Thơ chính luận Chế Lan Viên từ góc nhìn tư duy nghệ thuật

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- LƯU THỊ LAN THƠ CHÍNH LUẬN CHẾ LAN VIÊN TỪ GÓC NHÌN TƯ DUY NGHỆ THUẬT LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học V

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LƯU THỊ LAN

THƠ CHÍNH LUẬN CHẾ LAN VIÊN

TỪ GÓC NHÌN TƯ DUY NGHỆ THUẬT

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LƯU THỊ LAN

THƠ CHÍNH LUẬN CHẾ LAN VIÊN TỪ GÓC NHÌN

TƯ DUY NGHỆ THUẬT

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60220121

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Bá Thành

LỜI CAM ĐOAN

Tôi C ố

ố

T

U TH AN

LỜI CẢM ƠN

ờ ầ ỏ ò í ọ ơ ắ ớ PGS TS N ễ B T - ờ ã ỉ dẫ , úp ỡ ộ

T ũ ử ờ ơ ắ ớ T ầ V ọ - T ờ Đạ ọ K ọ Xã ộ N ã ạ ề

ọ p,

Trân trọ ơ T ầ p T ầ

ộ ồ ọ ã ọ é óp ề

C ố ù ử ờ ắ ớ ữ ờ

nh, ạ è ồ p - ữ ờ ã ộ ên tôi trong ố

N ờ : T ị

ớp C ọ V K57

M C L C

M C L C 5

PHẦN MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Lịch sử vấn đề 10

3 Mục đích và đối tượng nghiên cứu 14

4 C sở uận và phư ng pháp nghiên cứu 16

4.1 Phương pháp phân tích, tổng hợp 16

4.2 Phương pháp so sánh , đối chiếu 16

4.3 Phương pháp nghi n c u ch s v phương pháp nghi n c u o i hình 16

4.4 Phương pháp nghi n c u tiểu s tác giả 13

5 Những đóng góp mới về khoa học của uận văn 17

6 Bố cục của uận văn 17

PHẦN NỘI DUNG 19

CHƯƠNG I: KH I QU T V TƯ DUY NGHỆ THUẬT VÀ THƠ CHÍNH LUẬN CHẾ LAN VIÊN 19

1.1.Khái niệm về tư duy th 19

1.1.1 hái ni v tư u 19

1.1.2 Tư u ngh thu t 21

1.1.3 Tư u thơ 23

1.2 Khái niệm về th chính uận 24

1.2.1 Tư u u n n át tư u h nh tượng 24

1.2.2 g n ng thu ết giảng, i n ng n, p u n 30

1.3 Th chính uận Ch Lan Viên 36

1.3.1 S h nh th nh v v n đ ng ếu tố chính u n trong thơ hế n Viên 37

1.3.2 hính u n như ếu tố cốt i t o n n phong cách hế n Vi n 55

1.3.3 Thơ chính u n trong s nghi p sáng tác c hế n Vi n 62

Ti u k t chư ng 1: 65

CHƯƠNG 2: CẢM H NG DÂN TỘC THỜI ĐẠI VÀ C I T I TR TÌNH TRONG THƠ CHÍNH LUẬN CHẾ LAN VIÊN 66

2.1 Cảm hứng ịch sử và thời đại 66

2.1.1 ả h ng ch s v cái i u t n v tư u si u h nh 66

2.1.2 ả h ng ân t c th i đ i v tư u i n ch ng ch s 76

2.2 Cái t i trữ t nh iện uận 77

2.2.1 ái t i c đơn 78

2.2.2 ái t i h nh p 80

Ti u k t chư ng 2: 86

CHƯƠNG 3: TH LOẠI NG N NG BI U TƯ NG TRONG THƠ CHÍNH LUẬN CHẾ LAN VIÊN 87

3.1 Th th 87

3.1.1.Thơ t o 87

3.1.2 Thơ t tu t 91

3.2 Ng n ngữ 92

3.3 Bi u tượng 103

3.3.1 ác qu n ni v iểu tượng ngh thu t 99

3.3.2 t số h nh ảnh iểu tượng trong thơ chính u n hế n Vi n 105

Ti u k t chư ng 3: 115

KẾT LUẬN 117

TÀI LIỆU THAM KHẢO 121

“Ánh sáng v phù s , ờ ố Mỹ ớ ớ “Hoa ng thư ng - chim

báo bão” “ h ng i thơ đánh giặc” giai ạ ổ ớ ớ “Di cảo thơ

và ch ắ ờ ố Mĩ ộ ơ ộ ờ

p ắ ề ớ ộ ị ử dân

T ơ C V ẫ ộ ề p dẫ í ờ

ọ ọ N ữ ạp í ể p công trình ngh p ể ề p

ớ ề ò ỡ ộ N ữ

ớ ầ ỡ ọ p ể P C Đ Hà Minh

Đ Mã Giang Lân, N ễ B T N ữ ọ úp chúng ta khám ph p ơ C V ó

óp p ầ p ộ ể ề

ạ ơ

T C V ơ í ố sáng tác Nó ằ p ơ C V T nhiên, ể p ể ỡ ữ ơ ờ

ố Mĩ

N ề C V ã ó ề ữ ớ

ề ơ í C V ó ộ công trình nào

có tính ch t châ ng n, tính ch t triết (N ễ ộ ) [3,59], hế n

Vi n nh thơ iết kh i thác tri t để năng c sáng t o trong thơ, t ĩnh

v c gắn với thế giới cả xúc i u n khiến thơ ng u n vượt qu cái cụ thể, cả tính, mở r nh ng chi u sâu đ t đến nh ng tầ c o ới (Vũ T

nh thơ iết kh i thác tri t để năng c trí tu trong sáng t o thơ, t ĩnh

v c gắn với thế giới cả xúc i u n khiến thơ ng u n vượt qu cái cụ thể

- cả tính để ở r nh ng chi u sâu đ t đến tầ c o ới (Vũ T A )

[3,59], Thơ ng có t số đã kh ng đi theo con đư ng n thơ c xư

na vẫn đi, t c con đư ng t trái ti đến nh ng trái ti Thơ ng đi theo con đư ng t trí tu để đến với trái ti (N ễ B T ) [43,189] Trong các nh thơ ớp trước, hế n Vi n ng đ nét phong cách thơ

su tưởng Anh kh ng đến với thơ với tư cách ngư i triết học h ng phải óc u , t tư u triết học nở ho khi đến với t vư n ho đẹp Tiếng nói thơ c đầu ti n c nh thu c v t t ng, n i đ u đến iết c t tâ tr ng , D ng su u n v ng su tưởng trong thơ

hế n Vi n khéo éo kết hợp t, nh p nh ng, u ển chu ển sâu sắc

Tr n hướng phân tích, nh u n nh ng v n đế th i s , hế n Vi n ng i

ái v o nh ng v n đ triết rồi i trả v n đ v ng tư u chính u n (Hà

M Đ ) [7,661-662] N ễ X N ạ ớ ạ ọ ớ

p dẫ ơ ể p ơ ờ ớ Tu ển t p

hế n Vi n” Theo ông đọc thơ hế n Vi n, n tượng nổi t c chúng

t s th ng inh và tài hoa Thông minh v thơ phong phú, t ng , t i

ho v h nh ảnh khác , kỳ thú” [2, 72] N ễ X N ũ ồ tình

ớ N ễ V Hạ ằ : ét nổi t c tư u ngh thu t hế n Vi n

chính s đối p Qu đối p, nh thơ nói n t qu u t phát triển cơ

ản c s v t, tác đ ng nh ẽ đến trí tưởng tượng c ngư i đọc, kh u gợi c ng cố h ng thú thẩ ỹ c họ, ằng cách cho họ tiếp xúc với nh ng

t ng v tương phản trong thơ, trong hình ảnh, trong kết c u, trong nh c

đi u t cu c sống ớn đến ni ri ng, t xã h i đến thi n nhi n, t hi n t i đến quá kh , t u thương đến gi n , t n tĩnh đến ng ho ng, t tr ng nghi đến tr o ng [2,86]

C e ộ d ơ C V ề

p ú , ó cách ử dụ p ép ố p ơ p N ễ V

Hạ ộ ã : “H nh th c cơ ản phổ

iến trong tư u ngh thu t c hế n Vi n s đối p ối p trong

kh ng gi n ,trong ng ngư i Qu đối p phải nói hế n Vi n đã nắ ắt

t qu u t qu n trọng trong cu c sống cũng như s nh n th c ngh thu t”

[3,32] Ý ồ Đ T ọ H ố

gh thu t thơ hế n Vi n : t nét đặc trưng nh n th trong thơ trong tư u ngh thu t c hế n Vi n s kh i thác nh ng tương qu n đối p [22,7] T ầ ớ ỉ d ạ ở ữ

é ề ộ ó ố

d

N ơ C V ộ ơ ố d ó

ố ò p ể ộ ố ạ ĩ, ĩ N

ạ T ó ĩ Hồ T H Đ T ọ H

e p ề ặ ắ

ơ C V Hồ T H ớ Thế giới ngh thu t thơ hế n Vi n ,

Đ T ọ H ớ “ h ng nét đặc sắc cơ ản c h nh th c ngh thu t thơ

hế n Vi n t s u 1945 Hồ T H é “ hế n Vi n v n ụng v sáng t o nhi u phương pháp đối p v so sánh, ng u n thẩ

ỹ v năng c sở trư ng đ c đáo c ri ng ng [15,24] Đ T ọ H

ũ ằ “ ối p có trong i n tưởng như đã n u Tu nhi n nó trở

th nh t phương th c tư u ớn o trù hơn, ng u n cá tính sáng

chiế ĩnh được nhi u đỉnh c o ngh thu t ở các gi i đo n khác nhau: Giai

đo n Thơ ới với i u t n , gi i đo n h nh với Ánh sáng và phù sa ,

gi i đo n chống ỹ c u nước với Ho ng thư ng - chim báo bão ,

h ng i thơ đánh giặc , gi i đo n ổi ới với Di cảo thơ i u đáng chú ng đã đi trước th i đ i trong c ng cu c đổi ới tư u thơ, đổi ới

to n i n c đ t nước để h nh p v o cu c sống nhân o i [43,187] Tr n chặng đư ng hơn 50 nă thơ, hế n Vi n đã chú đến hầu như to n

nh ng v n đ ớn nh t c đ i sống tinh thần ân t c v nhân o i h ng

v n đ triết học nhân đ o, v ân t c v th i đ i, v thế thái nhân t nh, v ngh nghi p văn chương đ u được đến t cái sâu sắc v tâ hu ết

ể dù ể ể ạ í

p ề ó ò p ụ ộ ơ ố d ọ

Nó ề ầ ọ d ọc, C V : ghe

ngóng, quan sát, t i i u cũng chỉ giúp chúng t nắ chân t n

n t n phải iết v n ụng tư u Có ể ó , é ặ d

4.3 Phư ng pháp nghiên cứu ịch sử và phư ng pháp nghiên cứu oại h nh

P ơ p p ị ử ầ ặ ố

ố ị ử ã ộ ú ặ ể ạ

ạ ơ í ộ ầ ị

ử ã ộ ể e é ờ C

óp p ầ ơ í C Lan Viên xuyên

C ơ 2 C d ộ ờ ạ và cái tôi ữ ơ í

C V

C ơ 3 T ể ạ ữ ể ơ í C Lan Viên

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG I

KH I QU T V TƯ DUY NGHỆ THUẬT VÀ THƠ CHÍNH LUẬN CHẾ LAN VIÊN

1.1.Khái niệm về tư duy th

1.1.1.Khái niệm về tư duy

ĩ : con ngư i t đ ng v t có tư u

ầ ó ờ ề d p ể ặ ạ ộ

ể ố p ớ ờ

N ở d ẽ ó

ngữ N ữ ụ d N ữ ỏ

ở K ó ữ d ỉ ữ d ơ ồ ữ p

ó í ớ K ó d ữ ỉ

nhữ p ẹ ẻ ơ T d ữ p ể p p ú ữ ạ ề d

ơ 1.1.2 Tư duy nghệ thuật T d p ẩ ạ ờ ĩ

Có ề ể ề ề ú ố

ể ó B H T ầ Đ Sử N ễ K ắ P ố T điển thu t ng văn học ( NXB Đạ ọ Q ố H Nộ 1998)

N ễ B T ố Tư u thơ v tư u thơ hi n đ i Vi t ( N V ọ H Nộ 1996) T ể ữ ọ ị ĩ : Tư u ngh thu t ng ho t đ ng trí tu c con ngư i hướng tới sáng t o v tiếp nh n tác phẩ ngh thu t [9 381] K ể d ặ ù

ngh d ằ Mụ í ố ù d

ể ắ ắ ờ ố N ở d p

ụ ể í ạ d í

K ớ ạ d ộ d

d ó ơ ở d í ặ d

p ép ĩ ù ộ ú p ể ộ ộ ỗ ò

ể ạ Đặ ể ạ d

ỏ ể ở ó ể ử dụ ở ể

ồ ờ p ố

T d ò ỏ ộ ữ “ p” ó N ữ ó ố

p ơ ạ ể Nó ó ã

ề ẫ ố ó N

d ể õ é ạ

ờ ĩ p ể ố

N d ọ ộ í d ơ ằ ộ

ờ ọ Nó ề ớ d ơ ú ó : ớ ộ ớ ạ p ớ ộ ớ ớ ạ

N ể d ơ ể ộ ơ

1.2 Khái niệm về th chính uận

hái ni chính lu n hi n có nhi u nghĩ Theo T điển ách kho Văn học giản ếu c g nă 1987 ( tiếng Tinh pu icus, nghĩ xã

h i , chính u n t o i h nh văn học v áo chí, viết v các v n đ nóng ỏng c xã h i, chính tr , kinh tế, văn học, triết học, t n giáo v các v n đ khác Theo u n phong cách học, chính u n t phong cách ch c năng,

n c nh các phong cách sinh ho t, kho học, áo chí, ngh thu t, h nh chính c ng vụ V gic, h i nghĩ n có ối i n h n i t i với nh u, ởi phong cách chính u n ch ếu phong cách c các o i văn chính u n, cũng như phong cách văn chương thu c tính c o i h nh văn ản văn học, phong cách kho học thu c tính c văn ản kho học”[ 38, 386]

D d ữ ờ ẩ C ữ

ơ C V ề : hi

th r , khi th ẩn khu t, khi th như t đối tượng phản ánh, khi th i chính cái t i tác giả – ch thể thẩ ỹ, khi th thi n v n i ung, có khi i thi n v h nh th c ó đã có t chặng đư ng phát triển v th đổi i n tục

T n ng trong nh ng nguồn trăng đổ,

T gh n ng trong nh ng suối trăng s o

Cũ ó ó ạ ộ ố ẩ ỹ :

Ai ảo giù : T có t kh ng

ái t i tr t nh xu t hi n tr c tiếp trong thơ tr t nh như v t o đi u

ki n cho hế n Vi n c cả xúc v su nghĩ tr c tiếp hưng v nh ng

cả xúc v su nghĩ i hướng v o chính nh n n cái t i tr t nh tưởng như đồng nh t với cái t i tác giả, đó t nh tr ng nh thơ t kh i thác nh, phân tích t nh cả ri ng nh kh ng hướng v o hi n th c cu c sống ặc điể n thích hợp với thơ ãng n ếu xét cái t theo nghĩ cái chung, cái xã h i có tính ch s th trong i u t n chư có i u t n chỉ nói đến

i T t cách chung chung, tr u tượng, đ i iểu cho cái qu n ni ể

khổ trần gi n hư v cái t đ ng ẩn khu t [43,153]

quen với phương pháp sáng tác ới n n kh ng tránh khỏi nh ng ng v

Dĩ vãng uồn thương c tác giả chính cái t i – đi u

t n, cái t i – quá kh h t ở đâ chính cái t i chiến sĩ i r c r phù s chính c ượng h u n ngo i ái t i chiến sĩ cái t i đi r với đ i, đi r với ngư i , nhân v t tr t nh gắn ó chặt chẽ với nh ng nhân

v t khác, với cái t r ng ớn trong thơ hi cái t i đã h v o cái t th ng suy nghĩ tưởng sẽ trở n n i hơn nh trí tưởng tượng ổng ái t i

kh ng c n cả th g ó ởi cái t h ởi chính nh Trí tưởng tượng phóng túng gi th nh th c s t o, như con chi ượn tră v ng

tr n nh Tổ quốc, đi t h nh ảnh đẹp [43,155]

Tâ hồn t i khi Tổ quốc soi v o,

Th ng n núi tră s ng i

on ngọc tr i đ h đá ể,

Uống th tri u ng sáng h t châu

t nh trở n n ẩn khu t hi n o tác giả cố để cho cái t i xu t đầu i n th

v t nh nh t đã th v o t u gi thơ v chính u n ái u

c ng kh ng gắn được, trái i nó tách thơ r khỏi chính u n Thơ th cần cái t i, chính u n th cần cái t V trong cái t c thơ chính u n đã có thể só cái t i rồi, cho n n cái t i v cái t sẽ qu n chặt v o nh u trong thơ chính u n khi cái t i rồi, cho n n cái t i v cái t sẽ qu n chặt v o nh u trong thơ chính u n khi cái t i tr t nh ẩn khu t ó như thế ch su tưởng trong thơ chính u n ới ng tính ch t tổng hợp, khái quát, kh ng rơi

v o tính cá thể c cái ri ng [43,157]

T ơ í ặ ụ ể ở d ộ

ớ ụ ọ ữ ờ p ẩ

ờ ỗ hả năng thu ết phục c thơ chính u n

ở tính ch t khách qu n hó c các qu n điể tư tưởng, tính chính xác c

nh ng u n điể chính tr ng tư tưởng kho học cách ng, tính t t ếu

c t xu thế th i đ i thơ c nhi vụ ti n tri Sẽ trở n n c đơn v

ếu ớt, nếu tác giả thơ c i đ ng ở góc đ cá nhân để n án cả t thế c,

t chính qu n Tác giả phải nhân nh gi i c p, ân t c, để t n c ng k thù ho n n trong su tưởng tổng hợp, tác giả cần gi u nh đi để cho

nh ng qu n điể đư ng ối th t s ng tính khách qu n như s phản ánh các qu u t đ u tr nh xã h i [43,158]

D ặ ù ơ í ữ ờ ẩ ề

ũ dẫ ộ ộ p ữ ú

gu n nhân n gâ r cái kh v cái khó c thơ chính

u n hi đ t được tính khách qu n trong iểu hi n qu n điể - nghĩ

th nh c ng v ặt chính u n – th ch t thơ có ngu cơ giả sút ch su tưởng chỉ c n i cái sư n c nó, t c chỉ c n i ng v n đ ng i n tục

v có hướng c nh ng nghĩ ri ng – nếu như tác giả ỏ rơi cả cái t

úc gi ngư i t nh n xét rằng thơ hế n Vi n tỉnh táo, kh ng s ,

Đặ ơ ơ í ú ặ ẽ p ể

ộ ộ d ụ ể T ữ ơ í “ ối i n h

gi các , t phải có t đ n v ng nh t đ nh th nh ng tư tưởng ớn ới được h nh th nh v tru n á qu thơ Thơ chính u n kh ng nh t thiết phải thơ i, nhưng v n đ nó đặt r phải giải qu ết t cách trọn vẹn, tri t để

[43 159] T V ọ ạ V N ó ữ ơ í

ắ ã ạ ớ ộ ẫ ổ ể ó ẽ

ó ộ p ẩ :

quốc sơn h đế cư,

Ti t nhi n đ nh ph n t i thi n thư

Su tưởng được coi như đ ng c để thúc đẩ cho h nh tượng thơ

v n đ ng v phát triển S v n đ ng v phát triển phải nhằ iểu hi n t

tư tưởng, t n i ung triết n o đó ó khi s triết đó i ục đích

c v n đ ng thơ g t th i Ánh sáng v phù s , hế n Vi n đã c kiểu su tưởng triết Tư tưởng triết có khi được rút th nh t cụ thể

nằ ở phí cuối i thơ ó khi nó như t cái đ n ẩ đặt v o điể cuối cùng nơi h nh tượng thơ v n đ ng tới, nh s c nặng c nghĩ triết

nó nâng tư tưởng i thơ n tới c c đ i ’ [43,179,180]

Mũ p “ ich xơn k giết ngư i” bao ộ ù dã ạ ẳ ị ớ ú : “T

sắp được giết ” ( T 12)

Mũ ũ p ẻ ù “ ich xơn

đã nâng chiến tr nh n th nh trăng t, t nh u ũ

ộ ố ạ p ạ ẻ ù ể ẳ ị : “ ngư i ư, phải

sương c nh ng triết gi

ng c các nh chỉ c ng cốc

ếu chư i t được o i đế quốc

( N ữ ơ ặ ) [ 43,161-162-163-164]

ờ ầ í ó d d p

ơ ữ C V ã

ữ ơ ề ơ ịp ẫ :

ảo ong hâu, ở đâ chỉ có iển v tr i

v i hát t ngọn hải đăng đã sáng trong

ng n đ r ão kh ng t gi ch u tắt

ảo đã ngh n ần nghe tiếng o , phải được t ần nghe tiếng hát

Tổ quốc o ngh n v n ặ nhưng nhớ nh t vẫn nơi đầu tr i cuối

1.3.1 S h nh thành và vận động y u tố chính uận trong th Ch

Lan Viên

T ề ơ V N ạ C V ơ ó ị í riêng N ờ ọ ó ể ộ ơ p ỉ

quan n ơ ộ : H n ặc T nói: thơ túc đi n T i nói th :

thơ s phi thư ng Thi sĩ kh ng phải gư i ó ngư i ơ, ngư i Say, ngư i i n ó Ti n, , Quỷ, Tinh, u ó thoát hi n t i,

nó xối tr n ĩ vãng ó trù tương i gư i t kh ng thể hiểu được v

nó nói nh ng cái v nghĩ , tu rằng nh ng cái v nghĩ hợp [51,13] C í

p C V ạ ọ ộ ể ẩ ỹ í – – dị T ớ ơ , ọ ờ , d

nh câ nắng nhu n , óng chi u kh ng đi

V đâ đe chắn n o xuân s ng

(X -Đ )

Trong “ i u t n p ộ ố ồn, ồ N

p ú ó ũ ỉ Tro ơ

Xuân v ở ờ ó ó õ , ũ ố vui cư i , ẹp sầu i , ố ó ờ

p ơ ộ ộ chắn n o xuân s ng G ữ ố

hưng cũng nơi i ơi é nhỏ

ơi khó ,khó iết,khó su tư ng

(Cõ Đ )

C V ã ớ ắ ờ ọ ộ õ

é ỏ ộ ã ạ ữ ơ C Lan V ã ạ ộ õ ặ ũ ố