

từ góc tiếp cận văn hóa học, từ việc vạch ra những tiền đề lý luận thực tiễn hoạt

động văn hóa xã hội, nhóm tác giả đã khảo sát thực trạng văn hóa, đạo đức, lối sống trong các tầng lớp xã hội, đặc biệt là nhóm thanh niên, qua đó đề xuất một

số giải pháp để xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc

Tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn và Nguyễn Văn Huyên đồng chủ biên cuốn

sách Giá trị truyền thống tr-ớc thách thức của toàn cầu hóa [10] gồm các bài

viết đề cập đến vấn đề giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống trong điều kiện toàn cầu hóa hiện nay

Cũng bàn về lối sống nh-ng đề cập đến ở góc độ lý luận là cuốn sách Một

số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội [78] do Huỳnh Khái Vinh

chủ biên đã đề cập những vấn đề cơ bản của lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội, mối quan hệ giữa chúng với sự phát triển văn hóa và con ng-ời Ngoài ra, nhóm tác giả còn phân tích những ảnh h-ởng của nhân tố kinh tế, chính trị xã hội đến lối sống và việc kế thừa, phát huy nếp sống đạo đức, chuẩn giá trị xã hội; những ph-ơng h-ớng, giải pháp xây dựng lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội

Bàn về lối sống ở phạm vi hẹp hơn, Nguyễn Viết Chức chủ biên công

trình Xây dựng t- t-ởng, đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa ở thủ đô Hà Nội

trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất n-ớc [12] gồm các

bài tham luận của nhiều nhà nghiên cứu ở những góc độ khác nhau đã đề cập

đến tầm quan trọng và việc cần thiết của việc xây dựng t- t-ởng, đạo đức, lối sống ở thủ đô Hà Nội thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất n-ớc và hội nhập quốc tế

D-ới góc độ khái quát nhất, Thanh Lê với cuốn sách Lối sống xã hội chủ

nghĩa và xu thế toàn cầu hóa [47] đã phân tích cơ sở kinh tế - chính trị xã hội

của lối sống xã hội chủ nghĩa, đồng thời đề ra các việc cần làm để bảo vệ lối sống xã hội chủ nghĩa trong điều kiện toàn cầu hóa hiện nay Lê Nh- Hoa là ng-ời đã có nhiều công trình nghiên cứu mảng đề tài này Những vấn đề về nếp sống, lối sống đô thị, lối sống gia đình trong giai đoạn hiện nay là những nội

dung cốt lõi của quyển Bản sắc văn hóa trong lối sống hiện đại [37]

Trong tác phẩm Văn hóa - đạo đức mấy vấn đề lý luận và thực tiễn ở Việt

Nam [14], tác giả Thành Duy đã luận giải khá tỷ mỉ những tác động của cơ chế

thị tr-ờng đến văn hóa, đạo đức và lối sống của con ng-ời Việt Nam

Cũng theo đuổi vấn đề lối sống hiện nay ở Việt Nam, Đỗ Huy đã dành

nhiều tâm huyết với những công trình tiêu biểu nh- Nhận diện văn hóa Việt

Nam và sự biến đổi của nó trong thế kỷ XX [40], Xây dựng môi tr-ờng văn hóa ở n-ớc ta hiện nay nhìn từ góc độ xã hội học [38] Trong các công trình này tác

giả đã đi sâu vào trình bày vấn đề xây dựng lối sống dân tộc – hiện đại – nhân văn trong môi tr-ờng văn hóa nói chung và môi tr-ờng văn hóa Việt Nam nói riêng

Ngoài ra, trong thời gian gần đây trong các luận án tiến sĩ của mình nhiều nghiên cứu sinh cũng quan tâm bàn đến lối sống Việt Nam trong bối cảnh toàn

cầu hóa hiện nay Tiêu biểu là các công trình: Nguyễn Văn Lý với Kế thừa và

đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống trong quá trình chuyển sang cơ chế thị tr-ờng ở Việt Nam hiện nay [51]; Võ Văn thắng với đề tài Kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống dân tộc trong việc xây dựng lối sống dân tộc ở n-ớc ta hiện nay [68]

Nhìn chung các công trình trên, ở nhiều ph-ơng diện và góc độ nghiên cứu khác nhau cũng đóng góp những phần không nhỏ cho việc tìm hiểu vấn đề lối sống hiện nay trong xã hội Việt Nam Tuy nhiên vấn đề lối sống của thanh

niên là vấn đề th-ờng xuyên biến đổi và phức tạp đòi hỏi cần có sự nghiên cứu thêm

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích khái niệm, vai trò, những yếu tố tác động và thực trạng lối sống của thanh niên Việt Nam hiện nay, luận văn đề xuất ph-ơng h-ớng và một số giải pháp nhằm xây dựng lối sống mới cho thanh niên

* Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ khái niệm lối sống, vai trò của lối sống thanh niên đối với sự phát triển xã hội, những yếu tố tác động đến lối sống thanh niên Việt Nam hiện nay

- Khảo sát thực trạng lối sống thanh niên Việt Nam hiện nay

- Đề xuất ph-ơng h-ớng và một số giải pháp xây dựng lối sống văn minh

- hiện đại cho thanh niên Việt Nam

4 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu

Đề tài này tập trung nghiên cứu vấn đề lối sống thanh niên trong giai

đoạn hiện nay Vì sử dụng tiếp cận triết học về lối sống của một bộ phận dân c- trong xã hội, nên đề tài chỉ dừng lại ở mức độ khái quát chung những yêu cầu của lối sống mới; thực trạng lối sống thanh niên trong điều kiện phát triển kinh

tế thị tr-ờng và toàn cầu hóa từ sau năm 2000 đến nay, từ đó đề xuất một số giải pháp cụ thể nhằm xây dựng lối sống thanh niên

5 Cơ sở lý luận và ph-ơng pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luận của luận văn là quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, T- t-ởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về đạo đức, lối sống Ngoài ra luận

văn còn có tham khảo các tài liệu của các nhà khoa học trong n-ớc đã nghiên cứu về lối sống trong thời gian qua

5.2 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng ph-ơng pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; ph-ơng pháp kết hợp lịch sử và lôgic, phân tích và tổng hợp, so sánh và hệ thống hóa, ph-ơng pháp thống nhất giữa lý luận và thực tiễn

6 Đóng góp mới của luận văn

- Chỉ ra những mặt tích cực và hạn chế của lối sống thanh niên Việt Nam trong điều kiện hiện nay một cách có hệ thống

- Luận văn đề xuất một số giải pháp mang tính khả thi trong việc xây dựng lối sống cho thanh niên trong điều kiện lịch sử mới hiện nay

7 ý nghĩa của luận văn

Luận văn có đề cập đến một số vấn đề lý luận và thực tiễn về lối sống của thanh niên Việt Nam hiện nay Kết quả của luận văn có thể trở thành tài liệu tham khảo cho các tổ chức chính trị – xã hội, các giáo viên, học sinh và sinh viên

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo luận văn gồm:

2 ch-ơng, 6 tiết

Ch-ơng 1: Lối sống thanh niên Việt Nam: vai trò và những yếu tố tác

động

Ch-ơng 2: Thực trạng và một số ph-ơng h-ớng, giải pháp xây dựng lối

sôngs thanh niên Việt Nam hiện nay

Ch-ơng 1

Lối sống thanh niên Việt Nam: Vai trò và những

yếu tố tác động 1.1 Khái niệm lối sống

1.1.1 Một số quan niệm tiêu biểu về lối sống

Trong hệ từ vựng dân tộc Việt Nam tr-ớc năm 1945 ch-a có thuật ngữ

‚lối sống‛ Trong khoảng nửa đầu thế kỷ XX, các khái niệm ‚phong hóa‛,

‚phong tục‛ còn được sử dụng một cách phổ biến Khái niệm phong hóa vừa phản ánh sự bền vững của phong tục, tập quán, vừa chỉ rõ mức độ thấm đ-ợm tinh tế của giáo dục và văn hóa dân tộc trong muôn mặt đời th-ờng Khái niệm phong tục, tập quán là nếp sống đã đ-ợc định hình (định l-ợng và định tính) thành thói quen lâu đời ăn sâu bén rễ trong các quan hệ gia đình, làng xã Nếp sống không chỉ là sự kế thừa có tính bản năng tự phát của phong tục tập quán cổ truyền mà còn bao gồm những hoạt động sống hiện tại của con ng-ời, thành nếp cảm, nếp nghĩ t-ơng đối ổn định trong ứng xử với tự nhiên, xã hội và với chính bản thân mình Trong khi đó, lối sống ngoài bộ phận ổn định là nếp sống thì còn bao gồm cả những hoạt động hiện tại ch-a ổn định của con ng-ời

Có thể nói, thuật ngữ lối sống xuất hiện nh- là kết quả của quá trình cải biến xã hội nói chung và xây dựng đời sống văn hóa nói riêng Tuy nhiên, khi vấn đề lối sống trở thành đối t-ợng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội

và nhân văn khác nhau thì nội dung của khái niệm ‚lối sống‛ vẫn hoàn toàn ch-a tìm đ-ợc những t- t-ởng thống nhất

Vào các thập niên 60 - 80 của thế kỷ XX, giới nghiên cứu Liên Xô và các n-ớc xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu đã đ-a ra khoảng 50 định nghĩa khác nhau tiêu biểu về lối sống Các định nghĩa này mặc dù khai thác ‚lối sống‛ ở những góc độ khác nhau, nh-ng nhìn chung có thể quy về thành ba khuynh h-ớng:

Khuynh h-ớng 1: Xem khái niệm lối sống nh- một khái niệm bao quát

nhiều yếu tố liên quan đến cuộc sống của con ng-ời nói riêng và của toàn xã hội nói chung nh-: Các hình thức hoạt động, các quan hệ xã hội, các hành vi G.Glezerman (Liên Xô) Cho rằng: Lối sống là tổng hòa những nét cơ bản, nói lên những đặc điểm của các hoạt động sống của xã hội, dân tộc, giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong một hình thái kinh tế - xã hội nhất định‛ [trích theo 28,18]

Khuynh h-ớng thứ 2: Tập trung vào nền tảng của lối sống coi đó là điều

kiện vật chất quy định sự tồn tại của con ng-ời Những định nghĩa này thiên về

đề cao vai trò của mức sống Chẳng hạn, Z Dunốp (Hunggari) cho rằng: ‚Lối sống tr-ớc hết là những điều kiện trong đó con ng-ời tự tái sản xuất về mặt sinh học cũng nh- về mặt xã hội Đó là toàn bộ những hình thức hành vi hàng ngày,

ổn định và điển hình của con ng-ời‛ [trích theo 78, 19]

Khuynh h-ớng thứ 3: Quan niệm về lối sống nh- là một phạm trù xã hội

học chỉ sự thống nhất hữu cơ giữa các hình thức hoạt động sống và những điều kiện quan trọng nhất của cá nhân hay xã hội A.P Butencô, một chuyên gia nghiên cứu về lối sống của Liên Xô tr-ớc đây đã hoàn toàn tán thành quan điểm này

Các quan điểm trên đây ít nhiều còn mang tính phiến diện, bởi vì vẫn ch-a làm rõ đ-ợc mối quan hệ giữa chủ thể và khách thể và nh- vậy làm giảm vai trò quan trọng vốn có của nền tảng xã hội đối với ý thức và hành động, lẽ sống và mức sống của con ng-ời

ở Việt Nam, khái niệm ‚lối sống‛ đ-ợc diễn đạt bằng một danh từ ghép

‚Lối‛ là lề lối, thể thức, kiểu cách, ph-ơng thức ‚Sống‛ là sinh họat, là quá trình hoạt động sinh học của con ng-ời và xã hội Tuy nhiên những khoa học khác nhau lại xem xét khái niệm lối sống ở những khía cạnh và góc độ khác nhau

Nhận thức đ-ợc tầm quan trọng của vấn đề lối sống, các đề tài nghiên cứu cấp nhà n-ớc cũng đã tập trung nghiên cứu vấn đề này Đề tài nghiên cứu cấp Nhà n-ớc KX 06 - 13 trong Báo cáo tổng kết ch-ơng trình KX-06 (1991-1995) đã định nghĩa : ‚Lối sống, trong chừng mực nhất định, là cách ứng xử của những con ng-ời cụ thể, những điều kiện hoàn cảnh cụ thể của môi tr-ờng sống Môi tr-ờng là cái khách quan, là điều kiện khách quan trực tiếp tác động

và ảnh h-ởng đến lối sống của con ng-ời, lối sống của nhóm xã hội và của cộng

đồng dân cư‛ Định nghĩa này cho thấy lối sống có quan hệ trực tiếp với môi tr-ờng sống và chịu sự quy định của nó, đồng thời tiếp cận lối sống nh- là một ph-ơng thức hoạt động thực tiễn của con ng-ời và do vậy, nó có -u thế là làm nổi bật lên đ-ợc mối quan hệ mang tính biện chứng giữa lối sống với môi tr-ờng

Trên cơ sở quan niệm duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác- Lênin về lối sống, hiện nay ở Việt Nam đã có nhiều học giả đ-a ra các định nghĩa khác nhau

về lối sống GS Vũ Khiêu trong tác phẩm Văn hóa Việt Nam, xã hội và con

ng-ời đã đ-a ra một quan niệm về lối sống rất rộng Tác giả viết: ‚Lối sống là

phạm trù xã hội, khái quát toàn bộ hoạt động của các dân tộc, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế – xã hội nhất định

và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: Trong lao động và h-ởng thụ, trong quan hệ giữa ng-ời với ng-ời, trong sinh hoạt tinh thần và văn hóa‛ [43, 514]

Còn ở một định nghĩa khác, thì tác giả Thanh Lê lại nêu rõ những đặc tr-ng cụ thể của lối sống trong các hoạt động sống của con người, đó là: ‚Nói

đến ‚lối sống‛ là nói rõ con người sống như thế nào, để làm gì, họ làm những gì, cuộc sống của họ chứa đựng những hành vi nào Vì thế, thực chất lối sống không chỉ bao quát những điều kiện sống mà là toàn bộ những hình thức hoạt

động sống của con ng-ời trong quá trình sản xuất của cải vật chất và tinh thần cũng nh- trong các lĩnh vực xã hội - chính trị và gia đình - sinh hoạt‛ [46, 109]

ở một cách nhìn khác, tác giả Nguyễn Văn Huyên lại xem xét lối sống bao gồm toàn bộ các hoạt động, hành vi ứng xử mang tính ng-ời của mỗi chủ thể sống Tác giả khẳng định: ‚Lối sống là tổ hợp toàn bộ các mô hình, cách thức và phong thái sống của con ng-ời thể hiện trong mọi ph-ơng thức cũng nh- lĩnh vực hoạt động, từ sản xuất, tiêu dùng, sinh hoạt đến thái độ hành vi, cách t- duy, lối ứng xử giữa con ng-ời với con ng-ời, giữa chủ thể với đối t-ợng, giữa

điều kiện với ph-ơng tiện và mục đích sống‛ [41, 29]

Nh- vậy, có thể thấy mặc dù các quan điểm trên có những nét khác nhau khá lớn về tiểu tiết, song ý kiến chung nhất của tất cả các nhà khoa học về lối sống là xem xét lối sống thể hiện ở tất cả các lĩnh vực hoạt động sống cơ bản của con ng-ời, từ lao động, hoạt động chính trị – xã hội, đến sinh hoạt văn hóa tinh thần

Trong các Văn kiện của Đại hội Đảng cộng sản Việt Nam, khái niệm lối sống đ-ợc đề cập đầu tiên trong Văn kiện Đại hội toàn quốc lần thứ VI Ban chấp hành Trung -ơng Đảng Trong các kỳ đại hội sau đó, Đảng ta đều đề cập nhiều đến vấn đề lối sống Quan tâm sâu sắc đến vấn đề lối sống, Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm, Ban chấp hành Trung -ơng Đảng khóa VIII đã nhấn mạnh, ở n-ớc ta hiện nay ‚Tệ sùng bái nước ngoài, coi thường những giá trị dân tộc, chạy theo lối sống thực dụng Nghiêm trọng hơn là sự suy thoái về đạo đức,

lối sống ở một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên trong đó có cả cán bộ có

chức có quyền‛ [20, 160-161] Tiêu biểu hơn là ở Hội nghị lần thứ m-ời, Ban chấp hành Trung -ơng khóa IX, Đảng ta đã đề cập tới 17 lần khái niệm lối sống

Có thể nói, lối sống là khái niệm chỉ ph-ơng thức sống của những con ng-ời hiện thực Nghĩa là nó luôn gắn liền với những chủ thể nhất định và chịu

sự quy định của các điều kiện chủ quan, khách quan của chủ thể

Mặt khách quan là điều kiện sống của con ng-ời, trong đó bao gồm những đặc điểm của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định mà cốt lõi là

ph-ơng thức sản xuất Theo cách nói của C Mác và Ph Ăngghen, ph-ơng thức

mà con ng-ời sản xuất ra những t- liệu sinh hoạt không chỉ đơn thuần là sự ‚tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác‛ của họ, mà đó còn là một ‚hình thức nhất định của sự biểu hiện đời sống‛ của họ Mác và Ăngghen khẳng định: ‚Không nên nghiên cứu ph-ơng thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác của các cá nhân Mà hơn thế nữa, nó là một ph-ơng thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức hoạt động nhất

định của hoạt động sống của họ, một ph-ơng thức sinh sống nhất định của họ‛ [53, 30]

Lối sống chịu sự quy định của ph-ơng thức sản xuất xã hội và toàn bộ những điều kiện sống của con ng-ời Tuy nhiên, lối sống không phải là sản phẩm thụ động của mối quan hệ giữa lực l-ợng sản xuất và quan hệ sản xuất Bởi một điều giản đơn rằng, ngoài hoạt động chính trị, văn hóa xã hội và các sinh hoạt cá nhân trong cuộc sống th-ờng nhật… thì phạm vi của lối sống có thể t-ơng ứng với phạm vi của hình thái kinh tế xã hội

Hình thái kinh tế - xã hội gắn với hoạt động mọi mặt của con ng-ời, song

đó là một hiện thực khách quan, không phụ thuộc vào ý thức và tình cảm chủ quan của con ng-ời Còn lối sống là sự khúc xạ hình thái kinh tế – xã hội trong nhận thức và tình cảm, trong thái độ và động cơ hoạt động xã hội, tổ chức đời sống và sinh hoạt cá nhân của con ng-ời Lối sống do đó có tính độc lập t-ơng

đối so với sự phát triển của ph-ơng thức sản xuất Lối sống là kết quả của quá trình hoạt động và tổ chức của con ng-ời nhằm thích ứng và biến đổi hoàn cảnh sống, trong đó con ng-ời vừa là sản phẩm của hoàn cảnh vừa là chủ thể sáng tạo

ra hoàn cảnh sống của chính mình Mác và Ăngghen đã từng khái quát rằng:

‚Hoạt động sống của họ nh- thế nào thì họ là nh- thế ấy Do đó họ là nh- thế nào, điều đó ăn khớp với sản xuất của họ, với cái mà họ sản xuất ra cũng nh- với cách mà họ sản xuất Do đó những cá nhân là nh- thế nào, điều đó phụ thuộc vào những điều kiện vật chất của sự sản xuất của họ‛ [53, 30]

Mặt chủ quan của lối sống là ý thức của con ng-ời trong sự lựa chọn cho mình một lối sống, dựa trên cơ sở một lẽ sống, một thái độ sống cụ thể, những mục tiêu mà con ng-ời đặt ra Mặt chủ quan này phụ thuộc rất nhiều vào nền văn hóa, vào thế giới quan, lý t-ởng sống mà cá nhân tiếp thu đ-ợc Nó làm cho lối sống trở thành tự giác, v-ơn đến các giá trị, làm nên ý nghĩa của cuộc sống Chính mặt chủ quan này đã góp phần làm cho lối sống của các cá nhân, các tầng lớp, các giai cấp… có sự khác nhau dẫu trong cùng một ph-ơng thức sản xuất và cùng những điều kiện sống Lối sống đ-ợc hình thành một cách khách quan ở bên trong một xã hội, một giai cấp hay một tập đoàn ng-ời nào đó Đối với nhiều ng-ời, khái niệm lối sống mang tính linh hoạt và cơ động cao vì nó liên quan đến hoạt động sống của mỗi cá nhân Bất cứ cá nhân nào cũng đều có những nét riêng về tâm lý, tính cách, thế giới quan Vì thế lối sống của các cá nhân trong xã hội vô cùng phong phú, đa dạng, nhiều sắc thái khác nhau Từ

đây dẫn đến quan niệm cho rằng, lối sống là cái xã hội thẩm thấu vào trong cái cá nhân

Lối sống là một hiện t-ợng bao gồm nhiều thành tố Tính chất và trình độ phát triển của những năng lực con ng-ời với t- cách lực l-ợng sản xuất - kẻ sáng tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần, một cá thể xã hội chính là tiêu điểm hội tụ những điều kiện hoạt động sống của con ng-ời trong một hoạt động xã hội nhất định Tính chất và trình độ phát triển của những năng lực hoàn toàn không phải là việc riêng của con ng-ời, đó là sản phẩm của một chế độ xã hội Mác đã từng tiên đoán rằng, trong xã hội cộng sản, th-ớc đo chủ yếu của sự giàu có sẽ là bản thân con ng-ời và sự phát triển năng lực của nó Nói đến trình

độ phát triển năng lực của con ng-ời, thì tr-ớc hết phải nói đến năng lực lao

động của họ, năng lực hoạt động theo một loại lao động nhất định

Lao động là lĩnh vực hoạt động cơ bản đầu tiên và chủ yếu của con ng-ời Lao động thể hiện là ph-ơng thức sinh sống quan trọng nhất Tính chất và trình

độ của lao động quy định mối quan hệ giữa con ng-ời với tự nhiên và xã hội

Lao động còn là cội nguồn của tất cả những của cải vật chất và tinh thần nhằm thỏa mãn nhu cầu ngày càng tăng tiến của bản thân con ng-ời Tính đa dạng của những nhu cầu và của các ph-ơng thức thỏa mãn chúng phát triển theo sự phát triển của sản xuất và phân công lao động xã hội Tính đa dạng của những động cơ bên trong của con ng-ời trong việc lựa chọn ph-ơng thức thỏa mãn nhu cầu th-ờng phù hợp với tính đa dạng của các nhu cầu Nhu cầu đ-ợc hình thành ở con ng-ời nh- một động cơ hành vi, bắt buộc nó phải hành động và theo đuổi những mục đích nhất định Về mặt hình thức nhu cầu mang tính tinh thần nên

nó trở thành một yếu tố của ý thức xã hội và nó có thể tồn tại khá lâu dài d-ới hình thức truyền thống, tập quán… những truyền thống ấy đ-ợc cố định trong lối sống và trở thành một đặc tr-ng của nó Nội dung của lối sống thể hiện ở hệ thống các giá trị của đời sống, ở những nguyên tắc và quy tắc hành động của con ng-ời, có tính chất điển hình cho một xã hội, một giai cấp, tầng lớp nhất

định

Bên cạnh lao động, lối sống còn đ-ợc thể hiện ra trong những lĩnh vực hoạt động khác của con ng-ời nh- sinh hoạt hàng ngày, hoạt động chính trị – xã hội, hoạt động giáo dục, hoạt động trong lĩnh vực văn hóa tinh thần, trong sử dụng thời gian nhàn rỗi, những quan hệ qua lại giữa ng-ời với ng-ời tiêu biểu cho một xã hội nhất định, những tập quán và những quy tắc xử thế đã ăn sâu bén

rễ vào trong đời sống hàng ngày

Tính chất của những hoạt động khác nhau của lối sống không phải là vĩnh viễn bất biến mà nó biến đổi theo từng nấc thang phát triển của xã hội Điều này góp phần làm nên sự khác nhau căn bản giữa các lối sống, trong khi không loại trừ một số những nét chung, chẳng hạn, trong các hình thức tổ chức hoạt động lao động, trong các kiểu nhà ở, trong các ph-ơng tiện thông tin liên lạc

1.1.2 Một số đặc điểm và bản chất của lối sống

Từ việc tổng quan các quan niệm nêu trên, có thể thấy lối sống bao quát các lớp đối t-ợng tạo quan hệ tích cực của con ng-ời với tự nhiên và xã hội, các

điều kiện sống của con ng-ời trong những hoàn cảnh lịch sử d-ới sự ảnh h-ởng của một hình thái kinh tế xã hội nhất định Do tính chỉnh thể và tính khái quát nhiều lĩnh vực của cuộc sống mà các khoa học xã hội và nhân văn đã có những cách tiếp cận khác nhau đến các lĩnh vực cận lối sống Để rút ra những đặc điểm của ‚lối sống‛ và nêu một cách hiểu khả dĩ chấp nhận được về ‚lối sống‛, luận văn sẽ tiếp tục khảo sát một số hiện t-ợng xã hội gần gũi với nó

Lẽ sống là thuật ngữ triết học, đạo đức học, tâm lý học phản ánh mặt ý

thức của lối sống Nó chính là sự lựa chọn chủ quan của con ng-ời về lối sống

Sự lựa chọn này thể hiện sự khẳng định của cá nhân hay một dân tộc đối với lối sống Tuy nhiên, không phải lẽ sống hoàn toàn không bị quy định bởi yếu tố khách quan (hoàn cảnh sống, chế độ kinh tế, chính trị, xã hội…) Lẽ sống có chức năng định h-ớng cho lối sống, bởi nó nh- là thế giới quan, nhân sinh quan của con ng-ời Vai trò của lẽ sống đối với lối sống giống nh- sự định h-ớng dẫn dắt các cá nhân điều chỉnh hành vi của mình vì hạnh phúc của cá nhân và cộng

đồng xã hội Một con ng-ời có lẽ sống đúng đắn sẽ góp phần hình thành lối

sống đẹp Vì thế có thể nói rằng, lẽ sống là mặt lý t-ởng của lối sống, là nhân

lõi của lối sống

Mức sống là một thuật ngữ kinh tế - xã hội để đánh giá mặt vật chất của

lối sống dựa trên chỉ số về sự đáp ứng các nhu cầu vật chất và tinh thần của cộng

đồng Thông th-ờng, mức sống phản ánh trình độ của nền sản xuất vật chất trong những điều kiện lịch sử nhất định Những chỉ báo của mức sống là hệ quả của sự phát triển của công cụ lao động, của năng suất lao động Mức sống đ-ợc nâng cao là điều kiện vật chất cần thiết và có tính khách quan để cải thiện lối sống Tuy nhiên, không thể đồng nhất mức sống với lối sống Không phải hễ khi mức sống thay đổi thì lối sống biến đổi, bởi lẽ mức sống không phải là điều kiện duy nhất của lối sống Tuy nhiên trong khuôn khổ của một lối sống, không thể xem mức sống nh- là một cái gì đó ở bên ngoài lối sống, mà phải coi đó là cơ sở vật chất của lối sống Khi điều kiện vật chất và tinh thần đ-ợc cải thiện thì đó là

nhân tố thuận lợi để xây dựng một lối sống văn minh, hiện đại Nh-ng không phải mức sống đ-ợc nâng cao thì lối sống cũng nâng cao Thực tiễn cho thấy, có tr-ờng hợp mức sống ngang nhau nh-ng lối sống lại khác nhau Thậm chí, có những ng-ời có mức sống cao hơn so với những ng-ời khác song lại có một lối sống đáng khinh và cần bị phê phán Ng-ợc lại, có những ng-ời còn sống trong tình trạng khó khăn thiếu thốn vô cùng về mặt vật chất và tinh thần nh-ng nhân phẩm của họ lại đáng để cho ng-ời ta phải khâm phục Do vậy, nếu đồng nhất lối sống với mức sống thì đó lại là điều sai lầm Biểu hiện của sai lầm này trong cuộc sống là tuyệt đối hóa nhu cầu vật chất, chạy theo lối sống tiêu dùng, lối sống thực dụng, xem th-ờng đời sống tinh thần, xem th-ờng yếu tố chính trị trong đời sống xã hội Cho nên có thể nói, mức sống và lối sống là những khái niệm khác nhau về bản chất, song chúng lại tồn tại trong mối quan hệ mật thiết với nhau Sống đẹp, cơ bản không phải là sống đầy đủ mà là sống có ý nghĩa d-ới sự dẫn dắt của những lẽ sống cao đẹp

Nếp sống là những quy -ớc đ-ợc lặp đi, lặp lại trở thành một thói quen

trong sinh hoạt, phong tục, tập quán, hành vi đạo đức Nói đến nếp sống là nói

đến mặt ổn định của lối sống Lối sống là hệ thống những hành vi của con ng-ời trong lao động cũng nh- trong các quan hệ xã hội khác Những hành vi đ-ợc lặp

đi lặp lại nhiều lần thành một quy định, một nền nếp, một thói quen, phong tục, tập quán, lễ nghi… đ-ợc gọi là nếp sống Những hành vi không lặp lại thì không gọi là nếp sống GS Vũ Khiêu quan niệm: ‚Nếp sống là toàn bộ những thói quen đã trở thành nếp trong sản xuất, chiến đấu, trong mọi quan hệ xã hội và trong sinh hoạt riêng t- của mỗi con ng-ời Những thói quen ấy còn đ-ợc gọi là tập quán‛ [ 43, 135]

Nếp sống là sự biểu hiện sinh động cụ thể của lối sống, do đó nó không phải là cái bất biến vĩnh hằng, nghĩa là nó vẫn biến đổi Nh-ng chỉ khi nếp sống thay đổi đến một chừng mực nhất định thì lối sống mới thay đổi theo Điều này cho thấy, nếp sống và lối sống không phải là một nh-ng nó lại tồn tại không

tách rời nhau Đảng ta cũng đã từng khẳng định sự khác nhau này: ‚Kiên trì xây dựng nếp sống mới lành mạnh, khoa học, tiết kiệm và giản dị; bảo vệ các giá trị tinh thần Kiên quyết bài trừ hủ tục, mê tín dị đoan; tiếp tục đấu tranh quét sạch văn hóa thực dân mới và ảnh h-ởng các loại văn hóa phản động đồi trụy khác Tất cả những việc làm đó nhằm làm cho t- t-ởng, tình cảm lối sống mới thật sự chiếm -u thế trong đời sống nhân dân‛ [16, 100-101]

Tiếp đó, Nghị quyết Hội nghị lần năm Ban chấp hành Trung -ơng Đảng khóa VIII nhấn mạnh: ‚Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa, tôn trọng kỷ c-ơng, phép n-ớc, quy -ớc của cộng đồng,

có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái‛ [19, 59]

Phong cách sống là thuật ngữ tâm lý - xã hội dùng để chỉ thái độ, hành vi

ứng xử và định h-ớng giá trị trong đời sống hàng ngày của cá nhân và các nhóm xã hội Phong cách sống chính là hình thức biểu hiện của lối sống trong sinh hoạt, trong các hoạt động xã hội của cá nhân, của các nhóm xã hội GS Đỗ Huy cho rằng: ‚Phong cách sống chỉ rõ thái độ và cách thức sống, cách thức lao động cách thức quản lý sản xuất và quản lý đô thị‛ [38, 200] Phong cách sống chỉ rõ tính chất chủ quan của việc thực hiện các hành động sống Nó không phụ thuộc hoàn toàn vào mức sống hay chất l-ợng sống của con ng-ời

Nh- vậy, qua tìm hiểu các khái niệm có liên quan chúng ta nhận thấy khái niệm lối sống d-ờng nh- đóng vai trò trung tâm Trong đó, mặt ý thức

của lối sống hình thành lẽ sống, mặt ổn định của lối sống làm thành nếp sống, mức sống biểu hiện mặt trình độ của lối sống, và sự riêng biệt độc đáo của lối sống mỗi cá nhân thể hiện ở phong cách sống Chính vì vậy, khi đề cập đến lối sống chúng ta không thể xem nó nh- là một phạm trù độc lập thuần túy bên cạnh các khái niệm khác

Từ những quan niệm tiêu biểu về lối sống và các khái niệm liên quan có thể đi đến khái quát một số những đặc điểm cơ bản của lối sống nh- sau:

Thứ nhất, lối sống là tổng hòa các hoạt động sống ổn định của con ng-ời

gắn liền với dân tộc, giai cấp, nhóm xã hội và cá nhân trong cộng đồng

Thứ hai, lối sống chịu sự quy định của ph-ơng thức sản xuất và các điều

kiện sống của con ng-ời

Thứ ba, đặc tr-ng bản chất của lối sống trong toàn bộ hoạt động sống là

lao động sản xuất, bởi nó là hoạt động có tính chất nền tảng, có tính ng-ời trong việc sáng tạo ra các giá trị vật chất và tinh thần

Thứ t-, lối sống là một thực thể xã hội với hệ thống những chuẩn mực xã

hội của một cộng đồng nhất định mà các cá nhân phải tuân theo

Nh- vậy, có thể nói, lối sống là những dạng hoạt động xã hội đã ổn định,

đã trở thành nếp cảm, nếp nghĩ, nếp lao động, công tác và sinh hoạt theo một bảng giá trị xã hội nhất định và có tính ng-ời của những cá nhân - thành viên tích cực của xã hội, biết đau khổ, cảm giác, suy nghĩ và hành động nh- những con ng-ời trong sự thống nhất của các điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định Là sự tổng hòa những tính chất cơ bản của các mối quan hệ vật chất

và tinh thần, cá nhân và xã hội, dân tộc và quốc tế Cho nên, các đặc điểm của lối sống thể hiện qua tất cả các hoạt động của con ng-ời trong phạm vi một hình thái kinh tế - xã hội Tuy nhiên, đặc tr-ng bản chất của lối sống thì trực tiếp gắn liền với hệ thống giá trị tinh thần - văn hóa

1.2 Vai trò của lối sống thanh niên trong sự phát triển xã hội

1.2.1 Thanh niên và những đặc điểm cơ bản của thanh niên

ở n-ớc ta cho đến nay ch-a có một công trình nào nghiên cứu về độ tuổi thanh niên để có thể đ-a ra những dữ liệu khoa học vững chắc xác định lứa tuổi thanh niên Việt Nam Song nếu xét theo quá trình phát triển sinh học, tâm lý và xã hội trong sự thống nhất của chúng, có thể nói rằng lứa tuổi thanh niên của ng-ời Việt Nam muộn hơn so với ở các n-ớc phát triển Điều lệ Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh quy định kết nạp đoàn viên từ những thanh niên 16

tuổi và quy định tuổi tr-ởng thành đoàn là 30 tuổi Nói chung, nếu tiếp cận thanh niên từ góc độ xã hội học - dân c-, vẫn cho kết quả, thanh niên là một bộ phận phức hợp của một quốc gia dân tộc bao gồm mọi cá thể trong độ tuổi từ 16

đến 30 Nh- vậy, những quy định của Đoàn về lứa tuổi đoàn viên cũng có thể coi là trùng hợp với lứa tuổi thanh niên

Bộ phận dân c- đ-ợc gọi là thanh niên này đ-ợc phân biệt một cách t-ơng

đối với các bộ phận dân c- khác của quốc gia, dân tộc ấy trên một tiêu chí duy nhất là giới hạn độ tuổi Thanh niên là lứa tuổi đẹp nhất của cuộc đời, là nhóm xã hội tuyệt vời và linh hoạt, năng động nhất của nhân loại Nếu sử dụng thuật ngữ ‚nhóm xã hội‛ để chỉ tập hợp xã hội - dân c- thanh niên thì có thể thấy, nhóm này có đ-ờng ranh giới rất mong manh, bởi lẽ các thành viên của nhóm liên tục vào ở đầu này và ra ở đầu kia do quy luật vận động tự nhiên sinh học của con ng-ời Điều đó cho thấy, thanh niên là nhóm xã hội - dân cư ‚động‛ luôn luôn biến đổi Thậm chí ngay đến độ tuổi đ-ợc coi là thanh niên cũng đ-ợc quan niệm khác nhau ở các quốc gia, các giai đoạn phát triển lịch sử xã hội khác nhau Song, cũng do tính đặc thù này mà thanh niên luôn là chủ thể chuyển tải liên tục các giá trị liên hệ, nh-ng mặt khác nó rất khó xác lập cho mình những giá trị xác định có thể tạo nên một bản sắc nhóm bền vững

Thanh niên cũng đ-ợc xem xét là một nhóm xã hội - nhân khẩu đặc thù

đan xen bởi cơ cấu xã hội, giai tầng, nghề nghiệp và các quan hệ xã hội thống nhất Đồng thời thanh niên cũng chịu sự tác động của các quan hệ kinh tế, xã hội và các hệ quan điểm chính trị, t- t-ởng của các giai cấp, tầng lớp trong xã hội th-ờng chi phối lấn át bản tính của thanh niên

ở một cách tiếp cận khác thì thanh niên đ-ợc xem là một bộ phận quan trọng của xã hội, dân tộc, và vấn đề thanh niên th-ờng đ-ợc đặt vào tâm điểm những bức xúc nhất của xã hội đòi hỏi phải đ-ợc chăm lo giải quyết để phát triển Nhắc đến thanh niên là nhắc đến một lực l-ợng xã hội đ-ợc giao phó cho những trọng trách hết sức nặng nề, thậm chí họ còn phải gánh trên vai cả sinh

mạng của một quốc gia dân tộc Đối với n-ớc ta, từ x-a đến nay thanh niên luôn

là lực l-ợng xung kích, cách mạng, đi đầu đột phá trong những nhiệm vụ mang tính b-ớc ngoặt của lịch sử

Vị trí, vai trò của thanh niên đối với xã hội đ-ợc quyết định bởi chính những đặc điểm riêng có của thanh niên Nét tiêu biểu chung nhất của thanh niên chính là tuổi trẻ Trong cuộc đời của mỗi con ng-ời thì tuổi thanh niên có ý nghĩa vô cùng quan trọng Xét từ góc độ tâm - sinh lý, đây là giai đoạn có sự thay đổi v-ợt bậc của con ng-ời, từ một đứa trẻ trở thành một ng-ời tr-ởng thành với sự hoàn thiện cơ thể về mặt sinh học và những chuyển biến về mặt tâm - sinh lý - tình cảm Xét từ góc độ ‚con người xã hội‛ thì độ tuổi thanh niên chính là giai đoạn mỗi con ng-ời đang chuẩn bị hành trang cho toàn bộ cuộc đời mình từ học vấn, nghề nghiệp, thử nghiệm và lựa chọn văn hóa, kinh nghiệm, lối sống trên cơ sở định hình dần hệ giá trị riêng Thanh niên cũng là ng-ời có đủ năng lực nhận thức và giải quyết những vấn đề mà cuộc sống đặt ra Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã khẳng định đặc điểm nổi bật của thanh niên Người viết: ‚Một năm khởi đầu từ mùa xuân, một đời khởi đầu từ tuổi trẻ Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội‛ [59, 167]

Tuổi trẻ là thời kỳ đẹp nhất, sống động nhất nh- mùa xuân trăm hoa đua

nở, tràn đầy nhựa sống Vì thế, thanh niên là nhóm xã hội - dân c- có sứ mệnh

đón nhận sự ‚trao truyền‛ giá trị, bàn giao nhiệm vụ, sự ủy thác trách nhiệm, là nơi các thế hệ đi tr-ớc gửi gắm niềm tin Vì vậy, trong mọi giai đoạn phát triển của xã hội thanh niên luôn đ-ợc xem là r-ờng cột của đất n-ớc, t-ơng lai của dân tộc và hạnh phúc của mỗi gia đình Thanh niên là lớp ng-ời có thể lực c-ờng tráng, năng lực sáng tạo, ý chí kiên c-ờng dũng cảm trong hoạt động lao

động sản xuất và đấu tranh cách mạng Thanh niên cũng là lớp ng-ời có nhiều hoài bão -ớc mơ giàu nghị lực, luôn khát khao với lý t-ởng đẹp đẽ, dám xả thân vì nghĩa lớn và có lòng vị tha sâu sắc Thanh niên là lớp ng-ời có khả năng tiềm tàng trong việc thực hiện lý t-ởng, niềm tin vào mục tiêu cao quý của xã hội, có

khả năng nhanh nhạy nắm bắt cái mới, cái đẹp, cái tiến bộ mà ít chịu ảnh h-ởng của những thành kiến quá khứ Nếu biết định h-ớng, động viên đúng mức thì thanh niên sẽ say s-a với lý t-ởng, sống có tình cảm, lý trí, phát huy tài năng và tính sáng tạo, sẵn sàng hy sinh vì nghĩa lớn Song điều đó cũng có thể bị đảo ng-ợc khi thanh niên không đ-ợc chuẩn bị chu đáo để tiếp nhận sự bàn giao sứ mệnh kế tục của các thế hệ đi tr-ớc thì số phận của toàn bộ quốc gia dân tộc sẽ

bị đe dọa nghiêm trọng Trên thực tế, ‚giữa thế hệ già‛ và ‚thế hệ trẻ‛ luôn xảy

ra những sự xung đột mâu thuẫn đôi khi là khá gay gắt khi bàn giao trách nhiệm giữa hai thế hệ Những ng-ời đi tr-ớc là những ng-ời giàu kinh nghiệm sống, từng trải song hạn chế của họ chính là thái độ bảo thủ thiếu thiện chí đối với cái mới, cái tiến bộ Vì thế khi nh-ờng vị trí trách nhiệm xã hội cho thanh niên thì bản thân họ luôn lo lắng cho sự đổ vỡ, lệch chuẩn các giá trị Về phía thanh niên, họ luôn ý thức rõ về trách nhiệm xã hội đ-ợc kế thừa từ lớp cha anh đi tr-ớc Song không nên xem thanh niên chỉ là sản phẩm thuần túy của sự giáo dục từ thế hệ tr-ớc mà cần phải xem họ là sản phẩm đích thực của thời đại mà

họ đang sống Thanh niên th-ờng có xu h-ớng thử nghiệm nhiều khả năng, nhiều lựa chọn ngay cả khi họ ch-a đ-ợc chuẩn bị tốt cho những sự thử nghiệm

đó Bởi thế, đặc tính của thanh niên th-ờng có xu h-ớng hoài nghi, kiểm chứng lại những sự lựa chọn, chế định và quan niệm của các thế hệ đi tr-ớc, thậm chí

nhiều thông tin mới, tạo khả năng phát triển trí tuệ Nghị lực phi th-ờng và táo bạo thể hiện tiềm năng của tuổi trẻ là động lực tạo nên sự nghiệp anh hùng, đức xả thân vì nghĩa lớn

Tuy nhiên, do hoạt động của hệ tim mạch ch-a ổn định và còn nhiều hạn chế về sự trải nghiệm cuộc sống nên thanh niên cũng chính là đối t-ợng còn nhiều bồng bột, dễ hoang mang dao động, sự nhẹ dạ cả tin, tiếp nhận thông tin một cách thiếu chọn lọc Vì thế sai lầm thất bại trong cuộc đời con ng-ời chủ yếu diễn ra ở lứa tuổi thanh niên Sự thất bại trong cuộc sống có thể là một thách thức đối với lý trí, hoặc làm cho con ng-ời sau vấp ngã đứng dậy vững vàng hơn, hoặc có thể làm cho con ng-ời gục ngã ngay cả khi cuộc sống tự thân còn ch-a bắt đầu

Nh- vậy, có thể nói rằng, lứa tuổi thanh niên bắt đầu từ lúc con ng-ời vẫn còn là đối t-ợng cần phải xã hội hóa nh-ng đã có thể bắt đầu có đ-ợc những năng lực tham gia từng phần vào quá trình tái sản xuất xã hội Lứa tuổi đó kết thúc vào lúc con ng-ời đã hoàn thành việc xã hội hóa để trở thành chủ thể xã hội, tức là trở thành ng-ời có năng lực trực tiếp sáng tạo ra những lực l-ợng sản xuất xã hội và tham gia vào các quan hệ xã hội nhất định Bởi vậy, để thanh niên

có thể tham gia có hiệu quả vào các lĩnh vực hoạt động xã hội thì thanh niên cần luôn luôn đ-ợc quan tâm bồi d-ỡng và giáo dục

1.2.2 Vai trò của lối sống thanh niên Việt Nam hiện nay

Nh- trên đã nói, trong bất cứ thời đại nào thanh niên cũng có vai trò hết sức to lớn đối với sự phát triển của xã hội Mác và Ăngghen cũng đã nhiều lần khẳng định vai trò của thanh niên, đặc biệt là thanh niên công nhân đối với tương lai của nhân loại Trong ‚Về thanh niên‛ Mác và Ăngghen khẳng định:

‚Bộ phận giác ngộ nhất của giai cấp công nhân nhận thức rõ ràng rằng, t-ơng lai của giai cấp họ và qua đó t-ơng lai của loài ng-ời hoàn toàn phụ thuộc vào việc giáo dục thế hệ thanh niên công nhân đang lớn lên‛ [56, 110]

Cũng nh- các bậc tiền bối của mình, Lênin cũng luôn quan tâm đến công tác giáo dục thanh niên để họ có thể đảm đ-ơng vai trò mà xã hội giao phó Người viết: ‚Chúng ta chuẩn bị cho thanh niên nh- thế nào để họ biết xây dựng

đến cùng và hoàn thành triệt để sự nghiệp mà chúng ta đã bắt đầu‛ [49, 231]

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã từng nhiều lần khẳng định tầm quan trọng của thanh niên trong công cuộc bảo vệ và kiến thiết n-ớc nhà Ng-ời

đã gửi gắm bao niềm tin t-ởng và kỳ vọng vào sức mạnh của thanh niên Ngay

từ những năm đầu của thế kỷ XX, Ng-ời đã nói: ‚Hỡi Đông Dương đáng th-ơng hại! Ng-ời sẽ chết mất nếu đám thanh niên già cỗi của Ng-ời không sớm hồi sinh‛ [60, 133]

Theo Hồ Chí Minh, thanh niên là lớp ng-ời tiêu biểu cho sức sống của một dân tộc Thực dân Pháp dùng r-ợu cồn, thuốc phiện và chính sách ngu dân hòng làm mê muội thế hệ trẻ Việt Nam, chính là đang hủy diệt dần dần sức sống của dân tộc ta Vì vậy mà Người kêu gọi, muốn ‚thức tỉnh dân tộc, phải thức tỉnh thanh niên‛, muốn ‚hồi sinh‛ cả dân tộc, trước hết phải hồi sinh thanh niên Tổ chức Cách mạng đầu tiên do Người sáng lập có tên là ‚Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí Hội‛ đã thể hiện rõ vai trò của thanh niên Trong lịch

sử dân tộc ta đã có biết bao nhiêu thanh niên làm rạng danh cho đất n-ớc bằng

sự nỗ lực cống hiến và hy sinh cao cả Mọi chiến công hiển hách trong sự nghiệp giải phóng dân tộc ở thế kỷ XX đều có sự đóng góp của thanh niên với t- cách là lực l-ợng chủ yếu

Thế hệ thanh niên Việt Nam sau chiến tranh, lớn lên và tr-ởng thành trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất n-ớc Một xã hội yên bình là môi tr-ờng thuận lợi để thanh niên thỏa sức sáng tạo và thể hiện tài năng Tuy nhiên, thực tế cũng đang đặt xã hội ta tr-ớc những khó khăn thử thách mới Chúng ta tiếp tục đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đồng thời

ra sức đấu tranh chống nguy cơ tụt hậu, đặc biệt là về mặt kinh tế, nguy cơ trở thành ‚bãi rác công nghệ‛ và nguy cơ ‚diễn biến hòa bình‛ Nhiệm vụ của đất

n-ớc đặt ra cho thanh niên trong một bối cảnh quốc tế đang có những diễn biến vô cùng nhanh chóng, phức tạp và khó l-ờng, cũng vô cùng nặng nề và lớn lao Khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin và công nghệ sinh học tiếp tục có những b-ớc nhảy vọt, ngày càng trở thành lực l-ợng sản xuất trực tiếp, thúc đẩy sự phát triển của kinh tế tri thức, làm chuyển dịch nhanh cơ cấu kinh tế và tạo ra sự biến đổi sâu sắc mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Toàn cầu hóa kinh tế cũng đang trở thành một xu thế khách quan, lôi cuốn các n-ớc và bao trùm hầu hết các lĩnh vực, vừa thúc đẩy hợp tác, vừa tăng sức ép cạnh tranh

và tính phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế Đứng tr-ớc trách nhiệm cao cả

mà xã hội giao phó, thế hệ trẻ đang khẳng định mình hội tụ đầy đủ những yếu tố

để đảm đ-ơng vai trò xung kích trên mọi lĩnh vực của cuộc sống Với tinh thần nhiệt huyết của tuổi trẻ ‚đâu cần thanh niên có, đâu khó có thanh niên‛, thế hệ trẻ đang trở thành động lực thúc đẩy sự chuyển mình đi lên của xã hội Điều đó

đ-ợc thể hiện ở vai trò lối sống của thanh niên trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội

Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình thay đổi căn bản và toàn diện các hoạt động sản xuất, kinh doanh dịch vụ và quản lý, là quá trình chuyển từ lao động thủ công sang lao động sử dụng máy móc, công cụ, ph-ơng tiện công nghệ hiện đại, ph-ơng pháp quản lý tiên tiến tạo nên năng suất lao

động cao Công nghiệp hóa, hiện đại hóa đang tạo ra nhiều khả năng to lớn để thanh niên có thể phát huy vai trò xung kích trong hoạt động lao động sản xuất kinh doanh làm giàu cho đất n-ớc Nếu thế hệ thanh niên mới có lối sống cao

đẹp, đ-ợc dẫn dắt bằng một lẽ sống đúng đắn thì sứ mệnh chinh phục đỉnh cao tri thức, xung kích trong cách mạng khoa học công nghệ trở thành một nhu cầu

tự thân của thanh niên thì đó sẽ là động lực quan trọng để nhanh chóng biến n-ớc ta trở thành n-ớc có nền kinh tế công nghiệp phát triển theo h-ớng hiện

đại Thực tế, từ sự quan tâm sâu sắc của Đảng, Nhà n-ớc, sự cổ vũ tin t-ởng lớn lao của toàn xã hội, nhiều thanh niên đã trở thành những cán bộ chủ chốt trong

các ngành kinh tế - xã hội và là nguồn lực bổ sung cho đội ngũ trí thức, cán bộ lãnh đạo và chuyên gia của xã hội

Trong quá khứ Việt Nam luôn phải gồng mình đấu tranh chống lại mọi sự can thiệp từ bên ngoài Chúng ta đã phải trải qua bằng máu và n-ớc mắt để có

đ-ợc cuộc sống hôm nay, vì thế thanh niên Việt Nam luôn mang trong mình lòng tự hào dân tộc, xem nó nh- một trong những hành trang để b-ớc vào thế kỷ XXI Thanh niên Việt Nam hiểu hơn ai hết giá trị của nền độc lập dân tộc, của

tự do, bình đẳng trong cuộc sống hôm nay Với vai trò là ng-ời làm chủ t-ơng lai của đất n-ớc, tổ chức Đoàn trở thành đội hậu bị tin cậy, là cánh tay đắc lực của Đảng đang tạo nên những kỳ tích lớn lao trong công cuộc đổi mới Thực tế cho thấy, thanh niên ngày nay rất hăng hái tích cực tham gia vào công cuộc đổi mới của đất n-ớc Họ ủng hộ đ-ờng lối đổi mới của Đảng bằng niềm tin và những hành động cụ thể thiết thực nhằm đ-a n-ớc ta v-ợt khỏi tình trạng n-ớc nghèo, kém phát triển Lối sống thanh niên đ-ợc hình thành trên nền tảng truyền thống yêu n-ớc, yêu chủ nghĩa xã hội sẽ sẽ trở thành động lực to lớn thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa nhanh chóng dành thắng lợi

Với lối sống năng động, linh hoạt, trung thực, ham học hỏi, hiểu biết, cần

cù sáng tạo, thanh niên Việt Nam đã và đang là lực l-ợng cơ bản tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần ngày càng cao đáp ứng nhu cầu phát triển xã hội Vì vậy, quan tâm rèn luyện, bồi d-ỡng thanh niên cũng chính là phát huy nguồn lực con ng-ời ở n-ớc ta hiện nay

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, khi Việt Nam mở cửa đón nhận những luồng văn hóa ngoại lai thì luôn tiềm ẩn nguy cơ xói mòn, đồng hóa về văn hóa Việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc phụ thuộc rất lớn vào

ý thức và hành vi của lớp ng-ời trẻ tuổi Hơn bao giờ hết, thế hệ trẻ hôm nay

đang từng ngày đấu tranh để khắc phục những nếp nghĩ, thói quen, tập quán lỗi thời, lạc hậu đã định hình, định dạng trong lối sống bao đời nay của lịch sử dân tộc Đồng thời họ biết gìn giữ, trân trọng những biểu hiện tốt đẹp trong lối sống

truyền thống dân tộc Đó là những nghĩa cử cao đẹp, sự nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình trong sinh hoạt, ứng xử và giao tiếp đ-ợc xem nh- là chuẩn mực đạo đức của phần lớn những ng-ời trẻ tuổi Thanh niên với đặc điểm nhạy cảm, dễ dàng thích nghi với cái mới là một điều kiện quan trọng để có thể tiếp thu những tinh hoa mà văn hóa nhân loại đã tạo ra góp phần làm hiện đại và năng động hóa lối sống Việt Nam Lối sống mới biểu hiện ở sự tôn trọng và thực thi pháp luật nghiêm túc của thanh niên hiện nay là một nhân tố quan trọng

để chúng ta có thể hoàn thiện nhà n-ớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa

Thanh niên Việt Nam với sự hội tụ đầy đủ những biểu hiện cao đẹp của lối sống đang tạo nên dấu ấn của một thời kỳ lịch sử mới xứng đáng với sự kỳ vọng của toàn xã hội

Đánh giá đúng vai trò lịch sử của thanh niên hiện nay, tại Nghị quyết Hội nghị lần thứ t- Ban chấp hành Trung -ơng (khóa VII), Đảng ta đã xác định:

‚Công tác thanh niên là vấn đề sống còn của dân tộc, là một trong những nhân

tố quyết định sự thành bại của cách mạng‛ [21, 28 ] Nhận định đó đã đ-ợc kiểm nghiệm bằng thực tiễn cách mạng suốt 80 năm d-ới sự lãnh đạo của Đảng Chiến l-ợc phát triển thanh niên Việt Nam đến năm 2010 của Chính phủ cũng

đã khẳng định: Tăng c-ờng giáo dục, bồi d-ỡng, đào tạo thế hệ thanh niên Việt Nam phát triển toàn diện, trở thành nguồn nhân lực trẻ có chất l-ợng và phát huy tốt vai trò xung kích, sáng tạo của thanh niên trong sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất n-ớc Đến Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ

XI Đảng ta lại một lần nữa khẳng định: ‚Quan tâm đào tạo, bồi dưỡng thế hệ trẻ

kế tục xứng đáng sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc‛ [16, 80]

Nh- vậy, Thanh niên ngày nay để thực sự trở thành lực l-ợng xung kích,

đội hậu bị tin cậy của Đảng, xứng đáng với sự kỳ vọng của toàn đảng, toàn dân thì hơn bao giờ hết thanh niên cần phải có lối sống trong sáng Lối sống đó đ-ợc dẫn dắt bằng lý t-ởng cộng sản, bằng niềm tin không hề nhạt phai đối với sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Đó là sự say mê lao động, lao động nhiệt

tình và sáng tạo, biết quý trọng những thành quả lao động đồng thời phê phán thái độ phi vô sản, giả dối, ỷ lại dựa dẫm trong lao động Đồng thời, thanh niên Việt Nam hiện nay không chỉ là lực l-ợng đi đầu trong việc chinh phục tri thức khoa học mà còn phải là những ng-ời có hoài bão, -ớc mơ bằng lẽ sống cao

đẹp, giàu lòng nhân ái vị tha và h-ớng thiện Vì vậy, xây dựng lối sống thanh niên Việt Nam hiện nay trở thành một yêu cầu th-ờng xuyên trong công cuộc

đổi mới n-ớc nhà

1.2.3 Những yêu cầu về lối sống thanh niên hiện nay

Xây dựng lối sống thanh niên hiện nay phải vừa dựa trên cơ sở kế thừa những giá trị tốt đẹp trong lối sống truyền thống của con ng-ời Việt Nam, vừa

kế thừa những giá trị tích cực, hợp lý trong lối sống mà nhân loại đã và đang tạo

ra từ tr-ớc đến nay Bởi thế, muốn thực hiện tốt trách nhiệm mà xã hội giao phó thì thanh niên cần phải có lối sống mang đặc tr-ng cơ bản là dân tộc - hiện đại –

nhân văn

Gìn giữ và kế thừa lối sống dân tộc là một yêu cầu nhằm ứng phó những tác động tiêu cực từ mặt trái của quá trình hội nhập và phát triển Nhìn từ góc độ lịch sử, lối sống là những gì chủ yếu thuộc về dân tộc chứ không thuộc về quốc

tế, cho dù nhân loại có đạt đến một trình độ phát triển chung nh- thế nào đi chăng nữa Bản sắc dân tộc trong lối sống Việt Nam là những giá trị vốn có trong quá trình cộng đồng các dân tộc Việt Nam gìn giữ và xây dựng đất n-ớc mình, đ-ợc thể hiện thông qua sản xuất và chiến đấu bảo vệ tổ quốc, lao động

và học tập, giao tiếp và ứng xử Nghĩa là những giá trị đ-ợc hình thành trong

đời sống vật chất và tinh thần của ng-ời Việt

Trong lao động sản xuất, con ng-ời Việt Nam vốn cần cù nhẫn nại nh-ng cũng vô cùng thông minh, sáng tạo và mạnh mẽ Trong quan hệ giữa ng-ời với ng-ời, ng-ời Việt Nam có lối sống tôn trọng tình nghĩa, đoàn kết nhân ái, bao dung, độ l-ợng, thân thiện Trong chiến đấu chống giặc ngoại xâm thì thể hiện một tinh thần bất khuất, kiên c-ờng không chịu khuất phục tr-ớc bất kỳ một thế

lực nào mà vẫn chuộng sự hòa hiếu ‚Không có gì quý hơn độc lập tự do‛ là chân lý lớn nhất trong mối quan hệ ứng xử của ng-ời Việt, bên cạnh đó, luôn

‚lấy nhân nghĩa để thắng hung tàn‛, ‚ lấy chí nhân mà thay cường bạo‛

Xây dựng lối sống có văn hóa, thực chất là đề cao một bộ phận quan trọng của việc xây dựng con ng-ời - chủ thể thực hiện lối sống ấy Xây dựng lối sống có văn hóa, lối sống đậm đà bản sắc dân tộc trong thời kỳ đổi mới đất n-ớc theo định h-ớng xã hội chủ nghĩa thực chất là xây dựng con ng-ời có văn hóa, xây dựng một thế hệ thanh niên mới với những đức tính tốt đẹp của dân tộc nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của đất n-ớc

Tuy nhiên trong quá trình giao l-u, hội nhập, tiếp biến, các đặc điểm trong lối sống dân tộc đ-ợc kế thừa và phát huy ở những mức độ khác nhau Có những đặc tr-ng tr-ớc đây của lối sống là phù hợp, tích cực nh-ng giờ đây đã bộc lộ những nh-ợc điểm hạn chế không còn phù hợp với giai đoạn phát triển lịch sử mới của dân tộc Chẳng hạn, do nặng tình với quê h-ơng, gắn bó mật thiết với xóm làng th-ờng dẫn ng-ời ta đến t- t-ởng cổ hủ, bám quê, không dám v-ơn lên; lối sống mang nặng kinh nghiệm chủ nghĩa dẫn đến coi th-ờng và yếu kém về t- duy lý luận; cần cù chịu khó dẫn đến kém t- duy khoa học kỹ thuật, chậm đổi mới, thiếu năng động; tính cộng đồng là nguyên nhân dẫn đến sự phủ nhận hoặc hạ thấp vai trò cá nhân, cào bằng, cục bộ, địa ph-ơng hẹp hòi, nhỏ nhen, đố kỵ; lối sống duy tình dẫn đến thiếu ý thức pháp luật, tùy tiện, dễ thỏa hiệp, không tôn trọng quy luật khách quan

Bởi vậy, trong xây dựng lối sống cho con ng-ời Việt Nam hiện nay không thể không định h-ớng phát triển nó một cách tự giác Lớp trẻ hôm nay phải là những ng-ời hội tụ đầy đủ những phẩm chất cần thiết của con ng-ời mới xã hội chủ nghĩa Đó là con ng-ời có niềm tin vững chắc và quyết tâm thực hiện nhiệm

vụ lịch sử trọng đại là công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất n-ớc Đúng nh- tinh thần Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng khẳng định: ‚Xây dựng con ng-ời Việt Nam giàu lòng yêu n-ớc, có ý thức làm chủ, trách nhiệm công

dân, có tri thức, sức khỏe, lao động giỏi, sống có văn hóa, nghĩa tình, có tinh thần quốc tế chân chính‛ [16, 40]

Nh- vậy, những đặc tr-ng của lối sống mà chúng ta xây dựng hôm nay là những giá trị văn hóa tốt đẹp của con ng-ời Việt Nam biểu hiện trong quan hệ ứng xử, giao tiếp và hoạt động sống hàng ngày, vốn đ-ợc hình thành trong lịch

sử đấu tranh dựng n-ớc và giữ n-ớc, nh-ng luôn vận động và biến đổi để đáp ứng những yêu cầu cụ thể của thời đại Chúng đ-ợc xác lập trong mối quan hệ với những giá trị văn hóa có tính phổ quát nhân loại, với yêu cầu phát triển đất n-ớc theo định h-ớng xã hội chủ nghĩa hiện nay

Lối sống mang tính dân tộc - hiện đại - nhân văn phải là lối sống chuẩn mực có đạo đức, có lý t-ởng cao đẹp, có sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống dân tộc sâu sắc với những tinh hoa văn hóa nhân loại dựa trên mức sống ổn định

và ngày càng nâng cao Nh- vậy, muốn xây dựng lối sống theo mô thức dân tộc – hiện đại - nhân văn, cần phải tập trung vào nhiệm vụ trọng tâm là phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, không ngừng làm giàu thêm đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân lao động, đồng thời chú trọng xây dựng lý t-ởng chính trị, đạo đức, phẩm chất cho con ng-ời Đạo đức là yếu tố quan trọng của lối sống Ng-ời Việt Nam luôn xem đạo đức là cái gốc của mọi hoạt động sống của con ng-ời Thiếu đạo đức thì không thể nào xây dựng đ-ợc lối sống lành mạnh Chúng ta cần phải nhận thức đúng đắn, khách quan về các quan hệ, chuẩn mực, giá trị đạo đức truyền thống với sự biến đổi của nó trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị tr-ờng định h-ớng xã hội chủ nghĩa

Những yêu cầu của lối sống mới mà hiện nay thanh niên Việt Nam cần phải xây dựng cho mình biểu hiện trên các mặt sau đây:

- Có tinh thần yêu n-ớc và yêu chủ nghĩa xã hội

Yêu n-ớc tr-ớc hết là tình cảm yêu th-ơng, gắn bó với đất n-ớc, luôn h-ớng mọi suy nghĩ và hành động của mình phục vụ cho quê h-ơng đất n-ớc Lòng yêu n-ớc đã hình thành trong nhân dân Việt Nam ngay từ buổi đầu dựng

n-ớc và xuyên suốt lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm Đ-ơng nhiên, lòng yêu n-ớc không chỉ là phẩm chất riêng biệt của dân tộc Việt Nam, song tình cảm yêu n-ớc chiếm một vị trí quan trọng trong đời sống tâm hồn nh- ở ng-ời Việt thì không còn là điều phổ biến đối với tất cả các dân tộc

Có thể nói rằng, cội nguồn của lòng yêu n-ớc là sự gắn bó với nơi chôn rau, cắt rốn của mình, nơi ghi đậm những dấu ấn buồn vui của tuổi thơ Mỗi ng-ời sinh ra và lớn lên nhờ dòng sữa mẹ chắt chiu từ bao nguồn mạch trong đời sống văn hóa tinh thần và tâm linh Trong cái đại d-ơng bao la của lòng yêu n-ớc, những khía cạnh riêng biệt độc đáo của tình cảm cá nhân không bị tan biến Ng-ợc lại, nó đ-ợc làm giàu thêm, trong sáng hơn, sâu sắc hơn, và vì vậy

mà cũng mãnh liệt hơn

Gắn bó với sự tồn vong của dân tộc, yêu n-ớc trở thành tiêu chuẩn xác

định tốt xấu, đúng sai Nghĩa là nó trở thành một dạng triết lý xã hội nhân sinh của nhân dân Việt Nam, chi phối cách đánh giá con ng-ời, sự việc, những vẫn

đề lịch sử Từ đây, yêu n-ớc còn quy định cách ứng xử của con ng-ời trong các quan hệ xã hội

Ngày nay, yêu n-ớc chính là động cơ tinh thần to lớn đối với công cuộc xây dựng đất n-ớc giàu mạnh theo định h-ớng xã hội chủ nghĩa Điều đó cũng

có nghĩa là lòng yêu n-ớc phải gắn liền với chủ nghĩa xã hội Yêu n-ớc làm nên tinh thần tự c-ờng dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, ý chí phấn đấu đ-a đất n-ớc thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, nghiêm chỉnh chấp hành chủ tr-ơng, chính sách của nhà n-ớc, sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật Tình cảm yêu n-ớc là nền tảng ý thức công dân, của tình yêu lao

động, của ý thức tập thể Đỉnh cao của ý thức yêu n-ớc hiện nay là đoàn kết, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Mỗi ng-ời cần có thái độ tin t-ởng vào sự lãnh đạo của Đảng, vai trò quản lý của nhà n-ớc, đoàn kết cùng nhau chống lại những âm m-u phá hoại của các thế lực thù địch đối với chủ nghĩa xã hội

Đất n-ớc ta đang còn trong điều kiện nghèo nàn, lạc hậu, thì yêu n-ớc phải trở thành một phẩm chất cơ bản của con ng-ời mới và cũng là một đặc

điểm quan trọng của lối sống có văn hóa

- Có tình yêu lao động và lao động sáng tạo

Cơ sở bền vững của lối sống mang tính dân tộc - hiện đại vẫn là lao động, bởi lao động là nguồn sống, nguồn hạnh phúc chân chính, là nghĩa vụ góp phần hoàn thiện nhân cách con ng-ời Có thể nói, chỉ trong lao động con ng-ời mới hoàn thiện nhân cách của mình, mới hình thành lối sống lành mạnh tốt đẹp Lao

động là hoạt động nền tảng để con ng-ời bồi d-ỡng tính ng-ời và bản chất ng-ời Con ng-ời biểu hiện và khẳng định mình trong lao động Không có lao

động thì không có sản xuất, nghĩa là không có tồn tại và phát triển

Tình yêu lao động của thế hệ trẻ phải đ-ợc thể hiện trong thái độ tự giác

đối với lao động, sự lao động chăm chỉ, hăng say, lao động có tinh thần trách nhiệm, có kĩ thuật, sáng tạo và không ngừng nâng cao năng suất lao động vì lợi ích của bản thân và lợi ích của toàn xã hội

Hồ Chí Minh đã từng dạy rằng, lao động là nghĩa vụ thiêng liêng, là nguồn sống, nguồn hạnh phúc của chúng ta Trong mỗi con ng-ời, đặc biệt là thế hệ trẻ cần phải ý thức rằng: lao động sinh ra con ng-ời không chỉ vì lao động

là ph-ơng tiện để tồn tại mà còn là điều kiện để thực hiện nhu cầu sáng tạo, là

sự thể hiện bản chất ng-ời của con ng-ời và do đó lao động là sự thực hiện hạnh phúc cao nhất của con ng-ời

Giá trị đạo đức của lao động là ở chỗ, thông qua lao động có ích con ng-ời biết sống và cần phải sống bằng lao động trung thực của mình Với lao

động, con ng-ời chẳng những không gây trở ngại cho sự tồn tại của ng-ời khác

mà còn có điều kiện giúp đỡ những ng-ời xung quanh, góp phần đem lại hạnh phúc cho mọi ng-ời Quan hệ giữa ng-ời với ng-ời trong lao động là cơ sở hình thành những cảm xúc, tình cảm đạo đức, đó là ý thức trách nhiệm, sự tận tụy, cũng nh- niềm tự hào trong công việc của mình Chỉ có ng-ời nào biết quý

trọng sức lao động của mình và của những ng-ời khác, trân trọng những thành quả lao động, coi lao động nh- một nhu cầu sống tự thân thì ng-ời đó mới có thể là ng-ời l-ơng thiện Muốn trở thành con ng-ời chân chính thì phải rèn luyện để có một thái độ lao động tự giác, phải làm cho lao động trở thành mong muốn tự thân của mỗi con ng-ời

Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa cần đến khả năng lao động chuyên môn hóa cao, sáng tạo không ngừng Trong nền kinh tế tri thức, lao

động đòi hỏi hàm l-ợng trí tuệ cao vì thế con ng-ời phải không ngừng học tập

để nâng cao trình độ văn hóa, trình độ khoa học, kĩ thuật và chuyên môn nghiệp

vụ để đáp ứng nhu cầu của sản xuất Điều đó cũng có thể nói, trình độ dân trí cao là điều kiện cần thiết để phát huy sáng kiến, giải phóng năng lực cá nhân một cách mạnh mẽ, giúp con ng-ời lao động có khoa học, tiếp thu các thành tựu khoa học tiên tiến của nhân loại và nâng cao năng suất lao động Hơn nữa, trình

độ dân trí cao sẽ góp phần ngăn chặn, đẩy lùi các phong tục tập quán lỗi thời, lạc hậu tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng lối sống văn minh, hiện đại

- Có đạo đức trong sáng, tình nghĩa, trung thực và tiết kiệm

Đạo đức là một hiện t-ợng xã hội - là một hình thái ý thức đặc biệt phản

ánh các mối quan hệ hiện thực bắt nguồn từ bản thân cuộc sống con ng-ời, của xã hội loài ng-ời Trong đời sống của mỗi con ng-ời, quy luật xã hội tất yếu đòi hỏi họ phải tự ý thức đ-ợc ý nghĩa, mục đích hành vi, hoạt động của mình trong quá khứ, hiện tại và nhu cầu trong t-ơng lai Những hành vi đó bao giờ cũng bị quy định bởi mối quan hệ giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng nhằm đảm bảo quyền lợi cho tất cả các thành viên v-ơn lên một cách tích cực tự giác, tạo thành động lực cho sự phát triển xã hội Đó chính là những quy tắc, chuẩn mực trong hành vi, hoạt động mà mỗi cá nhân phải tự giác thực hiện Dựa vào đó ta có thể đánh giá đ-ợc hành vi của ng-ời nào đó là có đạo đức hay không có đạo đức

Nói đến đạo đức là nói đến ranh giới giữa cái xấu và cái tốt, giữa cái thiện

và cái ác, giữa hành vi có l-ơng tâm và hành vi vô l-ơng tâm Cơ chế vận hành của đạo đức th-ờng rất phức tạp, bao gồm ý thức đạo đức, quan hệ đạo đức và hành vi đạo đức ý thức đạo đức chứa đựng những chuẩn mực, thói quen, tập quán và phong tục đạo đức tác động đến t- t-ởng, tình cảm và hành vi của con ng-ời

Đạo đức gắn liền với lối sống và nhìn chung đ-ợc thể hiện trong lối sống Lối sống có đạo đức trong sáng là lối sống tuân thủ theo các quy tắc và chuẩn mực đạo đức của xã hội, trong đó, chủ thể của lối sống ấy tự giác điều chỉnh hành vi phù hợp với lợi ích của mình và sự tiến bộ xã hội trong mối quan hệ ng-ời với ng-ời

Lối sống dân tộc – hiện đại phải bao hàm các giá trị đạo đức mới thể hiện trong các mối quan hệ ứng xử của con ng-ời Đó là sự phát huy những giá trị

đạo đức truyền thống cùng với những yêu cầu mới đáp ứng sự phát triển kinh tế – xã hội Tiêu biểu cho những giá trị đạo đức mới là: lòng nhân ái, bao dung, biết yêu th-ơng con ng-ời, cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô t-, có tinh thần quốc tế trong sáng Khi điều kiện vật chất và tinh thần của xã hội ta còn nhiều khó khăn và thiếu thốn, thì trung thực, trọng chữ tín trong các mối quan hệ, nhất

là trong sản xuất và kinh doanh lại là một đòi hỏi khách quan để cùng hội nhập

và phát triển Đặc biệt cần phải giáo dục cho thanh niên một lối sống tiết kiệm, tránh xa hoa lãng phí Tiết kiệm đ-ợc xem nh- ph-ơng thức phòng xa cho cuộc

đời của mình những lúc sa cơ, lỡ vận ý thức tiết kiệm còn phải thể hiện trong lao động sản xuất, tùy theo nghề nghiệp của từng ng-ời, từng tập thể tạo nên sản phẩm ngày càng nhiều, bền đẹp đáp ứng nhu cầu xã hội và đảm bảo thu nhập cao cho ng-ời lao động Nhân dân Việt Nam vốn có truyền thống cần kiệm từ bao đời nay, luôn có thái độ lên án, chế diễu những kẻ ăn tiêu xa hoa, lãng phí

‚vung tay quá trán‛, cũng như những kẻ keo kiệt ‚vắt cổ chày ra nước‛ Hồ Chí

Minh luôn coi l-ời biếng, xa hoa, lãng phí dẫn đến tham ô là kẻ thù của nhân dân, là có tội với đồng bào, tổ quốc

- Lối sống tuân thủ theo hiến pháp và pháp luật

Lối sống dân tộc - hiện đại - nhân văn còn biểu hiện ở chỗ, con ng-ời sống và làm việc theo pháp luật Hệ thống pháp luật càng chặt chẽ, càng đầy đủ, càng thể hiện trình độ phát triển, trình độ văn minh và tiến bộ xã hội Cho nên lối sống trong thanh niên hiện nay không thể là lối sống tùy tiện, xem th-ờng pháp luật, không chấp hành pháp luật mà ng-ợc lại, đó phải là lối sống tôn trọng

và thực hiện theo hiến pháp và pháp luật Đã qua lâu rồi cái quan niệm hằn sâu trong cách đối xử của người Việt ‚Trăm cái lý không bằng tý cái tình‛, con ng-ời mới không chỉ thuần túy dựa trên nền tảng tình cảm trong các mối quan

hệ ứng xử mà cần phải dựa trên nền tảng pháp luật xã hội

Thế giới đang trong quá trình toàn cầu hóa mạnh mẽ, n-ớc ta đã và đang trên con đ-ờng hội nhập quốc tế, nền kinh tế thị tr-ờng ngày càng phát triển năng động hơn, việc nắm lấy cơ hội để đ-a đất n-ớc phát triển đi lên là rất quan trọng Trong hoàn cảnh đó, ‚năng động hóa lối sống‛ là việc làm cần thiết, nghĩa là lối sống đó phải linh hoạt, thích nghi và sáng tạo Muốn tạo ra một thói quen, sống và làm việc tuân theo hiến pháp và pháp luật trong thanh niên thì cần phải tăng c-ờng giáo dục ý thức pháp luật Cần phải trang bị những tri thức pháp luật, hiểu biết về ý nghĩa của việc tôn trọng pháp luật cũng nh- về hậu quả của việc vi phạm pháp luật trong lối sống thanh niên

- Không ngừng học tập để nâng cao trình độ về mọi mặt

Đức và tài, ‚hồng và chuyên‛ là những yếu tố cần thiết của con người mới

mà Bác Hồ đã từng nhắc đến Ng-ời có tài mà không có đức thì vô dụng, có đức

mà không có tài thì làm việc gì cũng khó Tài năng là năng lực chuyên môn ở những lĩnh vực nhất định Có tài năng thì con ng-ời mới có thể cống hiến đ-ợc nhiều cho tổ quốc Song tài năng không phải tự nhiên mà có, nó là kết quả của quá trình học tập gian khổ Như nhà bác học Edixơn đã từng nói, ‚Thiên tài đó

là 95% mồ hôi và nước mắt‛, đòi hỏi người học phải có một tình cảm say mê, miệt mài để tiếp thu những tri thức mà nhân loại đã tích lũy đ-ợc, nh-ng phải tiếp thu một cách chủ động và sáng tạo Bản thân khoa học là một hệ thống tri thức của con ng-ời về thế giới khách quan, về hoạt động thực tiễn nhằm cải tạo

tự nhiên và xã hội, vì vậy khoa học không bao dung những hành vi thiếu đạo

đức trong học tập nh- l-ời biếng, tùy tiện, không trung thực, tự cao, tự mãn, tự

đại Lối sống mới trong học tập còn biểu hiện ở việc xác định đ-ợc mục đích,

động cơ đúng đắn của học tập, mọi động cơ chỉ vì tính ích kỷ của cá nhân đều

đáng bị lên án trong đời sống xã hội hiện nay

Khi chúng ta chủ tr-ơng xây dựng một xã hội học tập, thì việc không ngừng học tập để nâng cao năng lực về mọi mặt là quyền lợi và nghĩa vụ của mọi công dân Học để biết, để làm ng-ời, để làm việc và để sống với ng-ời khác Tr-ớc yêu cầu phát triển của nền kinh tế tri thức, chúng ta cần phát huy tối đa nguồn lực con ng-ời, phát huy tối đa sức mạnh của trí tuệ Việt Nam thì tinh thần và động cơ học tập đúng đắn đ-ợc xem là biểu hiện cao đẹp của lối sống thanh niên

Để hình thành lối sống dân tộc - hiện đại - nhân văn trong thế hệ trẻ cần phải hội tụ đầy đủ các yếu tố trên Điều này hoàn toàn phù hợp với quan điểm của Đảng ta trong việc xây dựng con ng-ời Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới Đó là:

- Có tinh thần yêu n-ớc, tự c-ờng dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có ý chí v-ơn lên đ-a đất n-ớc thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu,

đoàn kết với nhân dân thế giới trong sự nghiệp đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân chủ và chủ nghĩa xã hội

- Có ý thức tập thể, đoàn kết phấn đấu vì lợi ích chung, xây dựng khối

đoàn kết đại dân tộc Việt Nam

- Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm trung thực nhân nghĩa, tôn trọng kỉ c-ơng, phép n-ớc, quy -ớc của cộng đồng, có ý thức bảo vệ môi tr-ờng sinh thái

- Lao động chăm chỉ với l-ơng tâm, nghề nghiệp, có kỹ thuật sáng tạo, năng suất cao, vì lợi ích của bản thân, gia đình, tập thể và xã hội

- Th-ờng xuyên học tập nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên môn, trình

độ thẩm mỹ và thể lực [21, 58-59]

Nh- vây, có thể nói, thanh niên là lực l-ợng có vị trí vô cùng quan trọng

đối với sự phát triển của một dân tộc ở n-ớc ta hiện nay, khi công cuộc đổi mới

đang diễn ra với một tốc độ khẩn tr-ơng để có thể bắt nhịp với các n-ớc trên thế giới trong xu thế toàn cầu hóa thì trách nhiệm đặt trên vai thế hệ trẻ càng trở nên nặng nề hơn Vận mệnh t-ơng lai dân tộc nằm trong tay thế hệ trẻ Với những

đặc điểm riêng có của mình, thanh niên có thể dễ dàng tiếp thu những cái mới, cái tiến bộ trong lối sống dân tộc - hiện đại - nhân văn Hơn ai hết, thanh niên phải hiểu rõ đ-ợc vai trò lối sống của mình đang tác động trực tiếp đến sự vận

động và biến đổi của xã hội, từ đó có ý thức tự giác trong việc rèn luyện lối sống mới Đồng thời cũng cần có sự quan tâm sâu sắc của tất cả các cá nhân và toàn thể xã hội đối với xây dựng lối sống thanh niên hiện nay

1.3 Những yếu tố tác động đến lối sống của thanh niên Việt Nam hiện nay

1.3.1 Tác động của nền kinh tế thị tr-ờng

Từ Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI, Đảng ta chủ tr-ơng xóa bỏ nền kinh tế tập trung quan l-u bao cấp, chuyển sang nền kinh tế thị tr-ờng định h-ớng xã hội chủ nghĩa, có sự quản lý của nhà n-ớc Đến Đại hội lần thứ IX,

Đảng ta xác định lại một lần nữa, kinh tế thị tr-ờng định h-ớng xã hội chủ nghĩa

là một kiểu tổ chức kinh tế trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội vận hành theo các quy luật khách quan của nền kinh tế thị tr-ờng, các quy luật của

thời kỳ quá độ, đồng thời có sự quản lý của nhà n-ớc, nhằm đạt mục tiêu: Dân giàu, n-ớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Bản chất của nền kinh tế thị tr-ờng là đặt mọi đối t-ợng d-ới quan niệm hàng hóa hoặc tính chất hàng hóa, kể cả sức lao động của con ng-ời, tình cảm thân tộc cũng có thể trở thành hàng hóa Nó đặt mọi mối quan hệ, trong đó có quan hệ đạo đức, lối sống vào mối t-ơng quan mua bán sòng phẳng, lạnh lùng Vì vậy, phát triển nền kinh tế thị tr-ờng định h-ớng xã hội chủ nghĩa ở n-ớc ta với mục tiêu khắc phục nhiều hơn những khuyết tật vốn có của nền kinh tế thị tr-ờng đã thực sự trở thành một bài toán nan giải Có thể nói nền kinh tế thị tr-ờng ở n-ớc ta vừa có ảnh h-ởng tích cực, đồng thời có những ảnh h-ởng tiêu cực đến đời sống xã hội nói chung và lối sống nói riêng

Những tác động tích cực mà nền kinh tế thị tr-ờng đem lại cho toàn xã hội là rất lớn Tr-ớc hết, nền kinh tế thị tr-ờng đã góp phần giải phóng các tiềm năng kinh tế: Tài nguyên, vốn, nguồn lực con ng-ời, khoa học công nghệ mang lại hiệu quả tích cực cho sự phát triển Kinh tế thị tr-ờng góp phần làm đa dạng

và năng động hóa nền sản xuất, tạo điều kiện cho quá trình dân chủ hóa các thành phần kinh tế, thúc đẩy nhanh tiến trình hội nhập quốc tế Nền kinh tế thị tr-ờng tác động đến việc hình thành thói quen suy nghĩ về tính hiệu quả thiết thực của công việc, lấy hiệu quả làm tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm

vụ Nền kinh tế thị tr-ờng luôn đặt con ng-ời mà tr-ớc hết là thanh niên tr-ớc những cơ hội và thách thức của cạnh tranh, tính hiệu quả kinh tế, do vậy, nó đòi hỏi con ng-ời phải năng động, linh hoạt, sáng tạo, nhạy bén và thích nghi trong mọi tình huống Từ đây dẫn đến sự hình thành nếp suy nghĩ mới của thanh niên góp phần hình thành lối sống công nghiệp trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện

đại hóa đất n-ớc

Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ trong thời đại bùng nổ thông tin cũng ngày càng ảnh h-ởng đến lối sống thanh niên Những tiến bộ của khoa học, kỹ thuật và công nghệ, đặc biệt là những phát minh, sáng chế đ-ợc

ứng dụng trong n-ớc và trên thế giới đã tạo điều kiện nâng cao mức sống vật chất và tinh thần cho thanh niên Đây là tiền đề vật chất thuận lợi để có thể xây dựng lối sống văn minh, hiện đại của thanh niên trong thời đại mới

Bên cạnh những ảnh h-ởng tích cực nói trên, thì nền kinh tế thị tr-ờng với những mặt trái của nó đang làm biến dạng lối sống của thanh niên hiện nay Hội nghị lần thứ năm, Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII đã nhận định: ‚Cơ chế thị tr-ờng và sự hội nhập, bên cạnh những tác động tích cực to lớn cũng đã bộc lộ mặt trái của nó ảnh h-ởng đến ý thức, t- t-ởng, đạo đức, lối sống của nhân dân‛ [20, 52]

Có thể nhận thấy rất rõ, chính nền kinh tế thị tr-ờng đã tạo ra một khoảng cách ngày càng xa giữa ng-ời giàu và ng-ời nghèo, dẫn đến sự bất bình đẳng làm nảy sinh nhiều mâu thuẫn và xung đột trong xã hội Hiện t-ợng suy thoái về

đạo đức, lối sống đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ Biểu hiện của hiện t-ợng này là lối sống thực dụng, sùng bái đồng tiền, cá nhân, vị kỷ, tham nhũng, tệ nạn xã hội mỗi ngày một gia tăng Nạn thất nghiệp, ô nhiễm môi tr-ờng sinh thái, bệnh tật hiểm nghèo tràn lan Tình trạng chà đạp lên luân th-ờng đạo lý và các giá trị tinh thần, giá trị nhân văn, đề cao vật chất, khô cạn tinh thần, nghèo nàn về cảm xúc, bàng quan với cuộc sống của cộng đồng ở thanh niên càng trở nên phổ biến Chính vì sùng bái đồng tiền, nhiều thanh niên đã chạy theo lợi nhuận, kiếm tiền bằng mọi cách không từ bất cứ một thủ đoạn nào, bất chấp d- luận xã hội và pháp luật nhằm đạt được mục đích Đó chính là ‚Những biểu hiện của lối sống không lành mạnh, thoái hóa về đạo đức xã hội ch-a đ-ợc đấu tranh quyết liệt nên có xu hướng gia tăng‛ [ 2, 231]

Nền kinh tế thị tr-ờng còn làm biến dạng các giá trị văn hóa truyền thống tạo ra nguy cơ đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc Tình trạng du nhập tràn lan các sản phẩm văn hóa độc hại đang tập nhiễm vào trong lối sống của một bộ phận thanh niên Tình trạng chạy theo mốt ngoại, sính ngoại đang trở thành