HOẠT ĐỘNG CỦA CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƢƠNG QUỐC XIÊM THẾ KỶ XVII

Nhưng việc nghiên cứu tổng thể về hoạt động của EIC ở Xiêm với tư cách là một thế lực hàng hải châu Âu sẽ góp phần cho thấy bức tranh tổng thể về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở châu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

=========================

NGUYỄN VĂN VINH

HOẠT ĐỘNG CỦA CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH

Ở VƯƠNG QUỐC XIÊM THẾ KỶ XVII

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ

HÀ NỘI – 2018

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

=========================

NGUYỄN VĂN VINH

HOẠT ĐỘNG CỦA CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH

Ở VƯƠNG QUỐC XIÊM THẾ KỶ XVII

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Các số liệu sử dụng phân tích trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng quy định Các kết quả nghiên cứu trong luận án do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn Việt Nam Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác Nếu không đúng như đã nêu trên, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về luận án của mình

Nghiên cứu sinh

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận án Tiến sĩ về đề tài: Hoạt động của Công ty Đông Ấn

Anh ở Vương quốc Xiêm thế kỷ XVII, trước tiên, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc

tới người Thầy PGS.TS Hoàng Anh Tuấn Từ những năm cuối hệ Đại học cho đến khi làm Nghiên cứu sinh, tôi đã nhận được dìu dắt, giúp đỡ chân thành của Thầy, không chỉ là sự tư vấn, định hướng khoa học trong quá trình học tập và thực hiện luận án, mà cả những ý kiến gợi mở và đóng góp quý báu đối với nội dung nghiên cứu của luận án Từ Thầy, tôi còn học được tính nghiêm túc trong khoa học, sự nỗ lực hết mình và sáng tạo cho những ý tưởng chuyên môn

Gắn bó với khoa Lịch Sử, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội từ khi còn là sinh viên cho đến khi trở thành Nghiên cứu sinh là một niềm vinh dự lớn lao đối với bản thân tôi Cho phép tôi được gửi lời tri ân đến các thầy

cô tổ bộ môn Lịch sử thế giới, đặc biệt là Thầy GS Nguyễn Văn Kim - người đã động viên và luôn quan tâm đến quá trình học tập của cá nhân tôi cũng như các học viên chuyên ngành

Nhân dịp này, tôi xin gửi lời cảm ơn Ban Giám hiệu, Ban chủ nhiệm Khoa Lịch sử và các bạn đồng nghiệp trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 - nơi tôi công tác đã luôn ủng hộ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập

Trong quá trình học tập và hoàn thành luận án, các thành viên trong gia đình

đã động viên, tạo mọi điều kiện về vật chất và tinh thần cho tôi

Xin chân thành cám ơn!

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn sử liệu 8

5 Đóng góp của luận án 13

6 Bố cục của luận án 14

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 16

1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 16

1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước 21

1.2.1 Các sách nghiên cứu, báo, tạp chí 21

1.2.2 Luận văn, luận án 27

1.3 Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần đi sâu nghiên cứu 28

1.3.1 Những vấn đề các công trình nghiên cứu đã giải quyết mà luận án có thể kế thừa 28

1.3.2 Những vấn đề luận án cần đi sâu nghiên cứu 30

CHƯƠNG 2. SỰ THÀNH LẬP CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH VÀ NHỮNG LIÊN HỆ ĐẦU TIÊN VỚI VƯƠNG QUỐC XIÊM ĐẦU THẾ KỶ XVII 31

2.1 Sự thành lập công ty Đông Ấn Anh năm 1600 31

2.1.1 Nước Anh trong bối cảnh thương mại Tây Âu đến cuối thế kỷ XVI 31

2.1.2 Sự thành lập Công ty Đông Ấn Anh năm 1600 44

2.2 Vương quốc Xiêm đến thế kỷ XVII 49

2.2.1 Khôi phục nền độc lập dưới thời Naresuan (1555-1605) 49

2.2.2 Vài nét về thương mại Xiêm đến thế kỷ XVII 53

2.2.3 Những mối liên hệ Anh - Xiêm đầu tiên (1587-1611) trong bối cảnh thâm nhập của người phương Tây vào Đông Nam Á 59

Tiểu kết 63 CHƯƠNG 3. CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƯƠNG QUỐC XIÊM

(1612-3.1 Phái đoàn Thomas Essington - Lucas Antheunis đến Xiêm (1612) 65

3.2 Quan hệ Anh - Xiêm (1613 - 1620): thăm dò, thử nghiệm, và mở rộng mạng lưới ra khu vực 75

3.3 Nhân tố Hà Lan trong quan hệ Anh - Xiêm đến nửa đầu thế kỷ XVII 86

3.4 Quan hệ Anh - Xiêm (1620-1623): suy thoái và đóng cửa thương điếm 89

Tiểu kết 93

CHƯƠNG 4 CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƯƠNG QUỐC XIÊM: MỞ RỘNG VỊ THẾ NGOẠI GIAO VÀ THƯƠNG MẠI (1659-1682) 95

4.1 Vương quốc Xiêm dưới triều vua Narai (1656-1688): những cải cách hỗ trợ giao thương 95

4.2 Thương điếm Anh ở Vương quốc Xiêm (1659-1674) 100

4.3 Thương điếm Anh ở Vương quốc Xiêm (1674-1682) 105

4.4 Các đợt thanh tra thương điếm Anh ở Xiêm năm 1678 và 1681 115

Tiểu kết 126

CHƯƠNG 5. CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƯƠNG QUỐC XIÊM (1683-1685): ÁP LỰC CẠNH TRANH VỚI PHÁP VÀ ĐÓNG CỬA THƯƠNG ĐIẾM 129

5.1.Phái đoàn Strangh và nỗ lực cứu vãn nền thương mại Anh ở vương quốc Xiêm (1683-1684) 129

5.2 Nỗ lực bất thành của Hội đồng Surat trong việc khôi phục nền thương mại Anh ở vương quốc Xiêm năm 1685 141

5.3 Nhân tố Pháp trong quan hệ Anh-Xiêm trong thập niên 80 của thế kỷ XVII 145

5.4 Constance Phaulkon: từ hợp tác với người Anh đến bắt tay với người Pháp 148

5.5 Từ chiến tranh Xiêm - Golconda đến cuộc chiến tranh Anh-Xiêm năm 1687 156

Tiểu kết 163

KẾT LUẬN 165

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌCCỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 171

TÀI LIỆU THAM KHẢO 172

PHỤ LỤC 189

KÝ HIỆU VIẾT TẮT

EIC East India Company (Công ty Đông Ấn Anh)

VOC Vereenigde Oost- Indische Compagnie (Công ty Đông Ấn Hà Lan) CIO Compagnie des Indes Orientales (Công ty Đông Ấn Pháp)

Nxb Nhà xuất bản

PL Phụ lục

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong phần lớn thời kỳ trung đại, nước Anh có vị trí quan trọng trong mạng lưới hải thương Tây Âu; đội ngũ thủy thủ và thương nhân buôn bán đường biển của Anh hoạt động khá năng động, cạnh tranh với nhiều dân tộc hàng hải khác như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Ý, Hà Lan… Tuy nhiên, bước sang thế kỷ XV, người Anh tụt hậu so với hai dân tộc Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha trong cuộc đua khám phá các vùng đất mới Những phát kiến địa lý vĩ đại cuối thế kỷ XV tạo điều kiện để hai dân tộc trên bán đảo Iberia phân chia phạm vi ảnh hưởng thương mại và truyền giáo dưới sự thừa nhận của Giáo hoàng Quyết định đó khiến cho người Anh không thể cạnh tranh và lần lượt bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua sang miền Đông Ấn và Tây

Ấn trong suốt thế kỷ XVI Bản thân triều đình Anh lúc đó né tránh xung đột với các thế lực Iberia nên không khuyến khích thương nhân Luân Đôn qua mũi Hảo Vọng

mà ủng hộ họ “Đông tiến” qua biển Ban Tích và Bắc Băng Dương hoặc theo đường

bộ qua Ba Tư Những cố gắng đó đều không đem lại kết quả Phải đến năm 1591, thương nhân Anh mới có chuyến đi phương Đông đầu tiên qua mũi Hảo Vọng Đến cuối năm 1600, công ty Đông Ấn Anh (English East India Company/EIC) mới chính thức được thành lập

Ngay sau khi được thành lập, kế thừa các tuyến thương mại đường dài Á -

Âu cổ xưa, thương nhân Anh nhanh chóng nỗ lực tìm cách thâm nhập và gây dựng mạng lưới thương mại nội Á ở Viễn Đông trong suốt thế kỷ XVII, đánh dấu một thời kỳ đầy hứa hẹn của nền hải thương Anh trong lịch sử thương mại và hàng hải thế giới Bên cạnh việc hướng trọng tâm thương mại vào thị trường lớn Nhật Bản, Trung Quốc, Công ty Đông Ấn Anh cũng thiết lập được các thương điếm tương đối quan trọng ở Ấn Độ, khu vực Đông Nam Á hải đảo, Cao Miên, Miến Điện, Xiêm… Trong đó, cùng với sự xuất hiện của các thương nhân phương Tây khác (Bồ Đào Nha, Hà Lan, Pháp ), người Anh đã xây dựng được thương điếm ở Patani và Ayutthaya từ khá sớm - năm 1612 Hoạt động của EIC ở Xiêm tuy trải qua các giai đoạn thăng - trầm nhưng nó cũng cho thấy vị trí nhất định của Xiêm trong tổng thể

mạng lưới thương mại của người Anh ở Viễn Đông trong thế kỷ XVII Bên cạnh đó, những thành công và thất bại của EIC ở Xiêm còn góp phần cho thấy những đặc tính trong cơ cấu hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở châu Á trong thế kỷ XVII,

đó chính là vai trò của các thương nhân tự do [interloper] Mặt khác, hoạt động thương mại giữa Công ty Đông Ấn Anh với Xiêm trong thế kỷ XVII còn để lại nhiều hệ quả trong mối quan hệ thương mại, chính trị rất đặc biệt giữa hai quốc gia Anh - Xiêm trong những thế kỷ tiếp theo Do vậy, việc nghiên cứu hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc

Trước tiên, thế kỷ XVII được coi là thời đại hoàng kim trong nền hải thương Đông Á nói chung và vương quốc Xiêm nói riêng Các hoạt động bang giao - thương mại được triều đình Xiêm hết sức chú trọng nhất là từ khi người Xiêm giành được độc lập từ Miến Điện cuối thế kỷ XVI Ngoài các đối tác thương mại truyền thống ở châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hồi giáo… vua Xiêm còn chào đón và thiết lập các hoạt động bang giao - thương mại với các thế lực hàng hải phương Tây như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh, Pháp Hoạt động thương mại nhộn nhịp của các thương thuyền đã góp phần đưa Ayutthaya trở thành một thương cảng mang tính quốc tế cao (cosmopolitan city), xứng đáng như một “Venice ở phương Đông” Đặc biệt, trong thế kỷ này, thời kỳ cầm quyền của vua Narai (1656-1688) là đáng chú ý hơn cả

Thứ hai, trải qua một quá trình thiên di lâu dài trong lịch sử, người Thái đã tôi luyện cho mình truyền thống của một dân tộc năng động, cởi mở, dễ thích ứng, thích nghi với mọi hoàn cảnh, biến động Vào thế kỷ XVII, khi vương quốc Xiêm trở thành điểm đến của các đoàn thuyền buôn từ Nhật Bản, Trung Quốc đến Ba Tư, nhất là sự có mặt của các thương nhân, giáo sĩ phương Tây, đã góp phần định hình nên rất nhiều nét đặc sắc trong truyền thống chính trị, thương mại của người Thái Trong đó, cách thức ứng đối, việc xử lý mối quan hệ giữa triều đình Xiêm với thế lực hàng hải phương Tây trong thế kỷ XVII đã dần trở thành “khuân mẫu” cho cách thức tiếp cận mềm dẻo của người Thái với chủ nghĩa thực dân phương Tây trong

thế kỷ tiếp theo Ngoài ra, việc những người ngoại quốc như người Nhật Bản, Ba

Tư, Anh, Hà Lan…, tiêu biểu là Constance Phaulkon được vua Xiêm sử dụng như những “chuyên gia” phục vụ cho triều đình cho thấy sự cầu thị, thái độ cởi mở của vua Xiêm trong việc tận dụng trí tuệ của người nước ngoài để tạo nên một vương triều nổi bật trong khu vực

Thứ ba, xét trong tương quan với các thế lực hàng hải phương Tây khác như

Bồ Đào Nha, Hà Lan, Pháp… người Anh đến Xiêm tương đối muộn, thời gian hoạt động tương đối ngắn Nhưng việc nghiên cứu tổng thể về hoạt động của EIC ở Xiêm với tư cách là một thế lực hàng hải châu Âu sẽ góp phần cho thấy bức tranh tổng thể về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở châu Á trong thế kỷ XVII trong mối tương quan với các địa điểm thương mại khác của người Anh trong suốt 1 thế

kỷ nỗ lực xây dựng mạng lưới thương mại nội Á

Với những lý do trên, nghiên cứu sinh đã chọn đề tài “Hoạt động của Công

ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII” làm chủ đề nghiên cứu cho Luận án Tiến sĩ của mình

2 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu về quá trình thâm nhập và hoạt động của Công

ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Hoạt động thương mại của công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm được bắt đầu chính thức từ năm 1612 Từ đây cho đến năm 1688 khi chính thức chấm dứt quan hệ thương mại, hoạt động của EIC ở Xiêm trải qua nhiều thăng trầm và có những thời kỳ phải tạm dừng hoạt động Ở giai đoạn đầu tiên (1612-1623), quan hệ Anh - Xiêm diễn ra tương đối yên bình mặc dù các nhân viên thương điếm tiến hành thương mại tư nhân gây phương hại đến lợi ích Công ty Giai đoạn thứ hai (1659-1688) diễn ra rất sôi động và nhiều rối loạn dẫn đến việc EIC quyết định

đóng cửa cơ quan thương mại và “tuyên chiến” chống lại Xiêm vào năm 1687 - một năm trước khi vua Narai băng hà, và diễn ra cuộc đảo chính cung đình (năm 1688)

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ lịch sử hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm trong thế kỷ XVII từ khi bắt đầu thiết lập quan hệ chính thức cho đến khi quyết định đóng cửa thương điếm và rời khỏi đây; phân tích về những đặc điểm trong hoạt động của công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm thế kỷ XVII trong mối tương quan so sánh với các thế lực phương Tây khác như Hà Lan, Pháp

Chỉ ra những đặc điểm của nền chính trị, xã hội Xiêm đã chi phối như thế nào đến các hoạt động bang giao - thương mại, truyền giáo với các quốc gia phương Tây trong giai đoạn cận đại sơ kỳ, đồng thời làm sáng rõ thế ứng đối khôn khéo của chính quyền Xiêm khi đứng trước sự gia tăng ảnh hưởng của các nước phương Tây, định hình truyền thống ngoại giao mềm dẻo, linh hoạt của triều đình Xiêm trong các thế kỷ XVIII-XIX nhằm ứng phó với những thách thức mới của thời đại

Chỉ ra những biến đổi về kinh tế - xã hội ở vương quốc Xiêm dưới tác động của EIC với tư cách là một trong những thương nhân phương Tây hoạt động ở Xiêm trong thế kỷ XVII

Phân tích và lý giải tại sao các hoạt động thương mại của Công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm không đạt được những kỳ vọng như Ban Giám đốc ở Luân Đôn mong muốn, trong bối cảnh người Anh nỗ lực thâm nhập vào khu vực Đông Á thế kỷ XVII

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tập hợp, xử lý và hệ thống hoá tư liệu nhằm tái hiện lại toàn bộ quá trình thâm nhập, tiến hành các hoạt động thương mại và cuối cùng là đóng cửa thương điếm ở Xiêm của Công ty Đông Ấn Anh thế kỷ XVII

- Nghiên cứu hoạt động thương mại của Công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm thế

kỷ XVII trong mối tương quan, cạnh tranh với các thế lực hàng hải phương Tây khác cũng hoạt động ở Xiêm trong giai đoạn này Trên cơ sở đó, có cái nhìn toàn

diện hơn về đối sách “cân bằng quan hệ” của triều đình Xiêm trong bối cảnh mở rộng hoạt động thương mại, truyền giáo của các nước phương Tây thế kỷ XVII -XVIII

- Trên cơ sở phân tích chuyên sâu quá trình thâm nhập và hoạt động để làm sáng tỏ bước thăng - trầm trong lịch sử hoạt động của công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm, từ đó làm rõ nguyên nhân tác động dẫn đến sự suy tàn hoạt động thương mại của EIC ở Xiêm thế kỷ XVII

4 Phương pháp nghiên cứu và nguồn sử liệu

4.1 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài người viết sử dụng phương pháp lịch sử, logic Theo đó, mọi diễn biến lịch sử được xem xét trên cả phương diện lịch đại và đồng đại để chúng ta thấy được một cách chân xác và hoàn chỉnh nhất về sự phát triển sôi động của hải thương châu Á thế kỷ XVII, cả về động lực, nguyên nhân cũng như những đặc tính phát triển Cùng với phương pháp lịch sử và logic, tác giả đồng thời sử dụng các phương pháp bổ trợ trong nghiên cứu sử học như: phương pháp phân tích, phương pháp nghiên cứu hệ thống cấu trúc, tổng hợp để xem xét các sự kiện lịch sử một cách khách quan, toàn diện, cũng như mối tương tác đa chiều của chúng

4.2 Nguồn sử liệu

- Sử liệu gốc: luận án được nghiên cứu trên cơ sở nguồn tư liệu gốc, bao gồm các bộ biên niên sử của triều đình Xiêm, tư liệu lưu trữ của Công ty Đông Ấn Anh (nhật ký thương điếm Anh ở Xiêm), các ghi chép, hồi ký của các thương nhân, giáo

sĩ phương Tây đương thời như Anh, Pháp, Hà Lan… viết về đời sống kinh tế, chính trị, xã hội Xiêm thế kỷ XVII

Như chúng ta đã biết, vào năm 1767, khi kinh đô Ayutthaya bị người Môn cướp phá, hầu hết các biên niên sử của Xiêm đều bị phá hủy Các vị vua ở đầu triều đại Bangkok đã cố gắng thu thập những gì còn sót lại trong các biên niên sử cũ, nhưng hầu như không còn gì nhiều Sau đó bảy bản chính và một số ghi chép lẻ tẻ được tìm thấy và xuất bản bằng tiếng Thái Vào đầu những năm 1970, học giả trẻ người Mỹ là Richard D.Cushman, đã quyết định dịch tất cả các bản biên niên còn

lại về lịch sử Ayutthaya sang tiếng Anh, với tựa đề “Royal Chronicles of

Ayutthaya” Công trình này cùng với sự hiệu đính tỉ mỉ của David Wyatt đã trở

thành một cuốn biên niên sử vô song về lịch sử 400 năm của người Thái Nó xứng đáng là một tác phẩm kinh điển được các nhà sử học đánh giá rất cao Đồng thời cuốn biên niên này cũng góp phần quan trọng vào việc tìm hiểu lịch sử đầy màu sắc của vương quốc Xiêm

Các tư liệu gốc của phương Tây liên quan đến hoạt động của những người châu Âu ở Xiêm thế kỷ XVII cũng tương đối phong phú Cho đến những năm đầu của thế kỷ XX, cụ thể từ năm 1915-1921, trên cơ sở khai thác các nguồn tư liệu lưu trữ còn được bảo quản của Công ty Đông Ấn, một bộ tư liệu gốc đầy đủ, trọn vẹn nhất về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm trong thế kỷ XVII đã được

Thư viện Vajiranana ở Bangkok xuất bản dưới nhan đề “Records of the Relations

liệu này, những thông tin liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến hoạt động của Công

ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm từ năm 1607-1700 đã được thể hiện một cách rất đầy đủ, rõ ràng Đặc biệt, trong đó một số tư liệu Hà Lan đã được dịch sang tiếng Anh góp phần cung cấp các thông tin một cách đầy đủ hơn cho các nhà nghiên cứu Vì thế, bộ tư liệu này được coi là một nguồn tư liệu rất đáng quý trong quá trình nghiên cứu về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm thế

kỷ XVII

Tuy nhiên, do hạn chế về thời gian nên bộ tư liệu gốc “Records of the

Relations between Siam and Foreign Countries in the 17 th century” do Thư viện

Vajiranana ở Bangkok ấn hành vẫn chưa thể tập hợp hết các tư liệu liên quan về Công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm thế kỷ XVII Phải đến những năm gần đây, thông qua nghiên cứu của mình, Anthony Farrington đã tìm được thêm hơn 200 tài liệu có liên quan đến hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Ayutthaya và Xiêm, chủ yếu

là từ Văn Phòng Công ty Đông Ấn (Oriental India Office Collections), hiện được lưu giữ tại Thư viện Anh (British Library) Vì thế, vào năm 2007, Anthony Farring

và Dhiravat na Pombeja, trên cơ sở kế thừa những công bố trước đó, cùng với các

tài liệu mới phát hiện, đã xuất bản bộ tư liệu gốc đồ sộ về hoạt động của công ty

Đông Ấn Anh ở Xiêm thế kỷ XVII với nhan đề “The English Factory in Siam,

1612-1685” gồm 2 tập Có thể nói, với hơn 2.194 trang tư liệu gốc liên quan đến

hoạt động của người Anh ở Xiêm trong thế kỷ XVII, cho đến thời điểm hiện tại, đây được coi là bộ tư liệu đồ sộ, hoàn chỉnh nhất về hoạt động của EIC ở Xiêm thế kỷ XVII Khối tư liệu này chủ yếu liên quan đến hoạt động buôn bán của thương điếm của Công ty Đông Ấn Anh ở Ayutthaya, nhưng cũng có đề cập một số khía cạnh khác của Xiêm trong thế kỷ XVII, đặc biệt là thương mại hoàng gia của Xiêm Các văn bản trong khối tư liệu thương điếm này không chỉ ghi chép về những nỗ lực của Công ty khi tiến hành hoạt động thương mại ở Xiêm, mà còn cung cấp một bức tranh sống động về vai trò của “thương nhân tự do” người Anh [English interloper] thường xuyên móc nối với một số nhân viên thương điếm nhằm triển khai hoạt động tư thương, qua đó trực tiếp hoặc gián tiếp làm phương hại đến nền thương mại của Công ty ở Xiêm nói riêng, tại phương Đông nói chung

Ngoài hai bộ tư liệu gốc đồ sộ trên, tư liệu các thương điếm đương thời ở phương Đông như các thương điếm ở Nhật Bản, Đài Loan, Ấn Độ, Trung Quốc… cũng lần lượt được tập hợp và công bố Sớm nhất trong số đó, là bộ tư liệu 6 tập được Ethel Bruce Sainsbury xuất bản rải rác trong các năm từ năm 1907-1922, về

hoạt động của công ty Đông Ấn Anh ở châu Á từ năm 1635 đến 1663 với tựa đề “A

calendar of the Court minutes, etc of the East India Company”1 Cũng trong khoảng thời gian này, trên cơ sở những lưu trữ còn được bảo quản tại pháo đài St.George (Madras, Ấn Độ), một bộ tư liệu đồ sộ cũng đã được xuất bản dưới dạng

1 Ethel Bruce Sainsbury (1907), A calendar of the court minutes, etc of the East India Company 1639), Vol.1, Oxford at the Clarendon Press, (with an introduction and notes by William Foster); Ethel Bruce Sainsbury (1909), A calendar of the court minutes, etc of the East India Company (1640-1643), Vol.2, Oxford at the Clarendon Press, (with an introduction and notes by William Foster); Ethel Bruce Sainsbury (1912), A calendar of the court minutes, etc of the East India Company (1644-1649), Vol.3, Oxford at the Clarendon Press, (with an introduction and notes by William Foster); Ethel Bruce Sainsbury (1913), A calendar of the court minutes, etc of the East India Company (1650-1654), Vol.4, Oxford at the Clarendon Press, (with an introduction and notes by William Foster); Ethel Bruce Sainsbury (1916), A calendar of the court minutes, etc of the East India Company (1655-1659), Vol.5, Oxford at the Clarendon Press, (with an introduction and notes by William Foster); Ethel Bruce Sainsbury (1922), A calendar of the court minutes, etc of the East India Company (1660-1663), Vol.6, Oxford at the Clarendon Press, (with an introduction and notes by William Foster)

(1635-những bức thư được các nhân viên của EIC từ các thương điếm trong khu vực gửi

về Có 4 tập trong bộ tư liệu “Records of Fort St.George: Letters to Fort St

tư liệu đồ sộ khác gồm 11 tập liên quan đến hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở

Ấn Độ cũng lần lượt được William Foster công bố trong khoảng 2 thập niên đầu thế

kỷ XX Bộ tư liệu này mang tên “The English factory in India”, trong đó công bố

những ghi chép một cách đầy đủ về hoạt động của EIC ở Ấn Độ thế kỷ XVII.3

Nhằm cung cấp đầy đủ những dữ liệu về sự hình thành và hoạt động của các thương nhân Anh ở Nhật Bản, năm 1991, Anthony Farrington đã sưu tầm và tập

hợp tư liệu để xuất bản công trình “The English Factory in Japan, 1613-1623” gồm

2 tập.4 Đây là nguồn tư liệu rất quan trọng góp phần phục dựng một cách đầy đủ về những năm tháng hoạt động ngắn ngủi của EIC ở Nhật Bản, cũng như góp phần làm sáng tỏ những nguyên nhân đưa đến sự thất bại của EIC ở châu Á trong 2 thập niên đầu thế kỷ XVII thâm nhập vào nền hải thương châu Á Liên quan đến sự thâm nhập và hoạt động trong khoảng 15 năm của EIC ở thương điếm Đài Loan, Chang Hsui-jung đã biên tập và xuất bản bộ tư liệu 800 trang, cung cấp những thông tin quan trọng về thời gian hoạt động của EIC tại đảo Đài Loan trong hơn một thập kỷ cuối thế kỷ XVII Đối với hoạt động của người Anh ở Trung Quốc lục địa, có thể kể đến bộ tư liệu gốc gồm 5 tập đề cập đến hoạt động của EIC ở Trung Quốc thế kỷ XVI-XIX được H.B.More xuất bản trong các năm từ năm 1926-1929 Đây là bộ tư liệu tương đối đầy đủ vào thời điểm đó, phản ánh nỗ lực của EIC trong việc thiết lập quan hệ buôn bán với thị trường Trung Quốc rộng lớn.5 Trên đây là những bộ tư liệu gốc rất có giá trị góp phần làm nổi bật bức tranh toàn diện về quá trình xây

2 Records of Fort St.George: Letters to Fort St George (1681-82), Vol.1, Printed by the Superintendent Government, Madras, 1916; Records of Fort St.George: Letters to Fort St George, 1682, Vol.2, Printed by the Superintendent Government, Madras, 1916; Records of Fort St.George: Letters to Fort St George, 1684-

1685, Vol.3, Printed by the Superintendent Government, Madras, 1917; Records of Fort St.George: Letters

to Fort St George, 1699-1700, Vol.7, Printed by the Superintendent Government, Madras, 1921

3 William Foster (1909 - 1922), The English factory in India (1618-1621), Vol.1-11, Oxford at Clarendon

Press

4 Anthony Farrington (1991), The English Factory in Japan, 1613-1623 (2 Vol), The British Library Press

5 H.B.Morse (2000), Britain and the China Trade (1635-1834) The Chronicles of the East India Company

Trading to China 1635-1834 Vol.1-5 Selected and with a new introducion by Patrick Tuck London; New

dựng mạng lưới thương mại nội Á của công ty Đông Ấn Anh trong suốt thế kỷ XVII Hơn thế qua việc tìm hiểu về mạng lưới thương mại của EIC ở các thương điếm ở châu Á, sẽ giúp cho chúng ta hiểu rõ hơn về chiến lược, đặc điểm trong hoạt động thương mại của EIC và quan trọng hơn là có thể xác định được vị trí của Xiêm trong mối quan hệ tổng thể giữa các địa điểm này

Ngoài ra, trong quá trình thâm nhập vào Xiêm, các thương nhân, giáo sĩ đã ghi chép, mô tả những điều kỳ thú họ được trực tiếp quan sát hoặc nghe kể lại, tập hợp thông tin để viết du ký về vùng đất mà mình đã ghé thăm Ban đầu chỉ là những bản chép tay, bằng thứ các tiếng Anh, Pháp, Hà Lan cổ dần dần chúng được tái

bản chuyển ngữ sang tiếng Anh hiện đại giúp tạo thuận lợi hơn trong việc tiếp cận

và khai thác tư liệu Các nhân vật tiêu biểu của khối tư liệu trên có thể kể đến: Tome Pires, Van Vliet, Abbe de Choisy, Kosa Pan, Nicolas Gervaise Trong số này, có lẽ Tome Pires (1424?-1524/1540) là người phương Tây có ghi chép sớm nhất về

Xiêm Trong tác phẩm “The Suma Oriental” của mình,6 Tome Pires đã ghi chép rất chân thực về cuộc sống, phong tục tập quán của tầng lớp dân thường và cả vua chúa Xiêm Quan trọng hơn, Pires còn mô tả khá cụ thể hoạt động kinh tế, thương mại, bang giao của vương quốc Xiêm với các nước trong khu vực trong thời gian này

Tiếp theo phải kể đến cuốn hồi ký của thương nhân Hà Lan Jeremias Van Vliet được ghi chép lại trong thời gian ở Xiêm.7

Đây là tài liệu chi tiết, hấp dẫn, sinh động nhất về Xiêm được viết bởi thương gia người Hà Lan này trong khoảng thời gian từ năm 1636 đến 1640 Cuốn hồi ký này chứa đựng những mô tả chân thực về điều kiện địa lý, kinh tế, xã hội, chính trị và tôn giáo của vương quốc Xiêm,

về các cuộc đấu tranh quyền lực đẫm máu trong chốn cung đình Xiêm Thông qua

đó, Van Vliet cung cấp những dữ liệu lịch sử quan trọng để hiểu sâu sắc hơn về lịch

sử của vương quốc người Thái

Các giáo sĩ Pháp không phải là người phương Tây đầu tiên đến Xiêm, nhưng lại là những người có những ghi chép đặc sắc và phong phú về vương quốc Xiêm

hơn cả Những ghi chép của họ đã được Michael Smithies dụng công chuyển ngữ

sang tiếng Anh Trong số các tác phẩm đó có thể kể đến: “The Diary of Kosa Pan:

Thai Ambassador to France, June-July/1686”, “Description the Old Siam”, “The Siame memoirs of Court Claude de Forbin, 1685-1688”, “Journal of a Voyage to Siam, 1685-1686” của Abbe de Choisy; Guy Tachard “A relation of the Voyage to Siam, Performed by six Jesuits, sent by the French King, to the Indies and China in the year 1685”; Engelbert Kaempfer, A Desscription of the Kingdom of Siam 1690… Hầu hết các ghi chép của giáo sĩ Pháp đều có đề cập đến tình hình kinh tế, xã

hội, chính trị của vương quốc Xiêm thế kỷ XVII, đồng thời phản ánh những tương tác của người Pháp với xã hội bản địa Xiêm thời kỳ này Tuy những ghi chép của họ đôi khi cũng có những điểm cường điệu, về cơ bản tài liệu đương thời giúp chúng ta hiểu biết sâu sắc hơn về một thời đoạn sôi động trong lịch sử vương quốc Xiêm

- Ngoài nguồn sử liệu gốc, các công trình nghiên cứu bao gồm những công trình mang tính chuyên khảo của các tác giả trong và ngoài nước, tạp chí, chuyên đề nghiên cứu, luận án đã hoàn thành liên quan đến đề tài Tuy nhiên, vì đây là một đề tài nghiên cứu mới, trong nước không có nhiều những công trình khảo cứu chuyên sâu nên luận án khai thác tối đa các tư liệu nước ngoài từ nhiều nguồn khác nhau: sách từ các thư viện nước ngoài, tạp chí nước ngoài, các chuyên đề nghiên cứu, công trình nghiên cứu của các trường đại học trên thế giới, các bài viết từ các hội thảo khoa học quốc tế, và nguồn tài liệu học thuật trên internet về các vấn đề có liên quan

5 Đóng góp của luận án

Thế kỷ XVII được xem như là thời kỳ “hoàng kim” trong lịch sử phát triển ngoại thương của vương quốc Xiêm, trong đó, vương quốc này đã tích cực dự nhập vào mạng lưới trao đổi thương mại rộng khắp trải dài từ Nhật Bản đến Ba Tư, nhất

là quá trình tương tác của nó với các thế lực hàng hải phương Tây Vì thế, việc nghiên cứu về sự thâm nhập và hoạt động của các thế lực hàng hải phương Tây nói chung và công ty Đông Ấn Anh nói riêng ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII góp

phần soi sáng bức tranh kinh tế, xã hội, chính trị của quốc gia này trong bối cảnh của những chuyển biến chung của tình hình khu vực và quốc tế

Mặt khác, Công ty Đông Ấn Anh với tư cách là một trong những thế lực hàng hải Tây Âu nổi bật trong thế kỷ XVII, đang cố gắng tìm cách thiết lập mạng lưới thương mại rộng khắp ở nhiều quốc gia phương Đông Hoạt động của EIC ở Xiêm thế kỷ XVII một mặt cho chúng ta thấy những đặc điểm về hoạt động của thương nhân Anh ở châu Á nói chung và ở Xiêm nói riêng, (sự phát triển thương nhân tự do [Interloper]), một mặt cho thấy phần nào đó về điều kiện chính trị, thương mại ở vương quốc Xiêm, trong tương quan với các quốc gia có nền hải thương phát triển trong giai đoạn này (điển hình là hệ thống quản lý độc quyền hoàng gia, sự kiểm soát ngoại thương của triều đình…)

Cuối cùng, luận án góp phần cung cấp cái nhìn toàn diện/đầy đủ hơn về lịch

sử Xiêm trong một giai đoạn “bản lề” thế kỷ XVII, nhất là khi có sự tương tác, dự nhập của những người phương Tây đã giúp định hình nhiều đặc tính lịch sử của xã hội người Thái đầy cởi mở, linh hoạt, năng động Trong đó, rõ nét nhất chính là việc người Thái đã định hình được một chính sách tương đối cởi mở, mềm dẻo, nhằm cân bằng sức mạnh của các cường quốc phương Tây khi họ chuyển sang chính sách thực dân trong thế kỷ XVIII-XIX

6 Bố cục của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án gồm 5 chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Sự thành lập Công ty Đông Ấn Anh và những mối liên hệ đầu tiên với vương quốc Xiêm đầu thế kỷ XVII

Trình bày và phân tích nguyên nhân, điều kiện dẫn đến sự ra đời của Công ty Đông Ấn Anh vào năm 1600 Trình bày, phân tích bối cảnh lịch sử vương quốc Xiêm đầu thế kỷ XVII, sau khi người Thái giành được độc lập từ Miến Điện và thực hiện công cuộc tái thiết đất nước, mở rộng hoạt động bang giao, thương mại với các

quốc gia bên ngoài Trình bày mối liên hệ Anh - Xiêm đầu tiên vào đầu thế kỷ XVII

Chương 3: Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm: thời kỳ thử nghiệm (1612-1623)

Trình bày và phân tích quá trình Công ty Đông Ấn Anh chính thức thiết lập quan hệ thương mại ở vương quốc Xiêm năm 1612 Trình bày, phân tích quá trình EIC tiến hành thăm dò và mở rộng thiết lập quan hệ thương mại ở một số địa điểm như Nhật Bản, Cao Miên, Đàng Trong…, đáng kể nhất là nỗ lực thiết lập cầu thương mại giữa Xiêm - Nhật Bản của EIC Đến năm 1623, khi tình hình hoạt động của Anh gặp nhiều khó khăn, chủ yếu do sự cạnh tranh quyết liệt của VOC, Công ty

đã quyết định đóng cửa thương điếm ở Patani, Ayutthaya, Nhật Bản

Chương 4: Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm: mở rộng vị thế ngoại giao và thương mại (1659-1682)

Trình bày và phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội Xiêm dưới thời trị vì của vua Narai (1656-1688) Trình bày và phân tích quá trình tái thâm nhập vương quốc Xiêm của nhân viên Công ty Đông Ấn Anh trong các năm 1659, 1661 Đồng thời, trình bày về sự móc nối giữa các nhân viên Công ty với các thương nhân tự do (Interloper) gây thiệt hại cho EIC Đặc biệt sau khi xảy ra vụ cháy thương điếm của EIC ở Xiêm Ban Giám đốc buộc phải phái cử người đến thanh tra thương điếm Ayutthaya (1678, 1681) nhưng không đạt được kết quả cụ thể

Chương 5: Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm: Áp lực cạnh tranh với Pháp và đóng cửa thương điếm (1683-1688)

Trình bày và phân tích nỗ lực cứu vãn nền thương mại của công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm trong các năm 1683-1684, sau khi xuất hiện nguy cơ dạn nứt ngày càng lớn trong mối quan hệ Anh - Xiêm Trình bày và phân tích sự xuất hiện của nhân tố Pháp trong mối quan hệ Anh - Xiêm vào thập niên 80 của thế kỷ XVII Trình bày vai trò, vị trí của Constance Phaulkon - nhân vật có tác động rất lớn đến chính sách đối ngoại của triều đình Narai Trình bày và phân tích nguyên nhân dẫn đến bùng nổ cuộc chiến tranh Anh - Xiêm năm 1687

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Nghiên cứu quá trình thâm nhập cũng như hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Đông Á nói chung không phải là đề tài quá mới mẻ trên bình diện sử học quốc tế Được hiểu là tiền thân của hệ thống chính quyền thuộc địa Anh ở phương Đông, Công ty Đông Ấn Anh đã thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều thế

hệ sử gia phương Tây từ đầu thế kỷ XX Tuy nhiên, xuất phát từ vai trò quan trọng của nền mậu dịch của Công ty với Trung Quốc trong sự bành trướng về thương mại

và lãnh thổ của Công ty trong thế kỷ XVIII mà sự chú trọng của các sử gia đều hướng về mối quan hệ giữa Công ty Đông Ấn Anh với Trung Quốc Bằng chứng là

đã có hàng loạt các công trình nghiên cứu quan trọng về mối quan hệ Anh-Hoa được công bố trong nửa đầu thế kỷ XX

Đối với hoạt động của công ty Đông Ấn Anh ở khu vực Đông Nam Á, những nghiên cứu của các sử gia phương Tây hạn chế hơn Trong thập niên 30 của thế kỷ trước, nhà sử học Anh, D.G.E.Hall lần lượt cho công bố những nghiên cứu của mình về hoạt động của công ty Đông Ấn Anh tại Miến Điện và đến năm 1955, cuốn

chuyên khảo nổi tiếng A History of Southeast Asia của Ông được ấn hành Vậy nên

đúng như nhà nghiên cứu D.K.Basset đã cho rằng, cho đến năm 1960, hiếm có một công trình nghiên cứu thực sự chuyên sâu nào về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở khu vực Viễn Đông thế kỷ XVII xuất phát từ hiện thực lịch sử là, đến khoảng năm 1700, kim ngạch buôn bán của Công ty Đông Ấn Anh với các quốc gia Viễn Đông, nhất là với Trung Quốc, quá khiêm tốn nếu so với kim ngạch của Công ty trong phần lớn thế kỷ XVIII Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm cũng sẽ giúp soi sáng một phần lịch sử thâm nhập của Công ty vào Đông Á nói chung và Đông Nam Á nói riêng

Trong số các nghiên cứu về quan hệ của vương quốc Xiêm với các thế lực

hàng hải phương Tây trong thế kỷ XVII, “English Intercourse with Siam in the

Seventeenth Century”, của tác giả John Anderson (xuất bản năm 1890) được đánh

giá là sớm nhất và tiêu biểu nhất Trên cơ sở tham khảo nguồn tư liệu dày dặn, cuốn sách của John Anderson cung cấp cho người đọc một bức tranh tương đối toàn diện

về quá trình thâm nhập, hoạt động cũng như mối quan hệ đầy thăng trầm của Công

ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII Tuy nhiên ra đời cách đây hơn 1 thế kỷ nên công trình của Anderson không tránh khỏi những hạn chế về quan điểm

sử học, những nhầm lẫn về thông tin, thậm chí tồn tại nhiều nhận định thiếu chính xác về quan hệ giữa EIC và vương quốc Xiêm trong thế kỷ XVII Những hạn chế trong tác phẩm của John Anderson về sau được sử gia hậu bối là D.K.Basset chỉ ra trong loạt bài nghiên cứu của ông về hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Viễn Đông nói chung và ở Xiêm nói riêng Tuy nhiên, mặc cho những hạn chế nêu trên, công trình mang tính khai mở của John Anderson thực sự vẫn là một tác phẩm khảo cứu có giá trị từ nguồn tư liệu gốc, cung cấp cho người đọc bức tranh toàn cảnh về hoạt động của EIC ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII

Đến năm 1940, trên cơ sở kế thừa một phần những nghiên cứu trước đó của

Anderson, E.W.Hutchinson đã hoàn thành tác phẩm “Adventures in Siam in the

Seventeenth Century” Tác phẩm của Hutchinson được nghiên cứu dựa trên nguồn

tư liệu Anh và Pháp phong phú, tập trung vào diễn biến của mối quan hệ hết sức phức tạp giữa Xiêm thời kỳ vua Narai với các thế lực phương Tây, nhất là Anh và Pháp, cùng với một nhân vật người nước ngoài rất đặc biệt trên sân khấu chính trị Xiêm lúc bấy giờ là Constance Phaulkon Bên cạnh đó, nghiên cứu của E.W.Hutchinson cũng cho thấy bước ngoặt của lịch sử Xiêm chính là cuộc cách mạng năm 1688 - đánh dấu kết thúc sự cởi mở của vua Narai với thế giới bên ngoài,

và khởi đầu của kỷ nguyên “tự cô lập” dưới triều đại Ban Phlu Luang (1688-1767) - khởi đầu bằng cuộc cách mạng 1688 do vua Phetracha (1688-1703) lãnh đạo - điều này cuối cùng ngăn cản Xiêm bắt kịp với sự tiến bộ của phương Tây trong các thế

kỷ sau Mặc dù một số nhận định, đánh giá của E.W.Hutchinson về sau đã được các học giả khác chứng minh là không phù hợp nhưng giá trị của công trình học thuật này vẫn vô cùng quan trọng khi nghiên cứu về mối quan hệ bang giao - thương mại giữa Xiêm với các nước phương Tây trong thế kỷ XVII

Trong các nghiên cứu gần đây nhất phải kể đến nghiên cứu của của Dirk

Vander Cruysse “Siam and the West 1500-1700” Công trình này biên soạn vô cùng

công phu trên cơ sở khai thác tương đối triệt để các nguồn tư liệu Pháp, Anh, Hà Lan Tác phẩm chia làm 5 phần với 20 chương, tập trung vào câu chuyện về sự thành công và thất bại trong quan hệ bang giao - thương mại của Pháp ở Xiêm từ thập niên 1660 đến thập niên 1680 Trái với E.W.Hutchinson, người đổ lỗi cho thái

độ dân tộc chủ nghĩa và thái độ bài ngoại của vua Xiêm sau cuộc cách mạng 1688, Van der Cruysse lại nhấn mạnh đến tương phản trong trạng thái tâm lý giữa chủ nhà

và khách, nhưng đặc biệt là sự không khoan dung tôn giáo đối với Pháp Tuy nhiên, mặc dù công trình đề cập rất ít đến sự có mặt của người Anh ở Xiêm, nhưng nó cũng giúp ích cho chúng ta có nhìn khách quan hơn về lịch sử Xiêm trong bối cảnh

có sự thâm nhập của các thế lực phương Tây

Ngoài ra nhiều ánh sáng đã soi rọi vào các quan hệ đối tác giữa người châu

Âu và Xiêm trong giai đoạn cận đại sơ kỳ bằng các nghiên cứu dựa vào các nguồn

tư liệu Hà Lan Tiên phong trong việc sử dụng các nguồn tư liệu này để nghiên cứu

lịch sử Xiêm chính là George Smith Vinal với tác phẩm “The Dutch in

Smith Vinal đã phân tích rất cụ thể sự phát triển của mối liên hệ chính trị, thương mại, và xã hội giữa Hà Lan và Xiêm thế kỷ XVII, đồng thời đưa ra những lý giải sâu sắc về bản chất dẫn đến thành công của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) ở Xiêm Trong khảo cứu của mình về mối quan hệ giữa Xiêm và Hà Lan trong thế kỷ

XVII và XVIII, Han ten Brummelhuis với công trình “Merchant, Courtier and

Diplomat: A History of the Contacts Between the Netherlands and Thailand”, xuất

bản năm 1987,9 tiếp tục chứng minh cho sự thích ứng rất tốt của thương nhân Hà Lan với tình hình chính trị, xã hội Xiêm Một công trình tiêu biểu khác cũng sử

dụng tư liệu lưu trữ Hà Lan là nghiên cứu của Dhravat na Pombeja “A Political

History of Siam under the Prasatthong Dynasty, 1629-1688” được hoàn thành năm

8 George Smith Vinal (1977), The Dutch in Seventeenth Century Thailand, Northern Illinois University Press

9Han ten Brummelhuis (1987), Merchant, Courtier and Diplomat: A History of the Contacts Between the Netherlands and Thailand, Uitgeversmaatschappij de Tijdstroom

1984.10 Dhiravat na Pombejra đã làm sáng tỏ bằng cách nào mà người Hà Lan đã tồn tại về chính trị và tiếp tục duy trì sự hiện diện của họ ở Xiêm, ngay cả sau khi có

sự trục xuất người Anh và sau đó người Pháp trong thập niên 1680 Việc tiếp tục có trao đổi thương mại của Xiêm với người Hà Lan và người nước ngoài khác bác bỏ quan điểm cho rằng, sau cuộc Cách mạng 1688, vương quốc đã cắt đứt liên lạc với thế giới bên ngoài Thế kỷ XVIII, Ayutthaya không suy tàn; thay vào đó, vương quốc và triều đình Xiêm vẫn tiếp tục thịnh vượng về thương mại và văn hóa

Cuối cùng, kế thừa các thành tựu của giới sử gia Thái, một công trình mang tính tổng hợp cao về mối quan hệ giữa Xiêm và Hà Lan đã được Bhawan Ruangsilp

xuất bản năm 2007 với nhan đề “Dutch East India Company Merchants at the

Court of Ayutthaya 1604-1765”.11 Ở công trình này Ruangsilp một lần nữa minh chứng hoạt động năng nổ, khả năng thích ứng của thương nhân VOC đối với các điều kiện chính trị, xã hội phức tạp ở Xiêm Đó cũng chính là điều kiện tiên quyết cho thành công của VOC ở đây Như vậy, có thể nói, trái với những nghiên cứu về hoạt động của EIC ở vương quốc Xiêm, các nghiên cứu chủ yếu cho đến nay của giới sử gia Thái tập trung nhiều vào khảo cứu quan hệ của VOC với triều đình Xiêm hơn Tuy không đề cập nhiều đến người Anh trong các nghiên cứu này, nhưng những nghiên cứu quan trọng về VOC ở Xiêm sẽ góp phần cho chúng ta có cái nhìn đối sánh giữa các thế lực hàng hải phương Tây đang hoạt động ở Xiêm lúc bấy giờ

Bắt đầu từ những thập niện 1660 đến thập niên 1680, trên sân khấu chính trị Xiêm xuất hiện một người Hy Lạp vô cùng đặc biệt là Constance Phaulkon (1647-1688) Ban đầu là một nhân viên của Công ty Đông Ấn Anh về sau nhờ khả năng về ngôn ngữ, kinh nghiệm hàng hải, Phaulkon ngày càng chiếm được cảm tình của vua Narai (1632-1688) và leo lên đỉnh cao của nấc thang danh vọng trong cơ cấu chính trị Xiêm và từng bước chi phối nhiều hoạt động thương mại của vương quốc Ẩn số

về Phaulkon trong nền chính trị Xiêm đã khiến cho giới nghiên cứu cũng rất quan

tâm tìm hiểu Bằng chứng là đã có rất nhiều công trình được xuất bản liên quan trực

tiếp đến nhân vật này, có thể kể đến như: “Phaulkon: The Greek first counsellor at

the Court of Siam: an appraisal” của George A Sioris xuất bản năm 1998; “The

OF SIAM: The Story of King Narai and Constantine Phaulkon” của Harold

Stephens xuất bản năm 2009; “The Falcon's Last Flight (The Great Epic Anthology

of Thailand)” của Axel Alywen xuất bản 2013; “The Falcon of Siam: The Great

Epic novel of Thailand” của Axel Alywen xuất bản 2014;… Như vậy có thể thấy số

lượng công trình nghiên cứu viết về Phaulkon tương đối nhiều, phần lớn phản ánh

về thân thế sự nghiệp và những tác động của Phaulkon đối với nền chính trị và các hoạt động thương mại của vương quốc Xiêm trong thời kỳ có sự thâm nhập của các nước phương Tây vào quốc gia này

Ngoài các công trình nghiên cứu, sách tham khảo, chuyên khảo kể trên, liên quan đến đề tài này còn có một số bài viết mang tính chất khái lược liên quan trực tiếp hoặc một phần gián tiếp đến hoạt động thương mại của Công ty Đông Ấn Anh

ở Xiêm thế kỷ XVII Trong đó, đáng chú ý nhất là bài viết mang tính “xét lại” của D.B.Basset “English Relations with Siam in the Seventeenth Century”, in trên

Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic Society, (Vol.34, No.2 (194),

pp.90-105) Trong nghiên cứu này D.K.Basset một mặt kế thừa những nghiên cứu trước đó của John Anderson, E.W.Huttchinson, mặt khác vẫn phê phán, cũng như nhận định lại những vấn đề chưa thực sự chính xác của các nhà nghiên cứu tiền bối

do hạn chế về nguồn tư liệu Nghiên cứu của D.K.Basset đã khái quát được toàn bộ những diễn biến chính trong hoạt động thương mại của Công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm trong thế kỷ XVII kể từ khi bắt đầu thâm nhập cho đến khi chính thức đóng cửa thương điếm và rút khỏi Xiêm Ngoại trừ nghiên cứu trực tiếp này của Basset,

trên tạp chí “Journal of the Siam Society” một ấn bản học thuật lâu đời và uy tín

nhất ở Đông Nam Á đã trở thành diễn đàn để các nhà nghiên cứu công bố các ấn phẩm liên quan đến hoạt động của các thương nhân, nhà truyền giáo ở Xiêm Trong

đó, có thể đề cập đến những nghiên cứu của E.W.Huttchinson, Dhirvat na Pombeja,

Michael Smithies, Chris Baker; Dirk Vander Cruysse… lần lượt được công bố trong nhiều năm Nhưng chúng ta dễ dàng nhận thấy thực tế là những công trình

đăng tải trên TheJournal of the Siam Society, phần lớn không đề cập trực tiếp đến

hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm, dù chúng góp phần không nhỏ vào việc cung cấp bức tranh toàn diện về lịch sử quan hệ bang giao, thương mại của Xiêm với thế giới phương Tây

1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước

1.2.1 Các sách nghiên cứu, báo, tạp chí

Trái ngược với sự phong phú trong các nghiên cứu của sử học quốc tế về hoạt động của công ty Đông Ấn Anh nói chung Các nghiên cứu của giới sử học trong nước về đề tài này lại rất hạn chế Thậm chí, các công trình nghiên cứu về sự thâm nhập và hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Đông Nam Á nói chung và ở vương quốc Xiêm trong thế kỷ XVII nói riêng còn tương đối ít ỏi Hầu như chưa có một chuyên khảo hay bài viết nào có đề cập liên quan trực tiếp đến hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm trong thế kỷ XVII Các nghiên cứu đáng chú ý của các học giả trong nước về Thái Lan chủ yếu được viết dưới dạng biên niên sử Sớm nhất trong số đó, phải kể đến cuốn sách khảo cứu của tác giả Vũ

Dương Ninh được ấn hành năm 1990 với nhan đề “Vương quốc Thái Lan lịch sử và

hiện tại” Một vài năm sau đó, một số tác phẩm khác về vương quốc Thái Lan lần

lượt được công bố: “Lịch sử vương quốc Thái Lan” của tác giả Lê Văn Quang (1995), tiếp theo là “Lịch sử Thái Lan” của tác giả Phạm Nguyên Long và Tương

Lai (1998) Cả ba tác phẩm trên đều được viết dưới dạng biên niên sử, trình bày khái lược về sự hình thành và phát triển của Thái Lan trong lịch sử, đặc biệt phần viết về lịch sử Thái Lan giai đoạn hiện đại chiếm dung lượng nhiều hơn cả Trong

đó, phần hoạt động của các thương nhân phương Tây, bao gồm cả Công ty Đông Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII, mới chỉ được đề cập mang tính điểm xuyết Mặc dù vậy, những công trình có ý nghĩa quan trọng trong việc tìm hiểu các giai đoạn phát triển cơ bản của Thái Lan trong lịch sử

Trong những năm gần đây, nhiều nhà nghiên cứu trong nước dành sự quan tâm nhiều hơn về mảng đề tài bang giao và thương mại khu vực thời kỳ tiền cận đại Trong các ấn phẩm thuộc lĩnh vực nghiên cứu này, nhiều công trình đề cập đến hoạt động của các thế lực hàng hải và buôn bán phương Tây ở phương Đông trong các thế kỷ XVI-XVIII, trong đó có vương quốc Xiêm

Trước tiên phải kể đến chuyên khảo “Nhật Bản với châu Á: Những mối liên

hệ và chuyển biến kinh tế xã hội” của tác giả Nguyễn Văn Kim (Nhà xuất bản Đại

học Quốc gia Hà Nội, 2003) Công trình được biên soạn rất công phu, hàm chứa lượng tri thức phong phú mà tác giả đã tổng kết nghiên cứu trong nhiều năm Sách được chia làm 2 phần với 26 tiểu luận, được tác giả tập trung phác thảo vào mối quan hệ tương tác giữa Nhật Bản với các quốc gia trong khu vực thế kỷ XV-XVII

Trong đó, tiểu luận “Quan hệ của Nhật Bản với vương quốc Siam thế kỷ XVI-XVII”

đã đề cập cụ thể đến mối quan hệ bang giao - thương mại giữa Xiêm với Nhật Bản trong hai thế kỷ Qua đó góp phần giúp chúng ta có cái nhìn khái quát về mối quan

hệ bang giao - thương mại rộng mở của vương quốc Xiêm trong kỷ nguyên thương mại châu Á

Tiếp nối thành công của công trình trên và cũng để cung cấp cho người đọc cái nhìn toàn diện hơn về lịch sử bang giao - thương mại giữa Nhật Bản với các quốc gia Đông Nam Á, cũng trong năm 2003, tác giả Nguyễn Văn Kim đã công bố

một chuyên khảo quan trọng khác với nhan đề “Quan hệ của Nhật Bản với Đông

Nam Á, thế kỷ XV-XVII” do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành Trong

tác phẩm của mình, sử dụng nguồn tư liệu phong phú, tác giả Nguyễn Văn Kim không chỉ đề cập đến bối cảnh chung của nền thương mại khu vực Đông Á thời đại

“hoàng kim” mà còn đề cập đến mối quan hệ bang giao, thương mại truyền thống

cụ thể giữa Xiêm và Nhật Bản, Xiêm và Lưu Cầu trong thế kỷ XVI-XVII Đây là lần đầu tiên, độc giả trong nước được tiếp cận với một bức tranh hoàn chỉnh về lịch

sử quan hệ thương mại, cũng như vai trò của Xiêm trong mạng lưới thương mại của Nhật Bản ở Đông Nam Á thế kỷ XVI-XVII Thậm chí cả sau khi chính quyền Mạc

phủ Đức Xuyên thực thi chính sách Tỏa quốc, Xiêm vẫn là một trong các quốc gia châu Á hiếm hoi được phép đến giao dịch tại thương cảng Hirado và Nagasaki

Ngoài các chuyên khảo quan trọng kể trên, tác giả Nguyễn Văn Kim đồng thời công bố một số bài viết chuyên sâu về truyền thống thương mại của người Xiêm trong lịch sử như: “Hoạt động thương mại của các vương quốc cổ Thái Lan,

vị trí và những ảnh hưởng khu vực”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 7 (112), tr.3-10; “Các vùng nguyên liệu và sản xuất thủ công truyền thống Thái Lan”, Tạp

chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 2 (119), tr.12-20 Những bài viết trên của tác giả

Nguyễn Văn Kim đã góp phần cung cấp những thông tin mới giúp chúng ta có nhìn toàn diện hơn về truyền thống thương mại của người Xiêm trong lịch sử

Một số nhà nghiên cứu trong nước khác đã công bố thêm một số bài viết trên các tạp chí chuyên ngành đề cập trực tiếp hơn đến mối các quan hệ bang giao -thương mại và tôn giáo giữa vương quốc Xiêm với các nước phương Tây trong thế

kỷ XVII Tiêu biểu trong số này, có thể kể đến các tác giả Trần Thị Nhẫn và Đặng

Văn Chương Trước khi bảo vệ luận án Tiến sĩ “Chính sách đối ngoại của vương

triều Ayutthaya thế kỉ XIV- XVIII” năm 2010, tác giả Trần Thị Nhẫn đã công bố một

số bài viết liên quan đến quan hệ thương mại và những phản ứng của Xiêm trước quá trình thâm nhập, ảnh hưởng của các quốc gia phương Tây trong thế kỷ XVII,

điển hình như “Quan hệ của Ayutthaya với các nước láng giềng (1350-1767), Tạp

chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 2/2005, tr.53-58; “Chính sách của vương quốc

Ayutthaya đối với các nước tư bản phương Tây thế kỷ XVII”, Tạp chí Nghiên cứu

Đông Nam Á, số 11/2007, tr.56-61; “Hoạt động thương mại - quân sự của Anh tại

Xiêm thế kỷ XVII”, Tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 9/108, tr.61-66; “Qúa trình

thâm nhập của các nước phương Tây và phong trào bài ngoại ở Xiêm thế kỷ XVII”,

Tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 5/128, tr.42-48 Trong số 5 bài viết được tác giả

Trần Thị Nhẫn công bố, duy chỉ có bài viết “Hoạt động thương mại - quân sự của Anh tại Xiêm thế kỷ XVII” là có đề cập cụ thể đến mối quan hệ Anh - Xiêm trong thế kỷ XVII Tuy nhiên, bài viết mới chỉ dừng lại ở việc đề cập tương đối sơ lược,

chưa đầy đủ về những giai đoạn thăng trầm trong hoạt động thương mại của EIC ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII

Bên cạnh đó, mặc dù cũng đề cập đến mối quan hệ của vương quốc Xiêm với các nước phương Tây nhưng trong các nghiên cứu của mình tác giả Đặng Văn Chương lại dành nhiều sự quan tâm trên khía cạnh tôn giáo, kinh tế Trong số nghiên cứu đó, có thể kể đến những bài viết như “Vài suy nghĩ về thái độ ứng xử của vua Xiêm và chúa Trịnh trước đề nghị truyền bá đạo Thiên Chúa của vua Pháp -

Louis XIV”, Tạp chí nghiên cứu Châu Âu, số 4, tr.34-39; “Quan hệ của Xiêm với các nước phương Tây dưới thời Narai (1656-1688)”, Tạp chí Nghiên cứu Đông

Nam Á, số 6, tr.21-25; “Quan hệ Bồ Đào Nha - Xiêm vào thế kỷ XVI (Qua tác phẩm

L‟Europe et le Siam du XVIe au XVIIIe siècle)”, Tạp chí nghiên cứu Châu Âu, số

6, tr.56-62; “Quan hệ Pháp - Xiêm từ 1662-1893”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam

Á, số 3, tr.34-41; “Truyền giáo của Pháp ở Xiêm (1662-1856) dưới góc nhìn chính

trị và ngoại giao”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 8, tr.12-19 Những nghiên

cứu này của tác giả Đặng Văn Chương đã góp phần mô tả những nét cơ bản về các mối quan hệ bang giao - thương mại của Xiêm với các quốc gia phương Tây Đặc biệt, dù mới chỉ mang tính khái lược, nhưng những nghiên cứu về quan hệ Pháp -Xiêm thời vua Narai (1656-1688) của tác giả Đặng Văn Chương đã góp phần để nghiên cứu sinh tham khảo trong quá trình làm luận án Nhất là khi đề cập đến ảnh hưởng của Pháp ở Xiêm trong mối tương quan với hoạt động thương mại của EIC ở Xiêm

Trong số nghiên cứu trong nước về hoạt động bang giao - thương mại Á - Âu thời cận đại sơ kỳ, gắn với sự thâm nhập của các công ty Đông Ấn châu Âu vào châu Á nói chung và Đông Nam Á nói riêng có thể kể đến bài viết “Về hoạt động của Công ty Đông Ấn Pháp ở Xiêm nửa sau thế kỷ XVII”, của tác giả Nguyễn

Mạnh Dũng in trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 4/2007, tr.35-48 Bài viết cung

cấp cho độc giả cái nhìn toàn diện hơn về lịch sử bang giao thương mại của Xiêm trong bối cảnh thâm nhập của các thế lực hàng hải phương Tây Cùng với đó các nghiên cứu dưới dạng sách, chuyên khảo, và bài viết của tác giả Hoàng Anh Tuấn

cũng lần lượt được công bố trong những năm gần đây, cụ thể như bộ tư liệu gốc được lược dịch sang Việt ngữ dưới tựa đề “Tư liệu các công ty Đông Ấn Hà Lan và Anh về Kẻ Chợ - Đàng Ngoài thế kỷ XVII”, do Nhà xuất bản Hà Nội ấn hành năm

2010 Đến năm 2015, tác giả Hoàng Anh Tuấn tiếp tục công bố bổ sung nguồn tư liệu gốc liên quan đến hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở Đàng Ngoài dưới tựa

đề “Tuyển tập tư liệu Công ty Đông Ấn Anh ở Kẻ Chợ - Đàng Ngoài thế kỷ XVII” Nguồn tư liệu này có giá trị rất lớn, góp phần cung cấp thông tin toàn diện hơn về vị thế của Đàng Ngoài trong các mối liên hệ thương mại của các công ty Đông Ấn châu Âu trong kỷ nguyên thương mại châu Á Bên cạnh, việc xuất bản các tư liệu gốc phong phú, tác giả Hoàng Anh Tuấn công bố một số bài viết có liên quan như

“Kế hoạch Đông Á và sự thất bại của công ty Đông Ấn Anh ở Đàng Ngoài thập

niên 60 của thế kỷ XVII” Tạp chí nghiên cứu Lịch sử, số 9/2005, tr.28-39; “Từ vụ

ép phe thương mại của thương điếm Anh đến chính sách cấm người Đàng Ngoài

xuất dương của triều đình Lê-Trịnh năm 1693”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 9,

tr.13-25; “Công ty Đông Ấn Hà Lan và công ty Đông Ấn Anh ở Đàng Ngoài (tư

liệu và những vấn đề nghiên cứu)”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 3/2005,

tr.32-41 Những bài viết này tuy không đề cập đến Xiêm, nhưng những luận giải về tình hình thương mại của Anh và Hà Lan ở Đàng Ngoài trong bối cảnh của biến đổi thương mại Nội Á giúp chúng ta có cái nhìn hệ thống hơn về bối cảnh hải thương châu Á thế kỷ XVI-XVII

Liên quan đến hoạt động của công ty Đông Ấn châu Âu ở Đông Nam Á nói chung và ở Đại Việt nói riêng, cũng cần đề cập đến hai nhà nghiên cứu khác là tác giả Lê Thanh Thủy và Nguyễn Thị Mỹ Hạnh Từ năm 2007-2009, tác giả Lê Thanh Thủy đã công bố một số bài viết như “Quan hệ giữa Thái Lan và Hà Lan từ 1601

đến 1664”, Tạp chí nghiên cứu Đông Nam Á, số 2, tr.59-63; “Tiếp xúc và hội nhập thương mại ở Đông Nam Á từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX”, Tạp chí nghiên cứu

Đông Nam Á, số 5/2007, tr.54-63; “Sự hình thành đế chế Anh ở phương Đông và

vai trò của công ty Đông Ấn thế kỷ XVII-XIX”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á,

số 1/2009, tr.22-29; “Giao thương giữa vương quốc Anh - Việt Nam thế kỷ

XVII-XIX”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 1/2014, tr.39-50

Nhằm làm sáng tỏ quá trình hình thành, phát triển và thâm nhập của Công ty Đông Ấn Anh ở Đại Việt, tác giả Nguyễn Thị Mỹ Hạnh cũng công bố một số bài viết quan trọng trên các tạp chí trong nước như “Tiếp xúc thương mại Việt - Anh

thế kỷ XVII”, Tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 6/2005, tr.23-29; “Viễn Đông trong chiến lược của Công ty Đông Ấn Anh từ năm 1623 – 1684”, Tạp chí Nghiên cứu

châu Âu, số 6/153 (2013), tr.47-59; “Mưu đồ phương Đông của Anh trong thế kỷ

XVI”, Tạp chí Nghiên cứu châu Âu, số 7/142(2012), tr.44-53; “Về cách thức xâm nhập vào Việt Nam của Anh thế kỷ XVII - nửa đầu thế kỷ XIX”, Tạp chí Nghiên

cứu châu Âu (4/163), tr.69-79 Ngoài ra, một số bài viết có liên quan của các nhà

nghiên cứu khác như: Trần Thị Thanh Vân với “Vàng bạc trong giao dịch thương

mại Âu - Á của các công ty Đông Ấn ở thế kỷ XVII, XVIII”, Tạp chí nghiên cứu

châu Âu, số 10 (109), tr.34-40; Vũ Đức Liêm với “Người Thái và biển: Qúa trình

tương tác, quản lý và xác lập chủ quyền biển trong lịch sử Thái Lan”, Tạp chí

Nghiên cứu và Phát triển, số 1/2016

Cuối cùng, để hiểu về lịch sử Xiêm đặt trong mối tương quan tổng thể của lịch sử khu vực, chúng ta không thể không kể đến những bộ sách về lịch sử Đông Nam Á đã được các học giả trong nước biên soạn trong thời gian qua Đáng chú ý

hơn cả là cuốn “Lịch sử Đông Nam Á” do tập thể tác giả Lương Ninh, Đỗ Thanh

Bình, Trần Thị Vinh (chủ biên), nhà xuất bản giáo dục ấn hành năm 2006 Đến năm

2015, trên cơ sở chỉnh sửa bổ sung tư liệu, các tác giả trên đã xuất bản cuốn “Đông Nam Á lịch sử từ nguồn gốc cho đến ngày nay” do Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội ấn hành Mặc dù phần viết về lịch sử Xiêm mới chỉ dừng ở mức khái lược nhưng tác phẩm này vẫn là một nguồn tư liệu quý giúp cho chúng ta có cái nhìn hệ thống hơn về lịch sử khu vực

Cùng với những tập sách dày dặn kể trên, bộ Thông sử Đông Nam Á gồm 6 tập do tác giả Trần Khánh làm tổng chủ biên cũng được giới nghiên cứu quan tâm Trong đó, tập 4: Đông Nam Á trong thời kỳ thuộc địa và phong trào đấu tranh giành

độc lập (từ thế kỷ XVI đến năm 1945) đã dành khá nhiều dung lượng để viết về quá trình thâm nhập và ảnh hưởng của các thế lực phương Tây ở cả khu vực Đông Nam

Á hải đảo và lục địa, trong đó có vương quốc Xiêm thế kỷ XVII

1.2.2 Luận văn, luận án

Nghiên cứu về hoạt động bang giao thương mại Á - Âu giai đoạn cận đại sơ

kỳ, cụ thể là những hoạt động của các công ty Đông Ấn châu Âu ở châu Á nói chung và Đông Nam Á nói riêng ngày càng thu hút nhiều sự chú ý của các nhà nghiên cứu trong nước Vì thế, thời gian qua đã có nhiều luận án, luận văn thạc sĩ tập trung nghiên cứu xoanh quanh các vấn đề liên quan

Trước hết, cần kể đến luận án của tác giả Lê Thanh Thủy với đề tài “Qúa

trình xâm nhập Đông Nam Á của Công ty Đông Ấn Anh từ đầu thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XIX”, được hoàn thành vào năm 2009 Trong luận án này, tác giả trình bày

khái lược quá trình thâm nhập và ảnh hưởng của Công ty Đông Ấn Anh ở Đông Nam Á từ đầu thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XIX, trong đó có đề cập một cách giản lược nhất về gia đoạn đoạn công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm Tuy là một công trình lần đầu viết về lịch sử xâm nhập của Công ty Đông Ấn Anh ở Đông Nam Á, nhưng

do phạm vi thời gian tương đối dài nên công trình mới chỉ đưa ra được những nét phác thảo hết sức cơ bản mà chưa đưa có những phân tích thực sự sâu sắc Tuy nhiên, Luận án vẫn có thể được coi là một nguồn tham khảo có ích khi tìm hiểu về

lịch sử thâm nhập của EIC ở Đông Nam Á Đến năm 2016, trên cơ sở luận án đã

bảo vệ thành công, cùng với sự bổ sung, chỉnh sửa thêm tư liệu tác giả Lê Thanh

Thủy đã ấn hành một sách chuyên khảo mang tên “Công ty Đông Ấn Anh ở Đông

Nam Á thế kỷ XVII-XIX” Về cơ bản chuyên khảo này là sự kế thừa của các nghiên

cứu trước đó của tác giả

Năm 2010, tác giả Trần Thị Nhẫn đã hoàn thành luận án “Chính sách đối

ngoại của vương triều Ayutthaya thế kỉ XIV-XVIII” Luận án tập trung giải quyết 4

vấn đề lớn: Thứ nhất là phác dựng lại quá trình thiết lập của vương triều Ayutthaya; Thứ hai, trình bày những mối liên hệ truyền thống của vương quốc Xiêm với các quốc gia châu Á (Trung Quốc, Ryukyu, Nhật Bản ); Thứ ba, là trình quá trình thâm

nhập của các thế lực phương Tây như Bồ Đào Nha, Anh, Hà Lan, Pháp… Trên cơ

sở đó, tác giả phân tích thái độ, hơn cả là chính sách đối ngoại của vương triều Ayutthaya với các quốc gia khu vực và các thế lực người phương Tây Tuy nhiên,

vì đây là một chủ đề lớn, vì thế phần viết về đối sách ngoại giao của Xiêm với các thế lực hàng hải phương Tây, trong đó có người Anh ở Xiêm cũng chưa được đề cập một cách thấu đáo, đầy đủ mà mới chỉ dừng ở mức khái lược

Năm 2014, luận án “Các phái bộ Anh đến Việt Nam trong bối cảnh xâm

nhập của Anh vào Đông Á (thế kỷ XVII - nửa đầu thế kỷ XIX)” của Nguyễn Thị Mỹ

Hạnh bảo vệ thành công Luận án gồm 4 chương chính văn trình bày về các nhân tố thúc đẩy người Anh đến hoạt động ở Việt Nam và đặc biệt trong đó tác giả lần lượt khảo cứu cụ thể về từng phái bộ Anh đã đến Việt Nam từ nửa sau thế kỷ XVII đến nửa đầu thế kỷ XIX Trong mỗi phái bộ Anh đến Việt Nam đều có phân tích cụ thể chi tiết về mục đích, diễn biến và kết quả của từng phái bộ Anh Qua đó tác giả dành một chương cuối cùng để đưa ra những nhận xét, đánh giá về nội dung và kết quả cuộc cuộc tiếp xúc Anh-Việt cũng như là chỉ ra những cách thức xâm nhập và đặc điểm của các phái bộ Anh đến Việt Nam thế kỷ XVI-XVII Mặc dù, không có

đề cập trực tiếp đến Xiêm, nhưng luận án giúp góp phần có cái nhìn toàn diện hơn

về bối cảnh Đông Á trước sự thâm nhập của các thế lực hàng hải phương Tây, trong

đó có công ty Đông Ấn Anh thế kỷ XVI-XVIII

1.3 Đánh giá chung về các công trình nghiên cứu và những vấn đề luận

án cần đi sâu nghiên cứu

1.3.1 Những vấn đề các công trình nghiên cứu đã giải quyết mà luận án

có thể kế thừa

Nhìn một cách tổng thể, các nguồn tư liệu trong và ngoài nước có thể tiếp xúc

và khai thác, cho phép tác giả sử dụng để khai thác dữ liệu cơ bản, hoàn thiện bản

luận án “Hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII” trên

cơ sở kế thừa những kết quả nghiên cứu trước đó như:

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu đã bước đầu cung cấp một bức tranh

tương đối khái lược về sự thâm nhập và hoạt động của các thế lực hàng hải phương

Tây ở khu vực châu Á nói chung và Đông Nam Á nói riêng thế kỷ XVII Điều này góp phần quan trọng giúp tác giả có cái nhìn toàn diện hơn trong mạng lưới thương mại ở châu Á khi các công ty Đông Ấn châu Âu thiết lập các thương điếm của mình

ở đây

Thứ hai, đã có các công trình đề cập tương đối trực tiếp đến hoạt động thương

mại của Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII, ví dụ trong các nghiên cứu của John Anderson, E.W.Huttchinson, D.K.Basset Tuy nhiên, do các công trình trên đã công bố từ khá lâu, cùng với những hạn chế về nguồn tư liệu vì thế nhiều nhận định đánh giá không còn phù hợp, đặc biệt là những đánh giá nặng

về quan điểm Âu châu chủ nghĩa Việc luận án sử dụng tư liệu gốc và cập nhật các quan điểm nghiên cứu mới công bố gần đây sẽ giúp khỏa lấp những hạn chế trong các nhận định, đánh giá nhằm có được nhận thức khách quan hơn khi xem xét về hoạt động của công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm thế kỷ XVII

Thứ ba, một số công trình nghiên cứu của các học giả trong nước đã đề cập

đến mối quan hệ bang giao - thương mại của Xiêm với các thế lực hàng hải phương Tây như Anh, Pháp, Hà Lan dưới dạng các bài viết được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành mà chưa có các công bố mang tính toàn diện và phân tích hệ thống

Vì thế, những nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở mức khái lược những nét chính về mối quan hệ bang giao, thương mại, tôn giáo giữa Xiêm với một số quốc gia phương Tây

Thứ tư, đã có nhiều nghiên cứu trong nước quan tâm khảo cứu mối quan hệ

bang giao - thương mại Á - Âu, nhất là về hoạt động thương mại của các công ty Đông Ấn châu Âu như Công ty Đông Ấn Anh, Hà Lan, Pháp ở các thương cảng nổi tiếng ở Đông Nam Á trong giai đoạn cận đại sơ kỳ Điều này giúp tác giả có cái nhìn hệ thống hơn về mạng lưới thương mại ở châu Á và Đông Nam Á trước sự thâm nhập và hoạt động của các thế lực hàng hải phương Tây

Thứ năm, một số thương nhân, giáo sĩ, nhà truyền đạo đã mô tả khá chi tiết về

đời sống kinh tế - xã hội Xiêm thế kỷ XVI-XVII Đây là những nguồn tư liệu gốc

rất có giá trị giúp cho tác giả có thể so sánh, đối chiếu sự chuyển biến trong đời sống kinh tế xã hội ở Xiêm trước, trong và sau khi người phương Tây đến

1.3.2 Những vấn đề luận án cần đi sâu nghiên cứu

Xuất phát từ sự kế thừa các công trình nghiên cứu kể trên, kết hợp với việc

khảo cứu các hồ sơ lưu trữ, đề tài luận án “Hoạt động của Công ty Đông Ấn Anh ở

vương quốc Xiêm thế kỷ XVII” sẽ làm sáng tỏ những nội dung cụ thể sau:

Thứ nhất, tập hợp, xử lý và hệ thống hoá tư liệu nhằm tái hiện lại toàn bộ quá

trình thâm nhập, tiến hành các hoạt động thương mại và cuối cùng là đóng cửa thương điếm ở Xiêm của Công ty Đông Ấn Anh thế kỷ XVII

Thứ hai, nghiên cứu hoạt động thương mại của Công ty Đông Ấn Anh ở

Xiêm thế kỷ XVII trong mối tương quan, cạnh tranh với các thế lực hàng hải phương Tây khác cũng hoạt động ở Xiêm trong giai đoạn này Trên cơ sở đó, có cái nhìn toàn diện hơn về đối sách “cân bằng quan hệ” của của triều đình Xiêm trong bối cảnh mở rộng hoạt động thương mại, truyền giáo của các nước phương Tây thế

kỷ XVII-XVIII

Thứ ba, trong thế kỷ XVII, ngoài ở Xiêm, công ty Đông Ấn Anh cũng tìm

cách thiết lập thương điếm ở nhiều quốc gia khác ở châu Á Vì thế, luận án cũng đặt

vị trí của Xiêm trong mối tương tác với các thương điếm khác trong khu vực của Công ty Đông Ấn Anh

Thứ tư, luận án làm sáng tỏ bước thăng - trầm trong lịch sử hoạt động của

công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm Trên cơ sở đó, làm sang rõ nguyên nhân tác động dẫn đến sự thất bại trong hoạt động thương mại của EIC ở Xiêm thế kỷ XVII

CHƯƠNG 2

SỰ THÀNH LẬP CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH VÀ NHỮNG LIÊN HỆ ĐẦU TIÊN VỚI VƯƠNG QUỐC XIÊM ĐẦU THẾ KỶ XVII

2.1 Sự thành lập công ty Đông Ấn Anh năm 1600

2.1.1 Nước Anh trong bối cảnh thương mại Tây Âu đến cuối thế kỷ XVI

Cho đến nửa cuối thế kỷ XV, so với các quốc gia trên bán đảo Iberia, nước Anh chỉ là một cường quốc nhỏ ở châu Âu đang phục hồi từ ảnh hưởng tàn phá của cuộc nội chiến, cuộc chiến tranh Hoa Hồng Nếu như chiến tranh liên miên trong thế kỷ XIV, XV chỉ như là một chất xúc tác làm biến đổi xã hội và trưởng thành ý thức dân tộc, thì những bất ổn về chính trị làm cho nền kinh tế Anh rơi vào trì trệ trong thời kỳ này Nông nghiệp và chăn nuôi vẫn là trọng tâm của kinh tế Anh trong khi nền thủ công, thương nghiệp dù đã có khởi sắc nhất định từ thế kỷ XII-XIII trở

đi nhưngvẫn chưa đủ sức cạnh tranh được với các trung tâm thương mại ở phía bắc

và phía đông Địa Trung Hải - cửa ngõ thông thương chính của khu vực Tây Âu với thế giới phương Đông Vì thế, rõ ràng nước Anh bị thất thế so với các quốc gia khác

ở Tây Âu trong cuộc đua sang Đông Ấn, khám phá thế giới phương Đông giàu có hương liệu, và gia vị

Vào cuối thế kỷ XV, sau những nỗ lực không biết mệt mỏi, công cuộc tìm kiếm con đường đi sang phương Đông của hai dân tộc trên bán đảo Iberia cuối cùng cũng thành công khi người Tây Ban Nha tìm ra châu Mỹ và Bồ Đào Nha tìm ra con đường đi qua mũi Hảo Vọng để sang Ấn Độ Tầm quan trọng của sự kiện này đối với lịch sử nhân loại đã được nhà kinh tế học cổ điển Adam Smith (1723-1790)

khẳng định trong tác phẩm “Của cải của các dân tộc” như sau: “Việc tìm ra châu Mỹ

và việc khám phá ra con đường sang Đông Ấn bằng cách dong thuyền qua mũi Hảo Vọng là sự kiện lớn nhất và quan trọng nhất trong lịch sử nhân loại”[1, tr.325]

Trong suốt thế kỷ XVI, trong khi người Tây Ban Nha đẩy mạnh khai thác khu vực Tân thế giới, người Bồ Đào Nha cũng tìm cách thiết lập “hàng rào kín” nhằm độc quyền buôn bán với phương Đông Việc độc quyền khu vực hàng hải do hai quốc gia Iberia nắm giữ càng được củng cố vững chắc bởi tính hợp pháp trong các sắc

lệnh do Giáo hoàng ban bố thể hiện đầy đủ qua Hiệp ước Tordesillas năm 1494 Hiệp ước này chia các vùng đất mới được phát hiện bên ngoài châu Âu giữa hai đế quốc Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha dọc theo kinh tuyến 370 hải lý phía Tây của quần đảo Cape Verde (ngoài khơi bờ biển châu Phi) Nghiêm trọng hơn, đến năm

1529, với việc thông qua bản hiệp ước Zaragossa12, cũng dưới sự bảo trợ của Giáo hoàng, hai dân tộc Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha tiếp tục dàn xếp, phân chia phạm

vi ảnh hưởng để bảo vệ quyền lợi một cách chính thống Sự xác lập phạm vi ảnh hưởng của các hiệp ước này không chỉ tác động đến hai quốc gia Iberia, mà còn ảnh hưởng đáng kể đến những chuyến đi của các dân tộc châu Âu khác Đứng trước thử thách đó, do chưa đủ thực lực để đối đầu với hai dân tộc Iberia, nước Anh đã lựa chọn giải pháp lúc này là một mặt tránh gây chiến, mặt khác khuyến khích thương nhân tìm đường sang phương Đông qua đường biển tây bắc hoặc đông bắc châu Âu

Vì thế, sau khi lên ngôi vào năm 1485, vua Henry VII thậm chí đã có chỉ dụ cho nhà

hàng hải John Cabot đi sang phương Đông qua đường tây bắc để tìm kiếm các “đảo,

vương quốc, xứ sở hoặc các tỉnh bất kỳ… chưa được dân tộc Thiên Chúa khác khám phá ra” Dù chưa thể đến phương Đông song chuyến hành trình năm 1497

của John Cabot và con trai Sebastian vượt Đại Tây Dương đã giúp họ đặt chân đến lục địa Bắc Mỹ, và khám phá ra Newfoundland Thành công của chuyến đi này vào thời điểm đó đã gây ra một sự xúc động mạnh ở Anh, đồng thời tạo ra thay đổi cơ bản trong thái độ của họ đối với vấn đề mở rộng ra hải ngoại Người Anh tin rằng mình cũng có vị thế nhất định trong thời đại khám phá Thậm chí, còn có thể suy tính đến việc để các tàu Anh thâm nhập vào Ấn Độ Dương nhằm thách thức bá quyền của Bồ Đào Nha đối với nền thương mại Đông Ấn, một huyền thoại sẽ dần dần bị phai mờ khi bước sang thế kỷ tiếp theo

Tuy nhiên, cho đến thập niên 80 thế kỷ XVI, những nỗ lực, thử nghiệm tìm kiếm con đường sang phương Đông của người Anh gặp vô vàn trở lực Trước tiên, kiến thức của người Anh về hải trình sang phương Đông vẫn còn khá mơ hồ Mãi

12 Theo bản hiệp ước này, người Bồ Đào Nha độc quyền thương mại và tôn giáo từ sườn tây châu Phi, xuống mũi Hảo Vọng và sang phương Đông trong khi người Tây Ban Nha được phép mở rộng ảnh hưởng sang Tân Thế giới (tập trung ở vùng biển Caribbean), thậm chí vượt Thái Bình Dương sang tận Philippines

đến năm 1600, người Anh mới khá tường tận về con đường sang phương Đông qua mũi Hảo Vọng Trên phương diện kỹ thuật, người Anh cũng có những hạn chế nhất định so với Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Hà Lan Từ thế kỷ XV, Tây Ban Nha và

Bồ Đào Nha đã có những chính sách nghiên cứu hàng hải nghiêm túc và những khoản đầu tư rất lớn, trong khi người Anh không có được những nghiên cứu cẩn thận và tỉ mỉ hướng dẫn họ về con đường tới Đông Ấn.13 Hơn nữa, trong phần lớn thế kỷ XVI, thương nhân Anh không nhận được sự hỗ trợ thường xuyên, tích cực và trực tiếp từ phía Hoàng gia và nghị viện Cùng với đó, chính sách xuất khẩu của nhà nước cũng là một khó khăn lớn đối với thương nhân Anh lúc này: Hoàng gia khuyến khích xuất khẩu các loại thương phẩm nội địa như vải dạ và len nhằm kích thích ngành sản xuất len dạ trong nước; tuy nhiên, các thương phẩm này có giá quá cao, lại không hợp với khí hậu nóng ẩm của phần lớn các xứ sở phương Đông Trong khi đó, nhà nước lại cấm thương nhân xuất khẩu bạc - loại tiền bạc duy nhất

có thể đầu tư được cho hoạt động buôn bán ở phương Đôngkhiến thương nhân Anh gặp khó khăn trong kinh doanh Một số nhóm thương nhân nghĩ đến việc lách luật bằng cách sử dụng các trạm trung gian buôn bán ở các quốc gia châu Âu khác (như Antwerp ở Bỉ) để hợp thức hóa việc đưa bạc sang phương Đông Ngoài ra, trong nửa đầu thế kỷ XVI, việc thiếu kiến thức về buôn bán và hàng hải ở Ấn Độ Dương

là một cản trở lớn đối với người Anh Để bảo đảm bí mật cho tuyến hải trình, Bồ Đào Nha không cho phép bất cứ người Anh nào làm việc trên các con tàu sang phương Đông và ngược lại cũng không có nhà hàng hải Bồ Đào Nha nào được phép phục vụ trên tàu của Anh [28, tr.425-430]

Khó khăn là vậy nhưng không có dấu hiệu cho thấy người Anh từ bỏ tham vọng thử nghiệm tìm kiếm con đường sang phương Đông Trong thế kỷ XVI, thương nhân Anh quyết định đi về hướng đông bắc, qua Na Uy và Nga để sang Trung Hoa nhằm tránh đương đầu với người Iberia Nửa đầu thế kỷ XVI, một loạt các chuyến đi lên phía bắc đã diễn ra, tiêu biểu trong số đó là chuyến đi của Hugh

13 Năm 1415, Hoàng tử Henry, con trai của quốc vương Bồ Đào Nha đã thành lập một trường học hàng hải, thiên văn và địa lý ở Bồ Đào Nha Trong trường hàng hải, người ta đã tập hợp rất nhiều sách vở bản đồ và

Willoughby và Richard Chancellor năm 1553 Đúng như nhận định của D.G.E.Hall:

“Người Anh còn lưỡng lự chưa nỗ lực phát triển con đường đi qua mũi Hảo Vọng chủ yếu vì thiếu kiến thức hàng hải ở Ấn Độ Dương và họ tập trung trong một thời gian dài vào các cố gắng nhằm phát hiện con đường miền Bắc - phương Đông” [14, tr.442-443] Có thể nói, cho đến giữa thế kỷ XVI, người Anh đã lãng phí vô số tiền tài, vật lực trong việc tìm kiếm con đường sang phương Đông qua Bắc Băng Dương

Vào thời kỳ Nữ hoàng Mary I (1516-1558) nắm quyền, để thâm nhập phương Đông một cách hiệu quả hơn, người Anh quyết định từ bỏ nỗ lực đi qua con đường đông bắc để tập trung phát triển con đường đông nam Tuy nhiên, do vẫn chủ trương tránh đối đầu với các thế lực Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha nên Hoàng gia Anh kêu gọi các thương nhân đi sang phương Đông bằng đường bộ qua phía đông Địa Trung Hải để tiến đến xứ Ấn Độ và Đông Nam Á Thậm chí, năm 1555, Nữ hoàng Mary I đã ban cho Công ty Muscovy sắc lệnh để buôn bán với phương Đông thông qua các vùng đất thuộc Nga hoặc dưới sự ảnh hưởng của Nga Đến khi Nữ hoàng Elizabeth I (1558-1603) cầm quyền, Hoàng gia Anh vẫn chủ trương thiết lập quan hệ trực tiếp với phương Đông qua đường bộ khi tiếp tục gia hạn giấy phép độc quyền của Công ty Muscovy trong buôn bán với Ba Tư, Armenia và khu vực biển Caspian vào năm 1566 Đến năm 1581, có thêm Công ty Levant được thành lập nhằm phát triển thêm tuyến buôn bán bằng đường bộ với phương Đông [253, tr.13-35]

Không chỉ tìm cách phá thế độc quyền các tuyến buôn bán với miền Đông

Ấn, thương nhân Anh cũng cho thấy họ không có ý định từ bỏ tham vọng thâm nhập vào khu vực Đại Tây Dương để phá bỏ thế thượng tôn của Tây Ban Nha ở đây Chủ trương này của Anh có nguồn gốc rõ ràng từ các nhân tố kinh tế, địa chính trị và liên quan chặt chẽ đến những biến động lớn trên lục địa Các cuộc đối đầu trên lục địa châu Âu khó có thể đưa đến sự xâm lược và chiếm đóng thực sự của nước Anh và lại họ cũng không dễ tiếp cận và đủ đe dọa để đưa đến một kết quả đáng lo ngại nhất có thể Hơn nữa, trong tương quan với hai thế lực lớn - nhà Valois

của Pháp và Habsburg của Tây Ban Nha, rõ ràng nước Anh yếu thế hơn Tuy nhiên,

vì vị trí chiến lược của nó, đặc biệt sau khi Elizabeth I lên ngôi vào năm 1557, cùng với đặc tính nổi trội của giáo phái Tin Lành, nước Anh mới có thể đóng một vai trò quan trọng trong các cuộc xung đột ở lục địa, nhất là trong cuộc cách mạng Netherlands - nơi mà Tây Ban Nha bị sa lầy trong vòng tám năm kể từ những năm

1560 đã phá vỡ sức mạnh của họ trong một cuộc chiến không thành công để tái kiểm soát khu vực mà sau này sẽ nhanh chóng trở thành một trong những khu vực phát triển kinh tế năng động của châu Âu

Người Anh có thêm lý do khác để tranh chấp với Tây Ban Nha Đến giữa thế

kỷ XVI, thương mại giữa Anh với các quốc gia Iberia đang rất phát đạt Nước Anh

có đóng góp khá đáng kể trong trao đổi thương mại giữa Tây Ban Nha và các khu vực khác của châu Âu Mặc dù trong nền thương mại giữa Tây Ban Nha và các nước phía Bắc châu Âu, người Anh sau đó phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các tỉnh Thống nhất (Hà Lan) Tây Ban Nha cũng là thị trường quan trọng đối với một

số thương nhân có thế lực ở Luân Đôn Tuy nhiên nền thương mại hưng thịnh giữa Anh với Tây Ban Nha và việc xuất khẩu vải vóc của Anh sang thị trường chủ lực Antwerp (vẫn nằm dưới sự kiểm soát của Tây Ban Nha) - điều mà Tây Ban Nha sai lầm cho là mạch máu của thương mại Anh không thể tồn tại nếu bị cô lập với thực

tế chính trị và mẫu hình chuyển dịch của các sự kiện đã xác định cấu trúc quan hệ quốc tế Vì thế, quan hệ Anh - Tây Ban Nha đã trở nên tồi tệ Nước Anh đã bị lôi kéo vào cuộc nổi dậy ở Hà Lan Người Tây Ban Nha thay mặt cho Nữ hoàng Mary I (1542-1587) bắt đầu can thiệp vào chính trị Anh Trong thập niên 1560 nước Anh gia tăng thêm số lượng các cuộc xâm nhập vào đế chế Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha

ở hải ngoại

Trong đó, cuộc xâm nhập nổi bật nhất phải kể đến là những chuyến đi của nhà hàng hải John Hawkins trong các năm từ 1562 - 1587 với sự đầu tư của Nữ hoàng và một số cận thần Các chuyến đi có mục đích nhằm thâm nhập vào hoạt động buôn bán nô lệ châu Phi có lợi nhuận ở vùng biển Caribê Không ngạc nhiên khi người Tây Ban Nha phẫn nộ về sự hiện diện này và đã có đáp trả thích đáng Từ

1568 - 1573, các cảng thị của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha không cho phép các tàu Anh cập bến Căng thẳng neo thang và chiến tranh chắc chắn sẽ không thể tránh khỏi sau đó

Vào giữa thế kỷ XVI, rõ ràng là Tân thế giới không chỉ rộng lớn mà phần lớn châu lục này không nằm dưới quyền cai trị của Tây Ban Nha Ngay cả các khu vực thuộc quyền sở hữu của Tây Ban Nha, quyền kiểm soát không phải là tuyệt đối Chuyến đi của John Hawkins mang lại niềm kiêu hãnh và sự tự tin về khả năng thách thức của người Anh đối với quyền lực của Tây Ban Nha ở Tân thế giới Tinh thần này được biểu lộ rõ nhất trong các tác phẩm của hai anh em nhà Hakluyts Những tác phẩm này không chỉ tạo ra tiếng vang cho những thành tựu gần đây, mà

nó còn giúp truyền cảm hứng cho những nỗ lực không biết mệt mỏi tiếp theo của người Anh Ngoài các khoản đầu tư của triều đình, các chuyến đi của John Hawkins còn thu hút được nguồn tài chính của các thương gia Luân Đôn - những người không bị phụ thuộc vào thương mại với Tây Ban Nha Bên cạnh đó, một số đại thần

- những người ưu tiên thực hiện chính sách chống lại Tây Ban Nha cũng đồng ý góp vốn khi thỏa mãn được cả lợi ích thương mại và mục tiêu chính sách đối ngoại của chính họ.[113, tr.31-32]

Tuy nhiên, sự tham gia của một số đại thần không phù hợp với bất kỳ mục tiêu lớn nào do Nữ hoàng Elizabeth I bảo trợ và khuyến khích Luôn có một khoảng cách giữa những lời nói hoa mỹ của những người tuyên truyền và tham vọng của các đại thần, tiêu biểu như Walter Raleigh (1552-1618) và những chính sách có phần thực dụng của Nữ hoàng Elizabeth I - người ưa thích hòa giải với Tây Ban Nha hơn Điều này nếu đạt được thì quyết tâm mở rộng ra hải ngoại của Anh có thể

bị thay đổi.[200, tr.12-15] Không phải toàn bộ cộng đồng thương nhân đều ủng hộ chính sách đối đầu với Tây Ban Nha bởi vì nguồn của cải từ Tân thế giới có thể mang đến cho họ nguồn lợi nhuận khổng lồ Không những thế những người phản đối cuộc đối đầu với Tây Ban Nha còn lo ngại bỏ lỡ cơ hội chia sẻ lợi nhuận có thể

có được trong thương mại của châu Âu bằng cách đưa các sản phẩm và hàng hóa từ Tân thế giới đến Seville và Lisbon, Đông Ấn và Levant đến phía bắc châu Âu Vào