NGHỆ THUẬT BÚT KÍ CHÂN DUNG CỦA HÀ MINH ĐỨC QUA "NGƯỜI CỦA MỘT THỜI" VÀ "TÀI NĂNG VÀ DANH PHẬN"

Đến với phê bình văn học từ khi còn rất trẻ, gắn bó với nó hơn một nửa thế kỷ, Hà Minh Đức có cái nhìn sâu sắc, uyên bác về những tác phẩm văn học hiện đại đồng thời ông cũng là người nắ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục đích nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Bố cục luận văn 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 7

1.1 Khái niệm thể tài chân dung văn học 7

1.2 Nguồn gốc ra đời và sự phát triển của thể tài chân dung văn học ở Việt Nam 10

1.2.1 Nguồn gốc 10

1.2.1.1 Con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập 11

1.2.1.2 Sự tiếp thu văn học nước ngoài 14

1.2.1.3 Phê bình văn học phát triển 15

1.2.2 Sự phát triển 17

1.3 Đặc trưng của thể tài chân dung văn học 20

1.3.1 Chân dung văn học là một thể văn học thuộc loại bút ký 20

1.3.2 Chân dung văn học là thể văn học bộc lộ rõ nét chủ quan của người viết 22

1.3.3 Chân dung văn học mang tính phê bình văn học 24

TIỂU KẾT 26

Chương 2 ĐẶC SẮC TÀI NĂNG VÀ NHÂN CÁCH QUA CHÂN DUNG CÁC KIỂU NHÂN VẬT CỦA HÀ MINH ĐỨC 27

2.1 Các nhà chính trị 27

2.2 Các nhà văn hóa, nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học 33

2.3 Các nhà văn nghệ sĩ 40

TIỂU KẾT 51

Chương 3 NGHỆ THUẬT KHẮC HỌA CHÂN DUNG NHÂN VẬT TRONG BÚT KÝ CỦA HÀ MINH ĐỨC 52

3.1 Nghệ thuật miêu tả 52

3.1.1 Miêu tả bề ngoài nhân vật 52

3.1.2 Miêu tả cử chỉ, ngôn ngữ của nhân vật 56

3.2 Nghệ thuật kể chuyện 62

3.2.1 Cách kể chuyện 62

3.2.2 Điểm nhìn nghệ thuật 64

3.2.3 Tư thế của người kể 67

3.3 Giọng điệu kể chuyện 69

3.3.1 Giọng điệu trân trọng, ca ngợi 69

3.3.2 Giọng điệu chân thật 70

3.3.3 Giọng điệu chậm rãi, trầm tư 71

3.3.4 Giọng điệu hóm hỉnh 73

3.4 Bố cục bài bút ký 75

3.5 Đặc điểm thể tài bút ký chân dung của Hà Minh Đức 76

3.5.1 Bút ký tiểu luận 76

3.5.2 Bút kí gắn liền với nghiên cứu 77

TIỂU KẾT 79

KẾT LUẬN 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thể tài chân dung văn học vốn đã ra đời từ khá lâu song trong khoảng

10 đến 15 năm trở lại đây, thể tài này mới phát triển mạnh mẽ, được người đọc hứng thú đón nhận Có thể điểm qua những cây bút có tiếng về lĩnh vực chân dung văn học như Nguyễn Đăng Mạnh, Vương Trí Nhàn, Nguyễn Khắc Phê, Văn Giá, Hữu Đạt, Nguyễn Phong Nam, Phan Ngọc Thu, Nguyên An

Họ đều là những nhà phê bình, nhà giáo có tiếng trong lĩnh vực nghiên cứu và phê bình văn học

Hà Minh Đức là một nhà phê bình nổi tiếng, một nhà giáo ưu tú và một trái tim thơ chân cảm Với một tâm hồn tinh tế, nhạy cảm, một trí tuệ uyên bác, giáo sư đã có những nghiên cứu giàu giá trị, đóng góp to lớn trong lĩnh vực nghiên cứu, phê bình văn học Ông là một trong số ít những nhà nghiên cứu viết nhiều, viết đều ở mỗi giai đoạn với nhiều thể loại Ông đã xuất bản

gần 40 tác phẩm, tiêu biểu như: Nhà văn và tác phẩm (1971); Thơ và mấy vấn

đề trong thơ Việt Nam hiện đại(1974); Thời gian và trang sách (1987); Khảo luận văn chương (1987); Nguyễn Bính, thi nhân của đồng quê(1996); Đi tìm chân lý nghệ thuật(1998); C Mác, Ph Ăng-ghen, V.I.Lê-nin và một số vấn đề

lý luận văn học (1982); Văn thơ Hồ Chí Minh (2000); Văn chương-tài năng

và phong cách(2001) ; các công trình nghiên cứu về các tác giả tiểu thuyết,

phóng sự truyện ngắn ở hai giai đoạn 1900-1945 và văn xuôi Việt Nam sau Cách mạng Tháng Tám 1945 Với hàng chục đầu sách, bài viết, ông đã có công khắc họa sự vận động và những điểm nhấn của thơ ca và văn xuôi Việt Nam hiện đại

Đến với phê bình văn học từ khi còn rất trẻ, gắn bó với nó hơn một nửa thế kỷ, Hà Minh Đức có cái nhìn sâu sắc, uyên bác về những tác phẩm văn học hiện đại đồng thời ông cũng là người nắm giữ nhiều kỷ niệm về những nhà văn, nhà thơ, các nhà nghiên cứu phê bình văn học

Ở độ tuổi “xưa nay hiếm”, sức khỏe không còn tốt nhưng với tấm lòng biết ơn những nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà thơ - những con người tài năng, ông mong muốn “ghi lại qua những trang viết về hình ảnh các nhà văn, các thầy giáo tài năng được tiếp xúc dưới dạng bút ký”, “ghi lại những nét đẹp, sinh động trong đời thường” để “mong ước đem lại điều gì

có ích cho lớp trẻ” (1)

Và bút ký Tài năng và danh phận, Người của một thời được xuất bản trong sự chờ đợi của sinh viên, học sinh, những người

yêu thích văn chương

Hai cuốn bút ký không chỉ cung cấp cho người đọc những kiến thức phê bình sắc sảo mà thông qua đó, người đọc còn được chiêm ngưỡng, tìm hiểu con người được biểu hiện trong nhiều chân dung

Đối với giáo viên và học sinh, bút ký chân dung của Hà Minh Đức đóng vai trò quan trọng trong giảng dạy và cảm thụ tác phẩm văn học trên ghế nhà trường Đối với sinh viên, bút ký là tài liệu quan trọng trong bước đầu nghiên cứu văn học tại trường Đại học Tuy nhiên, từ khi những bút ký được xuất bản, chưa có công trình nghiên cứu nào viết, nhận định về nó ngoài một

số bài báo mang tính giới thiệu

Khi còn là sinh viên khoa Văn và hiện nay là học viên, từng đọc nhiều công trình nghiên cứu của giáo sư, tôi ngưỡng mộ tài năng của giáo sư trong lĩnh vực phê bình nghiên cứu và sáng tác Tôi mong muốn sẽ có dịp để viết về một trong nhiều tác phẩm sáng tác của giáo sư Hơn hết, là một giáo viên dạy Ngữ văn ở bậc THCS, hai cuốn bút ký của giáo sư là tài liệu quan trọng đối với tôi, cung cấp cho tôi nguồn tư liệu góp phần làm phong phú kiến thức giảng dạy, mở rộng tầm nhìn đa diện trong nghiên cứu tác giả, tác phẩm văn học Việt Nam hiện đại Cùng với nghị quyết Trung ương VIII về thay đổi căn bản toàn diện giáo dục từ năm 2015, việc nghiên cứu về bút ký chân dung qua

Tài năng và danh phận và Người của một thời còn giúp những giáo viên

(1)

Lời nói đầu cuốn Tài năng và danh phận, Nxb Chính trị quốc giá - Sự thật, 2014

giảng dạy có thể hướng tới dạy tích hợp liên môn trong các trường phổ thông, đặc biệt nghiên cứu ở một số tác giả gắn với những biến cố lịch sử của đất nước trong từng thời kì

Xuất phát từ những lí do trên, tôi lựa chọn đề tài: Nghệ thuật bút

ký chân dung của Hà Minh Đức qua Người của một thời và Tài năng

và danh phận

2 Lịch sử vấn đề

Như đã nói ở trên, thể tài chân dung văn học không phải là thể tài mới xuất hiện Tuy nhiên, gần đây, chính xác từ năm 2000, thể tài này mới phát triển mạnh mẽ, trở thành một trong những thể tài văn học góp phần làm nên diện mạo văn học Việt Nam thế kỷ XXI

Gần đây, có nhiều cây bút viêt thể tài này đặc biệt thành công như:

Nguyễn Đăng Mạnh với Chân dung văn học (NXB Thuận Hóa, 1990), Nhà văn Việt Nam hiện đại, chân dung và phong cách (NXB Trẻ, 2000); Vương Trí Nhàn có Những kiếp hoa dại (NXB Hội nhà văn, 1993), Cây bút, đời người (NXB Trẻ, 2002), Ngoài trời lại có trời (NXB Hội nhà văn, 2003), Có những nhà văn như thế (NXB Hội nhà văn, 2006), Cánh bướm và đóa hướng dương (NXB Phụ nữ, 2006); Nguyễn Khắc Phê có Hiện thực và sáng tạo tác phẩm văn nghệ (NXB Hội nhà văn, 2006); Nguyên An có Chân dung văn học Việt Nam (NXB Hội nhà văn, 2010) đều là những cuốn sách có giá trị

Tác phẩm nhiều nhưng nghiên cứu tác phẩm chân dung văn học lại không nhiều, có thể nói là hiếm Có thể điểm qua một số công trình nghiên cứu như:

- Thể chân dung văn học trong nền văn học Việt Nam hiện đại của Đỗ Thị Cẩm Nhung trên http://vannghedanang.org.vn Đây là bài viết giới thiệu

về một số nhà văn, nhà nghiên cứu viết chân dung văn học dựa trên hai khía cạnh Một là những tác phẩm chân dung văn học tiêu biểu Hai là phong cách viết, giọng điệu riêng của từng tác giả, quan niệm của tác giả về thể loại chân

dung văn học Với Nguyễn Đăng Mạnh thì “việc dựng chân dung văn học là điều cực khó, vì “Phải làm sao “chớp” được những nét tiêu biểu, những chi tiết “xuất thần” của nhà văn Văn chân dung rất gần với văn sáng tác Nó là một thứ bút kí về người thật việc thật Phải có điều kiện tiếp xúc nhiều với

“người thật” Phải có óc tưởng tượng và khả năng hư cấu để dựng cảnh, dựng người, tạo không khí” mới viết được chân dung văn học Với Vương Trí Nhàn, ông lại chủ yếu khai thác con người chân dung văn học qua tác phẩm

và ông viết chân dung văn học “không chỉ dành riêng cho học sinh trong trường học” bởi tác phẩm của ông “giống như thuốc kháng sinh vậy” Ngoài

ra, bài viết còn viết về nhiều tên tuổi khác như Nguyễn Khắc Phê, Nguyên

An, Văn Giá, Hữu Đạt, Nguyễn Phương Nam Tuy nhiên, bài viết mới chỉ dừng lại ở một số tác giả, chưa có đánh giá chung, khái quát về thể tài chân dung văn học và sự phát triển của nó hiện nay

- Xung quanh thể tài chân dung văn học của Lại Nguyên Ân trên

lainguyenan.free.fr Bài viết nêu lên định nghĩa về thể tài chân dung văn học

và một số đặc điểm của nó Tuy nhiên, bài viết vẫn chưa đưa ra được cái kết luận cho thể tà này cũng như chưa đánh giá được sự phát triển của thể tài chân dung văn học cũng như đưa ra được khái niệm cuối cùng về nó

- Thể chân dung văn học từ 1986 đến nay của Văn Giá là một trong

những bài viết có chất lượng nêu được những đặc điểm cơ bản của thể tài chân dung văn học và những đóng góp của nó trong văn học Việt Nam hiện đại Song bài viết còn mang tính chung chung, chưa đi vào một tác phẩm cụ thể nào

Về các công trình nghiên cứu có Nguyễn Quốc Luân với luận án Phó

tiến sĩ năm 1993: Thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam từ 1930 đến nay Luận án đã trình bày được lược đồ phát triển của thể chân dung văn học

từ 1930 đến 1993 và những đặc điểm nội dung và nghệ thuật của từng thời kỳ Song luận án chưa thể đề cập đến giai đoạn “bùng nổ” của bút ký chân dung

từ năm 2000 trở lại đây

Ở các thư viện trường Đại học, những luận văn viết về đề tài chân dung văn học còn rất ít Hầu hết các luận văn đều đào xới những thể tài quen thuộc như truyện ngắn, tiểu thuyết, tự truyện Điều đó khẳng định rằng thể tài chân dung văn học chưa được nghiên cứu đúng với tầm của nó

Tôi hi vọng công trình nghiên cứu của mình sẽ góp một phần nhỏ làm phong phú kho tài liệu nghiên cứu thể chân dung văn học

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là:

- Nguồn gốc thể tài chân dung văn học

- Đặc điểm thể tài chân dung văn học

Phạm vi nghiên cứu:

- Thể tài chân dung văn học từ 1930 đến nay

- Nghệ thuật bút ký chân dung của Hà Minh Đức qua Người của một thời và Tài năng và danh phận

4 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn Nghệ thuật bút ký chân dung của

Hà Minh Đức qua Người của một thời và Tài năng và danh phận

- Góp phần làm phong phú kho tài liệu nghiên cứu thể tài chân dung nói chung và bút ký Hà Minh Đức nói riêng

- Góp phần nghiên cứu, tìm hiểu những đặc điểm nội dung và nghệ

thuật trong tác phẩm Người của một thời và Tài năng và danh phận

- Góp một tiếng nói tri ân đến với những danh nhân trong tác phẩm

Người của một thời và Tài năng và danh phận, đặc biệt là những nhà nghiên

cứu, nhà phê bình, nhà giáo như giáo sư Đặng Thai Mai, giáo sư Phan Cự Đệ, giáo sư Hà Minh Đức

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp luận nghiên cứu văn học như: Phân tích,, so sánh, bình luận, tổng hợp, phương pháp nghiên cứu thi pháp học

Bên cạnh đó, luận văn còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành như: Phương pháp thống kê, phương pháp xã hội học nhằm đạt được mục đích nghiên cứu cao nhất, chất lượng tốt nhất cho luận văn

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn gồm ba chương chính:

Chương 1 Khái quát về thể tài chân dung văn học trong văn học Việt

Nam hiện đại

Chương 2 Đặc sắc tài năng và nhân cách qua chân dung các kiểu nhân

vật của Hà Minh Đức

Chương 3 Nghệ thuật khắc họa chân dung nhân vật trong bút ký của

Hà Minh Đức

NỘI DUNG Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC

TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 1.1 Khái niệm thể tài chân dung văn học

Trong bộ sách Bách khoa văn học giản lược của Liên Xô gồm chín tập

với gần chục ngàn trang khổ lớn 20x26 cm dành cho chân dung văn học cả

thảy 12 dòng, chưa thành một mục riêng mà chỉ ghép chung trong mục Chân dung trong văn học: “Một loại bút ký mang tính chất tư liệu, viết về nhà văn,

họa sĩ, nhà hoạt động xã hội xuất chúng, v.v xây dựng trên cơ sở trò chuyện với “nhân vật” đó Chân dung văn học hướng vào việc dựng lại diện mạo toàn vẹn (hình thể, tinh thần, sáng tác…) của nhân vật hoặc hướng vào việc khám phá nét chủ đạo của cuộc đời “nhân vật” ấy, có khi qua một lát cắt thời gian nhất định” như ba chân dung Gorki viết về L.Tolstoi, Chekhov, Essenin, các chân dung A.V Chukovski viết về Andrei Belyi.” (2)

Ở Việt Nam, thể tài chân dung văn học cũng chưa được nhiều độc giả biết đến Những định nghĩa về thể tài này còn mơ hồ, thiếu sự định hình, tính thống nhất Song, khi đọc tên thể tài, người ta đều có thể hình dung rằng đây

là một thể tài gắn với việc miêu tả chân dung một người nào đó bằng bút pháp văn học Chân dung này có thể được hiểu là khuôn mặt, dáng dấp, giọng điệu cũng có thể hiểu là toàn bộ cuộc đời, sự nghiệp và phẩm chất, tính cách của một con người Có lẽ từ “chân dung” này là một từ vay mượn của hội họa hay nhiếp ảnh Hình ảnh của một con người bao gồm cả nét bên ngoài và nội tâm bên trong (được bộc lộ qua những nét bên ngoài) được nhiếp ảnh và hội họa ghi lại, làm ngưng lại vĩnh viễn ở một lát cắt thời gian nào đó được gọi là chân dung Và khi từ “chân dung” đi kèm từ “văn học” có thể được hiểu nôm

na đó là hình ảnh được vẽ bằng ngôn từ

lainguyenan.free

Hiện nay, có nhiều tranh cãi xoay quanh việc tác phẩm này có phải chân dung văn học không, tác phẩm kia có phải chân dung văn học không Có điều đó là do người ta chưa có một khái niệm thống nhất và đúng đắn về thể tài này Một số người cho rằng thể tài chân dung văn học trùng với thể tài phê bình và nghiên cứu Điều này là sai

Khi nhân vật chân dung là tác giả văn học, thể loại chân dung văn học rất gần với thể loại phê bình, nghiên cứu nhưng nó không đồng nhất với một trong hai thể loại phê bình hay nghiên cứu Bởi khi viết về một tác giả, nhà văn không tránh khỏi việc phân tích, đánh giá, nhận định, bình luận về sự nghiệp, đặc điểm sáng tác trong tác phẩm của anh ta Mà phân tích, đánh giá, nhận định, bình luận đó chính là phê bình và nghiên cứu văn học

Song, thể tài chân dung văn học không hoàn toàn khai thác nhân vật qua tác phẩm của nhân vật đó Nó là một thể tài không thể thiếu tiểu sử, sinh hoạt, cá tính, hình thể, hoạt động, giao tiếp của nhân vật chân dung Những đặc điểm này được nhà văn nhìn ngắm, ghi nhớ trong những tiếp xúc đời thường và đưa vào tác phẩm một cách chân thực (hoặc có chút "sáng tạo" nhưng ở mức độ vừa phải, không bóp méo sự thật) Như vậy, thể tài chân dung văn học không thể đánh đồng với phê bình và nghiên cứu văn học Và

các cuốn như Nhà văn Việt Nam (tập I và II) của Phan Cự Đệ và Hà Minh Đức; Nhà văn, tư tưởng và phong cách của Nguyễn Đăng Mạnh không phải

là những tác phẩm thuộc thể tài chân dung văn học

Một số khác lại cho rằng, thể tài chân dung văn học gần giống truyện

Đó là câu chuyện nhỏ về một con người sống được miêu tả với cách ứng xử, ngoại hình, tính cách như nhân vật trong tác phẩm truyện ngắn Có điều nhân vật này là danh nhân như các nhà văn, nhà thơ, nhà soạn kịch, họa sĩ, nhạc sĩ và những miêu tả trong tác phẩm chân dung văn học là những miêu tả chân thực, ít có hư cấu

Tuy nhiên, thể tài chân dung văn học không thể thiếu những nét nghiên cứu ở mức độ phân tích và khái quát hóa về sự nghiệp sáng tác, phong cách sáng tác và một số tác phẩm tiêu biểu của nhà văn, nhà thơ, nhà họa sĩ Do

đó, đánh đồng giữa thể tài chân dung văn học với truyện ngắn cũng là không đúng Hơn nữa trong thể tài chân dung văn học, những câu chuyện về các nhà văn, nhà thơ là những mảnh ghép của cuộc sống được đưa vào tác phẩm bằng phương pháp tự sự chân thật Song, những mảng tự sự đó chưa thể là một truyện ngắn hoàn chỉnh

Như vậy, tóm lại, trong thể tài chân dung văn học, chúng ta thấy có sự pha trộn giữa hai dòng Một là thể loại phê bình, nghiên cứu Hai là thể loại tự sự

Chân dung văn học cũng khác với nhiếp ảnh và hội họa Khác biệt đầu tiên dễ nhận biết nhất đó chính là khác biệt trong chất liệu tạo hình chân dung Một bên là màu sắc, là kỹ thuật bấm máy và một bên là ngôn từ hay chất văn học Chân dung văn học với những đặc điểm như đã nói đến ở trên tất nhiên nên và phải được viết bởi một nhà nghiên cứu văn học, một nhà văn Bởi chỉ

có một nhà nghiên cứu văn học hoặc một nhà văn thì mới có cái nhìn, cách nhìn toàn diện và sâu sắc về sự nghiệp sáng tác của nhân vật chân dung và xây dựng sống động một hình ảnh chân dung vừa có bề nổi ngoại hình vừa có

bề sâu nhân cách, nội tâm “Người viết ở đây cần xuất hiện với tư cách một nhà văn, in cái nhìn, cách cảm thụ và đánh giá cùng sự diễn đạt của nhà văn Đây là nét hơi tinh tế, không phải bất cứ độc giả nào cũng thấy ngay, nhưng

có lẽ là nét cốt yếu khiến cho chân dung văn học đúng là văn học, có chỗ đứng trong văn học.” (3)

Song, có thể nói rằng, chất văn học trong thể tài chân dung không giống với các thể tài khác Nhà văn cũng có quyền hư cấu, tưởng tượng và sáng tạo trong ngôn từ nhưng đó là sự hư cấu có giới hạn, nương theo sự thật

và tôn trọng sự thật để làm sao hình ảnh nhân vật không bị bóp méo so với

(3)

Lại Nguyên Ân, Thể tài chân dung văn học, Báo Văn nghệ số 49 (12/1984)

hình ảnh của họ trong đời sống thực Thể tài chân dung văn học là luận bàn,

lý giải về một nghệ sĩ, sự đánh giá vị trí và vai trò của con người đó trong một nền văn nghệ Một tác phẩm chân dung văn học dễ dãi, đi xa rời thực tế thì những luận bàn và lý giải đó sẽ kém giá trị

Như vậy, thể tài chân dung văn học là thể tài dùng ngôn ngữ văn học, chất liệu của văn học để xây dựng hình ảnh về một con người thực trong xã hội với những nét khái quát về sự nghiệp, tài năng, danh phận và ngoại hình, tính cách, phẩm chất một cách chân thực Thể chân dung văn học như một thể kí đặc biệt, nơi đó có sự kết hợp giữa việc sáng tác trong miêu tả chân dung tinh thần và đánh giá, phân tích các sáng tác, phong cách của các nhà văn, nhà thơ, họa sĩ

1.2 Nguồn gốc ra đời và sự phát triển của thể tài chân dung văn học ở Việt Nam

1.2.1 Nguồn gốc

Việc tìm hiểu nguồn gốc của một thể loại văn học là vô cùng khó khăn

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Luân có một công trình luận án nghiên cứu Thể chân dung văn học trong văn học Việt Nam từ 1930 đến nay (1993) cũng viết:

“chúng tôi chỉ giám dè dặt” khi nói về nguồn gốc của thể loại này

Trong nghiên cứu trên, ông cho rằng thể loại chân dung văn học Việt Nam trước hết được bắt nguồn từ chính những thể loại thơ văn viết về người thật, việc thật trong văn học cổ, văn học trung đại Việt Nam Đó là các bài vịnh các nhân vật lịch sử, các bài văn tế, các bài Nhân vật chí trong các sách lịch sử Thứ hai ông cho rằng, thể chân dung văn học cũng xuất phát từ những bài bạt, dẫn, tựa đã có từ lâu trong văn học Việt Nam “Ở các bài viết đó, cùng với việc bình văn thơ, người viết đã có thói quen nói về công đức, thói quen sáng tác của tác giả các áng văn đó”[19, tr11] Đó là nền tảng để khi hội

đủ các điều kiện như Cở sở ý thức xã hội thay đổi, sự phát triển mạnh mẽ của văn học về mặt xu hướng nghệ thuật và phong cách sáng tác, sự tiếp thu từ

văn học nước ngoài, thể loại chân dung văn học Việt Nam mới hình thành và phát triển, đạt được nhiều thành tựu đáng kể như hiện nay

Trong luận văn, chúng tôi xin nêu ra ba nguyên nhân dẫn đến sự ra đời, phát triển mạnh mẽ của thể tài này tại Việt Nam trong thời gian trước đó và gần đây Đó là các nguyên nhân:

- Con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập

- Sự tiếp thu văn học nước ngoài

- Thể loại phê bình văn học phát triển

1.2.1.1 Con người cá nhân ra đời, nghề văn được xác lập

Con người cá nhân trong văn học là sự phản ánh của cái tôi tác giả, là

sự giãi bày, diễn tả thế giới tư tưởng, tình cảm riêng tư của tác giả Nói cách khác, con người cá nhân trong văn học chính là sự khắc họa tâm tư, tình cảm,

ý chí của tác giả được thể hiện thông qua những tác phẩm mà họ sáng tác Tùy theo từng giai đoạn văn học, từng thời kỳ văn học mà con người cá nhân

có những đặc điểm khác nhau

Trong văn học trung đại, con người cá nhân chưa có cơ hội được bộc

lộ toàn bộ bản chất, phẩm chất của mình Có nhiều ý kiến cho rằng văn chương trung đại là văn chương “phi ngã”, là sự thể hiện con người chức năng, phận vị, là sự quẩn quanh với các khuôn thước “tam cương ngũ thường” Thực tế, trong văn học trung đại, con người cá nhân đã xuất hiện song còn mờ nhạt, bị kìm kẹp, tù túng trong những quy phạm văn chương Con người đó dường như luôn khát khao được bứt phá ra ngoài Chúng ta thấy sự xuất hiện không mấy rõ ràng của nó qua các bình diện như: Con người cá nhân với ý thức khẳng định vẻ đẹp tài năng; Con người cá nhân với nhu cầu bộc lộ tâm tư và tâm sự u uẩn; Con người cá nhân với khát vọng tự

do, bình đẳng, tình yêu lứa đôi, hạnh phúc; Con người cá nhân với cảm hứng hành lạc và khát vọng nhu cầu trần thế

Trong văn học thế kỷ X đến thế kỉ XVIII, về cơ bản con người cá nhân được khẳng định trên bình diện tinh thần, như một thực thể tinh thần, siêu nghiệm dưới các hình thức tu dưỡng lựa chọn xuất xứ, hoàn thiện nhân cách,

tự hạn chế nhu cầu vật chất, tự đối lập với thói tục Con người cá nhân tự khẳng định mình bằng cách gắn mình với đạo, với tự nhiên, với nghĩa vụ trong sự nghiệp chung của cộng đồng Yếu tố quyền lợi cá nhân chưa được chú ý

Đến giữa thế kỷ XIX, sang đầu thế kỷ XX, con người cá nhân trong thơ văn hiện đại đã xuất hiện một cách mạnh dạn hơn Cảm hứng khẳng định con người cá nhân gắn liền với một thời đại khi mà thực dân Pháp tiến hành bình định và khai thác thuộc địa trên đất nước ta Đó là lúc cơ cấu kinh tế xã hội,

sự hành thành các đô thị mới, sự xuất hiện các giai tầng xã hội mới, sự thay đổi lí tưởng thẩm mĩ mới xuất hiện v…v… Đó cũng là khi văn hóa dân tộc thoát ra khỏi ảnh hưởng văn hóa khu vực, hội nhập với văn hóa thế giới mà cụ thể là văn hóa phương Tây, văn hóa Pháp Những điều kiện đó như những luồng gió mới làm cho con người thực tế đã tự ý thức được rằng cần bộc lộ cái tôi cá nhân trong những tác phẩm văn học và khao khát được bộc lộ chúng Thực tế đó cho thấy, những quan điểm, tư tưởng thẩm mỹ trước đó đã trở nên chật hẹp với con người hiện đại Quá trình hiện đại hóa văn học dân tộc đã thật sự hoàn thành ở chặng đường 1932-1945, đó cũng là giai đoạn con người cá nhân phát triển vượt bậc, phát triển một cách đầy đủ

Ngoài con người cá nhân trong tác phẩm văn học, ý thức cá nhân cũng được biểu hiện sâu sắc ở chủ thể phản ánh là cá tính sáng tạo của người nghệ

sĩ Mỗi tác giả có một phong cách riêng không giống ai kể cả khi viết về cùng một vấn đề Phong cách riêng trở thành một thành phần của thể loại văn học

Vì vậy việc tìm kiếm con người cá nhân của tác giả - phong cách - trong tác phẩm văn học mở đường cho thể loại nghiên cứu và phê bình xuất hiện

Cùng với những biến đổi của xã hội, viết văn được xem như một nghề kiếm sống thay cho việc “văn dĩ tải đạo” “văn hành đạo” trong văn học trung đại Số lượng người đọc trí thức tiểu tư sản tăng lên nhờ tìm được những giải đáp của cái tôi của mình trong tác phẩm văn học và đón nhận được luồng tư tưởng tự do trong các tác phẩm ấy Mỗi một con người đều có thể tìm về soi mình trong cái gương văn học Điều đó càng như một liều thuốc kích cho sự phát triển mạnh mẽ của các thể loại văn học

Trải qua một thời kỳ dài kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, vị trí con người cá nhân trong văn học hòa mình vào cái ta để có những tình cảm lớn lao, cao đẹp đối với Tổ quốc và cuộc đấu tranh thần thánh của dân tộc Sau năm 1986, khi đất nước chuyển mình bước vào thời kỳ đổi mới kéo theo những đổi mới rõ rệt về cơ cấu kinh tế - xã hội, quan điểm tư tưởng thẩm mỹ Con người cá nhân một lần nữa trở lại với một sự bùng nổ mạnh mẽ hơn hẳn khi nó mới bắt đầu xuất hiện Nhu cầu biểu đạt cá nhân trong tác phẩm của chính tác giả, nhu cầu tìm kiếm cái tôi cá nhân của độc giả một cách chân thực đã được đẩy đến mức độ khao khát Con người cá nhân được thể hiện với nhiều bình diện: Con người suy ngẫm; con người nổi loạn; con người xác thịt; con người phiêu lưu Với nhu cầu đó biểu đạt đó, một miền đất không thể màu mỡ hơn là ký

Ký là thể loại văn học cho phép người viết bộc lộ những cảm xúc chân thực, ghi lại những chuyến đi chân thực với những con người thực trên đường đời của nhà văn Qua ký, nhà văn bộc lộ những trải nghiệm của mình, sự suy ngẫm, đánh giá của mình về sự vật, sự việc và về con người kể cả đó là những người cùng lĩnh vực cầm bút như mình Ký có hồi ký, ký sự, bút ký trở nên phát triển trong đó có bút ký chân dung văn học

Như vậy có thể đi đến kết luận: “Khi nào ý thức cá nhân phát triển, cá tính được coi trọng, nghề văn được đánh giá xứng đáng, nhà văn được mở rộng cánh cửa tưởng tượng và sáng tạo thì chân dung văn học phát triển Chân

dung văn học chính là biểu hiện của quan niệm văn học, là nơi tập trung ý thức xã hội và ý thức văn học của mỗi thời đại”[19, tr22]

1.2.1.2 Sự tiếp thu văn học nước ngoài

Giai đoạn 1900- 1930 là giai đoạn văn học có tính chất giao thời Ở giai đoạn giao thời này, nền văn học cũ đã gặp gỡ và giao thoa mạnh mẽ với nền văn học nước ngoài, tiếp thu hàng loạt những thể loại văn học mới trong đó có thể loại chân dung văn học Cuộc giao thoa đó vẫn còn tiếp diễn suốt thời kỳ chiến tranh cho đến tận ngày nay, đặc biệt 10 năm trở lại đây

Chân dung văn học thế giới được biết đến với nhiều cây bút nổi tiếng như André Maurois (1885-1967) với một loạt chân dung văn học, viết về các nhà văn Pháp, từ Montaigne đến L Aragon; M.Gorki viết về L.Tolstoi, Chekhov, Essenin; Stephan Zweig (1881-1942) viết về Balzac, Dickens, Byron…; Ehrenburg, Paoustovski viết về nhiều nhà văn và nghệ sĩ cùng thời Khi nền văn hóa phương Tây tràn đến phương Đông và Việt Nam trong hai cuộc chiến tranh Pháp - Mỹ, đã mang đến cho giới độc giả chủ yếu là các nhà văn trẻ, hiện đại những tinh hoa này Những nhà văn Việt Nam, ngoài những tác phẩm viết về chân dung văn học Việt Nam, còn có những tác phẩm viết về các nhà văn nước ngoài Trong giai đoạn 1945-1980, có 4 tác phẩm viết về các nhà văn nước ngoài.[19, tr15]

Sự ảnh hưởng của văn học nước ngoài sâu sắc nhất có lẽ trong lĩnh vực nghiên cứu, phê bình văn học Thể tài chân dung văn học chủ yếu được viết bởi các nhà văn, nhà nghiên cứu, nhà phê bình và trong thể tài cũng có một phần không nhỏ sự đóng góp của thể loại nghiên cứu, phê bình Việc phát triển thể loại phê bình nghiên cứu cũng có ảnh hưởng nhất định đến nó

Phần lớn các nhà phê bình Việt Nam thời đầu thế kỉ XX đến năm 1945 đều được đào tạo từ các trường Tây, chịu ảnh hưởng khá sâu sắc những lí luận phê bình hiện đại của nước ngoài Hoài Thanh trong bài tổng kết phê bình

Một thời đại trong thi ca đã hơn 16 lần nhắc đến các tên tuổi nhà thơ nhà phê

bình Pháp nổi tiếng như Baudelaire, Lanson, Valery, Lamartine, Musse Verlaine Khi viết thể chân dung văn học, nhà văn, nhà phê bình không tránh khỏi việc ứng dụng lý luận phương Tây vào phần khái quát sự nghiệp, đặc điểm sáng tác của danh nhân văn học trong bài viết Bên cạnh đó, cùng với thời gian, ngày càng nhiều các nhà nghiên cứu viết về chân dung văn học Dường như, ở mảnh đất này, họ tìm thấy hứng thú bởi vừa có điều kiện sử dụng vốn nghiên cứu của mình vừa là dịp để ghi lại những lần tiếp xúc với nhân vật chân dung ngoài đời thường, tránh được việc những kỉ niệm đó bị lãng quên

1.2.1.3 Phê bình văn học phát triển

Phê bình văn học là sự phán đoán, bình phẩm, đánh giá và giải thích tác phẩm văn học, đồng thời kèm theo việc phán đoán, bình luận, giải thích, đánh giá những hiện tượng đời sống mà tác phẩm nói tới [15, tr259]

Chân dung văn học là một thể tài mới thuộc sáng tác văn học viết về những nhà văn trong quá khứ và thực tại Trong thể tài đó không thể thiếu những bình luận, đánh giá, khái quát về sự nghiệp của một nhà văn Và như vậy phê bình là một thao tác không thể thiếu trong tác phẩm chân dung văn học nhưng thể tài chân dung văn học không đồng nhất với phê bình văn học Điều này chúng tôi đã nói đến ở trên

Vào giai đoạn 1930-1945, ảnh hưởng từ văn học phương Tây, với những nội lực sẵn có, phê bình văn học trở thành một thể tài mà những cây bút văn có tài muốn thử sức Hàng loạt những bài ngắn đến dài in trên các báo cho đến những cuốn sách được xuất bản nhận định, đánh giá về những tác phẩm văn học được công chúng đón nhận Hoài Thanh là một tên tuổi có tiếng trong lĩnh vực phê bình văn học giai đoạn này

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp và Mỹ, phê bình văn học cũng khá được chào đón Ngoài việc phê bình những tác phẩm văn học trung đại, thơ cách mạng, phê bình văn học còn hướng đến những tác phẩm văn học nước ngoài đặc biệt là văn học Xô Viết

Song phát triển nhất, đạt được nhiều thành tựu nhất phải kể đến phê bình văn học giai đoạn từ 1986 đến nay Một trong những lí do khiến nó phát triển như vậy chính là sự đổi mới đã mang đến cho văn học sinh khí mới, ra đời hàng loạt các tác giả tên tuổi và sự xuất hiện hàng loạt những nhà nghiên cứu, nhà báo được đào tạo bài bản trong các trường Đại học Đây là đội ngũ nghiên cứu văn học có đóng góp lớn và có thành tựu nổi bật qua các chuyên luận, công trình khoa học dài hơi trong đó có phê bình Thế hệ lớn tuổi có thể

kể đến: Hoàng Trình, Thành Duy, Phong Lê, Hà Minh Đức, Phan Cự Đệ, Phương Lựu, Lê Ngọc Trà, Trần Đình Sử, Nguyễn Văn Hạnh, Nguyễn Đăng Mạnh, Bùi Ngọc Tấn

Thế hệ sau có thể kể đến: Vũ Tuấn Anh, Phan Trọng Thưởng, Trương Đăng Dung, Nguyễn Ngọc Thiện, Bích Thu, Mai Hương, Tôn Phương Lan,

Lê Dục Tú, Vũ Văn Sỹ, Lưu Khánh Thơ, Phạm Xuân Nguyên, Nguyễn Đăng Điệp, Trịnh Bá Đĩnh, Lê Ngọc Trà, Trần Đăng Suyền, Lã Nguyên, Nguyễn Văn Long, Đỗ Lai Thúy, Chu Văn Sơn, Lê Lưu Oanh, Phùng Ngọc Kiếm, Trần Ngọc Vương, Nguyễn Bá Thành, Trần Nho Thìn, Phạm Quang Long, Bùi Việt Thắng, Đào Duy Hiệp, Mã Giang Lân, Văn Giá, Bửu Nam, Mai Quốc Liên, Vương Trí Nhàn, Lại Nguvên Ân Phan Huy Dũng, Nguyễn Duy Bắc, Phạm Quang Trung, Hồng Diệu, Lê Thành Nghị, Ngô Vĩnh Bình, Nguyễn Văn Lưu, Nguyên An, Vân Long, Vũ Từ Trang,…

Khi thể loại phê bình văn học phát triển cũng có những tác động tích cực đến thể tài chân dung văn học Phần lớn những tác giả viết chân dung văn học đều là các nhà phê bình Họ bị thôi thúc viết bởi sự xuất hiện hàng loạt các nhà văn có tên tuổi và phong cách riêng biệt như Xuân Diệu, Huy Cận, Tố Hữu, Tô Hoài, Nguyễn Tuân, Nguyễn Đình Thi Cùng với những thay đổi thời đại, những nhà văn này cũng có những chuyển mình hoặc đổi mới trong phong cách Nhà phê bình là người có sự gần gũi và am hiểu về phong cách, đời sống của nhà văn hơn ai hết Họ thấy rằng, mình cần phải viết gì đó về

cuộc đời và sự nghiệp của các nhà văn Hoặc chính đôi khi, với sự yêu thích

về phong cách và phẩm chất, với sự gần gũi chân tình, những nhà văn cũng viết về những người bạn văn Trong bối cảnh giao tiếp văn học hiện đại, khoảng cách giữa người viết và đối tượng được viết dần dần được rút ngắn, trở nên gần gũi, thân tình, suồng sã Chính vì thế, những người sáng tác thích soi ngắm nhau, bày tỏ niềm yêu quý nhau qua/bằng thể chân dung văn học Điều đó cắt nghĩa vì sao càng ngày càng có nhiều người sáng tác viết chân dung văn học, nhất là những cây bút trẻ

Nguyễn Đăng Mạnh có các cuốn Chân dung văn học (NXB Thuận Hóa, 1990), Nhà văn Việt Nam hiện đại, chân dung và phong cách (NXB Trẻ,

2000) với hàng loạt chân dung các nhà văn, nhà thơ gạo cội của văn học Việt Nam như Hồ Chí Minh, Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nam Cao, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Huy Thiệp, Hoài Thanh, Tố Hữu, Xuân Diệu, Nguyễn Đình Thi, Chế Lan Viên, Hoàng Cầm, Quang

Dũng Vương Trí Nhàn, có Những kiếp hoa dại (NXB Hội nhà văn, 1993), Cây bút, đời người (NXB Trẻ, 2002), Ngoài trời lại có trời (NXB Hội nhà văn, 2003), Có những nhà văn như thế (NXB Hội nhà văn, 2006), Cánh bướm

và đóa hướng dương (NXB Phụ nữ, 2006),… Hà Minh Đức với nhiều bài báo, cuốn sách về chân dung văn học trong đó có Tài năng và Danh phận, Người của một thời, Văn chương - tài năng và phong cách (2001) và nhiều

tác phẩm chân dung khác

1.2.2 Sự phát triển

Thể loại chân dung văn học đã xuất hiện ở nước ta từ lâu nhưng để trở thành một thể tài thu hút được đông đảo những nhà nghiên cứu, phê bình, nhà văn và người đọc thì chỉ sau thời kỳ đổi mới chính xác là từ đầu năm 2000 trở lại đây

Trong tiến trình phát triển của thể tài chân dung văn học, Nguyễn Quốc Luân đã vẽ sơ đồ ba chặng đường được đánh dấu bằng ba cuộc bùng nổ về số lượng tác giả, tác phẩm chân dung văn học như sau

Đó là chặng đường từ năm 1930 đến năm 1945, cùng với quá trình hiện đại hóa văn học diễn ra sâu rộng, thể tài chân dung văn học cũng có được nhiều tác phẩm với rất nhiều chân dung văn học được viết Chân dung văn học giai đoạn này đề cao những cây bút tiêu biểu cho cuộc cách tân văn học,

cổ vũ cho sự phát triển mới mẻ của văn học nước nhà Giọng điệu chính là giọng điệu ca tụng Khuynh hướng chính là lý tưởng hóa Ngôn từ trau chuốt, chói lọi, đầy hào quang khi ca ngợi các chân dung văn học Bên cạnh đó cũng

có giọng điệu ngậm ngùi thương cho những thân phận “tài cao phận thấp chí khí uất”

Chặng đường kế tiếp là từ năm 1945 đến năm 1980 Ở giai đoạn này, văn học chân dung không mấy phát triển Các nhà văn chủ yếu viết về các chân dung là danh nhân nước ngoài, những nhà văn thời kỳ trung đại hoặc những nhà văn đã hi sinh Nhà văn trong các tác phẩm chân dung văn học là nhà văn - chiến sĩ - công dân được viết với giọng điệu trữ tình sôi nổi

Chặng đường tiếp theo là từ 1980 đến nay Thể loại chân dung văn học phát triển mạnh mẽ Chưa bao giờ ý thức cá nhân, ý thức về nhà văn và cách viết văn lại được đề cập đến nhiều như giai đoạn này Hình tượng các nhà văn được viết đến trong tác phẩm chân dung văn học được khai thác ở góc độ tài năng và góc độ đời thường bằng nhiều thể loại khác nhau như ký, thơ, phỏng vấn

Trong 10 năm trở lại đây, thể chân dung phát triển mạnh mẽ, đa dạng

và giàu chất lượng, giàu sự sáng tạo Lí giải về sự phát triển mạnh mẽ đó, nhà nghiên cứu Văn Giá cho biết bốn nguyên nhân sau:

- Thứ nhất do nhu cầu xây dựng và thực thi tinh thần dân chủ trở nên thường trực và mạnh mẽ sau năm 1986

- Thứ hai, ý thức cá nhân phát triển hết sức mạnh mẽ với nhu cầu biểu đạt cái tôi chân thực

- Thứ ba, sự tăng trưởng của báo in kéo theo nhu cầu rất lớn cần đăng tải các tác phẩm văn học thuộc một số thể loại khác nhau Thể chân dung văn

học tự nó mang tính thông tấn (cập nhật, thông tin mới) lại dễ hấp dẫn bạn đọc nên có cơ hội phát triển mạnh mẽ

- Thứ tư, sự bùng nổ của internet tại Việt Nam giúp nhiều thể loại văn học trong đó có thể chân dung văn học cũng được kích ứng, và phát triển rầm rộ

Sự phát triển mạnh mẽ đó có thể nhận thấy trên các khía cạnh sau: Thứ nhất là đội ngũ người viết về chân dung văn học ngày càng phát triển Từ những cây bút đàn anh như Nguyễn Đăng Mạnh, Bùi Ngọc Tấn, Vương Trí Nhàn, Đỗ Lai Thúy, Phạm Xuân Nguyên, Nguyên An, Văn Giá, Chu Văn Sơn, Trần Đăng Khoa, Hồ Anh Thái, Nguyễn Quang Lập, Phan Thị Thanh Nhàn, Vân Long, Vũ Từ Trang đến những cây bút trẻ như Di Li, Nguyễn Quỳnh Trang, Trần Hoàng Thiên Kim, Bình Nguyên Trang… Đội ngũ viết chân dung văn học là những người làm công việc phê bình văn học, các nhà văn hoặc những nhà báo chuyên về lĩnh vực văn nghệ

Thứ hai là chân dung văn học được viết bằng nhiều hình thức Có những tác phẩm đã in thành sách Có những tác phẩm mới công bố trên báo

in, báo mạng (cả các trang chính thống lẫn các trang blog cá nhân) Với số lượng bạn đọc ngày càng đông đảo, hình thức tiếp nhận phong phú và tiện lợi

đã giúp thể chân dung văn học ngày càng phát triển

Thứ ba là chất lượng chân dung văn học ngày càng được nâng cao và

có những đổi mới trong cách viết Chân dung văn học về những danh nhân là nhà văn chưa cách xa thời điểm ngày nay được viết với giọng điệu chân thật,

ý thức viết nghiêm túc thể hiện chiều sâu trong nghiên cứu, tìm tòi của tác giả Chân dung văn học về những nhà văn đã cách xa thời đại ngày nay ngoài những phần nghiên cứu, phê bình có giá trị còn có thêm yếu tố “hư cấu” xen lẫn trong tính tự sự Ngày hôm nay, thể kí được soi chiếu dưới nhiều góc độ khác nhờ các lí thuyết mới Nhìn dưới góc độ tự sự học, thể kí tuy là một thể loại ghi chép, mang tính xác thực, nhưng sự ghi chép ấy không phải là hoàn toàn trung tính, mà là sự ghi chép mang đầy tính chủ quan của người viết

Thông tin trong kí là một loại thông tin đã được lựa chọn, hình dung, tái tạo trong cái nhìn, cảm quan và thái độ của cái tôi người viết Nó được gia giảm chỗ này, phóng đại chỗ kia, nhấn đậm hay làm nhạt chỗ nọ, thậm chí nó

bị trí nhớ phản bội, nó là kết quả của một trạng thái hồi nhớ của thì hiện tại về quá khứ… Cho nên, thông tin được gọi là xác thực trong kí bao giờ cũng có

“độ dư” không phải lúc nào và muốn là có thể kiểm chứng dễ dàng Không có tính hư cấu chủ quan của chủ thể người viết, mỗi bài kí chỉ được xem là ghi chép thông tấn thuần túy Song, chân dung văn học ấy vẫn đạt được độ chân thực nghệ thuật: cung cấp cho bạn đọc một chân dung tinh thần của nhà văn đầy ấn tượng Chưa bao giờ các tác giả viết kí chân dung lại sử dụng quyền được hư cấu nghệ thuật để có một lối viết phóng túng, thỏa sức như hiện nay

Tuy nhiên, sự “hư cấu” này mục đích đa phần làm rõ thêm hình dung của bạn đọc về những nhà văn, nhà thơ đó Một vài tác phẩm có sự hư cấu quá

đà song đó đều là những tác phẩm kém giá trị, dễ dàng bị lọc bởi thời gian

Tính chất của tác phẩm chân dung văn học cũng phong phú Thay vì chỉ có phê bình như trước đây, nay đã có thêm tính báo chí, tản văn tùy thuộc vào tâm thế, tư thế của chủ thể viết chân dung văn học Tuy nhiên đều làm hiện lên hình ảnh xác thực nhất, gần nhất với nhà văn ngoài đời thực

Trong tương lai, thể chân dung văn học dự báo còn có những bước phát triển mạnh hơn, đa dạng hơn phù hợp với nhu cầu người đọc hiện đại

1.3 Đặc trưng của thể tài chân dung văn học

1.3.1 Chân dung văn học là một thể văn học thuộc loại bút ký

Ký là tên gọi cho một nhóm thể tài nằm ở phần giao nhau giữa văn học

và cận văn học (báo chí, chính luận, ghi chép tư liệu các loại), chủ yếu là văn xuôi tự sự

Bút ký là một thể của ký, nằm trung gian giữa ký sự và tùy bút Bút ký thiên về ghi lại một cảnh vật mà nhà văn mắt thấy tai nghe, thường trong các chuyến đi Bút ký tái hiện con người và sự việc một cách phong phú, sinh

động, nhưng qua đó biểu hiện khá trực tiếp khuynh hướng cảm nghĩ của tác giả, có màu sắc trữ tình Kết hợp linh hoạt các phương thức nghị luận, tự sự, trữ tình nhưng tùy theo độ đậm nhạt khác nhau của các phương thức mà ta có bút ký chính luận, bút ký tùy bút v.v

Bút ký có nhiệm vụ thông báo Nó chứa đựng lượng thông tin chân thực Trong lĩnh vực của mình, nhà văn bút ký trước hết được tin cậy như một nhà khoa học thông báo về các hiện tượng, trong thái độ tôn trọng sự kiện tính (facticité) của những gì đã xảy ra.(Hoàng Phủ Ngọc Tường) Và như vậy, nhờ

có bút ký, nhà văn và văn học có thể “thâm nhập một cách nhẹ nhàng vào lĩnh vực” và mang đến cho người đọc những hiểu biết cần thiết Bút ký vì vậy không quá chọn lọc người đọc như các thể loại nghiên cứu khác nhưng cũng đáp ứng được thông tin nghiên cứu một cách khái quát nhất Đồng thời, với bút ký, người đọc và cả người viết còn tìm thấy những thú vị, suy ngẫm khác

về cuộc sống, về hiện thực, về con người bên cạnh những Đó là lí do vì sao bút ký trở nên phổ biến, được độc giả yêu thích và được nhà văn lựa chọn nhất là lựa chọn để viết chân dung văn học

Thể loại chân dung văn học đòi hỏi tính chân thực cao Bởi trước hết đó

là thể loại sinh ra với mục đích vẽ lại chân dung nhà văn, danh nhân bằng ngôn từ Nó sẽ không có giá trị nếu không vẽ được hoặc vẽ mà không toàn diện, không làm bật lên được những nét tiêu biểu mà người đọc thông qua những nét đó nhận ra ngay nhà văn của họ Nhà văn viết chân dung văn học phải là người thành thực: Thành thực trong nhận định, phê bình và thành thực trong miêu tả ngoại hình, kể chuyện để làm sao tác phẩm chân dung văn học phải hội tụ đủ những điều mà người đọc cần: kiến thức khoa học và những mảng đời sống chân thực, thú vị của nhà văn Vì vậy tác phẩm chân dung văn học vừa phải đậm chất khoa học vừa đậm chất trữ tình

Bên cạnh việc thể hiện chân dung những nhà văn tiêu biểu, người viết còn thông qua tác phẩm để thể hiện một chủ thể là mình Chân dung văn học

vì vậy mang tính chất “chân dung kép” Qua một chân dung khác để vẽ thêm chân dung về mình Qua những cuộc gặp gỡ, sự gần gũi bên cạnh các nhà văn

mà bày tỏ được con người chân thành, thẳng thắn hoặc e dè của tác giả làm cho tác phẩm vừa khách quan, vừa chủ quan

Để làm được những điều đó, nhà văn cần đến thể loại bút ký với những tính chất vừa nói ở trên Bút ký vừa cho phép thể hiện những quan điểm, nhận định, đánh giá trong quá trình tác giả nghiên cứu khoa học, vừa cho phép đưa vào những ghi chép đời thường để phục dựng chân dung đời thường của nhà văn Vì vậy nói thể tài chân dung văn học thuộc thể loại bút ký là có căn cứ

1.3.2 Chân dung văn học là thể văn học bộc lộ rõ nét chủ quan của người viết

Chân dung văn học trong nhiều năm trở lại đây nổi bật lên tính chất

“chân dung kép” Tính chất này ngày càng rõ rệt Trong một tác phẩm chân dung có hai chân dung như chúng tôi đã nói đến ở trên Chân dung của nhà văn được đưa vào tác phẩm và chân dung của tác giả Chân dung của tác giả được biểu hiện qua ngôn từ, giọng điệu, chi tiết… nơi ý thức cá tính của chủ thể sáng tạo được thể hiện rất mạnh

Trước kia, ý thức chủ thể sáng tạo này có nhưng còn mờ do tinh thần dân chủ trong cái nhìn đời sống và cái nhìn nghệ thuật còn chịu nhiều chi phối của hoàn cảnh xã hội Tác giả cố tình làm mình mờ đi, giấu đi, không dám biểu lộ Trước năm 1975, chúng ta chỉ biết đến Vũ Bằng như người khởi phát cho việc bộc lộ chân dung tác giả trong thể tài chân dung văn học

“Chưa bao giờ bạn đọc Việt Nam lại chứng kiến một lối viết khoáng hoạt, tung tẩy, với một thứ ngôn ngữ tươi mới, biến hóa, đầy cá tính và thấm đẫm chất đời như vậy.” Vũ Bằng chính là một trong những người đi tiên phong trong thể loại chân dung văn học với những trang viết độc đáo về những nhà báo, nhà văn VN đầu thế kỷ như: Nguyễn Văn Vĩnh, Phùng Tất Đắc, Ngô

Tất Tố, Vũ Đình Long, Tam Lang, Vũ Trọng Phụng, Thâm Tâm, Thanh Châu, Nguyễn Tuân, v.v

Sau 1986 đến nay, bắt đầu bước vào thời kỳ đổi mới, do cái nhìn đời sống và nghệ thuật khác trước, con người cá nhân và ý thức dân chủ được đề cao, nên tác giả và chân dung văn học có dịp đồng hiện trong một “khoảng cách đời tư” gần gũi, suồng sã Người viết chưa bao giờ lại được bày tỏ nét chủ quan của mình trong nhận định, đánh giá tác phẩm của nhà văn hoặc trong việc đưa, trích dẫn những mảng đời sống thực của nhà văn vào trong bút

ký chân dung Những câu chuyện vụn vặt, tầm phào cho đến những câu chuyện tế nhị đều được đưa vào bút ký tuy nhiên có sự chọn lọc và có dụng ý riêng của người viết

Việc thể hiện con người cá nhân hay nét chủ quan trong bút ký chân dung văn học vừa có lợi là thông qua một tác phẩm người đọc có thể vừa được nhìn ngắn chân dung nhà văn vừa biết đến tác giả, mối quan hệ gần gũi giữa tác giả và người được viết Quan trọng hơn hết, người đọc còn được tiếp nhận thông tin những tài liệu khoa học quan trọng chưa được công bố; những đánh giá mang đầy tính phát hiện của nhà nghiên cứu - tác giả

Tuy nhiên, nó cũng có những mặt không tốt Ví như làm cho hình tượng nhà văn trong tác phẩm trở nên xô bồ, bỗ bã, lếch thếch nếu người viết

“quá chủ quan” đưa vào những mảng đời sống tế nhị và cho rằng đó mới là chân thực Hoặc người viết chủ quan “hư cấu” một cách thái quá làm mất đi, bóp méo giá trị chân thực khiến người đọc có cái nhìn lệch lạc về nhà văn Hoặc nữa là, với giọng điệu và phong cách không phù hợp, người viết (vốn rất đa dạng không chỉ bao gồm các nhà phê bình có tiêng) dễ mang đến cho người đọc một cuốn sách, bài viết xấu Bên cạnh đó chưa kể việc đưa nội dung không chân thực, nhận định một cách phiến diện gây ra những tranh cãi trái chiều giữa nhà văn và bạn đọc, giữa các nhà văn với nhau hoặc giữa nhà

văn và chính tác giả

1.3.3 Chân dung văn học mang tính phê bình văn học

Các tác phẩm chân dung văn học của các nhà văn, nhà phê bình văn học nổi tiếng trên thế giới như M.Gorki, Boris Polevoi, Xtefan Zweig… hay của các tác giả Việt Nam như Nguyễn Tuân, Vũ Bằng, Nguyễn Đăng Mạnh,

Đỗ Lai Thúy, Phạm Xuân Nguyên… đều thấy có những nhận định, đánh giá

về tài năng, phong cách, đóng góp cũng như hạn chế của các văn nghệ sĩ trong nền văn học dân tộc Nói cách khác, chúng đều có tính phê bình văn học

Không phải tác phẩm chân dung văn học nào cũng có tính phê bình Tác phẩm chân dung văn học của mỗi tác giả lại có những nét khác nhau Có người đứng trên lập trường nghiên cứu để viết Có người đứng trên lập trường phê bình Có người viết với tính chất báo chí Có người viết với tính chất tản văn pha hồi ký Tất cả đều góp phần làm nên sự đa dạng trong đời sống văn học Đối với thể chân dung văn học, khi tính phê bình, nghiên cứu thành công thường có được vẻ đẹp trí tuệ mà tác giả nào khi cầm bút viết thể này cũng ao ước

Thể chân dung văn học cũng không phải là thể loại thuộc phê bình văn

học hay thể loại nghiên cứu như đã từng dẫn giải trong phần Nguồn gốc mà

nó là một thể tài đặc trưng và riêng biệt Phê bình văn học không có tính tự

sự, không có đời thường Phê bình văn học là một thể loại thuộc nghiên cứu khoa học Trước đây thể chân dung văn học chưa đưa nhiều phương diện đời thường vào tác phẩm Song ngày nay, đã có sự thay đổi theo hướng nhấn đậm phương diện con người thường ngày của người nghệ sĩ Các cây bút viết chân dung giai đoạn này tỏ ra đặc biệt quan tâm và thích thú quan sát, lẩy ra những chi tiết thuộc phương diện thường ngày, con người thế tục thường ngày để miêu tả Như vậy, thể tài chân dung văn học không thể bị bao hàm bởi thể loại phê bình văn học Nó chỉ có tính phê bình như một phần giao giữa hai nội hàm khái niệm Tuy nhiên, người viết giỏi là người trong khi khai thác các

yếu tố thường nhật của người nghệ sĩ, phải tìm ra mối liên hệ có khi trực tiếp,

có khi sâu xa giữa chúng với những cái viết mà người nghệ sĩ đã sáng tạo Nói cách khác, người viết phải biết kết hợp giữa tính phê bình và tính tự sự, tản văn

Thực sự, đã có những lúc, thể loại chân dung văn học được người đọc mong đợi nhiều hơn thể loại phê bình văn học Một trong những lí do khiến

nó phổ biến đã được trình bày ở trên còn có lý do khác: nó là thể loại bút ký

có tính thời sự cao, tạo nên được diện mạo sinh động của đời sống văn học

Về mặt thể loại, chân dung văn học phải miêu tả được diện mạo của một nhà thơ, nhà văn cụ thể thông qua tác phẩm và đời tư của nhà văn Như thế, viết chân dung văn học không chỉ là đơn thuần kể chuyện đời thường của nhà văn mà phải có sự am hiểu về tác phẩm của người ấy Có nghĩa là chân dung văn học ẩn chứa trong nó phê bình văn học mà người viết phải là một nhà phê bình văn học Nói cách khác, trong Chân dung văn học có Phê bình văn học ở dạng tính chất

Chân dung văn học có những đặc trưng riêng biệt, không hòa lẫn với

các thể tài khác Trước hết, đó là nó là thể loại bút ký viết chuyên về các nhà văn với hai khía cạnh sự nghiệp văn thơ và đời tư Thứ hai, trong thể tài bút

ký, xuất hiện song song hai chân dung nhà văn được viết và tác giả - người viết một cách mờ nhạt hay rõ rệt Điều này mang lại cho thể tài này tính chủ

quan, khác với các thể loại nghiên cứu, phê bình khác Thứ ba, thể tài chân

dung văn học có mối quan hệ mật thiết với thể loại phê bình văn học Không bao trùm mà giao thoa Vì vậy thể tài chân dung văn học còn mang đậm tính phê bình bên cạnh tính tự sự, tính báo chí, tính tản văn

Chương 2 ĐẶC SẮC TÀI NĂNG VÀ NHÂN CÁCH QUA CHÂN DUNG

CÁC KIỂU NHÂN VẬT CỦA HÀ MINH ĐỨC 2.1 Các nhà chính trị

Là một nhà giáo, một nhà nghiên cứu văn học, Hà Minh Đức tỏ rõ sự am tường văn học đặc biệt là văn học hiện đại Song trong lĩnh vực chính trị, ông cũng thể hiện mình là người có say mê và am hiểu Ông luôn dành những tình cảm cao quý nhất cho những nhà chính trị tiêu biểu của đất nước Người giáo

sư ngưỡng mộ thành kính nhất, luôn nỗ lực tìm hiểu và mong muốn có nhiều bài viết nghiên cứu nhất là Chủ tịch Hồ Chí Minh Hà Minh Đức luôn có mong muốn viết chuyên khảo về Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông cũng có nhiều bài viết,

bài nghiên cứu về người Trong tập bút ký Tài năng và danh phận, ông đã dành

những trang đầu tiên để ngợi ca tài năng và nhân cách của Người với tinh thần kính trọng và biết ơn sâu sắc một vĩ nhân sáng chói nhất thế kỷ XX

Trong bài viết, Hà Minh Đức đã dành 128 dòng để tóm tắt cuộc đời cuộc Hồ Chí Minh kể từ lúc rời Bến Nhà Rồng năm 1911 cho đến khi người mất năm 1969, Với 128 dòng, người đọc như được xem một thước phim quay chậm về cuộc đời của một con người hi sinh hết thảy cho độc lập dân tộc, một con người giàu lòng yêu nước và giàu tinh thần học hỏi Con người đó đã đi khắp các châu lục từ Á đến Âu đến châu Mỹ, châu Phi và khắp các nước thực dân, đế quốc hùng mạnh như Anh, Pháp, Mỹ để tìm ra con đường cứu nước đúng đắn cho dân tộc Trong quá trình đó, Người đã không ngừng lao động và học tập gian khổ đồng thời cũng tranh thủ thời cơ để đấu tranh cho tự do của nhân dân Việt Nam và Đông Dương cũng như nhân dân nô lệ trên toàn cầu Những năm bôn ba nước ngoài, Nguyễn Ái Quốc cũng đã khẳng định được mình trên trường quốc tế, xây dựng được mối quan hệ gần gũi với các Đảng

Xã hội, Đảng Cộng sản các nước thực dân đế quốc đặc biệt với người dân cần lao của các nước đó Tất cả trở thành nền tảng, thành sức mạnh góp phần không nhỏ để mang lại độc lập cho dân tộc Việt Nam Hà Minh Đức viết:

“Người tiếp nhận được tư tưởng tự do của công cuộc giải phóng và giành độc lập ở Mỹ với những tên tuổi lớn” và “Trong những ngày tháng ở xứ người, người thanh niên trẻ tuổi này ngoài việc kiếm sống, thường dành thời gian đều đặn để lên thư viện đọc sách, học ngoại ngữ và tìm hiểu cuộc sống của những người lao động nghèo khổ.”[11, tr.16-17] Nói về những khó khăn người gặp phải, giáo sư viết về cuộc hành trình dài gần 40 năm của Người:

“Chuyến đi vất vả, nhiều lúc biển sóng to gió lớn nhưng Người đã tiếp nhận được nhiều tri thức”[11, tr.15] Từ biển được ông dùng ở đây với nghĩa là cuộc đời chung rộng lớn với nhiều khó khăn, thử thách mà nếu không có nghị lực phi thường, con người không thể vượt qua Một trong những khó khăn lớn nhất của Người đó chính là nỗi nhớ nước nhà, khao khát được giải phóng nước nhà nhưng phải chịu cảnh tù đày Khó khăn đó lớn hơn sự đói khổ, nhọc nhằn mà người phải chịu đựng Qua 128 dòng, người đọc kính yêu và biết ơn Chủ tịch Hồ Chí Minh sâu sắc

Ở nhiều công trình về Hồ Chí Minh, cuộc đời của Người cũng đã được tóm tắt và đọc giả cũng được biết đến nhiều những công trình tóm tắt đó

Nhưng với Hồ Chí Minh - Anh hùng dân tộc và tầm thời đại của Người,

người đọc được dẫn dắt dưới cách viết của một giáo sư văn học, việc lĩnh hội cảm thấy dễ dàng hơn Ngắn gọn, súc tích và chỉ nói những thông tin cần thiết giúp bài viết của giáo sư dễ được ghi nhớ

Với 133 dòng tiếp theo, Hà Minh Đức dành để bình luận, nhận xét về những ý kiến, đánh giá, ghi nhận của bạn bè quốc tế về tài năng và nhân cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh Đây là phần tác giả có thể trình bày những ý kiến của mình dưới những bình luận của quốc tế Có những nhận xét khẳng định lại, có những nhận xét bổ sung Qua nhận xét của tác giả cho thấy ông là người có am hiểu về chính trị và am hiểu một cách có bài bản, có học hỏi không phải là sự ngẫu nhiên hoặc bình luận tùy ý.Với những nhận xét đúng, tác giả viết “Nhận xét đó là đúng đắn” Với những điều cần bổ sung, tác giả

viết: “Phải nói thêm là”, “Nói thực cho đúng ra thì ” Đó là những bình luận,

bổ sung đúng và sâu thể hiện sự hiểu biết về chính trị và luôn tìm tòi, nghiên cứu về Hồ Chí Minh

Phần tiếp theo của bài viết, Hà Minh Đức trình bày những luận điểm về tài năng và phẩm chất con người Hồ Chí Minh Nhấn mạnh đến tầm thời đại của Hồ Chí Minh trong cái nhìn toàn cầu, qua các nhận xét và đánh giá cao của bạn bè quốc tế và trong nước trên cả hai phương diện anh hùng giải phóng dân tộc và danh nhân văn hóa gắn với phẩm chất nhân đạo của Người

“Chủ tịch Hồ Chí Minh xứng đáng được đặt vào đền thờ những anh hùng của thời đại, hay nói một cách mạnh hơn, đúng với ảnh hưởng của cụ thì xứng

đáng được đặt vào đền thờ của những bậc vĩ nhân” (tr.33 báo Miền Nam nước Đức ngày 4-9-1969) Thông qua những luận điểm đó, tác giả cũng bày

tỏ được sự ngưỡng mộ của mình đối với người anh hùng dân tộc

Phần cuối cùng, tác giả xây dựng hình tượng Hồ Chí Minh qua lăng kính văn học Ngoài tài năng và phẩm chất được cả thế giới biết đến, Hồ Chí Minh còn có một sự nghiệp văn học giàu giá trị chính trị - nhân văn - lịch sử

và giá trị nghệ thuật “Thơ của Người là tình cảm, tấm lòng của lãnh tụ viết trong một hoàn cảnh khó khăn, tù đày nhưng tâm hồn vẫn tỏa sáng, từng lời thơ vẫn kết hợp giữa chất thép và tình người”[11, tr.32] Và sự nghiệp văn học của Người được tác giả ca ngợi: “Đó là một kho tri thức cần phải suy

nghĩ, tìm kiếm và càng tìm hiểu càng thấy giá trị to lớn của Hồ Chí Minh Toàn tập”[11, tr.32]

Ngoài bài viết tôn vinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, Hà Minh Đức còn có hai bài viết về hai nhà chính trị khác là Lê Duẩn và Lê Đức Thọ Đây là hai người học trò giỏi được Bác yêu mến và tin tưởng giao cho những trọng trách lớn của đất nước Lê Duẩn là người “thực hiện trực tiếp mệnh lệnh của Hồ Chí Minh: giải phóng miền Nam và thống nhất đất nước” Hình tượng của ông được tác giả xây dựng trên hai mặt: một là nhà chính trị giỏi, hai là nhà

văn hóa có tầm nhìn sâu, rộng Vế thứ hai được viết một cách cụ thể và súc tích hơn, trình bày những quan niệm của Lê Duẩn về văn hóa và những hoạch định văn hóa của ông thể hiện một cái nhìn đúng đắn về thời đại bởi “Quan niệm về văn hóa của Lê Duẩn bao gồm nhiều lĩnh vực chính trị, tư tưởng, triết học, hình thái tư duy và các hoạt động giáo dục, tuyên truyền, báo chí văn nghệ” Quan niệm đó đã tạo cho những nhận định của Lê Duẩn về các chính sách về văn hóa của ông hết sức logic Ông cho rằng văn hóa là vũ khí đấu tranh không thua kém vũ khí nào, có tác dụng vô cùng tích cực trong việc bảo

vệ và xây dựng đất nước Ông khẳng định văn hóa Việt Nam là nền văn hóa cao, khó có thể đồng hóa được và muốn giữ được nền văn hóa ấy thì phải làm chủ đất nước, con người và chính mình Và muốn làm chủ được thì nền văn hóa phải có tính Đảng và tính Nhân dân

Bên cạnh nhận định về văn hóa, Lê Duẩn đặc biệt chú trọng đến vấn

đề phát triển con người Ông ca ngợi những người mẹ, người phụ nữ và vị trí cao quý của họ trong nền văn hóa dân tộc Ông thấu hiểu tình thương là nguồn cội và sức mạnh của truyền thống dân tộc Song Lê Duẩn cũng phê phán thứ tình cảm chỉ biết “rưng rưng” trước hiện thực nhưng không hành động để thay đổi nó

Lê Duẩn là một trong những nhà chính trị luôn đề cao vai trò của giáo dục trong xây dựng đất nước bền vững Ông đề cao vị trí của người thầy và có nhiều quan điểm hiện đại về quan hệ thầy - trò Nhiều quan điểm của ông về giáo dục hôm nay đã được chứng minh là đúng đắn Nhận định về tài năng của Lê Duẩn, tác giả viết: “Tư duy lý luận của Lê Duẩn luôn chú ý tới sự kết hợp hai mặt hài hòa và khác biệt, hài hòa và đối lập các phạm vi lý thuyết và thực tiễn, truyền thống và hiện đại, con người và thiên nhiên, tạo vật, lý trí và tình cảm Quan niệm về giáo dục của Lê Duẩn vừa tiếp nối truyền thống của cha ông, vừa thể hiện tinh thần mới của cuộc sống hôm nay.” và “Thể hiện niềm tin sắt đá vào ý chí và tinh thần bất khuất của dân tộc Việt Nam, thể hiện

tình cảm trân trọng và yêu thương con người, là cơ sở xuyên suốt những suy nghĩ về văn hóa của Lê Duẩn” Theo tác giả thì đó chính là “phong cách riêng đáng quý” [11, tr.43] của Lê Duẩn Đó là những nhận định mang đầy ý nghĩa

ca ngợi và tôn vinh những đóng góp của Lê Duẩn trong sự nghiệp phát triển văn hóa - giáo dục của đất nước Tuy nhiên cũng nhận thấy rằng, tác giả chưa dám bình luận những ý kiến trái chiều về danh nhân này Có lẽ sự phân biệt ranh giới giữa văn học và chính trị? Cũng có thể người viết hoàn toàn thuyết phục với những quan điểm tư tưởng của danh nhân?

Một người học trò nữa được Bác rất yêu mến là Lê Đức Thọ Trong Tài năng và danh phận, Lê Đức Thọ được viết đến với tư cách vừa là nhà chính trị, vừa là nhà thơ, nhà văn Bài viết về ông cũng được in trong cuốn Người của một thời - cuốn sách dành cho những nhân vật có sự gắn bó với tác giả

trong quá khứ

Lê Đức Thọ như giới thiệu của tác giả là một trong số những nhà thơ

cách mạng “không chuyên” có mặt trong cuốn Nhà văn Việt Nam “Thơ Lê

Đức Thọ có chiều sâu tư tưởng, giàu cảm xúc, mang dấu ấn cá nhân” [11,

tr.45] với nhiều tập thơ như Trên những nẻo đường, Nhật ký đường ra tiền tuyến, Đường ngàn dặm Trong toàn bộ các tập thơ của Lê Hữu Thọ, tác giả

nhận định: “thể hiện một ý chí, một quyết tâm của người thanh niên khi đến với lý tưởng cách mạng” bất chấp hiểm nguy, tù đày Mặc dù là những vần thơ của một nhà chính tri nhưng thơ ông “gây được xúc cảm với người đọc về tấm lòng chân tình”[11, tr.46]

Không chỉ chân tình trong thơ, qua chia sẻ trong bút ký, tác giả còn cho thấy trong đời thường Lê Đức Thọ là người gần gũi với bạn bè và văn nghệ sĩ Ông gọi giáo sư Hoàng Xuân Nhị là “Anh” và thăm hỏi ân cần: “Anh Nhị vẫn khỏe chứ?” Ở địa vị cao, khó tiếp xúc với đời tsống hàng ngày nhưng ông luôn niềm nở, chân thành với những cuộc gặp văn thơ Là một người yêu thơ, trân trọng thơ, Lê Đức Thọ cũng thể hiện mình là người có khả năng nhìn

nhận, đánh giá sắc bén Ông cũng là người thẳng thắn khi phê bình thơ kể cả với nhà thơ nổi tiếng Với Phạm Tiến Duật, cách phê bình của ông vừa gần lại vừa thật: “Thơ anh rất đẹp, chủ yếu trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, còn gần đây thì không được như thế”[1, tr47] Cái thật của nhà thơ là cái thật của một người cộng sản Ông không cho phép sự “ngoa dụ” trong thơ - một lĩnh vực sáng tạo không biên giới Khi giáo sư Hà Minh Đức ngỏ ý thay từ “cõng” bằng từ “tựa” trong bài “Điểm tựa” của Lê Đức Thọ nhằm làm cho hình ảnh anh bộ đội cõng nhà thơ lên chốt trở nên “thơ” hơn, ông đã gạt phắt đi “Đấy

là sự thật, nếu nói như anh là không đúng sự thật.” Chân thực là phẩm chất đáng quý của người lính, nhà chính trị Lê Đức Thọ

Làm công tác chính trị, tư tưởng, Lê Đức Thọ đặc biệt quan tâm đến vấn đề gần dân, lấy thực tiễn làm gốc Ông cũng nhắc các nhà văn, nhà thơ bởi theo ông: “Cuộc sống là nguồn sáng tạo của văn nghệ, văn chương phải khơi nguồn từ cuộc sống và sự phong phú của đời sống không phụ lòng người

viết” và “thực tiễn cách mạng sẽ giúp mình (nhà thơ - người viết) giải tỏa

được những tình cảm riêng tư” [11, tr.48] Đây là quan điểm đúng đắn của tác giả về phương pháp sáng tác lúc đó và cả hiện nay

Ông còn là một nhà chính trị yêu nước, yêu và tin vào sự lãnh đạo của Đảng, tự hào về đất nước anh hùng và giàu truyền thống văn hóa Tình cảm

đó đã trở thành kim chỉ nam cho đường lối tư tưởng của Lê Đức Thọ Ông dặn các nhà văn, nhà thơ tham dự hội thảo khoa học ở Mỹ hãy “trình bày những vấn đề khoa học theo quan điểm của Đảng để họ hiểu rõ hơn chúng ta” và ông biết ơn những người sống và cống hiến cho Tổ quốc: “Chính chúng tôi mới phải cảm ơn các anh vì sự có mặt của cá anh ở hội nghị không phải chỉ với tư cách cá nhân mà là tiếng nói của Việt Nam, của đường lối khoa học của chúng ta.”[11, tr52]

Qua câu chuyện nhỏ trích trong bút ký, tác giả chia sẻ những lần gặp mặt gần gũi với nhà chính trị Lê Đức Thọ Trong đó, ngoài những cuộc gặp

liên quan đến văn hóa, văn nghệ, còn có những bàn luận nhỏ về chính trị Trong những lời bình luận được tác giả ghi lại chân thực, ta thấy hiện lên một nhà chính trị đau đáu cho sự nghiệp xây dựng Đảng trong tương lai, một nhà chính trị công tâm và thành thực, không che dấu khiếm khuyết của Đảng và đội ngũ đứng trong Đảng Ông cho rằng đội ngũ trẻ trong Đảng chỉ “khoảng bảy mươi phần trăm là đúng tiêu chuẩn”[11, tr53]

Phần cuối bút ký, tác giả xây dựng lại hình ảnh một nhà chính trị, nhà ngoại giao Lê Đức Thọ xuất sắc, in dấu trong lịch sử đấu tranh của dân tộc với màn đàm phán tại Paris để ký kết hiệp định Paris Đó là một Lê Đức Thọ sắc sảo, kiên định và có tài ứng biến linh hoạt, đối trọng với nhà ngoại giao số một của Mỹ bấy giờ Ông là một trong ba bộ óc giàu trí tuệ góp phần làm nên thành công của hiệp định Paris, song lại là người thành thực sẵn sàng từ chối giải Nobel hòa bình - một giải thưởng không ít danh nhân muốn có Tài năng trên các lĩnh vực chính trị, ngoại giao, quân sự, văn học và phẩm chất chân thực, công minh, giàu tinh thần tự tôn dân tộc của Lê Đức Thọ qua phác thảo chân dung của Hà Minh Đức đã để lại ấn tượng tốt đẹp trong lòng người đọc

Trong những nhân vật chính trị tiêu biểu được viết trong tập tùy bút thì

Lê Đức Thọ là danh nhân mà tác giả được gặp mặt, gần gũi và có nhiều kỷ niệm để viết nhất Chính vì thế, bài ký mang hơi thở của cuộc sống nhiều hơn, hơi thở của tự sự nhiều hơn, giúp người đọc hình dung một cách toàn diện về tài năng và phẩm chất con người Lê Đức Thọ

Bên cạnh ba nhà chính trị trên, tác giả còn nhắc đến Tố Hữu với vai trò vừa là nhà lãnh đạo vừa là nhà thơ cách mạng Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy rằng, việc xếp Tố Hữu vào nhóm các nhà văn nghệ sĩ có lẽ hợp hơn và tác giả trong bài viết của mình cũng chủ yếu khai thác cuộc đời và sự nghiệp của Tố Hữu qua lăng kính văn hóa, văn nghệ

2.2 Các nhà văn hóa, nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học

Trong bút ký Tài năng và danh phận và Người của một thời, Hà Minh

Đức dành phần lớn không gian để hồi nhớ lại hình ảnh và những phẩm chất

cao quý của các nhà văn hóa, nhà giáo có dấu ấn sâu sắc trong cuộc đời của ông Đó là những trang viết giàu tình cảm: sự biết ơn trân trọng của tác giả đối với những người thầy, sự ngưỡng mộ, mến mộ tài năng những người bạn

và sự gần gũi, đồng quan điểm với những người làm công tác văn hóa, văn nghệ mà tác giả am hiểu và có dịp gần gũi hoặc gắn bó trogn cuộc đời nghiên

cứu, giảng dạy của mình Chùm bài Tình yêu khoa học và mái ấm gia đình của giáo sư Nonna Vladimirovich Stankenvich và giáo sư Nguyễn Tài Cẩn, Đặng Thai Mai – trầm lặng và uyên bác, Nguyễn Lương Ngọc – tài trí và đức

độ, Chuyện còn kể lại của giáo sư Bùi Văn Nguyên, Mừng thầy Hoàng Xuân Nhị đã lên tên phố, Trần Đức Thảo – một triết gia thông thái, một nhân cách cao đẹp, Nguyễn Khánh Toàn – cõi học và người thầy thấm đẫm tình cảm tri

ân cùng sự ngưỡng mộ chân thành của tác giả với nhà khoa học, những chuyên gia hàng đầu về khoa học xã hội nhân văn Đây là những cây cao bóng cả trong giới học thuật, có nhân vật là bậc thầy của tác giả như Trần Đức Thảo, Hoàng Xuân Nhị, Nguyễn Khánh Toàn, Đặng Thai Mai, Nguyễn Lương Ngọc, là đồng nghiệp như Nguyễn Tài Cẩn và vợ là giáo sư Nonna Vladimirovich Stankenvich, vừa là đồng nghiệp vừa là hàng xóm như Bùi Văn Nguyên

Một trong những cây đại thụ vĩ đại “nhiều cành lá xum xuê” [9, tr11] trong khu vườn cổ tích về người thầy, có ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc đời tác giả là giáo sư Đặng Thai Mai Có thể ví đó là người dẫn đường đầy tâm huyết,

là ngọn đèn sáng ấm áp đối với giáo sư Hà Minh Đức Giáo sư Đặng Thai Mai trong mắt tác giả là một người “Trầm lặng và uyên bác” Hình ảnh giáo

sư sau hàng chục năm vẫn còn in đậm trong tâm thức của tác giả: “Dáng vẻ trang nghiêm, ánh mắt sắc, nụ cười kín đáo nhân hậu” và ông luôn nhớ về thầy với lòng biết ơn, sự tôn kính: “thầy là người thầy, người cha không riêng của chúng tôi mà còn của rất nhiều đồ đệ kính mến thầy”

Giáo sư Đặng Thai Mai là người thầy có tâm với nghề và uyên bác Thầy có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị, có học thức dày dặn, sắc sảo

về văn học cổ điển Pháp, Trung Quốc, thông thạo nhiều thứ tiếng Nhớ lại những lần đến để được thầy chỉ giáo, tác giả viết: “Mỗi lần đến làm việc thầy vẫn ngồi ở giường tựa vào gối cao để giảng bài Không cần có sách vở tra cứu, tất cả trong trí nhớ Bên cạnh văn học nước ngoài, thầy còn là người say

mê và am hiểu thơ cách mạng đặc biệt là thơ Chủ tịch Hồ Chí Minh trong đó

có Nhật ký trong tù Qua bút ký, tác giả đã giới thiệu, tóm tắt nội dung một số

bài viết nghiên cứu của thầy đến với bạn đọc chưa có cơ hội được đón nhận

và ông đánh giá: “cho đến nay đây là những bài viết hay nhất, sâu sắc nhất về tập thơ này”[11, tr207]

Về văn học trung đại Việt Nam, giáo sư Đặng Thai Mai cũng có nhiều công trình nghiên cứu quan trọng Qua bút ký, tác giả hé lộ một thú vị: cả nhà

giáo sư có duyên với Truyện Kiều Nhiều thế hệ trong gia đình giáo sư từ con gái đến con rể đã nghiên cứu Truyện Kiều và có nhiều công trình giá trị

Thông qua bài ký, tác giả có giới thiệu, dẫn giải các công trình nghiên cứu đó

Đó là phần tư liệu quý đối với những ai đang nghiên cứu văn học Trung đại Việt Nam, là kết tinh của trí tuệ, của sự đam mê, nhiệt huyết khoa học trải dài trong nhiều thế hệ gia đình giáo sư Đặng Thai Mai

Với trí tuệ uyên bác nhưng không xa cách, giáo sự là người dẫn đường tận tụy và ân cần, đã dẫn dắt tác giả và nhiều sinh viên khác làm khoa học và giảng dạy khi ông mới ra trường Từ chỗ chưa biết sưu tầm tư liệu khiến chúng “không có giá trị gì” đến tác phong ghi chép khoa học và cẩn thận, giáo

sư Hà Minh Đức được chỉ bằng một lời khuyên nhỏ nhưng có giá trị to lớn:

“Đối với một bài viết, điều quan trọng là tất cả những gì liên quan đến nó Chữ đầu tiên khi cầm bút để ghi chép điều gì là ngày, tháng” Tác giả đã bày

tỏ sự biết ơn về lời dạy đó: “Từ đấy trong cuộc đời giảng dạy và nghiên cứu của mình, tôi luôn nhớ tới lời thầy”[11, tr204]

Thầy cũng là người tâm lý, luôn động viên học trò kịp thời Bên cạnh công đã phát hiện tài năng Hà Minh Đức, giáo sư Đặng Thai Mai còn là người

có công đầu tiên trong việc đào tạo Hà Minh Đức trở thành một người thầy có nhiều thành tựu như hiện nay Ông luôn khích lệ tác giả vào những thời điểm cần thiết nhất Khi tác giả lùi bước trước khó khăn, ông động viên: “Cứ yên tâm, tôi sẽ giúp anh” Trong giờ giảng đầu tiên, ông đặt tay lên vai, nhìn Hà Minh Đức với ánh mắt “thương yêu, thông cảm” và bảo: “No emotion” Khi tác giả giảng bài, ông đã tạo cho học trò tâm lý thoải mái hết sức bằng cách ngồi quay ra ngoài như không có mình dự giảng Để khích lệ, ông khen tặng học trò: “Bước đầu như thế là tốt” Những hành động đó đã giúp tác giả vượt qua tự ti để phấn đấu trong con đường sự nghiệp

Bên cạnh hình ảnh một người thầy với trí tuệ uyên bác và tấm lòng cao

cả được vẽ lên bởi sự tôn kính, biết ơn, tác giả còn gợi mở những câu chuyện đời thường thú vị về cuộc sống của thầy mình Theo như tác giả, giáo sư Đặng Thai Mai là con người ưa sự thanh khiết và nhẹ nhàng với những bữa cơm đơn giản, với ngôi nhà bình dị có “hàng cây long não vẫn tỏa hương thơm”[11, tr209] Và cũng rất gần gũi với hình ảnh bắt tay học trò yêu sau buổi học tại nhà Hoặc thầy có bốn người con gái đều là những nhà khoa học, kết hôn với các tướng lĩnh quân đội hay nhà nghiên cứu văn học Trong đó có người là đồng nghiệp, đồng môn với tác giả Đúng là một sự gần gũi như duyên trời se Càng đọc những trang bút ký, người đọc càng thấy hình dung của mình về một vị giáo sư đáng kính khác nhiều so với trước đó

Bên cạnh thầy Đặng Thai Mai, Hà Minh Đức còn dành nhiều trang riêng viết về những người thầy đã dạy ông trên lĩnh vực văn học, triết học như thầy Nguyễn Lương Ngọc tài trí và đức độ, thầy Hoàng Xuân Nhị uyên bác và gần gũi, thầy Trần Đức Thảo thông thái và có nhân cách cao đẹp, thầy Trương Tửu giỏi và vui tính; thầy Cao Xuân Huy am hiểu sâu sắc triết học và hiền lành và các thầy khác như Trần Văn Giàu, Nguyễn Mạnh Tường Các thầy đều là “những cây cổ thụ xum xuê trong khu vườn cổ tích” khoa học của đất nước Hà Minh Đức đã trân trọng dành những tình cảm đẹp nhất khi viết về