GIÁO DỤC CHỦ NGHĨA YÊU NƢỚC CHO SINH VIÊN CÁC TRƢỜNG DẠY NGHỀ TRONG THỜI KỲ ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA ĐẤT NƢỚC THEO TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH

Trên cơ sở của truyền thống tốt đẹp đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước hình thành và phát triển, góp phần khơi dậy, cổ vũ, động viên nhân dân đoàn kết, đấu tranh giải phóng d

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VŨ THỊ NHUNG

GIÁO DỤC CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG DẠY NGHỀ TRONG THỜI KỲ ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA ĐẤT NƯỚC THEO

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ HỒ CHÍ MINH HỌC

Hà Nội- 2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VŨ THỊ NHUNG

GIÁO DỤC CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG DẠY NGHỀ TRONG THỜI KỲ ĐẨY MẠNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA ĐẤT NƯỚC THEO

Tôi xin cảm ơn cô giáo, TS Văn Thị Thanh Mai - người đã hướng dẫn tôi trong suốt quá trình làm luận văn Cô đã cho tôi thêm nhiều kiến thức chuyên ngành cũng như giúp tôi rèn luyện kỹ năng nghiên cứu khoa học

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới những người thân trong gia đình

và bạn bè đã luôn quan tâm, động viên, giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập trong suốt thời gian qua

Mặc dù tôi đã cố gắng rất nhiều trong quá trình làm luận văn, song không thể tránh khỏi những hạn chế nhất định, rất mong nhận được sự chỉ dẫn, góp ý và giúp đỡ quý báu của các quý thầy, cô giáo và các bạn đồng nghiệp

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Vũ Thị Nhung

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu vấn đề 3

2.1 Nhóm các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước 3

2.2 Những bài nghiên cứu về chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh đăng trên các báo, tạp chí chuyên ngành 6

2.3 Một số đề tài khoa học, luận văn thạc sĩ đề cập vấn đề giáo dục chủ nghĩa yêu nước 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

3.1 Đối tượng nghiên cứu 8

3.2 Phạm vi nghiên cứu 9

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

4.1 Mục đích nghiên cứu 9

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 9

5.1 Cơ sở lý luận 9

5.2 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Đóng góp của luận văn 10

7 Kết cấu của luận văn 10

Chương 1 TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC 11

1.1 Chủ nghĩa yêu nước truyền thống 11

1.1.1 Một số khái niệm 11

1.1.2 Chủ nghĩa yêu nước truyền thống 13

1.2 Một số nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước 18 1.2.1 Quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước 18

1.2.2 Một số nội dung cơ bản 27

Chương 2 GIÁO DỤC CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG DẠY NGHỀ Ở VIỆT NAM THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH 45 2.1 Thực trạng hoạt động giáo dục chủ nghĩa yêu nước ở các trường dạy nghề 45 2.1.1 Sự cần thiết phải giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên các trường dạy

nghề 45

2.1.2 Một số kết quả 52

2.1.3 Một số hạn chế 61

2.2 Những quan điểm, phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lượng giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên các trường dạy nghề………65

2.2.1 Những quan điểm cơ bản 65

2.2.2 Phương hướng cơ bản 71

2.2.3 Nhóm giải pháp 74

KẾT LUẬN 84

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86

PHỤ LỤC 91

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: Kết quả khảo sát về nội dung: “Yêu nước đối với sinh viên nói chung

và sinh viên các trường dạy nghề nói riêng” 56 Bảng 2.2: Kết quả khảo sát về nội dung: “Em hiểu thế nào là chủ nghĩa xã hội?” 58 Bảng 2.3: Kết quả khảo sát về nội dung: “Một trong những nội dung cơ bản của yêu nước ” 59 Bảng 2.4: Kết quả khảo sát về nội dung: “Học tập và rèn luyện đạo đức là mục tiêu phấn đấu quan trọng nhất?” 60

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống là tài sản quý giá của dân tộc Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, hệ giá trị truyền thống của dân tộc, trong đó có chủ nghĩa yêu nước là một trong những giá trị hàng đầu, đóng vai trò trung tâm, làm nền tảng cho mọi hoạt động tinh thần của nhân dân và trở thành điểm tựa cho sự trường tồn của dân tộc Cùng với thời gian, chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam mang đậm tính chất nhân văn, vì lợi ích chung của dân tộc luôn được gìn giữ và phát huy Trên cơ sở của truyền thống tốt đẹp đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước hình thành và phát triển, góp phần khơi dậy, cổ vũ, động viên nhân dân đoàn kết, đấu tranh giải phóng dân tộc thoát khỏi ách xâm chiếm của giặc ngoại xâm, xây dựng một đất nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa ngày càng phồn vinh và phát triển

Sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo yêu nước, chứng kiến cảnh nước mất, người dân sống cuộc đời nô lệ lầm than, tư tưởng yêu nước và khát khao giải phóng Tổ quốc đã sớm hình thành trong người thanh niên Nguyễn Tất Thành - Nguyễn Ái Quốc Sau đó, rời Tổ quốc bôn ba tìm đường cứu nước, Người đã đến với chủ nghĩa Mác- Lênin, đến với con đường giải phóng dân tộc theo quỹ đạo của cách mạng vô sản Được ánh sáng chủ nghĩa Mác- Lênin - học thuyết cách mạng, khoa học của thời đại soi đường, chủ nghĩa yêu nước truyền thống chân chính đã được kế thừa, phát huy, được nâng lên một tầm cao mới, mang đậm dấu ấn Hồ Chí Minh Vị trí, vai trò, sức mạnh của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam - sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch sử dân tộc từ cổ đại đến hiện đại đã được Hồ Chí Minh khẳng định: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước

Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một nàn sóng vô cùng mạnh

mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước” [47, tr.171]

Phát huy chủ nghĩa yêu nước truyền thống, tinh thần đoàn kết của mọi người dân Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam do Hồ Chí Minh đứng đầu, với một đường lối chính trị đúng đắn, phương thức tiến hành cuộc đấu tranh cách mạng phù hợp, đã lãnh đạo nhân dân làm nên thắng lợi của cuộc cách mạng Tháng Tám năm 1945, giành lại độc lập, tự do sau hơn 80 năm trời nô lệ Tiếp đó, phát huy chủ nghĩa yêu nước, ý chí quyết tâm “thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ”, dưới ngọn cờ độc lập, tự do của Đảng do Hồ Chí Minh đứng đầu, hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1946-1954) và đế quốc Mỹ (1954-1975)

đã giành thắng lợi Hành trình 30 năm đấu tranh gian khổ, không quản ngại

hy sinh, vì một nước Việt Nam độc lập, hòa bình, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của nhân dân ta là một biểu tượng sáng ngời nhất của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh lịch sử

Tiến hành đổi mới và hội nhập quốc tế, bên cạnh những vận hội lớn, chúng ta cũng phải đối mặt với không ít khó khăn, thách thức, trong đó có sự chống phá quyết liệt của các thế lực thù địch, chiến lược “diễn biến hoà bình”, âm mưu “tự diễn biến” trên lĩnh vực tư tưởng diễn ra ngày càng tinh

vi, phức tạp Phát huy vai trò, sức mạnh tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, sau 27 năm đổi mới, một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, thống nhất đang bước vào thời

kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước với cả những thuận lợi và không ít khó khăn Trên tinh thần đó, Đảng ta đã chỉ rõ: “Con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa của nước ta cần phát huy những lợi thế của đất nước, tận dụng mọi khả năng phát huy nguồn lực trí tuệ và sức mạnh tinh thần của người Việt Nam làm nền tảng và động lực của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa” [12, tr.91] Theo đó, phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, trong đó, việc khơi dậy và phát huy cao độ sức mạnh tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước, “tăng cường tuyên truyền, giáo dục tinh thần yêu nước, ý thức dân tộc,

trách nhiệm và nghĩa vụ… cho mọi người” [15, tr.234], nhất là trong thế hệ trẻ nước nhà càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết Theo đó, vấn đề giáo dục cho thế hệ trẻ nói chung, cho sinh viên các trường dạy nghề nói riêng về chủ nghĩa yêu nước, nhằm giữ gìn, kế thừa, phát huy các giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước; khắc phục một số biểu hiện: lãng quên quá khứ, phai nhạt lý tưởng, thiếu hiểu biết lịch sử truyền thống dân tộc, sống thực dụng, thờ ơ với đất nước, ít quan tâm đến lợi ích chung… là vấn đề có

ý nghĩa đặc biệt quan trọng và cấp bách Với ý nghĩa đó, tôi chọn vấn đề:

“Giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên các trường dạy nghề trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh” làm đề tài luận văn thạc sĩ, chuyên ngành Hồ Chí Minh học

2 Tình hình nghiên cứu vấn đề

Những năm gần đây đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh, trong đó có tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước

Tuy chưa có công trình nào nghiên cứu riêng, chuyên sâu về vấn đề giáo dục chủ

nghĩa yêu nước cho sinh viên các trường dạy nghề trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh như đề tài tôi lựa

chọn, song có nhiều công trình liên quan đến đề tài, có thể đưa về 3 nhóm sau:

2.1 Nhóm các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước

Cuốn sách Hồ Chí Minh và con người Việt Nam trên đường dân giàu

nước mạnh của Phạm Văn Đồng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1993,

nghiên cứu tư tưởng và con người Hồ Chí Minh với công cuộc đổi mới Tác phẩm đã khẳng định: Hồ Chí Minh là một nhà yêu nước, đồng thời là một chiến sĩ cộng sản, với thông điệp nổi tiếng của Người: “Không có gì quý hơn độc lập tự do”

Cuốn sách Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam

do Đại tướng Võ Nguyên Giáp chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

1997, khẳng định truyền thống yêu nước của dân tộc đã phát triển thành chủ nghĩa yêu nước Chính chủ nghĩa yêu nước đã thúc đẩy Hồ Chí Minh

ra đi tìm đường cứu nước và trở thành một trong những nguồn gốc chủ yếu của tư tưởng Hồ Chí Minh

Cuốn sách Nhận thức cơ bản về tư tưởng Hồ Chí Minh của cố Thủ

tướng Phạm Văn Đồng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998, cũng khẳng định hành trang ra đi tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành là truyền thống lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, với sức sống mãnh liệt của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam Đó là một nhận thức cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giúp ích cho mỗi người khi nghiên cứu chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh trong tình hình hiện nay

Cuốn sách Chủ nghĩa yêu nước thời đại Hồ Chí Minh của Trần Xuân

Trường, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001 Với 6 chương, tác giả đi từ nghiên cứu chủ nghĩa yêu nước truyền thống đến chủ nghĩa yêu nước Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh Chủ nghĩa yêu nước được tác giả lý giải qua việc nêu và phân tích những nội dung về lao động, bảo vệ Tổ quốc, chống chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa quốc tế

Cuốn sách Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh của Nguyễn Mạnh

Tường, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, được hình thành trên cơ sở luận án tiến sĩ của tác giả Qua kết cấu ba chương, tác giả chủ yếu tập trung nghiên cứu chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh Theo tác giả thì chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh là lý tưởng “Không có gì quý hơn độc lập tự do”; là quan niệm về nước và dân; là quan niệm về độc lập, tự do, hạnh phúc; là quan niệm

về thi đua yêu nước và mẫu người yêu nước mới gắn liền với nhiệm vụ xây dựng

và bảo vệ Tổ quốc Với những nội dung trên, tác phẩm đã mang đến một giá trị

to lớn không chỉ cho hiện tại mà cả tương lai mai sau Theo đó, Việt Nam muốn tồn tại và giữ vững được bản sắc văn hóa của mình trong tình hình và nhiệm vụ của đất nước hôm nay thì cần phải phát huy cao độ tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc để đoàn kết, tập hợp lực lượng của toàn dân, tạo nên sức mạnh nội sinh trong sự nghiệp xây dựng đất nước, nhanh chóng đưa đất nước vượt qua nghèo nàn, lạc hậu, tiến lên công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhằm mục tiêu dân

giàu, nước mạnh Đó còn là bảo vệ Tổ quốc gắn liền với giữ vững độc lập, chủ quyền và chế độ xã hội chủ nghĩa; là xây dựng đất nước gắn liền với kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội

Cuốn sách Đến với tư tưởng Hồ Chí Minh của Trần Bạch Đằng, Nxb

Trẻ, Hà Nội, 2004, trong đó khẳng định tư tưởng Hồ Chí Minh được ấp ủ lâu dài trong cái nôi chủ nghĩa yêu nước, tắm mình sâu sắc trong tâm hồn dân tộc,

là kết tinh truyền thống hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước của nhân dân Việt Nam

Cuốn sách Góp phần tìm hiểu cuộc đời và tư tưởng Hồ Chí Minh của

Đinh Xuân Lâm, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, là một tập hợp nhiều bài nghiên cứu về một số chủ đề, trong đó, có một số bài gần với hướng nghiên cứu của đề tài như “Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh- sự kết hợp biện chứng giữa truyền thống và thời đại”, “Về con đường cứu nước của

Hồ Chí Minh”…

Cuốn sách Từ chủ nghĩa yêu nước truyền thống đến chủ nghĩa yêu

nước Hồ Chí Minh của Nguyễn Hùng Hậu, Nxb Chính trị quốc gia, Hà

Nội, 2008 Trong cuốn sách này, tác giả khẳng định: Chủ nghĩa yêu nước

Hồ Chí Minh là sự kế thừa, phát triển tất cả mọi giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, trong đó chủ nghĩa yêu nước đóng vai trò nòng cốt Bên cạnh

đó, chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh còn là kết quả của sự tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại và dân tộc, sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam… Trong tất cả các yếu tố đó, chủ nghĩa yêu nước truyền thống là cơ sở trực tiếp nhất, cốt lõi nhất

Cuốn sách Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh thời kỳ mở cửa, hội nhập

quốc tế là kết quả nghiên cứu đề tài khoa học cấp bộ, gồm hai chương, theo đó,

Chương I: “Chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh”, chương II: “Phát huy chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh trong thời kỳ mở cửa, hội nhập quốc tế” Trong

đó, tác giả đã làm rõ một số khái niệm: Tình cảm yêu nước, chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa yêu nước truyền thống, chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh…;

hệ thống hóa nội dung cơ bản của chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam; phân tích nội dung cơ bản và vai trò của chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh; phân tích cơ hội và thách thức khi Việt Nam gia nhập tổ chức Thương mại thế giới WTO; làm rõ nội dung trong việc phát huy chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh trong thời kỳ mở cửa hội nhập quốc tế…

Dù tiếp cận ở những góc độ khác nhau, nhưng kết quả nghiên cứu của

các tác giả đi trước trong những nghiên cứu nêu trên đã giúp tôi một cách nhìn tổng quan về chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh…

để tôi tham khảo và kế thừa có chọn lọc trong quá trình thực hiện đề tài luận văn của mình

2.2 Những bài nghiên cứu về chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh đăng trên các báo, tạp chí chuyên ngành

Nhóm các bài viết: Võ Nguyên Giáp,“Văn hóa Việt Nam - Truyền

thống cốt cách dân tộc”, Tạp chí Cộng sản, số 15, 1998; Phan Huy Lê, “Chủ

nghĩa yêu nước nội lực tinh thần nền tảng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam”,

Tạp chí Xưa và nay, số 9, 1999; Nguyễn Mạnh Hưởng, “Giáo dục chủ nghĩa

yêu nước truyền thống trong giai đoạn hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu lý luận,

số 6, 2000; Dương Tùng, “Bác Hồ với thế hệ mai sau”, Tạp chí Tư tưởng - Văn

hóa, số 11, tháng 11-2000; Dương Trung Quốc, “Tổ tiên rực rỡ- anh em hòa

thuận”, Tạp chí Cộng sản, số 8, 2004; Vũ Oanh, “Học, làm, sống theo tư tưởng

và tấm gương Hồ Chí Minh”, Báo Nhân dân, ngày 29- 04- 2005; Lâm Quốc

Tuấn, Trần Văn Toàn, “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đạo đức vừa hồng

vừa chuyên cho thanh niên trí thức”, Tạp chí Lý luận chính trị, tháng 10-2005;

Nguyễn Thế Kiệt, “Một số giá trị đạo đức Việt Nam từ truyền thống đến Hồ Chí

Minh”, Tạp chí Lý luận chính trị, tháng 7-2006; Lê Hữu Ái, Trần Quang Ánh,

“Vấn đề giáo dục giá trị văn hóa truyền thống cho sinh viên trong bối cảnh hiện

nay ở nước ta”, Tạp chí Khoa học và công nghệ, Đại học Đà Nẵng, số 5 (28),

2008; Hoàng Đình Tỉnh, “Giáo dục bồi dưỡng thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay theo

Di chúc của Hồ Chí Minh”, Tạp chí Lý luận chính trị, tháng 7-2009; Trịnh Tố

Long, “Bác Hồ triết lý sống là yêu thương”, Báo Người cao tuổi, số 167 + 168,

tháng 1+ 2-2011; Mai Mộng Tưởng, “Vấn đề giáo dục và đào tạo hiện nay - suy

ngẫm từ quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh”, Tạp chí Tuyên giáo, số 10, tháng 10-2011; Phạm Minh Hạc, “Triết lý giáo dục Hồ Chí Minh”, Tạp chí Cộng

sản, số 828, tháng 10-2011; Nguyễn Lân Dũng, “Hồ Chí Minh- Một dân tộc dốt

là một dân tộc yếu”, Tạp chí Mặt trận, tháng 11-2011; Nguyễn Đình Bắc, “Tư

tưởng Hồ Chí Minh về phương pháp nêu gương trong giáo dục đạo đức cho

thanh niên hiện nay”, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, tháng 1- 2012…

Nhóm các bài viết này đã đi sâu, phân tích, đánh giá, làm sáng tỏ giá trị một số nội dung cơ bản của chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh Đồng thời, trong một số công trình, các tác giả đã khẳng định giáo dục chủ nghĩa yêu nước, góp phần xây dựng và rèn luyện đạo đức cách mạng là yêu cầu cần thiết Từ đó, đưa ra các giải pháp nhằm xây dựng, bồi dưỡng chủ nghĩa yêu nước, để từ đó giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho các giai tầng trong

xã hội nói chung và tầng lớp thanh niên, sinh viên các trường đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp nói riêng Những kết quả nghiên cứu này giúp tôi cách tiếp cận những vấn đề có liên quan đến nội dung của luận văn

2.3 Một số đề tài khoa học, luận văn thạc sĩ đề cập vấn đề giáo dục chủ nghĩa yêu nước

Luận văn thạc sĩ: “Tìm hiểu quan điểm của Hồ Chí Minh về chủ nghĩa

yêu nước” của Nguyễn Mạnh Tường (2000- Học viện Chính trị quốc gia Hồ

Chí Minh), với những nội dung về chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí

Minh… Luận văn thạc sĩ: “Giáo dục chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh cho

thanh niên tỉnh Thanh Hóa trong thời kỳ đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” của Hoàng Văn Lực (2007- Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí

Minh) Qua luận văn, tác giả góp phần làm sáng tỏ thêm những vấn đề cơ bản trong nghiên cứu chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh, làm rõ vai trò của chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh trong hình thành nhân cách cho thanh niên tỉnh

Thanh Hóa hiện nay Luận văn tốt nghiệp: “Giáo dục chủ nghĩa yêu nước Hồ

Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông tỉnh Bắc Ninh trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” của Ngô Xuân Dương (2009-

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh ) Trong luận văn, tác giả góp phần làm rõ khái niệm, nội dung chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh và thực trạng của công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông tỉnh Bắc Ninh hiện nay Trên cơ sở đó, đề xuất phương hướng

và những giải pháp cơ bản để nâng cao hiệu quả công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông tỉnh Bắc Ninh nói riêng và góp phần đối với công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông cả nước

Những luận văn trên đã góp phần giúp tôi hiểu rõ hơn về đặc điểm, nội dung và ý nghĩa của chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh, cũng như thực trạng

và việc cần thiết phải đẩy mạnh công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho học sinh, sinh viên và thanh thiếu niên trong cả nước hiện nay

Khảo sát các nhóm nghiên cứu chúng tôi thấy, những công trình này đã đưa ra, phân tích bản chất khái niệm “chủ nghĩa yêu nước”, chỉ ra những lĩnh vực biểu hiện của nó, những đặc điểm và nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước Trong đó, có công trình còn phân tích chủ nghĩa yêu nước của những nhóm xã hội cụ thể; chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới và hội nhập… từ đó, nhấn mạnh việc cần thiết phải giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên Việt Nam theo tư tưởng

và tấm gương đạo đức của Người Tuy nhiên, chưa có công trình chuyên biệt nào giải quyết những nội dung như đề tài tôi đã lựa chọn, song những kết quả nghiên cứu đó là cơ sở, tư liệu quan trọng giúp tôi giải quyết những vấn đề liên quan của luận văn

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước và ể giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên các trường dạy nghề ở Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Trình bày khái niệm, nội dung chủ nghĩa yêu nước từ truyền thống đến tư tưởng Hồ Chí Minh

- Đánh giá thực trạng công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho sinh viên các trường dạy nghề qua khảo sát thực tế ở hai trường nêu trên

- Nội dung, phương hướng và những giải pháp chủ yếu để nâng cao chất lượng giáo dục chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường dạy nghề ở Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được triển khai trên nền tảng của lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về chủ nghĩa yêu nước, giáo dục chủ nghĩa yêu nước

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử;

- Phương pháp lôgic, thống kê, phương pháp so sánh tổng hợp;

- Phương pháp điều tra xã hội học, phương pháp thu nhập, phân tích số liệu;

- Kết hợp các phương pháp nêu trên

6 Đóng góp của luận văn

- Kết quả của luận văn góp phần làm rõ lý luận của Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước; góp phần đánh giá thực trạng công tác giáo dục chủ nghĩa yêu nước của sinh viên các trường dạy nghề ở Việt Nam; đề xuất nội dung, phương hướng và những giải pháp có tính khả thi để nâng cao chất lượng giáo dục chủ nghĩa yêu nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh cho sinh viên các trường dạy nghề ở Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

- Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc tuyên truyền, giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên Việt Nam trong hệ thống nhà trường, hệ thống Đoàn, Hội thanh niên cấp cơ sở và

hệ thống Ban Tuyên giáo các cấp

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 2 chương, 4 tiết

Chương 1

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC

1.1 Chủ nghĩa yêu nước truyền thống

1.1.1 Một số khái niệm

* Nước

Một trong những khái niệm đầu tiên khi nói về chủ nghĩa yêu nước là khái niệm “nước” “Nước” theo Từ điển Tiếng Việt là “vùng đất trong đó những người thuộc một hay nhiều dân tộc cùng sống chung dưới một chế độ chính trị - xã hội và cùng thuộc một nhà nước nhất định” [77, tr.959]

Còn “nước” được luận giải trong cuốn sách Từ chủ nghĩa yêu nước

truyền thống đến chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh như sau:

Thứ nhất, ở khía cạnh thiên nhiên, địa lý, nước chỉ non sông, giang sơn

gấm vóc, lãnh thổ với biên giới cương vực rạch ròi (chỉ đất nước)

Thứ hai, nếu chỉ có thiên nhiên, mảnh đất thuần túy không thôi, thì

cũng chưa thể gọi là “nước”, muốn có nước phải có những tộc người sống trên đó và quan hệ giữa họ với nhau Bởi vậy nước còn chỉ tộc người, dân tộc

và sự đoàn kết giữa các dân tộc

Thứ ba, cụ thể hơn nữa, phải có những con người - chủ nhân đứng

trên mảnh đất này, nên “nước” còn bao gồm những con người, người dân…, nhân dân, cái mà ở nước Việt Nam gọi là đồng bào, con người nắm chủ quyền trên lãnh thổ của mình

Thứ tư, từ con người hình thành nên gia đình, xã hội với những thiết

chế chính trị của mình, bởi vậy, “nước” còn bao gồm cả làng, xã, quê hương, quốc gia, Tổ quốc, các tầng lớp, giai cấp với những chế độ chính trị xã hội nhất định trong mỗi thời kỳ

Thứ năm, một trong những yếu tố không thể thiếu để tạo nên một

diện mạo đất nước, đó là văn hóa, bởi vậy, “nước” còn bao gồm cả những phong tục tập quán, truyền thống, lịch sử…

Năm yếu tố trên liên hệ mật thiết với nhau, nếu thiếu một trong năm

yếu tố thì khó có thể gọi là “nước” [27, tr.10]

Như vậy, “nước” bao gồm tổng hòa những yếu tố đất nước, dân tộc, con người, nhân dân, quê hương, quốc gia, Tổ quốc, văn hóa (ngôn ngữ, phong tục, tập quán, lịch sử, truyền thống)

* Yêu nước

Nếu nước là tổng hòa các mối quan hệ về dân tộc, con người, quê hương,

Tổ quốc… luôn gắn tình yêu của mỗi con người với quê hương, Tổ quốc, thì “yêu nước” theo V.I.Lênin là “một trong những tình cảm sâu sắc nhất được củng cố qua hàng trăm năm, hàng nghìn năm tồn tại của các Tổ quốc biệt lập” [80, tr.226] Như vậy, yêu nước mang tính phổ biến của nhân dân các quốc gia, các dân tộc trên thế giới Yêu nước là tình cảm yêu quý, gắn bó, tự hào về quê hương, đất nước và tinh thần sẵn sàng đem hết tài năng, trí tuệ của mình phục vụ lợi ích của

Tổ quốc, biểu hiện cụ thể là: Tình cảm gắn bó với quê hương đất nước; tình thương yêu đối với đồng bào, giống nòi, dân tộc; niềm tự hào dân tộc chính đáng; đoàn kết, kiên cường, bất khuất chống giặc ngoại xâm, để bảo vệ chủ quyền dân tộc và nền độc lập tự do của Tổ quốc; cần cù và sáng tạo trong lao động để xây dựng, phát triển nền văn hóa dân tộc và xây dựng đất nước ngày càng giàu đẹp

Với ý nghĩa đó, ở Việt Nam, nói đến yêu nước đồng nghĩa với yêu tổng hòa những yếu tố nói trên, hòa thành một khối thống nhất: “Yêu nước là yêu non sông; yêu con người, dân tộc, nhân dân, đồng bào; yêu quê hương, Tổ quốc; yêu những truyền thống quý giá của cha ông Yêu nước không chỉ trên lời nói mà phải bằng hành động để bảo vệ, phát huy, phát triển chúng lên thành một tầm cao mới, không chỉ bằng tình cảm nồng nàn mà còn bằng lý trí sáng suốt trong bảo vệ và phát triển giá trị, tình cảm yêu nước” [27, tr.13]

* Chủ nghĩa yêu nước

Cao hơn khái niệm “nước” và “yêu nước”, đó là “chủ nghĩa yêu nước”

Từ điển Tiếng Việt giải thích: “Chủ nghĩa yêu nước là lòng yêu tha thiết đối với

Tổ quốc của mình thường được biểu hiện ở tinh thần sẵn sàng hy sinh vì Tổ

quốc” [77, tr.241] Cách giải nghĩa này mới chỉ đề cập đến khía cạnh tình cảm

Còn trong Từ điển Triết học: “Chủ nghĩa yêu nước” là nguyên tắc đạo đức và

chính trị, một tình cảm xã hội mà nội dung là tình yêu và lòng trung thành đối với Tổ quốc, là lòng tự hào về quá khứ và hiện tại của Tổ quốc, ý chí bảo vệ những lợi ích của Tổ quốc [74, tr.172] Cách giải thích này có sự tương đồng với

khái niệm Từ điển Bách khoa Việt Nam nêu: “Chủ nghĩa yêu nước là nguyên tắc

đạo đức và chính trị mà nội dung là tình yêu, lòng trung thành, ý thức phục vụ

Tổ quốc… cùng với sự hình thành dân tộc và nhà nước, chủ nghĩa yêu nước từ chỗ chủ yếu là một trong những tâm lý xã hội, đã trở thành hệ tư tưởng Nó trở thành lực lượng tinh thần vô cùng mạnh mẽ, động viên mọi người đứng lên bảo

vệ Tổ quốc chống lại mọi cuộc xâm lược Chủ nghĩa yêu nước chân chính thể hiện lòng trung thành với Tổ quốc vì lợi ích của dân tộc, của nhân dân, bảo vệ sự sinh tồn của dân tộc và đấu tranh cho sự phồn vinh của đất nước” [28, tr.518]

Như vậy cũng có thể hiểu: “Chủ nghĩa yêu nước là sự phát triển đến đỉnh cao của lòng yêu nước, là sự kết hợp chặt chẽ giữa tình cảm yêu nước nhiệt thành và một hệ thống các tư tưởng về tình yêu, lòng trung thành với Tổ

quốc, ý thức phục vụ Tổ quốc [57, tr.21]

Những nội dung nêu trên cho thấy, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam lấy đạo lý (đạo nghĩa) yêu nước làm đầu (chủ yếu, cốt yếu, chính yếu, trụ cột) Đối với nhân dân Việt Nam, nó thể hiện ở tinh thần và hành động sẵn sàng

hy sinh vì nước, vì dân tộc, giống nòi, bảo vệ đất nước… chủ nghĩa yêu

nước đích thực là đạo Việt Nam [20, tr.101]

1.1.2 Chủ nghĩa yêu nước truyền thống

Chủ nghĩa yêu nước truyền thống là sản phẩm tinh thần cao quý nhất của dân tộc Việt Nam, là tư tưởng và tình cảm thiêng liêng, giữ vị trí chuẩn mực cao nhất của đạo lý và đứng đầu bậc thang giá trị của dân tộc Nhưng một trong những đặc trưng nổi bật nhất của lòng yêu nước mang bản sắc Việt Nam chính là yêu nước gắn liền với yêu hòa bình, hòa hiếu Chỉ đến khi

kẻ thù hung bạo quyết phá vỡ nền hòa bình, hòa hiếu ấy thì cả dân tộc mới buộc phải đứng lên đấu tranh để bảo vệ giang sơn của mình Tinh thần đó đã phát huy sức mạnh trong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm và là mẫu số chung, là lực nội sinh của cộng đồng dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo

vệ đất nước Chủ nghĩa yêu nước truyền thống trong lịch sử của dân tộc Việt Nam thể hiện ở một số nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất, chủ nghĩa yêu nước truyền thống được hun đúc trong quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc ta qua hàng nghìn năm lịch sử

Theo đó, dựng nước là quá trình xác lập địa bàn lãnh thổ, tổ chức các hình thức chính trị, kinh tế - xã hội, là xây dựng văn hóa, phong tục, lối sống, tôn giáo, đạo đức, khoa học - kỹ thuật, để đảm bảo sự sinh tồn, phát triển của cộng đồng… mà mục đích cuối cùng là làm cho đất nước cường thịnh, nhân dân hạnh phúc Còn giữ nước là sự đảm bảo toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, Tổ quốc không bị xâm lăng, nhân dân được hưởng thái bình; là tổ chức, chiến đấu đánh đuổi kẻ thù xâm lược đất nước, giành lại độc lập, tự do cho nước, cho dân; là xây dựng và phát triển đất nước

Thứ hai, đó là tình yêu quê hương, đất nước và sự gắn kết cộng đồng

Lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam với nền văn minh lúa nước, lấy nhà (gia đình) làm đơn vị kinh tế và làng làm cộng đồng cơ sở Làng được coi là tập hợp của nhiều làng và vùng liên làng Nước gắn liền với làng và nhà Việc nhà, việc làng, việc nước là công việc chung của mọi người

Do vậy, con người Việt Nam từ cổ xưa đã sẵn có truyền thống yêu nước gắn liền với yêu nhà và yêu làng Nước hay quốc gia, dân tộc là một cộng đồng gắn

bó với nhau trong lịch sử, trong cuộc sống và vận mạng chung Truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ, Thánh Gióng… cùng với những câu ca dao “Nhiễu điều phủ lấy giá gương; Người trong một nước phải thương nhau cùng” và

“Bầu ơi thương lấy bí cùng; Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn”… in sâu trong trái tim và tâm hồn mỗi người dân đất Việt, đã nói lên truyền thống gắn bó và cố kết cộng đồng của con người Việt Nam

Thứ ba, là sự khẳng định chủ quyền quốc gia, lãnh thổ

Lãnh thổ Việt Nam là nơi con người Việt Nam sinh sống, do bàn tay khối óc của bao thế hệ người Việt Nam tạo dựng nên Mọi thế lực ngoại bang đến xâm lược đều bị chống trả quyết liệt Trong hơn 900 năm (938-1858), dân tộc Việt Nam đã chiến đấu không ngừng nghỉ nhằm bảo vệ chủ quyền, chống lại sự xâm lăng của ngoại bang Chủ nghĩa yêu nước trong mỗi người dân Việt Nam được khơi dậy và phát huy, trở thành lực lượng vật chất to lớn, góp phần đánh tan các đội quân xâm lược to lớn từ phương Bắc, bảo vệ được nền độc lập dân tộc Từ trong đấu tranh giữ nước và xây dựng đất nước, nhân dân

ta thấy rõ rằng, chỉ có đoàn kết và gắn bó thành một khối thống nhất dưới một

sự chỉ huy chung mới đánh bại được kẻ thù, giữ vững độc lập và xây dựng xã hội phồn vinh Đó là bài học sâu sắc của lịch sử Có thể nói, đây là giai đoạn chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam phát triển mạnh mẽ Ở thế kỷ XI, biểu hiện sinh động của chủ nghĩa yêu nước là lời tuyên bố “Nam quốc sơn

hà, Nam đế cư” (Lý Thường Kiệt), và đến đầu thế kỷ XV, đó lại chính là lời khẳng định nguyên lý ngang hàng với phương Bắc về văn hiến, lãnh thổ, phong tục, lịch sử, nhân tài…trong Bình Ngô Đại cáo của Nguyễn Trãi:

“Xét như nước Đại Việt ta,

Thật là một nước văn hiến,

Bờ cõi sông núi đã riêng,

Phong tục Bắc Nam cũng khác,

Trải Triệu, Đinh, Lý, Trần nối đời dựng nước,

Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên đều chủ một phương,

Tuy từng lúc mạnh yếu khác nhau,

Mà hào kiệt không bao giờ thiếu” [69, tr.63]

Không chỉ có vậy, lời Quang Trung khích lệ tướng sĩ ở Tam Điệp trước khi tiến công tiêu diệt quân Thanh cũng thể hiện rõ tinh thần và lòng yêu nước của nhân dân ta thời kỳ đó:

“Đánh cho để dài tóc,

Đánh cho để đen răng,

Đánh cho nó chích luân bất phản,

Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn,

Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ” [37, tr.353]

Thứ tư, là thái độ kiên cường bất khuất trước kẻ thù

Cùng đó, tiếng thét hiên ngang “Ta thà làm ma nước Nam còn hơn làm vương đất Bắc” của Trần Bình Trọng (thế kỷ XIII) trước quân Nguyên; câu nói nổi tiếng “đầu có thể chặt nhưng tóc không thể cắt” của Lê Quýnh (thế kỷ thứ XVIII) trước quân Thanh; đó là Yết Kiêu một mình cắm thuyền đợi chủ tướng Trần Hưng Đạo mặc dù quân giặc đã đuổi đến nơi; là Lê Lai liều mình cứu chủ soái Lê Lợi và biết bao những anh hùng đã hi sinh tính mạng cá nhân,

vì nghĩa lớn của dân tộc đã không chỉ là tình cảm, bổn phận và trách nhiệm của mỗi con người Việt Nam trước vận mệnh dân tộc, mà còn là hành động xả thân vì nghĩa lớn Chính lòng yêu nước của mỗi người dân Việt Nam, tinh thần yêu nước của dân tộc trong cuộc chiến đấu chống ngoại xâm là lời đáp cho những thắng lợi của quân dân ta trong tình thế so sánh lực lượng vô cùng chênh lệch

Thứ năm, đó là đường lối chính trị thân dân, hướng vào dân, lấy dân làm gốc

Yêu nước, thương dân là nét đặc sắc của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống Trước họa xâm lăng, yêu nước là giành độc lập cho nước và cứu dân thoát khỏi lầm than, cơ cực Khi đất nước thanh bình, yêu nước được thể hiện trong đường lối chính trị “thân dân” của các triều đại từ Khúc Hạo đến Ngô Quyền trở về sau Với Khúc Hạo, việc phục vụ, chăm lo sao cho dân có được đời sống yên vui là đường lối chính trị có mục đích cao đẹp, đúng đắn hợp lòng dân; với Hưng Đạo Vương - Trần Quốc Tuấn, thì “khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ, đó là thượng sách giữ nước”; với “Đại Cáo Bình Ngô” của Nguyễn Trãi, thì “việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”, “lấy đại nghĩa để thắng hung tàn”, “lấy khoan hồng để bụng hiếu sinh”, “lấy toàn dân, cốt cho dân được yên nghỉ”…

Năm 1858, thực dân Pháp xâm lược Việt Nam Sự thống trị của chủ nghĩa thực dân Pháp với chính sách cai trị hà khắc về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội đã dẫn đến sự phân hóa giai cấp và các tầng lớp khác trong xã hội Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam tiếp tục được thử thách và trải nghiệm thông qua những phong trào đấu tranh yêu nước Đó là, phong trào Cần Vương với mục tiêu “phò vua, cứu nước”, đánh đuổi ngoại xâm, khôi phục chế độ cũ, song đã thất bại, bởi chế độ phong kiến đã suy tàn, lỗi thời về mặt lịch sử Con đường “Đông Du” dựa vào Nhật đánh Pháp của Phan Bội Châu, cũng không giải phóng được dân tộc, vì đó chẳng khác gì “đưa hổ cửa trước, rước beo cửa sau” Con đường giành độc lập cho dân tộc theo xu hướng cải lương của Phan Châu Trinh (dựa vào Pháp đánh đổ nền quân chủ, xây dựng nền dân chủ) chẳng khác gì “đến xin giặc rủ lòng thương” cũng không thu được kết quả Con đường cứu nước có ý thức tư sản rõ rệt theo Việt Nam Quốc dân Đảng của Nguyễn Thái Học không triệt để, không chú ý xây dựng lực lượng cách mạng trong quần chúng, tổ chức thiếu chặt chẽ, hoạt động theo phương châm “không thành công cũng thành nhân” đã thất bại Cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế của người anh hùng Hoàng Hoa Thám kéo dài trong vòng 30 năm, mang tính tự phát, tính thiếu triệt để, chưa thoát khỏi sự chật hẹp của một cuộc khởi nghĩa phong kiến, chỉ giới hạn trong phạm vi địa phương, chưa phát động được lòng yêu nước và sức ủng hộ nhiệt liệt của nhân dân cả nước cũng bị dìm trong tan tác… Sau này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận định rằng: phong trào khởi nghĩa Yên Thế do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo mang

“cốt cách phong kiến” và chính vì hạn chế ấy, đặt trong bối cảnh Việt Nam lúc đó, phong trào khởi nghĩa không thể không thất bại trước sức tấn công dồn dập và ác liệt của kẻ thù là thực dân Pháp đang ở trong thế áp đảo

Những minh chứng nêu trên cho thấy, cho đến trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, cha ông ta đã phát huy cao độ tinh thần yêu nước, ý thức dân

tộc và chủ nghĩa yêu nước truyền thống, đấu tranh bảo vệ giang sơn, xây dựng

và phát triển đất nước Chúng ta có quyền tự hào về di sản tư tưởng của dân tộc

ta, trong đó có chủ nghĩa yêu nước truyền thống Song, những minh chứng ấy, nhất là các phong trào đấu tranh yêu nước chống Pháp những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX cũng cho thấy rằng, các phong trào đấu tranh yêu nước của nhân dân ta tuy có khác nhau về hình thức, mức độ chống thực dân Pháp, nhưng cũng không thoát khỏi những sai lầm, hạn chế cơ bản, đó là: (1) Không nhận thức rõ kẻ thù dân tộc là chủ nghĩa thực dân, bản chất thời đại quốc tế là chủ nghĩa tư bản và những đặc trưng của nó (2) Khi thời đại thay đổi nhưng mục tiêu cách mạng vẫn hướng theo con đường cách mạng dân chủ tư sản kiểu phương Tây, không đáp ứng được lợi ích căn bản và nguyện vọng của quần chúng nhân dân (3) Không nhận thức rõ được lực lượng và động lực cách mạng đông đảo nhất là công nhân, nông dân…do đó, phong trào không lôi cuốn, phát huy được sức mạnh của lực lượng cơ bản này

Diễn ra rất sôi nổi, nhiệt huyết, các phong trào yêu nước cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX chứng tỏ tinh thần yêu nước mãnh liệt và khát khao giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam đã được khơi dậy, phát huy, song vì thiếu một đường lối cách mạng đúng đắn, cho nên các phong trào đó thất bại Sự xuất hiện của Nguyễn Ái Quốc, việc Người đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, lựa chọn con đường giải phóng dân tộc theo quỹ đạo cách mạng vô sản đã đưa lịch sử dân tộc, chủ nghĩa yêu nước truyền thống bước sang một trang mới

1.2 Một số nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước

1.2.1 Quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước

Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước bắt nguồn từ lòng yêu nước, tinh thần cần cù lao động, anh dũng chiến đấu trong dựng nước và giữ nước, truyền thống đoàn kết, sống có tình, có nghĩa, nhân ái Việt Nam, trong đó chủ nghĩa yêu nước truyền thống là dòng chủ lưu Đó là mỗi khi Tổ quốc bị xâm

lăng, tinh thần yêu nước của mỗi người dân việt Nam lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, “nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước” [47, tr.171]

Mang trong mình truyền thống nồng nàn yêu nước của người dân Việt Nam, khát khao muốn tìm con đường giải phóng đất nước khỏi ách thống trị của ngoại xâm, người thanh niên Nguyễn Tất Thành đã rời Tổ quốc, bôn ba tìm đường cứu nước Mối quan tâm đầu tiên và chủ yếu của Hồ Chí Minh khi ra đi tìm đường cứu nước cũng như trong suốt quá trình hoạt động về sau này chính là “độc lập cho Tổ quốc tôi, tự do, hạnh phúc cho đồng bào tôi, đó là tất

cả những điều tôi hiểu, đó là tất cả những điều tôi muốn” như Người từng nói Trong những năm tháng gian nan ấy, lòng yêu nước chi phối suy nghĩ, hành động của Người, giúp Người vượt qua mọi khó khăn, đồng thời là cơ sở tư tưởng dẫn Người đến với chủ nghĩa Mác - Lênin Sau này, Hồ Chí Minh khẳng định: “Lúc đầu, chính chủ nghĩa yêu nước, chứ chưa phải là chủ nghĩa cộng sản

đã đưa tôi tin theo Lênin, tin theo Quốc tế thứ ba” [51, tr.128]

Với Hồ Chí Minh, tư tưởng yêu nước sớm được hình thành không phải là một ý niệm mơ hồ, trừu tượng, mà bắt nguồn từ tình thương yêu nhân dân sâu sắc, niềm tự hào về truyền thống yêu nước, quật cường của dân tộc Ở Người, yêu nước gắn liền với thương dân, nghĩa nước gắn chặt với tình dân, tình dân là cái gốc của nghĩa nước Ở Người, trung với nước, hiếu với dân, là hai mặt không thể tách rời nhau Người không chỉ thông cảm sâu sắc với đời sống lầm than, khổ cực của quần chúng nhân dân trên đất nước mình mà là tất cả những người nghèo khổ, những người lao động bị bóc lột ở tất cả những nơi mà Người đã đi qua: “Chính do sự cảm thông, yêu thương những người cùng khổ và lòng căm ghét bọn tư bản, đế quốc, thực dân mà tình cảm và ý thức giai cấp ở Người từng bước được nảy nở Người đau xót trước nỗi thống khổ của nhân dân lao động

trên khắp thế giới, kể cả nhân dân lao động Pháp” [73, tr.48] Người đau nỗi đau

của họ, đứng về phía họ, tìm cách giúp họ thoát khỏi bị bóc lột, thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu và mọi nỗi khổ đau do chủ nghĩa thực dân, đế quốc gây nên Tinh

thần yêu nước, thương dân của Hồ Chí Minh khác về chất với tinh thần “dân vi quý” của các nhà yêu nước thuộc các giai cấp thống trị trước đây trong lịch sử Khác ở chỗ, khái niệm “dân” của Hồ Chí Minh bao hàm một nội dung giai cấp

cụ thể, chỉ rõ thành phần chủ yếu chiếm tuyệt đại đa số trong “dân” là nhân dân lao động Đồng thời cũng khác ở chỗ, tình cảm yêu dân của Hồ Chí Minh không phải là tình cảm của người bên trên nhìn xuống phía dưới Theo Hồ Chí Minh, yêu dân thì phải làm công bộc, làm đày tớ trung thành của dân, tin yêu, lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của dân, hết lòng, hết sức phục vụ nhân dân… Tình yêu thương đó xuất phát từ niềm tin tưởng vô bờ bến vào sức mạnh của quần chúng nhân dân trên tinh thần: “Công nông là gốc cách mạng”, “công nông là

người chủ cách mạng” [43, tr.266]

Khi được đọc Sơ thảo những Luận cương của Lênin về vấn đề dân tộc và

vấn đề thuộc địa, Người đã vui mừng đến phát khóc lên Người nhận thấy ở đó con

đường cứu nước, con đường giải phóng dân tộc đúng đắn qua những luận điểm của Lênin: “Trong chính sách của Quốc tế Cộng sản về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa phải là làm cho giai cấp vô sản và quần chúng lao động của tất cả các dân tộc và các nước gần gũi nhau để tiến hành cuộc đấu tranh cách mạng chung nhằm lật đổ bọn địa chủ và giai cấp tư sản Bởi vì có sự gần gũi ấy mới đảm bảo việc chiến thắng chủ nghĩa tư bản, nếu không có chiến thắng đó thì không thể thủ tiêu được ách áp bức dân tộc và tình trạng bất bình đẳng” [80, tr.199] Chính chủ nghĩa yêu nước chân chính, khát khao với độc lập, tự do của dân tộc là cơ sở tốt đẹp để Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh tin theo Lênin, tin theo Quốc tế thứ ba, trở thành người cộng sản Việt Nam đầu tiên khi bỏ phiếu tán thành Quốc tế thứ III của Lênin

tại Đại hội Tua, tháng 12-1920

Dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác- Lênin, Hồ Chí Minh đã vận dụng sáng tạo những nguyên lý của học thuyết cách mạng, khoa học và tiên tiến của thời đại vào việc xác định đường lối, hoạch định con đường và biện pháp cứu nước, giải phóng dân tộc Với Nguyễn Ái Quốc, lòng yêu nước có nghĩa

là yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, yêu giai cấp công nhân và nhân dân lao động

cần lao trên toàn thế giới Theo đó, đấu tranh giải phóng dân tộc phải gắn với đấu tranh giải phóng giai cấp, chủ nghĩa yêu nước phải kết hợp với chủ nghĩa quốc tế vô sản…

Đi theo con đường cách mạng vô sản của chủ nghĩa Mác- Lênin, theo học ở trường Đại học Phương Đông của Quốc tế cộng sản, song Hồ Chí Minh

không rập khuôn, giáo điều Ngay từ năm 1924, trong báo cáo về Bắc Kỳ,

Trung Kỳ và Nam Kỳ, khi phân tích xã hội Việt Nam thuộc địa nửa phong kiến,

đã chỉ ra mâu thuẫn giữa dân tộc với thực dân, đế quốc; nông dân với giai cấp

tư sản, địa chủ… đồng thời nhận thấy rằng, giai cấp công nhân tuy bé nhỏ nhưng có sứ mệnh và tiền đồ thật to lớn, đó là giai cấp lãnh đạo cách mạng Tuy nhiên, để hoàn thành được sứ mệnh của mình, giai cấp công nhân Việt Nam phải thành lập được chính Đảng cách mạng chân chính, có đường lối chiến lược, sách lược đúng đắn, thực hiện liên minh với giai cấp nông dân và các giai tầng khác trong xã hội trong đó liên minh công - nông là nòng cốt, nhằm phát huy sức mạnh nội lực của tinh thần yêu nước trong mỗi người dân Việt Nam yêu nước Theo đó, muốn thực hiện “dân tộc cách mệnh, trước hết phải có “Đảng cách mệnh, để trong thì vận động và tổ chức dân chúng ngoài thì liên lạc với dân tộc bị áp bức và vô sản giai cấp mọi nơi” [43, tr.267] Và

“Ai mà bị áp bức càng nặng thì lòng cách mệnh càng bền, chí cách mạng càng quyết” [43, tr.268], cho nên để đấu tranh giành lại độc lập, tự do, để chống lại ách thống trị của thực dân Pháp và bọn phong kiến tay sai, thì “công nông là người chủ cách mệnh” Hồ Chí Minh cho rằng “chủ nghĩa dân tộc là động lực của đất nước” của các nước thuộc địa ở phương Đông và ở đó, chủ nghĩa yêu nước và tinh thần dân tộc đã làm cho sự xung đột về quyền lợi được giảm thiểu, bởi dù là địa chủ hay nông dân, người buôn hay cu li thì họ đều là người

nô lệ mất nước Bởi thế “chủ nghĩa dân tộc đã luôn luôn thúc đẩy các nhà buôn

An Nam cạnh tranh với người Pháp và người Trung Quốc; nó đã thúc giục thanh niên bãi khoá, làm cho những nhà cách mạng trốn sang Nhật Bản và làm vua Duy Tân mưu tính khởi nghĩa năm 1917”[ 42, tr.466]

Hồ Chí Minh là người đi nhiều, học hỏi nhiều, song cũng là người hiểu sâu sắc cấu trúc kinh tế, văn hoá, xã hội và những mâu thuẫn nội tại trong lòng

xã hội Việt Nam, nên không phải ngẫu nhiên, Người đề cao giá trị truyền thống của chủ nghĩa yêu nước Không chỉ coi “chủ nghĩa dân tộc là một động lực lớn của đất nước”, Người còn khẳng định: Cuộc đấu tranh giai cấp ở phương Đông không gay gắt bằng phương Tây Bởi rằng, ở các nước thuộc địa nói chung và

ở Đông Dương nói riêng, dù là ai, thuộc giai tầng nào (trừ những bọn phản động bán nước), thì họ đều là những người dân bị mất nước, họ đều có tinh thần yêu nước Vì vậy, “Học trò, nhà buôn nhỏ, điền chủ nhỏ cũng bị tư bản áp bức, song không cực khổ bằng công nông; 3 hạng ấy chỉ là bầu bạn cách mệnh của công nông thôi” [43, tr.266]

Đồng thời, từ thực tiễn những thất bại của các phong trào đấu tranh yêu nước những năm đầu thế kỷ XX, Hồ Chí Minh hiểu rất rõ rằng, để giải phóng dân tộc, không thể đi theo con đường cách mạng của các vị tiền bối như hai nhà chí sĩ họ Phan, như Hoàng Hoa Thám…, càng không thể chỉ là

gửi Yêu sách của nhân dân An Nam cho bọn trùm sỏ đế quốc Bởi vì, theo

Người: “Chỉ có giải phóng giai cấp vô sản mới giải phóng được dân tộc, cả hai cuộc giải phóng này chỉ có thể là sự nghiệp của chủ nghĩa cộng sản và của cách mạng thế giới”[42, tr.416]…

Theo Hồ Chí Minh, “Chiến tranh đã làm thay đổi chủ nghĩa dân tộc” thành chủ nghĩa dân tộc bản xứ, vì vậy, “người ta không thể làm gì được cho người An Nam nếu không dựa trên động lực vĩ đại và duy nhất của đời sống xã hội của họ” [42, tr.466-467] Chủ nghĩa dân tộc bản xứ ở đây được hiểu là ý thức yêu nước và tinh thần dân tộc Vì thế, cũng theo Người, ở Việt Nam phong trào giải phóng dân tộc chỉ có sức mạnh khi phát huy được chủ nghĩa yêu nước, tinh thần đoàn kết của tất cả các giai tầng trong

xã hội Điều đó có nghĩa là, cuộc khởi nghĩa vũ trang ở Việt Nam “phải có tính chất một cuộc khởi nghĩa quần chúng chứ không phải một cuộc nổi loạn Cuộc khởi nghĩa phải được chuẩn bị trong quần chúng, nổ ra trong

thành phố, theo kiểu các cuộc cách mạng ở Châu Âu, chứ không phải nổ ra đột ngột ở biên giới Trung Quốc, theo phương pháp của những nhà cách mạng trước đây” [42, tr.468-469]…

Tuy nhiên, để thực hiện thắng lợi cuộc đấu tranh giải phóng, Hồ Chí Minh nhấn mạnh: Nhân dân các nước thuộc địa phải đoàn kết, tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ giúp đỡ của giai cấp công nhân trên thế giới, phát huy cao

độ lòng yêu nước chân chính, ý chí tự lực tự cường Nhân dân thuộc địa không thể ngồi đợi cách mạng vô sản ở chính quốc giải phóng cho mình, mà phải chủ động đứng lên làm cách mạng để tự giải phóng, đồng thời góp phần vào sự nghiệp chung của cách mạng thế giới Hai cuộc cách mạng này phải tiến hành đồng thời, tác động hỗ trợ lẫn nhau Theo đó, “Một dân tộc không

tự lực cánh sinh mà cứ ngồi chờ dân tộc khác giúp đỡ thì không xứng đáng được độc lập, mỗi một người cần phải hiểu rõ có tự lực mới độc lập, có tự cường mới có tự do Muốn người ta giúp mình thì trước hết phải tự giúp lấy mình đã” Vì vậy, Người kêu gọi tất cả những người yêu nước phải đoàn kết lại, “vì có đoàn kết mới có lực lượng, có lực lượng mới giành được Độc lập,

Tự do” [44, tr.553] Trên cơ sở của sự tổng kết lịch sử về truyền thống dân tộc và sáng tạo phù hợp với thực tiễn, Hồ Chí Minh đã chủ trương “phát triển tinh thần yêu nước” và “làm cho tinh thần yêu nước của tất cả mọi người đều được thực hành vào công việc yêu nước” [47, tr.172]…

Như vậy là, chủ nghĩa Mác - Lênin đóng vai trò to lớn trong đường lối cứu nước của Hồ Chí Minh, đồng thời ánh sáng chủ nghĩa Mác- Lênin đã bổ sung và làm mới nội dung của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ nghĩa yêu nước truyền thống đã vươn lên ngang tầm thời đại, đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn cách mạng Việt Nam, phù hợp với xu thế của thời đại: “Ở Nguyễn Tất Thành, chủ nghĩa yêu nước

đã không chỉ dừng lại ở chủ nghĩa yêu nước truyền thống như bao nhiêu người Việt Nam yêu nước khác, kể cả những nhà yêu nước lớn đã đi trước Anh, mà đã kết hợp với tinh thần quốc tế “bốn phương vô sản đều là anh em”,

“tinh thần yêu thương đoàn kết với các dân tộc khác” [32, tr.7-11] Đồng thời,

“ở Hồ Chí Minh, chủ nghĩa yêu nước gắn liền với chủ nghĩa quốc tế chân chính Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” [23, tr.46]

Dưới ánh sáng chủ nghĩa Mác - Lênin, chủ nghĩa yêu nước truyền thống

đã có bước nhảy vọt về chất, mang hơi thở mới, mang đậm dấu ấn Hồ Chí Minh, thể hiện rõ trong tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước Vừa kế thừa truyền thống yêu nước của gia đình, của quê hương, của dân tộc, nhưng đã khác

về chất với chủ nghĩa yêu nước của các sĩ phu lớp trước, lý luận về chủ nghĩa yêu nước theo quan điểm của Hồ Chí Minh mang dấu ấn sâu sắc, đậm tính nhân dân, tính nhân văn, tính giai cấp Đó là tình yêu thương vô cùng rộng lớn đối với nhân dân lao động, đối với những người cùng khổ; không chỉ giới hạn trong phạm vi quốc gia, dân tộc mà là các dân tộc trên toàn thế giới Trong sự kết hợp

ấy, chủ nghĩa Mác - Lênin được Hồ Chí Minh bổ sung cách nhìn từ phía một dân tộc thuộc địa phương Đông bị áp bức, bóc lột; còn chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống vươn lên ngang tầm thời đại dưới ánh sáng chủ nghĩa Mác - Lênin, trên lập trường giai cấp vô sản

Từ một người yêu nước tiến bộ trở thành người cộng sản, một chiến

sỹ cộng sản quốc tế, một lãnh tụ của phong trào giải phóng dân tộc, Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam do Người sáng lập và rèn luyện đã phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân, khơi dậy và phát huy tinh thần yêu nước của mỗi người dân Việt Nam, kiên cường đấu tranh cách mạng và làm nên thành công của cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 Là một lãnh tụ cộng sản chân chính, “người cộng sản Nguyễn Ái Quốc vẫn không hề e ngại khi tự xưng mình là người yêu nước, vẫn sử dụng rộng rãi các khái niệm “đồng bào”, “Tổ quốc”, vẫn chủ trương kết hợp nhuần nhuyễn chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế trong sáng, chủ trương đấu tranh giải phóng dân tộc mình đồng thời với giải phóng các dân tộc khác” [64, tr.7-11] Người đã lãnh đạo thành công cuộc cách mạng dân tộc - dân chủ - nhân dân ở Việt Nam, đưa dân tộc Việt Nam tiến lên xây dựng chủ

nghĩa xã hội Từ chủ nghĩa yêu nước đến với chủ nghĩa xã hội, đó cũng chính là con đường chủ nghĩa yêu nước truyền thống được kế thừa, bổ sung

và phát triển thành tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước Với ý nghĩa đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước có sự kế thừa tinh hoa của cả dân tộc và nhân loại

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội là mục tiêu của cách mạng Việt Nam, cả trong hiện tại và tương lai Kiên định thực hiện mục tiêu đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước có

sự kết hợp nhuần nhuyễn lập trường dân tộc với lập trường giai cấp vô sản trong bản chất và tổng thể, nhưng trong giai đoạn cách mạng giải phóng dân tộc thì lợi ích dân tộc, nhiệm vụ giải phóng dân tộc được đặt lên trên hết và trước hết Cùng đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước luôn thủy chung thống nhất với chủ nghĩa quốc tế vô sản, lý luận và thực tiễn luôn ăn khớp với nhau, giữ vững lợi ích của dân tộc mình và luôn luôn tôn trọng lợi ích của các dân tộc khác

Chủ nghĩa yêu nước truyền thống được hình thành và phát triển từ lịch

sử xa xưa đến hết thời kỳ phong kiến, nhưng tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước được hình thành, phát triển trong thời hiện đại Do vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước đề cập, giải quyết nhiều vấn đề

có ý nghĩa sống còn của dân tộc ở giai đoạn mới mà chủ nghĩa yêu nước truyền thống chưa từng biết đến, như vấn đề đấu tranh giai cấp, cách mạng

vô sản, đoàn kết dân tộc và đoàn kết quốc tế…, hoặc có nhưng bất lực, không thể giải quyết được

Chủ nghĩa yêu nước truyền thống gắn liền với những hệ tư tưởng cũ và

bị chi phối bởi nhiều học thuyết đã lỗi thời Nhưng tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước gắn liền với hệ tư tưởng vô sản, lấy chủ nghĩa Mác - Lênin làm cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của mình Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống vốn bao hàm sâu đậm quan điểm thân dân, nhận thức được tầm quan trọng của vai trò con người và lực lượng nhân dân

trong cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước… nhưng không đạt đến tầm tư tưởng Hồ Chí Minh Đó là nâng con người và nhân dân lên địa vị chủ nhân của đất nước, tất cả vì tự do hạnh phúc của nhân dân như Người từng khẳng định và thực hiện

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước, giai cấp công nhân Việt Nam được khẳng định giữ vai trò lãnh đạo cách mạng Việt Nam Con đường phát triển của cách mạng Việt Nam do giai cấp công nhân lãnh đạo tất yếu là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội Và dưới ánh sáng chủ nghĩa Mác - Lênin, giác ngộ dân tộc của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống đã vươn lên giác ngộ giai cấp vô sản, đấu tranh giải phóng dân tộc thống nhất với đấu tranh giải phóng giai cấp Cuộc đấu tranh đó tất yếu đưa đến độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội

Từ giác ngộ dân tộc tiến lên giác ngộ giai cấp vô sản là bước nhảy vọt cơ bản trong tư duy lý luận Hồ Chí Minh Người hiểu sâu sắc vai trò và sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, đồng thời càng sâu sắc hơn trong giác ngộ dân tộc, để kiên trì lý tưởng phục vụ lợi ích giai cấp công nhân và dân tộc Hồ Chí Minh từng nói, trong xã hội có giai cấp và đấu tranh giai cấp, thì mỗi người đều phải theo lập trường một giai cấp nhất định và người cách mạng phải đứng về phía giai cấp công nhân Người luôn phê phán thái độ “đứng ngoài giai cấp”,

“siêu giai cấp”, phê phán thái độ mơ hồ, không xác định rõ ràng, dứt khoát quan điểm giai cấp Cũng giống như giai cấp công nhân quốc tế, giai cấp công nhân Việt Nam thông qua chính đảng của mình phải định ra cương lĩnh cứu nước, giải quyết vấn đề giải phóng dân tộc khỏi áp bức bóc lột của chủ nghĩa đế quốc là vấn đề cơ bản hàng đầu; đi đầu trong phong trào đấu tranh của nhân dân trong cách mạng giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Ý thức yêu nước, tinh thần dân tộc gắn liền với hệ tư tưởng vô sản, dưới ánh sáng chủ nghĩa Mác - Lênin là đặc điểm xuyên suốt của chủ nghĩa yêu nước kiểu mới Chủ nghĩa yêu nước truyền thống kết hợp với chủ nghĩa Mác - Lênin

thực sự là một đặc điểm lớn của tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước Trong đó, đặc điểm chính là thống nhất lập trường dân tộc với lập trường giai cấp vô sản, độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế trong sáng, nhằm thực hiện sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người

Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước có những nét riêng biệt

so với chủ nghĩa yêu nước gắn với hệ tư tưởng phi vô sản Những nét riêng biệt ấy, một mặt là do hệ tư tưởng chi phối, mặt khác là do truyền thống dân tộc, điều kiện lịch sử cụ thể của cuộc đấu tranh chi phối và điều hết sức quan trọng là do tư duy lý luận, phẩm chất riêng của cá nhân Hồ Chí Minh quyết định Trong quá trình lãnh đạo sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, tự do, thống nhất và đi lên chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh đã kế thừa, phát triển chủ nghĩa yêu nước truyền thống, đồng thời phát huy vai trò của nó trong tiến trình đấu tranh cách mạng phù hợp với điều kiện cụ thể của nước nhà

1.2.2 Một số nội dung cơ bản

Một là, khát vọng, tinh thần và ý chí “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”

Độc lập dân tộc là mục tiêu cao cả, là giá trị tinh thần quý nhất của người Việt Nam, là sự thể hiện tập trung của chủ nghĩa yêu nước và ý chí tự lực tự cường Việt Nam Trong lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, nhân dân Việt Nam đã phải chiến đấu với nhiều kẻ thù xâm lược tàn bạo, để bảo vệ giang sơn, bờ cõi Hành trình đấu tranh đầy gian khó đó đã hun đúc khát vọng độc lập, tự do, ý chí đấu tranh bất khuất để bảo vệ độc lập, tự

do của dân tộc

Tiêu biểu cho ý chí và khát vọng của cả dân tộc, Hồ Chí Minh đã dành cả cuộc đời mình, nỗ lực hoạt động vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người và mưu cầu hạnh phúc cho nhân dân Trong lao tù nhà giam của chế độ Tưởng Giới Thạch (8-1942 đến 9-1943), Hồ Chí Minh viết:

“Trên đời ngàn vạn điều cay đắng; Cay đắng chi bằng mất tự do” Năm 1945,

thay mặt Chính phủ lâm thời và toàn thể dân tộc Việt Nam, trong bản Tuyên ngôn Độc lập, Người trịnh trọng tuyên bố trước thế giới khát vọng và quyết tâm của nhân dân cả nước: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do, độc lập và thật

sự đã trở thành một nước tự do, độc lập Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy” [44, tr.557] Tiếp đó, khi thực dân Pháp trở lại xâm lược nước ta, hòng đặt ách nô lệ lên dân ta một lần nữa, Người kêu gọi: “Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ” [45, tr.480] Khi cả nước tiến hành cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Hồ Chí Minh khẳng định:

“Không có gí quý hơn độc lập tự do Đến ngày thắng lợi nhân dân ta sẽ xây lại đất nước đàng hoàng hơn, to đẹp hơn!” [53, tr.108] Đó chính là khát vọng, là sự khẳng định ý chí đấu tranh cho độc lập, tự do của nhân dân ta, đồng thời cũng là

sự khẳng định chân lý của thời đại

“Không có gì quý hơn độc lập tự do” là một nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước Với ý nghĩa đó, theo Hồ Chí Minh: Nước độc lập, người dân mới có tự do, ấm no, hạnh phúc và độc lập, thống nhất của đất nước theo Người bao giờ cũng gắn với tự do, dân chủ và

ấm no, hạnh phúc cho nhân dân, trước hết là nhân dân lao động Người đã từng nói: “Nếu nước được độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc, tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì” [45, tr.56], “Dân chỉ biết rõ giá trị của tự

do, của độc lập khi mà dân được tự do, mặc đủ” [45, tr.512] Người từng nói,

“tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn đến tột bậc, là làm sao cho nước ta hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ta ai cũng có cơm

ăn, áo mặc, ai cũng được học hành” [45, tr.161] và Người đã phấn đấu không mệt mỏi cho ham muốn tột cùng đó Dưới sự lãnh đạo của Người, chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Chính phủ đã cố gắng, từng bước phấn đấu nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân lao động Độc lập, tự do cho dân tộc theo tư tưởng Hồ Chí Minh là một nền độc lập, tự do thật sự Kẻ thù của dân tộc thường dùng thủ đoạn gieo rắc ảo tưởng

về “độc lập, tự do”, rêu rao đưa lại “độc lập, tự do” cho nhân dân, nhưng thật

sự đó là “cái bánh vẽ”, chỉ là “độc lập hình thức”, “độc lập giả hiệu”, mọi quyền hành chính trị, kinh tế, đối ngoại…đều nằm trong tay bọn thực dân, do chúng toàn quyền chi phối Mong muốn giành cho được độc lập, tự do thật sự, độc lập, tự do hoàn toàn cho dân tộc Việt Nam chứ không phải thứ “độc lập giả hiệu”, “độc lập nửa vời”, “độc lập hình thức”, Hồ Chí Minh đã hy sinh cả đời mình, đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân cũ và mới để giành độc lập thật

sự cho đất nước

“Không có gì quý hơn độc lập tự do” không đơn giản chỉ là đánh đuổi quân xâm lược, khôi phục lại độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ cho dân tộc, mà còn là xây dựng một chế độ xã hội mới, trong đó mọi quyền lực đều thuộc về nhân dân, đem lại đời sống tự do, ấm no, hạnh phúc cho nhân dân lao động, xóa bỏ áp bức bấp công về kinh tế - xã hội; các dân tộc trong nước bình đẳng, được tạo điều kiện để giữ gìn và phát triển bản sắc văn hóa của dân tộc mình… “Không có gì quý hơn độc lập tự do” trong tư tưởng Hồ Chí Minh mang nội dung sâu sắc triệt để: độc lập - thống nhất - tự do - dân chủ, nó là mục tiêu kiên định của Người trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng

Thực tiễn cách mạng Việt Nam hơn 80 năm qua dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam do Hồ Chí Minh sáng lập và rèn luyện đã chứng minh rằng, khát vọng yêu nước của Người đã trở thành lý tưởng yêu nước, thâm nhập vào con tim, khối óc và trong mọi hoạt động của mỗi người dân Việt Nam yêu nước

Nó đã trở thành sức mạnh Việt Nam ở thời đại Hồ Chí Minh, vì vậy, sức mạnh của vũ lực không bao giờ khuất phục được ý chí của một dân tộc mà lý tưởng yêu nước đã vươn tới tầm thời đại “Không có gì quý hơn độc lập tự do” là một nội dung cơ bản và xuyên suốt của tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước, được hình thành trong trong tiến trình đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, phù hợp với truyền thống của gia đình, quê hương, của dân tộc và

xu thế của thời đại

Hai là, yêu nước gắn liền với thương dân; trung với nước, hiếu với dân

Trong lịch sử dân tộc và trên thế giới, đã có biết bao tấm gương những lãnh tụ, anh hùng dân tộc hết lòng thương nước, thương dân…nhưng trong tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước, lòng yêu nước, thương dân, thương nhân loại mang một nội dung mới, sâu sắc và toàn diện

Từng chứng kiến nỗi đau khổ của nhân dân Việt Nam và nhân dân các các dân tộc bị áp bức, trong tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước có sự kết hợp lòng nhân ái truyền thống văn hóa Việt Nam, tư tưởng nhân nghĩa, nhân văn của phương Đông với tư tưởng “bác ái” giải phóng con người khỏi thần quyền của chủ nghĩa nhân văn phương Tây, đặc biệt với chủ nghĩa nhân đạo cộng sản để hình thành ở Người một tư tưởng yêu thương con người cao cả, yêu thương những con người cùng khổ Trên lập trường giai cấp vô sản, lòng yêu nước ở Hồ Chí Minh thể hiện sự thống nhất lợi ích của nhân dân với lợi ích của Tổ quốc, trong đó, Người nhấn mạnh: “Yêu Tổ quốc: yêu như thế nào? Yêu là phải làm sao cho Tổ quốc ta giàu mạnh Muốn cho Tổ quốc giàu mạnh thì phải ra sức lao động, ra sức tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm” [50, tr.173] và làm cho Tổ quốc giàu mạnh cũng là nhằm cho nhân dân, vì nhân dân

Hồ Chí Minh đã coi yêu nước như một chuẩn mực đạo lý cao nhất, đứng đầu bậc thang giá trị của cả dân tộc, và đòi hỏi: Yêu Tổ quốc phải gắn liền với yêu nhân dân, yêu chủ nghĩa xã hội, yêu lao động, yêu khoa học, yêu kỷ luật Từ

đó Hồ Chí Minh đã giải quyết một loạt vấn đề trung, hiếu, trách nhiệm, về mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, về chăm lo đời sống nhân dân, v.v thông qua những bài viết, bài nói của mình Không dừng ở lý luận, trong thực tiễn, Hồ Chí Minh đã sáng lập, xây dựng và phát triển Mặt trận Việt Minh ở khắp các vùng miền núi xuống đồng bằng, nông thôn đến thành thị, đã tạo điều kiện thuận lợi cho Đảng mở rộng vai trò lãnh đạo, phát huy sức mạnh tinh thần yêu nước của các giai tầng trong xã hội thông qua các tổ chức Cứu quốc của Việt Minh, góp phần không nhỏ vào thắng lợi của cuộc cách mạng Tháng Tám năm

1945 Đồng thời, tiếp tục phát huy sức mạnh của nhân dân, lòng yêu nước của

“con Rồng cháu Tiên” trong sự nghiệp kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Theo Hồ Chí Minh, được làm dân của một nước độc lập, tự do là hạnh phúc lớn, nhưng không dừng lại ở đây, Hồ Chí Minh đòi hỏi phải đưa lại tự do,

ấm no, hạnh phúc cho nhân dân Chỉ có đem lại lợi ích thiết thực cho nhân dân, đem lại ấm no cho nhân dân, thì nhân dân mới biết rõ giá trị của tự do, của độc lập mà tự thắp sáng ngọn lửa yêu nước trong mình

“Nước” và “dân” là hai khái niệm tương đương, có sự thống nhất, nhưng không hoàn toàn đồng nhất với nhau, nghĩa là có sự gắn bó mật thiết, chặt chẽ với nhau, nhưng cũng có những yếu tố không thuộc về nhau Khi nói đến nước bao giờ Hồ Chí Minh cũng nói đến cộng đồng dân tộc và khẳng định nghĩa đồng bào, tình ruột thịt của cộng đồng Cộng đồng đó là

“con Rồng cháu Tiên”, “con Lạc cháu Hồng”, có cội nguồn từ “bọc trăm trứng”, cho nên ai cũng có ít nhiều lòng ái quốc…ai cũng có trách nhiệm gánh vác một phần Hồ Chí Minh nói: “Gia đình to là cả nước” [48, tr.60], với định nghĩa như vậy về nước, Người đã chỉ ra rằng đã là người Việt Nam thì dù là giai cấp công nhân hay bất kỳ giai cấp, tầng lớp nào khác, ai nấy đều có chung Tổ quốc Việt Nam, không có giai cấp nào là không có Tổ quốc

và không có nghĩa vụ, trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc Mọi người Việt Nam dẫu có khác nhau về thành phần giai cấp, tín ngưỡng, dân tộc, nhưng vẫn có thể và cần phải đoàn kết với nhau trong tình ruột thịt để bảo vệ Tổ quốc mình Phát triển tinh thần yêu nước và tinh thần đoàn kết của cả dân tộc là một trong những nội lực quan trọng của sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóng con người Trong sự nghiệp to lớn ấy, Đảng và Chính phủ phải là người dẫn đường tin cậy của nhân dân, vì “Nếu không có nhân dân thì Chính phủ không đủ lực lượng Nếu không có Chính phủ thì nhân dân không ai dẫn đường” [45, tr.56] Vì vậy, mối quan hệ giữa Đảng, Chính phủ với nhân dân là mối quan hệ máu thịt không thể tách rời

Hồ Chí Minh là Người hết lòng yêu thương nhân dân, hiểu được tâm

tư, nguyện vọng và sức mạnh của quần chúng nhân dân, nhất là khi tình yêu thương ấy được soi rọi bởi phương pháp luận Mác - Lênin Người đã có những nhận định sâu sắc, đi vào bản chất sức mạnh tiềm tàng của quần chúng nhân dân Do đó, ở Người, lòng yêu thương dân gắn liền với lòng tin mãnh liệt vào sức mạnh, tính chủ động sáng tạo của nhân dân và tôn trọng nhân dân Người khái quát: “Trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân Trong thế giới

không gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân” [49, tr.276] Theo Người, dân chúng biết nhiều cách giải quyết vấn đề một cách mau chóng, đầy

đủ mà những người tài giỏi, những tập thể to lớn nghĩ mãi không ra Đảng và Chính phủ muốn nhân dân tin tưởng và đi theo thì cần phải luôn luôn chăm lo mọi mặt đời sống của nhân dân và trung thành, kính trọng nhân dân Chăm lo đời sống nhân dân có nghĩa là bồi dưỡng lực lượng nhân dân, mà bồi dưỡng lực lượng nhân dân là tăng cường sức mạnh của lực lượng cách mạng trong lực lượng quần chúng

Cùng đó, Hồ Chí Minh cũng chỉ rõ: Yêu nước, thương dân là phải trung với nước, hiếu với dân, phải cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư Đây là phẩm chất bao trùm, quan trọng nhất chi phối các phẩm chất khác, là điểm xuất phát mang tính cách mạng “Trung” và “hiếu” là hai khái niệm cơ bản, đứng đầu trong “Tam cương” và “Ngũ luận” của đạo đức Nho giáo đã được Hồ Chí Minh kế thừa, giữ lại ý nghĩa trách nhiệm, bổn phận của người dân, của con người trong khái niệm “trung”, “hiếu” để đưa vào nội dung mới, hoàn toàn mang tính cách mạng “trung với nước, hiếu với dân” “Trung với nước” là trung thành với sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân, của Đảng

“Hiếu với dân” là đem lại cuộc sống “ấm no, tự do, hạnh phúc” cho nhân dân,

“thương dân, gần dân, gắn bó với dân, kính trọng lễ phép với dân, học tập dân, dựa vào dân, lấy dân làm gốc”

Đối với cán bộ, đảng viên, Hồ Chí Minh đặt ra yêu cầu cao hơn là phải

“tận trung với nước, tận hiếu với dân”, vì cán bộ, đảng viên vừa là người lãnh

đạo, người “dẫn dắt”, nhưng lại là “đày tớ trung thành của nhân dân” “Trung với nước, hiếu với dân” có quan hệ chặt chẽ với nhau, càng “trung với nước” bao nhiêu, thì càng “hiếu với dân” bấy nhiêu và càng “hiếu với dân” bao nhiêu

sẽ thể hiện được “trung với nước” cao bấy nhiêu Vì vậy, Người luôn luôn đòi hỏi mỗi cán bộ, đảng viên của Đảng và Chính phủ, trước hết, “Việc gì có lợi cho dân ta phải hết sức làm Việc gì có hại cho dân thì phải hết sức tránh Chúng ta phải yêu dân, kính dân thì dân mới yêu ta, kính ta” [45, tr.56-57] và phải biết

“đem tài dân, sức dân, của dân mà làm lợi cho dân” [46, tr.65] Yêu nước, thương dân sâu sắc, trước lúc đi xa, trong bản Di chúc lịch sử, Người đề nghị miễn thuế nông nghiệp cho nhân dân một năm, “để cho đồng bào hỉ hả, mát dạ,

mát lòng, thêm niềm phấn khởi, đẩy mạnh sản xuất” [53, tr.504]

Theo Hồ Chí Minh, trong thời chiến, tinh thần yêu nước đã được phát huy cao độ, trở thành động lực chiến thắng mọi kẻ thù xâm lược Còn trong thời bình, tinh thần đó phải được tăng cường và đẩy mạnh, để nhân nguồn sức mạnh nội lực của dân tộc trong sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, vì một nước Việt Nam giàu mạnh và văn minh Hồ Chí Minh là người hết lòng yêu thương nhân dân, vì nhân dân phục vụ, khó khăn không nản, thậm chí phải hy sinh tính mệnh cũng không từ, nên những gì thuộc về Người, từ phẩm chất đến hành động, vẫn sống mãi trong lòng nhân dân Việt Nam, nhân dân các dân tộc yêu độc lập, tự do, hoà bình, công lý và những người tiến bộ trên trái đất Cuộc đời cách mạng anh hùng và tấm gương đạo đức, sống tràn đầy tình yêu Tổ quốc và nhân dân một cách tự nguyện của Người được truyền lại trong Đảng, trong nhân dân và trong trái tim những người yêu tự do, công lý Đến khi buộc phải từ biệt thế giới này, Hồ Chí Minh cũng không có điều gì phải hối tiếc, “chỉ tiếc là không được phục vụ lâu hơn

nữa, nhiều hơn nữa” sự nghiệp cách mạng

Ba là, vì độc lập, tự do, hạnh phúc của nhân dân

Hồ Chí Minh đã từng nói: “Nếu nước độc lập mà dân không hưởng

hạnh phúc, tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì” [45, tr.56] Điều đó

cho thấy, với Hồ Chí Minh, đấu tranh giành độc lập dân tộc, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, để đất nước độc lập hoàn toàn, triệt

để, có chủ quyền thực sự về mọi lĩnh vực, có quyền quyết định vận mệnh của mình: “Độc lập nghĩa là chúng tôi điều khiển lấy mọi công việc của chúng tôi, không có sự can thiệp ở ngoài vào” [45, tr.136]

Trong lý luận và thực tiễn, Hồ Chí Minh kiên quyết cự tuyệt kiểu

“độc lập giả hiệu", nghĩa là có danh nghĩa độc lập, nhưng kỳ thực mọi quyền hành chính trị, kinh tế, đối ngoại và quân sự đều bị ngoại bang toàn quyền chi phối Người viết: “Nếu quân đội và ngoại giao Việt Nam ở dưới quyền Pháp tức là Việt Nam chưa được độc lập hẳn và vẫn là thuộc địa của Pháp Điều kiện như thế thì ngoài bọn phản quốc ra, không có một người Việt Nam nào chịu nhận” [46, tr.402] Trong tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa yêu nước, muốn có nền độc lập hoàn toàn thì phải kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Đó mới là nền độc lập thật sự, mang lại tự do, ấm no, hạnh phúc cho nhân dân Một nền độc lập như vậy không

hề có sự đối lập dân tộc Việt Nam với các dân tộc khác

Hồ Chí Minh quan niệm, nền độc lập của Việt Nam là một nền độc lập, tự chủ theo tinh thần quốc tế vô sản chân chính, trong sáng trong quan hệ với các Đảng và các nước anh em Phong trào cộng sản quốc tế, trong quan hệ giữa các nước anh em đã có những thời điểm tệ sùng bái cá nhân và chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, sô vanh nước lớn tồn tại, trong đó, Người này hay người khác, Đảng này hay Đảng khác từng có ý định muốn áp đặt tư tưởng, quan điểm, đường lối của họ cho các Đảng và các nước anh em khác Đó là những biểu hiện xấu, trái với tinh thần của chủ nghĩa quốc tế vô sản chân chính Song kiên định lập trường quốc tế vô sản, thủy chung và trong sáng, trong từng cách xử thế, Hồ Chí Minh luôn tất cả vì đại cục Luôn thực hành theo nguyên tắc “bỏ qua những dị biệt nhỏ, giữ lấy cái tương đồng lớn”, Hồ Chí Minh đã từng bước giải quyết thành công các vấn đề lớn thuộc về chính trị, tôn giáo, dân tộc, để không ngừng vun đắp cho khối toàn dân đoàn kết, để