Phong cách hài chính luận của nhà báo Lý Sinh Sự (Khảo sát trên Báo Lao Động năm 2012 - 2013)

Theo lập luận này, Nguyễn Văn Chước cho rằng, thế hệ làm báo từ giai đoạn khởi thủy đều là những chiến sĩ xả thân, xây dựng cơ sở, nền tảng cho báo chí cách mạng, sau đó là những nhà các

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

===***====

VÕ HUYỀN MAI CHÂU

Phong cách hài chính luận của nhà báo

Lý Sinh Sự

(Khảo sát trên Báo Lao Động năm 2012 - 2013)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Báo chí

Hà Nội – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

===***====

VÕ HUYỀN MAI CHÂU

Phong cách hài chính luận của nhà báo

Lý Sinh Sự

(Khảo sát trên Báo Lao Động năm 2012 - 2013)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Báo chí

Mã số: 60.32.01.01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái

Hà Nội - 2014

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHONG CÁCH BÁO CHÍ VÀ THỂ LOẠI TIỂU PHẨM 9

1 1 Một số khái niệm cơ bản về phong cách 9

1 2 Thể loại tiểu phẩm báo chí 19

1 3 Mối quan hệ giữa phong cách hài chính luận và thể loại tiểu phẩm 27

Tiểu kết chương 1 29

CHƯƠNG 2: CÁCH TỔ CHỨC NỘI DUNG CHUYÊN MỤC “NÓI HAY ĐỪNG” CỦA LÝ SINH SỰ 31

2 1 Vai trò và vị trí của chuyên mục “Nói hay đừng” trên Báo Lao Động 31 2 2 Những vấn đề chính luận trong chuyên mục “Nói hay đừng” từ góc nhìn hài hước của Lý Sinh Sự 32

2 3 Phong cách tổ chức nội dung chuyên mục “Nói hay đừng” của Lý Sinh Sự từ góc nhìn hài hước 54

2 4 Tác động xã hội từ chuyên mục “Nói hay đừng” 56

2 5 Sự nhất quán của phong cách Lý Sinh Sự từ Báo Lao Động đến Tạp chí Làng Việt và Báo Nông thôn ngày nay 62

Tiểu kết chương 2 71

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT VIẾT TIỂU PHẨM HÀI CHÍNH LUẬN TRONG CHUYÊN MỤC “NÓI HAY ĐỪNG” CỦA LÝ SINH SỰ 72

3 1 Sự độc đáo của tên chuyên mục “Nói hay đừng” 72

3 2 Nghệ thuật hài hước của Lý Sinh Sự trong chuyên mục “Nói hay đừng” 73

3 3 Phương pháp dẫn chuyện hài hước của chuyên mục “Nói hay đừng” 79 3 4 Đặc trưng phong cách hài chính luận của Lý Sinh Sự qua chuyên mục “Nói hay đừng” 81

3 5 Cái tôi của Lý Sinh Sự trong chuyên mục “Nói hay đừng” 88

Tiểu kết chương 3 91

KẾT LUẬN 93

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cùng với sự phát triển khoa học – công nghệ, ngày nay, phương tiện truyền thông đại chúng đang dần khẳng định vai trò trong việc tác động vào quá trình xây dựng, hoạch định chiến lược của đất nước, định hướng dư luận đồng thời phá vỡ mọi rào cản biên giới quốc gia

Báo chí Việt Nam ra đời từ đầu thế kỷ 19 do nhu cầu thống trị và xâm lăng văn hóa của chủ nghĩa thực dân Mặt khác, sự phân hóa và phát triển của báo chí lại theo sát từng bước đi của cuộc đấu tranh dân tộc diễn ra khá sâu sắc trong lòng xã hội nước ta Vì vậy lịch sử báo chí đồng thời là sự phản ánh cuộc đấu tranh gay gắt giữa một nền báo chí thực dân với một nền báo chí yêu nước và cách mạng So với nhiều nước khác, báo chí Việt Nam đi sau các nước Châu Âu khá lâu Nhưng chỉ với hơn một thế kỷ tồn tại và phát triển, báo chí Việt Nam đã có một bề dày lịch sử phong phú, mang những sắc thái riêng biệt và bước trưởng thành của nó gắn chặt với những biến thiên của lịch sử dân tộc

Ở một góc độ khác, lịch sử báo chí Việt Nam còn là sự phản ánh của lịch

sử văn hóa ngôn ngữ, văn học… Báo chí cách mạng của Đảng ta chẳng những

là phương tiện, là vũ khí quan trọng trong công tác tuyên truyền, phổ biến tri thức cách mạng mà còn là một hình thức tổ chức nối kết giữa cơ quan của Đảng với quần chúng Luôn gắn liền với đời sống, là nhịp thở của xã hội, báo chí ngày nay đã trở thành một món ăn tinh thần dành cho độc giả, là một món ăn tất yếu không thể thiếu trong đời sống thường ngày

Báo chí Việt Nam có 4 loại hình đặc trưng gồm: Báo in, báo nói (phát thanh), báo hình (truyền hình) và báo mạng (điện tử) Đặc biệt sự ra đời cũng như mức độ “phủ sóng” của báo mạng (chưa kể trang tin, mạng xã hội như Facebook), đã đẩy báo in vào tình thế bi kịch là sự sút giảm rất đáng kể về tira

khi độc giả ngày càng “khó tính” và hiện đại hơn/nhiều quyền hơn trong lựa chọn ngôn ngữ thông tin

Trong các loại hình báo chí, thì báo in là loại hình cổ điển và căn cơ nhất

và cũng là loại hình mà tác phẩm báo chí được viết chữ bằng văn bản truyền thông nên có thể còn gọi là báo viết, khác hẳn ngôn ngữ của các tác phẩm báo chí truyền thanh, truyền hình và báo mạng điện tử Cũng vì vậy, có nhiều nhà báo nổi tiếng đã thành công khi tạo cho mình một phong cách viết riêng trên tác phẩm báo in Với cách viết báo độc đáo khác nhau, những nhà báo đó đã gắn liền tên tuổi của mình vào tên của chuyên mục hay thể loại tác phẩm báo chí

Trong đó, ở thể loại báo chí chính luận nghệ thuật, nếu như phóng sự nổi đình nổi đám bởi Xuân Ba, Huỳnh Dũng Nhân… thì ở thể loại tiểu phẩm hài chính luận lại có những tên tuổi ít nhiều đã tạo nên hiệu ứng đặc biệt trong xã

hội, góp phần nâng cao chất lượng thông tin của báo chí như: Lê Thị Liên

Hoan, Hai Cù Nèo, Thảo Hảo và Lý Sinh Sự…

Ngoài việc đòi hỏi một nền báo chí phải có những sản phẩm báo chí tiên tiến, người làm báo cần phải khẳng định bản sắc của riêng mình trong lĩnh vực báo chí hiện đại Chức năng cơ bản của báo chí là thông tin thời sự nhưng thông tin cần được đưa như thế nào hay bằng cách nào nhằm đảm bảo tính khách quan, trung thực song không gây ảnh hưởng xấu đến dư luận xã hội và lợi ích quốc gia? Điều này đặt ra một loạt các vấn đề đối với nghĩa vụ và trách nhiệm, đạo đức của từng nhà báo trong việc biểu dương, cổ vũ nhân tố mới cũng như phê phán các hiện tượng tiêu cực Bởi vậy, một mặt, mỗi nhà báo phải tự rèn luyện cho mình phẩm chất chính trị, lập trường quan điểm vững vàng, tâm – đức trong sáng, mặt khác, phải không ngừng nâng cao năng lực nghề nghiệp, mài bút cho sắc, cho cứng, lựa chọn một phương thức truyền đạt thông tin sao cho hiệu quả nhất Nói về mặt nghề nghiệp của nhà báo, tác giả

Nguyễn Văn Chước cũng từng nhận xét “những người cầm bút đó vừa chuyên

nghiệp lại vừa tài tử” [4, tr.89]

Theo lập luận này, Nguyễn Văn Chước cho rằng, thế hệ làm báo từ giai đoạn khởi thủy đều là những chiến sĩ xả thân, xây dựng cơ sở, nền tảng cho báo chí cách mạng, sau đó là những nhà cách mạng đích thân cầm bút làm báo kiểu như Phan Bội Châu, Lê Hồng Phong hay Hà Huy Tập và nhất là Nguyễn

Ái Quốc v.v…

Phong cách của mỗi nhà báo được hình thành trong quá trình tác giả chọn lựa những phương pháp thể hiện riêng nhằm phản ánh được các nội dung thông tin, sự kiện một cách hiệu quả nhất Họ thuộc những thế hệ khác nhau, khác nhau có khi rất lớn về phương pháp tư tưởng, quan niệm, về báo chí, nhưng về phương diện nghề nghiệp, tất thảy đều góp phần tạo nên ngôi nhà

báo chí Việt Nam Chính họ đã đem lại cái thú đọc nhật trình vào đời sống

thường ngày Điều này có ý nghĩa quan trọng về mặt lý luận và thực tiễn để kịp thời đánh giá, biểu dương các cá nhân nhà báo cũng như đưa ra những thẩm định xu thế báo chí hiện đại của nước ta

Trong nhiều năm, những cây bút viết tiểu phẩm báo chí hiện đại này đã trở thành một lực lượng viết báo và đã định hình những phong cách viết chính luận trên tinh thần hài hước, nên đã thành những cái tên quen thuộc, để lại ấn tượng tốt trong lòng độc giả bằng các bài viết mang đậm chất hài, nhất là trên

những tờ báo lớn, như Báo Lao Động, An ninh thế giới cuối tháng, Thể

thao văn hóa, Tuổi trẻ cười

Mỗi người trong số họ đều xây dựng cho mình một “thương hiệu riêng”

và nổi lên như những điểm sáng xuyên suốt trong miền đất tiểu phẩm báo chí, góp phần vào bức tranh muôn màu của báo chí Việt Nam hiện đại Và nhà báo

Lý Sinh Sự (tên thật Trần Đức Chính) là một trong những cái tên nổi bật đó

Có nền tảng kiến thức và vốn sống sâu rộng, mỗi khi đặt bút viết, ông đều phân

tích và lý giải các vấn đề xã hội một cách đầy thông tuệ, thuyết phục bằng chất giọng hóm hỉnh, độc đáo mang đậm phong cách dân gian như chính con người ông ngoài đời Dưới cái tên Lý Sinh Sự trong chuyên mục “Nói hay đừng” trên Báo Lao Động, ông đã khiến chuyên mục này có vị trí riêng và được độc giả yêu thích từ khi ra đời đến tận ngày hôm nay Lý Sinh Sự cũng là một điển hình của “người sao văn vậy”

Nghiên cứu phong cách hài chính luận của nhà báo Lý Sinh Sự để thấy được những đóng góp giá trị của ông cho thể loại báo chí hài chính luận – bằng các tác phẩm hài chính luận, trong mục “Nói hay đừng” của Báo Lao Động Từ đó, đặng rút ra những bài học kinh nghiệm về ứng xử văn hóa với tác phẩm báo chí hài chính luận cho những thế hệ nhà báo trẻ là một công việc cần thiết, mang nhiều ý nghĩa Chính vì vậy, trong khuôn khổ Luận văn thạc sĩ, tôi chọn đề tài nghiên cứu là:

Phong cách hài chính luận của nhà báo Lý Sinh Sự

(Khảo sát trên báo Lao Động năm 2012 - 2013)

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Trong số khóa luận, luận văn tốt nghiệp tại khoa Báo chí&Truyền thông

- ĐH Khoa học&Xã hội Nhân văn Hà Nội cũng đã từng có công trình nghiên

cứu về phong cách một cá nhân nhà báo như: “Phong cách ngôn ngữ nhà báo

Hữu Thọ” của tác giả Nguyễn Thị Kim Dung, “Tác phẩm ký báo chí của nhà báo Phan Quang” của tác giả Hoàng Thu Hằng, “Tìm hiểu phóng sự Huỳnh Dũng Nhân”của tác giả Nguyễn Thị Hồng Cúc v.v… Nhưng chưa thật sự có

công trình báo chí nào nghiên cứu chuyên sâu và kỹ càng về nhà báo Lý Sinh

Sự, như là một phong cách báo chí riêng biệt, đặc thù, độc đáo mà mới chỉ có

hai Khóa luận gồm “Phong cách báo chí Lý Sinh Sự” của tác giả Nghiêm Thị Thu Hà hay “Chuyên mục “Nói hay đừng” trên báo Lao Động” của tác giả

Đào Thái Tư, đặt vấn đề nghiên cứu một cách khái quát trên phạm vi khóa

luận tốt nghiệp đại học Riêng Luận văn thạc sĩ “Phong cách hài trong tiểu

phẩm báo chí hiện đại qua ba nhà báo Lý Sinh Sự, Lê Thị Liên Hoan, Thảo Hảo”của Trần Xuân Thân đã cùng lúc phân tích, so sánh nhằm làm nổi bật

phong cách hài của ba nhà báo trên

Tuy nhiên, “lát cắt” riêng về Lý Sinh Sự như một phong cách báo chí đặc sắc vẫn chưa được tìm hiểu, phân tích cụ thể chi tiết là các bài viết, cũng như còn nhiều khía cạnh mới chưa được đề cập đến Bên cạnh đó, một số bài báo viết về chân dung nhà báo Lý Sinh Sự xuất hiện trên các tờ báo cũng chỉ mang tính chất riêng lẻ, đơn độc, chưa mang tính nghiên cứu có hệ thống rõ rệt về một phong cách viết báo đã được định hình, mang tên “phong cách hài chính luận” của chính nhà báo Lý Sinh Sự

Vì vậy, luận văn sẽ tập trung vào việc tiếp cận phong cách hài chính luận của Lý Sinh Sự dưới cái nhìn tổng quát về một phong cách viết báo riêng, thông qua việc phân tích nội dung và hình thức của tác phẩm hài chính luận của chính tác giả này, trên một chuyên mục, cũng vì thế đã thành danh trên Báo Lao Động

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu:

Qua việc nghiên cứu, phân tích chuyên mục “Nói hay đừng” trên báo Lao Động, từ đó luận văn nhận diện phong cách hài chính luận của nhà báo Lý Sinh Sự để thấy được những đóng góp riêng biệt, độc đáo của một nhà báo lão thành có nhiều năm gắn bó với nghề Từ đó, luận văn cũng rút ra một số bài học kinh nghiệm về cách ứng xử văn hóa với tác phẩm báo chí hài chính luận từ nhà báo Lý Sinh Sự, đồng thời nêu lên một số giải pháp về việc nâng cao chất lượng hài chính luận trong tác phẩm báo chí

Đề tài hy vọng sẽ nghiên cứu và đánh giá thực tiễn việc tác động xã hội của một phong cách báo chí độc đáo, nhằm bổ sung cho kiến thức lý luận báo chí về

phong cách viết của các nhà báo hiện đại Thông qua đó góp phần thúc đẩy hơn nữa quá trình gia tăng sự sáng tạo cá nhân trong hoạt động báo chí để việc thông tin của báo chí hiệu quả hơn

- Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để thực hiện mục đích của luận văn, người nghiên cứu phải thực hiện những nhiệm vụ sau:

- Giải thích một số khái niệm cơ bản được sử dụng thường xuyên trong luận văn: phong cách, phong cách hài chính luận, tiểu phẩm báo chí, tiểu phẩm hài và nhận thấy đặc điểm độc đáo: Một tiểu phẩm hài lại chính là toàn thể chuyên mục “Nói hay đừng” của Lý Sinh Sự trên báo Lao Động

- Hệ thống hóa các khái niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu, góp phần làm rõ phần lý thuyết về phong cách báo chí cũng như nhận diện rõ phong cách hài chính luận của nhà báo Lý Sinh Sự

- Phân tích các tác phẩm hài chính luận trên chuyên mục “Nói hay đừng” trong 2 năm (từ năm 2012 đến 2013) và so sánh với tác phẩm của Lý Sinh Sự trên một vài tờ báo khác, để khẳng định sự nhất quán của phong cách báo chí Lý Sinh Sự, qua đó nhằm tìm ra những đặc điểm riêng biệt và nổi bật phong cách hài chính luận của nhà báo Lý Sinh Sự

- Đánh giá tính hấp dẫn của chuyên mục “Nói hay đừng” đối với bạn đọc Báo Lao Động

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Là tất cả các bài viết trong chuyên mục nói

trên, mang đậm phong cách hài chính luận của nhà báo Lý Sinh Sự

- Phạm vi nghiên cứu:

Tác giả tập trung khảo sát phong cách hài chính luận qua chuyên mục

“Nói hay đừng” trên báo Lao Động (giai đoạn từ đầu năm 2012 đến hết năm 2013)

Khảo sát thêm các tác phẩm hài chính luận của Lý Sinh Sự đăng tải

trên một số tờ báo khác như Nông thôn ngày nay, Báo Hải Dương, Tạp chí

Làng Việt… – những tờ báo mà cây bút này xuất hiện khá thường xuyên

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận:

Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, dựa trên đường lối chính sách, quan điểm của Đảng và Nhà nước về chức năng, nhiệm vụ của báo chí

Thực tế hiện nay những công trình nghiên cứu về lý luận báo chí nói chung còn khá khiêm tốn, đặc biệt là những công trình nghiên cứu về các tác giả, các cây bút nổi tiếng như nhà báo Lý Sinh Sự là khan hiếm Vì vậy, luận văn cũng kế thừa kết quả nghiên cứu của một vài công trình khoa học liên quan đã được công bố

- Phương pháp nghiên cứu:

Phương pháp phân tích văn bản báo chí được tác giả luận văn xác định

là phương pháp cơ bản

Phương pháp thống kê: Tư liệu tổng hợp loạt bài trên báo chí của Lý Sinh Sự trong khoảng thời gian từ đầu năm 2012 đến cuối năm 2013 (gần 800 tiểu phẩm) cùng những tài liệu nghiên cứu khác về vấn đề liên quan

Phương pháp phỏng vấn sâu được dùng để phỏng vấn nhà báo Lý Sinh

Sự và những người cộng tác lâu năm của Lý Sinh Sự

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

- Ý nghĩa lý luận:

Luận văn nghiên cứu phong cách của một nhà báo là Lý Sinh Sự đồng thời làm rõ một số lý luận về phong cách hài chính luận trên báo chí, đặc biệt là báo in Từ đó, làm rõ hơn chức năng quản lý, phản biện xã hội của cá nhân các nhà báo và báo chí truyền thông

- Ý nghĩa thực tiễn:

Với đề tài này, luận văn góp phần phác họa những nét cơ bản nhấtvề phong cách hài chính luận của nhà báo Lý Sinh Sự để thấy được những đóng góp của một nhà báo lão thành đã có gần 50 năm cầm bút

Hiện các tác phẩm báo chí hài chính luận trên báo in của nước ta còn thiếu

và yếu, cũng như không có nhiều nhà báo gắn bó lâu dài với thể loại này Vì vậy, việc nghiên cứu phong cách hài chính luận của nhà báo Lý Sinh Sự là một công việc có ý nghĩa giúp ích cho việc đào tạo, tìm hiểu, học hỏi của các nhà báo trẻ, đặc biệt là với những người luôn yêu mến và muốn học nghề từ phong cách hài chính luận của nhà báo Lý Sinh Sự

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Mục lục, Tài liệu tham khảo và Phụ

lục, Luận văn gồm 03 chương:

- Chương 1: Lý luận chung về phong cách báo chí và thể loại tiểu phẩm

- Chương 2: Cách tổ chức nội dung chuyên mục “Nói hay đừng” của Lý Sinh Sự

- Chương 3: Nghệ thuật viết tiểu phẩm hài chính luận trong chuyên mục

“Nói hay đừng” của Lý Sinh Sự

CHƯƠNG 1

LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHONG CÁCH BÁO CHÍ VÀ THỂ LOẠI

TIỂU PHẨM 1.1 Một số khái niệm cơ bản về phong cách

1.1.1 Phong cách

Trước khi tìm hiểu về khái niệm phong cách chính luận và phong cách

hài chính luận trong tiểu phẩm báo chí, chúng ta cần khẳng định phong cách

là gì?

Có rất nhiều cách hiểu khách nhau về khái niệm phong cách và phong

cách thường được dùng chủ yếu trong lĩnh vực văn học và nghệ thuật Theo

Từ điển tiếng Việt xuất bản năm 2000 chú thích định nghĩa:

- Phong cách được hiểu là những lối, những cung cách sinh hoạt, làm việc, hoạt động, xử sự tạo nên cái riêng của một người hay một loại người nào

đó Ví dụ: Phong cách lao động mới Phong cách lãnh đạo Phong cách quân

nhân Phong cách sống giản dị

- Phong cách là những đặc điểm có tính chất hệ thống về tư tưởng và nghệ thuật, biểu hiện trong sáng tác của một nghệ sĩ hay trong các sáng tác nói

chung thuộc về cùng một thể loại.Ví dụ: Phong cách của một nhà văn Phong

cách văn học phong cách nghệ thuật

Nhìn vào lịch sử vấn đề, từ xa xưa cho đến hiện đại, trên phạm vi toàn thế giới, vấn đề phong cách chung bao giờ cũng được xem xét bên cạnh phong cách cá nhân, thậm chí là mẫu số chung để nhìn nhận ra phong cách cá nhân Kết cấu đòi hỏi bài văn phải có bố cục gồm nhiều phần liên kết hợp lý, còn phong cách đòi hỏi phải có các phẩm chất chung, cơ bản và các phẩm chất cá nhân

Khái niệm phong cách cá nhân thực sự được đề xuất từ thế kỷ XVIII Nhà văn nổi tiếng thế giới M.Gorki nêu quan điểm: “Bạn hãy giữ lấy cái gì là riêng của mình, làm sao cho nó phát triển tự do Một người mà không cái gì là riêng của mình thì phải thấy ở người đó chẳng có gì hết” [17, tr.483]

Từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX, khái niệm phong cách không phải chỉ nhấn mạnh vào phong cách cá nhân Nói tới phong cách bao giờ cũng dựa vào những nét đặc trưng, tiêu biểu nhất, độc đáo nhất Tùy theo mỗi con người cụ thể, phong cách có thể tập trung thể hiện ở bất kỳ điểm nào hay một vài yếu tố nào đó trong tác phẩm của mình Tuy nhiên, cái vẻ riêng, độc đáo ấy không chỉ xuất hiện một lần mà phải xuất hiện thường xuyên, bền vững, đa dạng và luôn đổi mới Bên cạnh đó, phong cách phải có phẩm chất thẩm mỹ, nghĩa là

nó phải đem lại cho người đọc một sự hưởng thụ mỹ cảm dồi dào Chính vì thế, “không phải nhà văn nào cũng có phong cách, mặc dù xét cho cùng, nhà văn nào cũng có đặc điểm riêng” [17, tr.485] Có thể khẳng định: Có bao nhiều yếu tố trong tác phẩm thì có bấy nhiêu chỗ cho phong cách thể hiện Phong cách có thể biểu hiện ở việc chọn đề tài, ở cảm hứng chủ đạo trong tác phẩm, ở việc xây dựng, khắc họa hình tượng nhân vật Phong cách cũng biểu hiện ở thể loại, ở ngôn ngữ, ở phương thức diễn đạt v.v… của tác giả

Theo GS Hà Minh Đức: “Vấn để lý luận về phong cách thường được vận dụng quen thuộc trong phạm vi sáng tác nghệ thuật hơn là ở báo chí vì ở dây dấu ấn sáng tạo của người viết in đậm nét Và ở mức độ rõ rệt hơn là tính nhất quán của một bản sắc được thể hiện trong một cấu trúc, một hệ thống những yếu tố về nội dung và hình thức nghệ thuật [6, tr.102]

Các công trình lý luận đầu thế kỷ XX như của tác giả V.Girmunski, E.Utitz đều đặt khái niệm phong cách thời đại vào vị trí quan trọng của lý luận về phong cách

Công trình “Lý luận phong cách” (1968) mà tác giả N.Sokolov viết có

thể coi là tác phẩm đầu tiên của các nước xã hội chủ nghĩa khi ông đặt lại vấn

đề phong cách N.Sokolov khẳng định phong cách là một hiện tượng nghệ thuật, thể hiện quy luật của nghệ thuật, là phạm trù thẩm mỹ trong tất cả mọi nghệ thuật Bản chất sự thống nhất của các thành tố nghệ thuật theo những quy luật đặc thù Ông không xem cá tính sáng tạo cá nhân là nhân tố tạo thành phong cách, bởi vì theo tác giả N.Sokolov, nếu đã xem phong cách là một quy luật của nghệ thuật thì không được xem nó như là biểu hiện của cá tính sáng tạo vốn là một hiện tượng tâm lý, bởi hai phương diện đó nằm ở hai bình diện khác nhau

Nói tóm lại phong cách là gì? Và nó có những đặc điểm gì?

Phong cách, đặc biệt là phong cách thời đại là sự thể hiện của trình độ

kỹ thuật biểu hiện, của trạng thái văn hoá, xã hội, tập quán tâm lý thời đại đã hình thành nên phong cách Phong cách thể hiện tập trung ở cách thể hiện thế giới và con người, cảm thụ bản thân nghệ thuật Khi nào nội dung và hình thức cuộc sống thay đổi thì nghệ thuật, vốn là biểu hiện của cuộc sống đó cũng thay đổi, và sự đổi thay đó “chính là đổi thay phong cách”

Một yếu tố quan trọng nữa của phong cách là cách bố cục, kết cấu, tổ chức nội dung tác phẩm, thể hiện cách cảm thụ của tác giả là người đọc kiểu mới

Phong cách thời đại có những nét truyền thống nhưng không đồng nhất, nghĩa là bên trong nó vẫn có sự phân hóa theo các yếu tố khác nhau như phương pháp sáng tác, cá tính sáng tạo, khuynh hướng tư tưởng xã hội, thẩm

mỹ Nhưng phong cách thời đại đó được xây dựng trên nền tảng trạng thái văn hóa xã hội rộng lớn nên có tính thống nhất không thể bác bỏ

Xét về bản chất của phong cách, cho đến nay có nhiều cách thể hiện khác nhau Tuy nhiên có thể nhìn phong cách theo ba phương diện liên quan chặt chẽ với nhau như sau:

1 Phong cách là dấu hiệu độc đáo, không lặp lại, đánh dấu phẩm chất

thẩm mỹ riêng biệt của một hiện tượng văn học nào đó Phong cách hoặc là

“con người”, là sự sáng tạo, sự mới mẻ làm nên vẻ riêng biệt ít thấy hiện tượng văn học khác nhưng lại nhất quán, xuất hiện thường xuyên ở hiện tượng văn học cụ thể

2 Phong cách là phẩm chất của chính thể Khi định nghĩa về phong

cách, dù có thể được diễn đạt bằng nhiều cách khác nhau, nhưng các định nghĩa đó đều đề cập đến “tính hệ thống”, “tính thống nhất”, “tính tổng hòa”… Điều này chứng tỏ, phong cách là phẩm chất của hệ thống thể hiện qua các yếu tố chứ không phải phẩm chất do tổng cộng các thuộc tính của các bộ phận của tác phẩm Phong cách là phẩm chất xuyên suốt qua các yếu tố tác phẩm, qua các tác phẩm của một tác giả hoặc các tác giả của một trào lưu nghệ thuật

3 Phong cách là hình thức của chủ thể Phong cách là gương mặt tinh

thần được khẳng định: phong cách là bản thân con người Dĩ nhiên, người ở đây không phải là con người trừu tượng, chung chung mà là người với những phẩm chất trí tuệ, tình cảm, cá tính cụ thể Như vậy có thể hiểu, bản chất nghệ thuật, thẩm mỹ của phong cách là: không phải mọi hình thức của chủ thể tạo thành phong cách mà là các hình thức chủ thể tạo thành giá trị nghệ thuật

Từ những phân tích trên đây có thể thấy, khi đề cập đến vấn đề phong cách nhà văn hay phong cách nhà báo là đề cập tới một cái nhìn tổng quát phong cách viết của một cá nhân người cầm bút

Phong cách nhà báo có thể hiểu là phong cách sáng tạo của những người hoạt động trong ngành báo chí Hiểu theo nghĩa này để phân biệt với phong cách của nhà văn, phong cách nhà điêu khắc v.v… Phong cách nhà báo

là chân dung tinh thần một con người trên lĩnh vực báo chí được nhận diện thông qua các đặc điểm của bài báo

Phong cách tác giả là sự thống nhất từ đề tài, thể loại đến các phương pháp diễn đạt Tất cả các yếu tố này phải có tính chất đặc sắc, riêng biệt để phân biệt được giữa phong cách nhà báo này với phong cách nhà báo khác

PGS.TS.Vũ Quang Hào từng cho rằng: “Đối với một nhà báo, sự sáng tạo ở

phương diện ngôn ngữ là một trong những yếu tố góp phần khẳng định phong cách của họ” [12]

Như vậy, thuật ngữ phong cách là khái niệm chung, khái quát được sử dụng trong nhiều lĩnh vực, địa hạt khác nhau Nó chỉ ra những đặc điểm riêng của con người trong các hoạt động, hành động sống Nó cũng có thể chỉ về nội dung và hình thức của từng sản phẩm trong lĩnh vực hoạt động sáng tạo khác nhau mà ở đó dấu ấn cá nhân tác giả được thể hiện rõ nét

1.1.2 Phong cách văn học

Trong các vấn đề về phong cách văn học ở ta, cho đến nay, giáo trình lý luận phần lớn đều nói tới vấn đề phong cách thời đại, phong cách cá nhân của nhà văn Các khía cạnh khác của phong cách như phong cách thời đại, phong cách trào lưu, phong cách dân tộc tuy cũng có được nhắc tới nhưng hầu như chưa được bàn bạc và vận dụng vào thực tiễn Theo nhịp độ phát triển và giao lưu, hội nhập của cuộc sống hiện nay, vấn đề phong cách chung được nhìn nhận rõ hơn và đã đến lúc cần xem, xét cụ thể vấn đề rất phức tạp này Phong cách hiện đại có những nét truyền thống nhưng không đồng nhất, nghĩa là bên trong nó vẫn có sự phân hóa theo các yếu tố khác nhau như phương pháp sáng tác, cá tính sáng tạo, khuynh hướng tư tưởng xã hội, thẩm mỹ Nhưng phong cách hiện đại lại xây dựng trên nền tảng trạng thái văn hóa xã hội rộng lớn nên có tính thống nhất không thể bác bỏ

Việc phân chia phong cách văn học nói chung, phong cách văn học hiện đại nói riêng theo thời gian là cần thiết Trong phong cách văn học hiện đại có chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa hiện thực, thì việc xem xét các đặc điểm loại hình của văn học hiện đại có ý nghĩa như nguyên tắc chung, quy luật chung chi phối chứ không nhắm vào việc tìm hiểu tính đặc thù cá biệt Mặt khác, do đặc điểm của những tại lịch sử xã hội khác nhau tạo nên những môi trường văn hóa khác nhau trong thời hiện đại của mỗi dân tộc, vì vậy ngoài các tính chung của loại hình văn học hiện đại thế giới, văn học hiện đại mỗi dân tộc lại

có hệ thống đặc điểm đặc trưng cho riêng mình

Phong cách văn học không đơn giản chỉ là tính độc đáo về đề tài, chủ thể, ngôn ngữ, thể loại mà còn là quy luật riêng của sáng tạo nghệ thuật Phong cách văn học qua các thời kỳ đều có sự đổi thay và phát triển đồng thời nó bao gồm các yếu như hệ thống các hình tượng, các phương thức biểu hiện nghệ thuật Phong cách văn học cũng làm cho quá trình phát triển của văn học không phải là sự lặp lại nhàm chán mà là sự tiếp nối của những phát hiện nghệ thuật mới mẻ, giàu ý nghĩa Trong đó, phong cách văn học hiện đại chủ trương tự do sáng tạo, đề cao vai trò của chủ thể sáng tạo, của cá tính sáng tạo

và coi nguyên tắc sáng tạo cao nhất là phát hiện cái mới, khẳng định cái mới, cái độc đáo phù hợp với sự phong phú, phức tạp và tính chất không ngừng biến đổi của cuộc sống và tinh thần con người Vì thế có thể lý giải tại sao phong cách văn học hiện đại không ngần ngại phá vỡ các quy phạm, quy tắc

đã có để tìm những nội dung mới, hình thức mới

Trong hoàn cảnh hiện tại, phong cách văn học Việt Nam sẽ tiếp tục xây dựng nền văn học hiện đại, tiếp tục phát triển theo con đường hiện đại hóa

Để hiện đại hóa phong cách văn học một cách đúng hướng và lành mạnh cần đạt được những thành tựu mới trong văn học, chắc chắn phải xử lý đúng đắn các mối liên hệ sống còn bên trong và bên ngoài văn học, giữa văn học và cuộc sống, văn và đời, cá nhân và cộng đồng, người viết và người đọc, sáng tác và tiếp nhận, truyền thống và cách tân, nội dung và hình thức v.v…

1.1.3 Phong cách báo chí

Báo in là một trong những loại hình của báo chí, là phương tiện truyền thông cổ điển và quan trọng của đời sống xã hội Báo in còn được hiểu là những ấn phẩm xuất bản định kỳ, đăng tải các sự kiện vấn đề thời sự, phát hành rộng rãi nhằm phục vụ công chúng - nhóm đối tượng nào đó với mục đích nhất định Hay hiểu một cách đơn giản nhất, “Báo in là một loại hình báo chí, chuyển tải nội dung các vấn đề, sự kiện bằng văn bản, chữ viết, ký tự,

hình ảnh thông qua trang giấy cung cấp thông tin cho độc giả” Báo in bao gồm báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn (theo Luật báo chí) Báo in chuyển tải nội dung thông tin thông qua văn bản bao gồm chữ in, hình vẽ, tranh ảnh, sơ đồ, biểu đồ… Đây cũng là thế mạnh mà không loại hình báo chí nào có thể so sánh được với báo in Và nó là điều kiện để cho báo in tồn tại và phát triển Chính vì khả năng phát tán thông tin chưa cao mà báo in đang tận dụng triệt để lợi thế này nhằm giữ chân độc giả

Sự tồn tại lâu dài của một tác phẩm báo chí đó là sự kết hợp hoàn hảo giữa nội dung và nghệ thuật Một tác phẩm báo chí hay phải có phong cách viết chặt chẽ, biện luận sắc sảo, phân tích rõ ngọn nguồn của sự kiện vấn đề,

từ những nguyên nhân chủ quan đến khách quan để lý giải cho 5W (What,

Where, When, Who, Why) và một H (How) Thêm vào đó ngôn từ chọn lọc và

gây ấn tượng Từ một thông tin đơn lẻ có thể phân tích cách viết nhằm có một bài xã luận, bình luận

Nhiều bài báo của Hồ Chí Minh đến nay vẫn tồn tại nguyên vẹn giá trị của nó Đó chính là phong cách viết biện luận sắc sảo của chủ tịch Hồ Chí Minh, người luôn đi sâu vào phân tích vấn đề, giải quyết vấn đề một cách có căn cứ Đối với báo in, khi người ta đọc tác phẩm, với sự phân tích, bình luận qua phong cách viết của tác giả sẽ giúp công chúng hiểu rõ được vấn đề, từ đó định hướng cho độc giả những phán đoán, suy nghĩ đúng đắn về vấn đề, sự kiện Vì vậy, để có được một bài báo in hay, đầy đủ, súc tích, có biện luận sắc sảo, bản thân tác giả phải là người am hiểu về cuộc sống và nắm rõ được sự kiện vấn đề thì mới phản ánh được một cách khách quan như thế Chính tác giả bài viết cũng là người có năng lực về phân tích, bình luận và sử dụng ngôn từ sao cho phù hợp với vẫn đề và lĩnh vực Đồng thời, tác giả luôn là người biết lựa chọn vấn đề và khía cạnh, góc độ để phản ánh, bình luận Một tác phẩm hay

và có giá trị bên vững thì trước hết tác phẩm báo chí phải phản ánh được hết

mực chân thực nhất và hoàn thiện nhất bức tranh xã hội của một thời và chân dung của những số phận và tính cách khác nhau Không cần đến những tô điểm màu sắc mà sự thực điển hình, trần trụi từ cội nguồn, từ cuộc sống… Qua những luận điểm trên, ta có thể rút ra kinh nghiệm rằng để có một bài báo nói chung và một bài phân tích, bình luận trên báo in nói riêng đòi hỏi mỗi một nhà báo, tác giả cần có cách viết nhạy bén trong thu thập thông tin, linh hoạt và tinh tường trong quan sát và lựa chọn vấn đề để phản ánh Và sự sáng tạo trong tác phẩm báo chí là hết sức quan trọng, đó là cả một vấn đề mà mỗi tác giả phải tích lũy và trau dồi không ngừng

1.1.4 Phong cách chính luận báo chí

Chính luận là một thể loại báo chí, có nội dung phản ánh các vấn đề có tính thời sự về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, tư tưởng… Cố nhà báo Hoàng Tùng – cây bút viết chính luận báo chí tên tuổi của báo chí nước ta

nhấn mạnh rằng, “chính luận là hướng dẫn tư tưởng, suy nghĩ, phân tích tình

hình, sự kiện trên một dòng biến đổi, phát triển không ngừng Người viết luận phải nắm được đường lối chính sách, lý luận, am hiểu sâu công việc, phải truyền sức sống vào những điều mình cho là nguyên lý” [3]

Tuy nhiên phải nhìn nhận rằng, cách hiểu về chính luận hiện nay vẫn

chưa thật sự thống nhất ý kiến PGS.TS Lê Xuân Thại cho rằng: “Chính luận

là loại văn bản trình bày ý kiến về những vấn đề thời sự nóng hổi trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội Chức năng của chính luận là thông tin, tuyên truyền cổ động Tuyên truyền và cổ động là tác động vào trí tuệ, tình cảm của người đọc, người nghe để mọi người hiểu, tin và làm theo” [47]

Bên cạnh đó, tài liệu của Thư viện tư liệu Giáo dục Lâm Đồng lại cho

rằng: “Chính luận là khái niệm chỉ một phong cách ngôn ngữ văn bản nhằm

trình bày những quan điểm chính trị của một đảng phái, đoàn thể, những

tuyên bố, tuyên ngôn của các nguyên thủ quốc gia, những bài xã luận nêu rõ lập trường, quan điểm chính trị…” [50]

Chính vì vậy, quan niệm dưới đây được cho là “chuẩn mực” về khái niệm

chính luận báo chí: “Chính luận là một loại văn bản bàn luận đến các vấn đề

thời sự nóng hổi, bức xúc của đời sống xã hội thu hút sự quan tâm, theo dõi của đông đảo công chúng đồng thời hướng công chúng có suy nghĩ đúng, nhận thức đúng và hành động đúng”

Trong cuốn “Phong cách học và các phong cách chức năng tiếng Việt”,

tác giả Hữu Đạt viết rằng, phong cách chính luận là phong cách được dùng để bày tỏ thái độ, quan điểm của người viết (nói) về một vấn đề nào đó thuộc lĩnh vực chính trị, xã hội nhằm lôi kéo người đọc (nghe) về phía mình, hành động theo mình Cũng theo tác giả, mục đích của phong cách chính luận là tạo một loại văn bản có tác dụng lôi kéo được người tham gia giao tiếp Trước kết quả nghiên cứu phân chia phong cách chức năng tiếng Việt, đa phần đều đồng thuận coi phong cách chính luận độc lập trong hệ thống 5 phong cách chức

năng bao gồm: Phong cách khẩu ngữ, Phong cách văn chương, Phong

cáchkhoa học, Phong cách hành chính, Phong cách chính luận [12]

Phong cách chính luận thuyết phục người đọc bằng những luận điểm, luận

cứ vững chắc, đồng thời cũng sử dụng những yếu tố tạo hình làm tăng thêm sức thuyết phục Chính vì vậy mà trong một số văn bản chính luận ta có thể tìm thấy cái vẻ riêng của phong cách cá nhân từng tác giả Có người viết rắn rỏi, hùng hồn, có người viết trong sáng, chặt chẽ, có người viết sâu sắc, súc tích, có người viết giản dị, thấm thía Không phải người viết chính luận nào

cũng có phong cách Như vậy có thể khẳng định rằng, “phong cách chính

luận được dùng trong văn bản chính luận để bày tỏ chính kiến của tác giả về một vấn đề nào đó thuộc lĩnh vực chính trị, xã hội nhằm tạo dư luận xã hội và định hướng dư luận xã hội”

1.2 Thể loại tiểu phẩm báo chí

a) Khái niệm và lịch sử phát triển của thể loại tiểu phẩm:

Trong lịch sử báo chí thế giới, người ta ghi nhận tiểu phẩm xuất hiện từ hơn 200 năm trong thời gian diễn ra Cuộc cách mạng dân chủ tư sản Pháp lần thứ nhất – cuối thế kỷ 18 Tiểu phẩm (tiếng Pháp là Feuileton gốc ở từ Feuille – nghĩa là tờ giấy rời) lúc bấy giờ là những bài văn ngắn, có tính chất châm biếm, đăng trên những tờ phụ của số báo hoặc bên dưới dòng kẻ đậm ở cuối các tờ báo

Cũng như loại tác phẩm báo chí khác, tiểu phẩm ra đời do yêu cầu khách quan của xã hội Phẩm chất tiêu biểu tạo nên tính chiến đấu của tiểu phẩm chính là cái cười Khi mới ra đời, cái cười trong tiểu phẩm vạch mặt, lên án bản chất xấu xa, sự lạc hậu, thối nát của chế đội xã hội phong kiến đã mục ruỗng, suy tàn Về sau, cái cười trong tiểu phẩm nhằm vào cái cũ, cái xấu nói chung, kể cả những biểu hiện tiêu cực trong nội bộ nhân dân Cười là vũ khí của kẻ mạnh!

Nhiều nhà văn, nhà báo lớn có tư tưởng tiến bộ ở Châu Âu trước đây,

đã sử dụng tiểu phẩm trên diễn đàn báo chí công khai để châm biếm, giễu cợt, lên án sự thối nát, bất công của xã hội đương thời, những biểu hiện giả dối, lừa bịp để thực hiện những mục tiêu chính trị vụ lợi, ích kỷ Có thể thấy, từ C.Mac, Ph.Angghen đến V.I.Lenin – những nhà lãnh tụ vĩ đại của giai cấp công nhân thế giới, cũng đã sử dụng tiểu phẩm báo chí như một vũ khí sắc bén trong cuộc đấu tranh chống kẻ thù giai cấp

Trong các thể loại báo chí, tiểu phẩm được đánh giá là một thể loại tạo sức hấp dẫn, phong phú trong cách làm báo Vốn là một thể loại báo chí độc lập, được thể hiện bằng bút pháp châm biếm và đả kích, tiểu phẩm ngày càng chứng minh được vai trò vị trí của mình trong việc phản ánh xã hội Với

những đặc trưng riêng, tiểu phẩm đã đi sâu vào việc phê phán, đả kích châm biếm những thói hư tật xấu, tệ nạn xã hội

Tiểu phẩm là một thể loại nằm trong vùng giao thoa giữa văn học và báo chí Đó là thể loại kết hợp giữa những đặc điểm của văn học và những đặc trưng của báo chí dưới hình thức ngắn gọn mang đến cho người đọc cách cảm nhận nhẹ nhàng, sâu sắc và thâm thúy, thể hiện được tính chiến đấu của tác giả Trong báo chí, tiểu phẩm có dung lượng nhỏ và xuất hiện ít hơn so với các thể loại khác: tin tức, phóng sự, bình luận v.v Nhưng với sự ra đời

và phát triển của mình, tiểu phẩm ngày càng khẳng định vai trò là một loại vũ khí sắc bén, một phương tiện có tác dụng tự phê bình, góp phần giúp xã hội

phát triển tốt đẹp và tích cực hơn PGS.TS Dương Xuân Sơn cho rằng, “tiểu

phẩm là một thể loại báo chí ở nhóm chính luận – nghệ thuật, mang tính văn học, được diễn đạt bằng ngôn ngữ châm biếm, đả kích hoặc hài hước về một

sự kiện, sự việc, hiện tượng có thực, cụ thể hoặc khái quát, qua đó tác giả thể hiện quan điểm của mình về sự kiện, hiện tượng đó” [20] Với quan điểm này,

PGS.TS Dương Xuân Sơn đã xếp tiểu phẩm đứng độc lập trong hệ thống thể loại báo chí

Từ điển “Bách khoa toàn thư” Liên Xô năm 1987 lại định nghĩa: “Tiểu

phẩm là một bài báo ngắn mang tính văn học được thể hiện bằng bút pháp châm biếm, đả kích sự việc, sự kiện Thông qua đó tác giả thể hiện quan điểm của mình trước những sự kiện, sự việc xảy ra trong xã hội” Vì vậy, tiểu phẩm

có nghĩa là tác phẩm nhỏ, có ngôn từ ít nhưng có sự lựa chọn, chắt lọc tạo nên giá trị nội dung lớn Theo từ điển tiếng Việt năm 2002, tiểu phẩm được định

nghĩa là “một bài báo ngắn về một vấn đề thời sự có tính chất châm biếm” Một nghĩa khác: “Tiểu phẩm là một màn kịch nhỏ có tính châm biếm đả kích

hài hước”

Ở nước ta, do báo chí hình thành và phát triển chậm nên tiểu phẩm cũng

ra đời muộn hơn so với các nước phương Tây Vào những năm 20, tiểu phẩm

đã bắt đầu xuất hiện trên mặt báo, tuy không nhiều và chưa tạo được sự chú ý của dư luận xã hội Trên thực tế, có lẽ phải đến những năm 30 của thế kỷ XX, khi mà báo chí công khai phát triển rầm rộ thì tiểu phẩm mới thực sự khẳng định vai trò vị trí của mình là một thể loại báo chí có uy lực Đặc biệt trong thời

kỳ Mặt trận dân chủ (1936 – 1939), khi báo chí tiến bộ và cách mạng có điều kiện phát triển công khai, tiểu phẩm thực sự mới có đất để cắm rễ và nở rộ

Vào giai đoạn này, tác giả tiểu phẩm đã để lại nhiều dấu ấn đặc biệt sâu đậm trên mặt báo trong nước là Ngô Tất Tố (1892 – 1954) Có thể nói, các tiểu phẩm của Ngô Tất Tố làm thành một bộ biên niên sử của giai đoạn này, trong đó phản ánh đầy đủ những biến cố chính trị quan trọng, phơi bày bộ mặt thật sinh động và cụ thể của những kẻ thực dân tồi tệ, những tên quan trường phong kiến thối nát Sau đó, đầu những năm 20, Hồ Chí Minh dưới bút danh Nguyễn Ái Quốc đã viết một loạt tiểu phẩm bằng tiếng Pháp Trong giai đoạn mới, những thế hệ tiếp theo viết thành công ở thể loại tiểu phẩm phải kể đến các tác giả như: Vũ Quang Lưu, Hữu Thọ, Trần Đức Chính, Dương Huy, Trần Dĩ Hạ, Vũ Ba Lan…

b) Tiểu phẩm báo chí:

Là kiểu loại tiểu phẩm có bề dày lịch sử khá lâu cũng như có vị trí không kém phần quan trọng trong các thể loại báo chí, nhưng ở nước ta, việc nghiên cứu tiểu phẩm vẫn chưa phát triển mạnh Hiện vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu và đánh giá một cách đầy đủ về tiểu phẩm Các ý kiến về tiểu phẩm nằm rải rác ở một số tác phẩm nghiên cứu của những nhà nghiên cứu văn học, nhà nghiên cứu báo chí hoặc trong bài phát biểu của các nhà báo

có kinh nghiệm đăng tải trên các tờ báo, tạp chí

Từ góc độ báo chí, tiểu phẩm chỉ được sử dụng với tần suất dày đặc nhưng về mặt lý luận lại ít được xem xét và đánh giá Xích Điểu, với kinh

nghiệm của một nhà báo viết tiểu phẩm báo chí nhận xét như sau: “Là thể loại

vừa cho phép phát triển tính chất điển hình của văn học, vừa mang tính chất chân thật, khoa học và kịp thời của báo chí, tiểu phẩm vốn mang một tính chiến đấu cao, có khả năng vạch bản chất tàn bạo của kẻ thù một cách trực tiếp sâu cay, châm biếm làm cho người đọc vừa căm thù vừa khinh ghét cười vào mũi chúng” [28]

Như vậy, theo ý kiến của Xích Điểu, cả về nội dung và phương pháp thể hiện, tiểu phẩm đều mang những tính chất chiến đấu đặc trưng của tiểu phẩm báo chí Tính chất điển hình hóa của tiểu phẩm không được tạo nên do hư cấu

mà nó được hình thành theo quy luật sáng tạo của từng nhà báo, nghĩa là qua sự chọn lọc, phân tích khách quan những sự kiện, vấn đề có thực trong cuộc sống

để phản ánh trong tác phẩm trên cơ sở ưu tiên nội dung chính trị, tư tưởng Tất nhiên, mỗi thể loại tác phẩm báo chí ra đời đều tiếp thu những yếu tố tích cực, có lợi trong nền báo chí để làm tăng khả năng, thông tin hiệu quả của

nó Tiểu phẩm báo chí trong quá trình ra đời vận động cũng tiếp thu các yếu

tố, thủ pháp châm biếm, giễu cợt của văn học và văn hóa dân tộc

Hơn nữa, dù nhà văn hay nhà báo đều viết tiểu phẩm theo yêu cầu, “đơn đặt hàng” của báo chí nhưng hầu như, không có tiểu phẩm nào không được bắt đầu số phận của mình bằng sự có mặt trên mặt báo hay tạp chí Như vậy,

rõ ràng là không có lý do tồn tại ranh giới giữa “tiểu phẩm báo chí” và “tiểu phẩm văn học”, mà chỉ có một thể loại được gọi với những cái tên khác nhau như “tiểu phẩm”, “tiểu phẩm báo chí” hay “tiểu phẩm văn học” và tính chất, mức độ khả năng biểu hiện khác nhau của mỗi tiểu phẩm Vấn đề đặt ra là cần gọi tên thể loại này như thế nào cho hợp lý Căn cứ vào nội dung và hình thức thể hiện của các tiểu phẩm, căn cứ vào thực tế tiểu phẩm được công bố đến

với công chúng bằng hình thức đăng tải trên báo chí, do đó, thạc sĩ Trần Xuân

Thân đã đồng ý và thống nhất gọi tên “tiểu phẩm báo chí” là hợp lý bởi “ở

đây không có ý chia ra tiểu phẩm báo chí và tiểu phẩm văn học, mà mục đích

là nhận diện một thể loại đã, đang và sẽ song hành cùng các thể loại báo chí khác thực hiện chức năng chung của báo chí Nó xứng đáng được đứng vào hàng ngũ một trong các thể loại xung kích của báo chí” [45]

Tiểu phẩm báo chí cũng được coi là một thể loại độc lập nên cũng mang những đặc trưng cơ bản của báo chí như thông tin thời sự, chân thật, khách quan, chịu sự chi phối bởi tính khuynh hướng

c) Chất hài trong tiểu phẩm báo chí:

Chất hài trong tiểu phẩm thường biểu hiện tính chất kín đáo, thâm trầm không lộ liễu, khác cái châm biếm ở mức độ nhẹ nhàng, đùa vui, thiện ý Vì thế, chất hài trong các tiểu phẩm báo chí là biểu hiện sản phẩm trí tuệ, tài năng của tác giả Đặc trưng của hài hước trong tiểu phẩm bởi sự nhẹ nhàng, đùa vui, thiện

ý của tác giả, vạch ra những mâu thuẫn, tạo ra cái buồn cười, bất ngờ giúp công chúng nhận ra sự trớ trêu của tình huống, mỉm cười mà phân tích đúng sai

Chất hài thể hiện trong ba yếu tố sau:

- Bản chất mang tính hài hước của đối tượng mà ai cũng có thể dễ dàng cảm nhận được

- Sự cường điệu của những đường nét, kích thước và những liên hệ của chúng trong việc mô tả đối tượng

- Sự sắc bén, ý nhị, hóm hỉnh của người thể hiện nhằm làm tăng thêm hiệu quả của tiếng cười

Chủ đề tư tưởng của tiểu phẩm báo chí nhằm hướng vào sự cười nhạo cái xấu xa, lố bịch đối lập với lý tưởng xã hội hoặc chuẩn mực đạo đức Nhân vật

sự kiện, hiện tượng của hài kịch trong tiểu phẩm thường không có sự tương xứng với thực chất bên trong với danh nghĩa bên ngoài của mình nên đã trở

thành lố bịch Các tính cách trong hài kịch của tiểu phẩm thường được mô tả một cách đậm nét

Điểm nổi bật về phương diện nội dung của tiểu phẩm là ở tiếng cười thẩm

mỹ được tạo ra thông qua hàng loạt những thủ pháp được sử dụng một cách linh hoạt Trên cơ sở một nội dung có thật hoặc hư cấu, người viết tiểu phẩm tạo ra những hiện thực không bình thường nhằm tác động nhận thức, tình cảm của công chúng và tạo ra những phản xạ thẩm mỹ được hiển hiện trước hết bằng tiếng cười Vì vậy, tiếng cười chỉ là phương tiện để người viết tiểu phẩm đạt được những mục đích cao hơn như nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ Tiếng cười được coi là phương tiện thể hiện đặc trưng nhằm giúp cho tác giả thể hiện góc nhìn của mình trước đời sống, tạo cơ sở để đạt đến những mục đích cao hơn như đấu tranh hoặc phê phán

Xét về mặt tác phẩm, tiểu phẩm là một thể loại nằm trong miền giao thoa giữa báo chí và văn học, sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh để biểu đạt Cũng như các thể loại báo chí khác, tiểu phẩm phải đảm bảo tính khách quan, thời

sự và chân thực Đặc trưng nổi bật nhất tạo nên kênh giao tiếp chính là tính hài trong tiểu phẩm Với từng cách viết của các tác giả trên tinh thần hài hước thì tiểu phẩm hài sẽ mang những màu sắc đặc trừng khác nhau, ví dụ:

Theo “Bách khoa toàn thư” của Liên Xô năm 1987 thì tính trào phúng là một phương pháp nghệ thuật đặc biệt, tái tạo lại hiện thực, khám phá ra nó không xác đáng ở bên trong (khía cạnh nội dung) bằng các hình tượng đáng cười, đáng phê phán, chế nhạo (khía cạnh hình thức)

Trào phúng không chỉ là nét đặc biệt trong báo chí mà còn là một nguyên tắc phản ánh nghệ thuật trong đó các yếu tố của tiếng cười mỉa mai, châm biếm, phóng đại, khoa trương… được sử dụng để chế nhạo, chỉ trích, tố cáo, phản kháng… những cái tiêu cực, xấu xa, lỗi thời trong xã hội Trong tiểu phẩm báo chí, trào phúng gắn liền với phạm trù mỹ học Từ lâu, người ta cũng

đã quan tâm đến việc sắp xếp vị trí của trào phúng như một dạng của tính trữ tình ở khía cạnh bộc lộ quan niệm bên trong của con người

2 Sắc thái châm biếm

Châm biếm là một dạng đặc biệt trong sáng tác văn học, là dùng lời lẽ thâm thúy vạch trần bản chất của đối tượng, hiện tượng tiêu cực trong xã hội Đối tượng của tiếng cười là thói hư tật xấu, vì thế nổi bật lên là giọng đả kích, phủ định, tố cáo dẫn đến tiếng cười mang các sắc thái khác nhau Châm biếm thường gắn với lẽ phải, nhất là với phương diện xã hội, phần lớn các tác phẩm châm biếm là đả kịch những kẻ phản bội, đi ngược dòng lịch sử như các tác phẩm của Nguyễn Ái Quốc, Tú Mỡ, Thợ Rèn v.v…

Châm biếm có sự chứa đựng ẩn ý, ngụ ý khiến cho người thưởng thức thú vị mỗi khi phát hiện thêm một điều mới trong tiểu phẩm Đó là dư âm đầy lắng đọng trong lòng công chúng, một sức bền hiệu quả đặc biệt mà dần dần

đi vào tiềm thức, ý thức của công chúng và tạo nên những chiều sâu giúp công chúng nhận thức được nhiều tầng ý nghĩa ẩn sau mỗi tiếng cười

Trong văn châm biếm chứa đựng các ẩn ý khiến kẻ có “tật phải giật mình”, còn người đọc thì thích thú khi phát hiện ra khía cạnh mà tác giả có ngụ ý nói đến Đó như là hai ý tưởng gặp nhau, tạo nên một ấn tượng khó

quên Đối với công chúng, châm biếm hài hước nhiều khi có tác dụng giáo dục một cách nhẹ nhàng sâu xa mà không kém phần hiệu quả

Ở tiểu phẩm, sự châm biếm có sự kết hợp chặt chẽ với trào phúng và hài hước, hài kịch Tức là châm biếm luôn có sự chỉ trích một cách kín đáo hay thẳng thắn công khai qua lời lẽ, ngôn từ Khác với văn học, tiếu lâm – trào phúng trong tiểu phẩm báo chí mang đậm tính chất phản ánh thực tế hơn

và cái hài trong tiểu phẩm báo chí cũng có những khuôn khổ, cung bậc nhất định Từ sự đối ngược xung đột, trái khoáy trong cuộc sống đi vào tiểu phẩm báo chí trở thành những bi, hài kịch vừa tức vừa cười Để rồi qua những tiểu phẩm báo chí, người đọc suy nghĩ, dằn vặt và nhận biết được cốt lõi của cái xấu xa và đằng sau những điều nhỏ mọn là những điều lớn lao Đạt được điều này đòi hỏi tác giả phải thể hiện sự nghiêm khắc của mình và phải phân tích, bình luận vấn đề một cách thuyết phục, dựa trên hiện thực của đời sống để phản ánh

Do vậy, tính châm biếm trong tiểu phẩm càng có sức mạnh là vũ khí tấn công cái xấu, phê phán những tiêu cực bằng cách nói ngụ ý, hàm ngôn Ví dụ tiểu phẩm của Hồ Chí Minh, Ngô Tất Tố… đều là một thể loại châm biếm, tạo nên tiếng cười Bản thân cái cười có nhiều cung bậc, nhiều khía cạnh và nảy sinh nhiều điệu cười khác nhau, như dân gian vẫn nói: “36 điệu cười” nhằm chỉ sự phong phú, sinh động của cười Tuy nhiên trên thực tế, cái cười sinh động, phong phú hơn nhiều con số 36 Vậy châm biếm, hài hước còn có thể dùng các thủ thuật: so sánh, ẩn dụ, ví von… để tạo nên tiếng cười sảng khoái, sâu sắc và mang lại hiệu quả hơn

Trong hoàn cảnh thế giới chuyển từ đối đầu sang đối thoại, các nước và khu vực có sự hội nhập nhiều mặt thì châm biếm, châm chọc của tiểu phẩm thường không dẫn đến sự “thù hằn”, hay đối kháng mà thường mang quan điểm, tư tưởng sửa đổi, giáo dục để đi đến một xã hội giàu mạnh, công bằng

và văn minh Đó cũng là mục tiêu của báo chí cũng như các hệ thống hoạt động xã hội trong thời đại hiện nay của các dân tộc

3 Sắc thái đả kích

Tiểu phẩm báo chí còn được sử dụng để đả kích, phê phán và lên án gay gắt những hành vi xấu xa cũng như những hành động thù địch của kẻ thù, điểm mặt chỉ tên đối phương nhằm hạ gục đối thủ về mặt tinh thần Các nhà văn, nhà thơ thường có các tác phẩm có giá trị đả kích bọn thống trị tàn bạo

hà khắc, bọn xâm lược và bè lũ phản bội, phê phán và bài trừ thói hư tật xấu, những tư tưởng không chính thống, không lành mạnh trong xã hội

Trong tiểu phẩm báo chí, tính đả kích, hài hước được thể hiện bằng cái cười nghiêm khắc đối với cái xấu xa bị bóc trần khỏi vỏ bọc ngoài đẹp đẽ, tạo cho người đọc có thái độ đúng đắn với những tiêu cực, cái xấu và dễ dàng nhận diện được nó trong những cái tưởng như rất thường trong cuộc sống Viết tiểu phẩm cần có tính đả kích, có tính chiến đấu, tấn công mà mổ

xẻ, phơi bày một cách thẳng thắn, rõ ràng và thậm chí hơi… tàn nhẫn Đả kích không đơn giản chỉ là cho thỏa thuê sự tức giận, ức chế trước những cái bất công đang dần xuất hiện trong xã hội, mà còn nhằm triệt tận gốc cái xấu

bằng thái độ quyết liệt

1.3 Mối quan hệ giữa phong cách hài chính luận và thể loại tiểu phẩm

Ngày nay sự lựa chọn của bạn đọc càng đòi hỏi cao và tinh tế hơn, một tiểu phẩm báo chí viết khô cứng sẽ ít người đọc và lẽ dĩ nhiên nó chưa đạt

“chuẩn” với một bản tin Chúng ta có thể thấy tiểu phẩm của Hồ Chí Minh, Ngô Tất Tố… đều cùng là một thể loại châm biếm, tạo nên tiếng cười và bản thân tiếng cười có nhiều khía cạnh cũng như nảy sinh trong nhiều điều kiện cụ

thể khác nhau như tiếng cười biểu thị sự phản kháng, căm ghét v.v…

Yếu tố chính luận pha hài châm biếm, giễu cợt đã đem lại thành công cho người viết trong các cuộc bút chiến bởi tính chiến đấu của nó Chính vì

thế, tiểu phẩm là thể loại báo chí mang tính văn học, được diễn đạt bằng ngôn ngữ châm biếm, hoặc hài hước về một sự việc, sự vật cụ thể hoặc khái quát, qua đó tác giả thể hiện quan điểm của mình trước sự kiện, hiện tượng của đời sống xã hội

Trong mỗi tiểu phẩm, người viết đều sử dụng vũ khí là tiếng cười cũng như tạo phong cách riêng cho từng tác giả Việc tạo ra tiếng cười châm biếm trong tiểu phẩm báo chí là cả một nghệ thuật Ví dụ, như tiểu phẩm của đạo diễn

Lê Hoàng (bút danh là Lê Thị Liên Hoan) đã sáng tạo ra phong cách – “phỏng vấn giả tưởng” hay như tác giả Lý Sinh Sự đã tạo nên một phong cách độc đáo rất riêng – “hài chính luận” trong mỗi tiểu phẩm của mình Vì vậy thực chất mục đích của tính chất hài hước, châm biếm trong tiểu phẩm ở đây không phải viết ra chỉ để cười giải trí đơn thuần mà nó cười mang tính chiến đấu vì

sự phát triển lành mạnh của đất nước

Từ sự phân tích trên có thể kết luận: Tiểu phẩm báo chí là một thể loại châm biếm có tính chiến đấu cao, kết hợp sinh động giữa nội dung và phương pháp thể hiện của báo chí với các thủ pháp nghệ thuật văn học, sử dụng vũ khí

là tiếng cười, nhằm biểu thị thái độ với cái xấu của nội bộ xã hội và kẻ thù được phản ánh chân thật và vạch trần bản chất [28]

Với thế mạnh như vậy, thể loại tiểu phẩm này đã tạo nên cho một số tác giả những phong cách đặc thù và có “thương hiệu”, uy tín trong làng báo Tuy nhiên, sử dụng hiệu quả, thành công thể loại này không đơn giản, không phải ai cũng làm được Nó đòi hỏi tác giả phải có tư duy sắc bén trước các sự kiện của đời sống, nắm vững đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước, biết cách phát hiện vấn đề cũng như phân tích, lý giải vấn đề đó Tác phẩm hài chính luận phải thể hiện được quan điểm, chính kiến, tư tưởng của cá nhân tác giả song cũng là tiếng nói đông đảo của quần chúng nhân dân, của công lý và lẽ phải

Và cũng đúng như lời tác giả Lý Sinh Sự đã từng bộc bạch trong “Hãy

viết tiểu phẩm đi!”: “Tiểu phẩm báo chí ngày nay rất cần cho các tờ báo

muốn khẳng định “đẳng cấp” của mình và đáp ứng nhu cầu độc giả Người đọc ngày nay đã “no xôi chán chè” các loại thông tin chính trị - kinh tế - xã hội – văn hóa tổng hợp và thường là trùng lặp giữa các báo Tiểu phẩm là một chút thư giãn, một chút kích thích “tính chiến đấu của mọi công dân chống thói hư tật xấu ở đời, chống tiêu cực nói chung và xoáy mũi nhọn vào bọn tham nhũng Tiểu phẩm không phải và không cần “chói lọi” trên văn đàn hay báo chí” [24, tr 35]

Tiểu kết chương 1

Qua nghiên cứu lý luận chung về phong cách và tiểu phẩm báo chí cho thấy, khi nói đến phong cách hài chính luận trong báo chí là nói đến một khái niệm rộng, chỉ những đặc điểm riêng về nội dung và hính thức trong từng tác phẩm, từng lĩnh vực hoạt động sáng tạo khác nhau, mà ở đó dấu ấn cá nhân tác giả được thể hiện đậm nét

Và một trong những biểu hiện đặc thù của phong cách bái chí được thể hiện trong loại tiểu phẩm báo chí nhằm phản ánh các sự kiện thời sự bằng phương pháp biện luận, châm biếm hài hước để phê phán cái xấu, cái tiêu cực cũng như những mặt hạn chế trong xã hội Ngoài ra, tiểu phẩm hài chính luận cũng là một thể loại báo chí độc lập, đang được một số nhà báo sử dụng làm phương tiện thể hiện cùng với các thể loại báo chí khác góp phần làm tăng thêm tính hấp dẫn, đa dạng trong phong cách và phương pháp thể hiện Một trong những biểu hiện đặc thù của phong cách ngôn ngữ báo chí là được thể hiện ở tiểu phẩm báo chí hài chính luận nhằm phản ánh các sự kiện thời sự bằng phương pháp biện luận, châm biếm một cách đầy hài hước

Nếu xét về các chức năng báo chí thì tiểu phẩm hài chính luận nghiêng

về chức năng giáo dục và giải trí Góp mặt với các thể loại báo chí khác, tiểu phẩm hài chính luận đã làm cho đời sống báo chí linh hoạt, uyển chuyển và phong phú, thông tin đa dạng, nhiều chiều phù hợp với yêu cầu ngày càng cao của công chúng tiếp nhận thông tin Còn xét về mặt tác phẩm, tiểu phẩm hài chính luận là một thể loại nằm trong miền giao thoa giữa báo chí và văn học,

sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh để biểu đạt Cũng như các thể loại báo chí khác, tiểu phẩm hài báo chí phải đảm bảo tính khách quan, thời sự và chân thực Đặc trưng nổi bật nhất tạo nên kênh giao tiếp với công chúng chính là tính hài trong tiểu phẩm Trong tiểu phẩm hài chính luận thường có dạng đả kích, châm biếm, hài hước và tùy theo từng đối tượng phản ánh mà người viết

Lý Sinh Sự được coi là một trong số rất ít các nhà báo đã định hình rõ nét phong cách riêng của mình, đó là phong cách hài chính luận

CHƯƠNG 2 CÁCH TỔ CHỨC NỘI DUNG CHUYÊN MỤC “NÓI HAY ĐỪNG”

CỦA LÝ SINH SỰ 2.1 Vai trò và vị trí của chuyên mục “Nói hay đừng” trên Báo Lao Động

Với thế mạnh là một tờ nhật báo lớn – Lao Động (Cơ quan của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam – Tiếng nói của công nhân viên chức lao động Việt Nam), chuyên mục “Nói hay đừng” đã tạo được vị trí nhất định ngay từ khi xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1995 Từ đó đến nay, chuyên mục “Nói hay đừng” của Lý Sinh Sự vẫn duy trì đều đặn ở góc trang 2 của Báo Lao Động, với dung lượng khoảng 350 – 400 chữ Chuyên mục vừa là diễn đàn để trao đổi, thảo luận về những vấn đề nóng xã hội đồng thời thực hiện tốt các chức năng báo chí gồm: chức năng tư tưởng; tham gia quản lý và giám sát xã hội; phát triển văn hóa và giải trí v.v…

Lý Sinh Sự là một trong số ít những nhà báo kỳ cựu trong làng báo chí cách mạng Việt Nam đã hình thành nên một phong cách riêng gắn liền với thể loại hài chính luận Đặc trưng của phong cách viết hài chính luận Lý Sinh Sự biểu hiện ở hai đặc điểm chính là giàu chất trí tuệ và đậm chất văn chương Chất trí tuệ trong phong cách hài chính luận của Lý Sinh Sự thể hiện ở vốn kiến thức giàu có và hội tụ những giá trị văn hóa của tác phẩm Thông qua các tiểu phẩm của mình, độc giả không chỉ bắt gặp Lý Sinh Sự đơn thuần ở vị trí của một nhà báo Ông còn đóng vai trò của nhà địa lý, nhà lịch sử, nhà kinh tế học… nhằm cung cấp cho độc giả những thông tin chính xác và quý báu Cũng thông qua tiểu phẩm, độc giả còn được tiếp nhận những kiến thức văn hóa, xã hội, những phong tục tập quán đa dạng của từng vùng, miền trên cả nước

Con đường hình thành nên phong cách viết hài chính luận của Lý Sinh

Sự bao gồm nhiều yếu tố: lao động nghề nghiệp một cách nghiêm túc, ghi chép tích lũy tư liệu một cách cụ thể, cẩn thận và luôn cập nhật với cuộc sống

Có thể khẳng định, việc các tiểu phẩm hài chính luận mà Lý Sinh Sự muốn thông qua để nhằm phản ánh đến nhiều vấn đề đang nhức nhối của xã hội, đã tác động một cách tích cực đến nhận thức và hành vi của công chúng

Chính vì vậy, ở chương hai sẽ tập trung vào giải quyết một số vấn đề được đặt ra như: Những nội dung cơ bản được tác giả Lý Sinh Sự phản ánh trong chuyên mục “Nói hay đừng”; Tác động xã hội từ chuyên mục “Nói hay

đừng”; So sánh và đánh giá phong cách hài chính luận của tác giả trên Tạp chí

Làng Việt, Báo Nông thôn ngày nay và Báo Hải dương…

2.2 Những vấn đề chính luận trong chuyên mục “Nói hay đừng” từ góc nhìn hài hước của Lý Sinh Sự

Trước hết phải khẳng định rằng, mỗi tiểu phẩm trong “Nói hay đừng” là một thể loại thông tin gồm hai yếu tố nội dung và hình thức Mỗi bài viết chỉ chứa đựng một thông báo cốt lõi và duy nhất, vì vậy tác giả sẽ phải lựa chọn góc nhìn ưu tiên đối với hàng loạt sự kiện nhằm tìm ra cốt lõi của sự việc và

để trình bày tác phẩm một cách thích hợp nhất Góc nhìn này cũng được

PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái nhìn nhận, “nhà báo phải có giác quan nhạy

bén về thông tin, và ở bất cứ thời gian, không gian nào, nhà báo cũng có khả năng “ngửi” thấy thông tin,“nhìn” thấy ngay vài vấn đề có thể viết, phát hiện

“tứ” thông tin có thể thiết lập trong bài báo đó, thậm chí “tít” bài báo có thể được đặt ngay lập tức Tất nhiên, ngoài giác quan thông tin, nhà báo phải là người có khả năng (thậm chí là năng khiếu), diễn đạt bài viết của mình bằng một thứ ngôn ngữ báo chí trong sáng, để thông báo cho số đông người tiếp nhận thông tin, ai cũng có thể hiểu được thật giản dị và rõ ràng Những nhà báo chuyên nghiệp thường biểu hiện tính chuyên nghiệp bằng cách diễn đạt

thông báo cốt lõi trong văn bản truyền thông của mình, với một lối hành văn báo chí giản dị, trong sáng nhằm đạt tới yêu cầu: Một thông báo cho mỗi bài viết, một thông tin cho mỗi câu”

Khi nghiên cứu tiểu phẩm trong “Nói hay đừng” của Lý Sinh Sự, có thể thấy tùy theo từng góc độ tiếp cận thông tin, hình thức thể hiện không khác nhau nhiều, những vẫn truyền đạt đầy đủ thông báo cốt lõi (nội dung) và phong cách sử dụng ngôn ngữ (hình thức) trong tiểu phẩm

Việc lựa chọn chủ đề, đề tài khá quan trọng và thường phải mang tính thời

sự, theo sát thời cuộc Khảo sát các tiểu phẩm của nhà báo Lý Sinh Sự từ năm

2012 – 2013 đều thấy tác giả đa phần tập trung phản ánh hầu hết mọi lĩnh vực của văn hóa, kinh tế và đời sống xã hội Đó có thể là cá nhân, tập thể hay một

sự kiện, hiện tượng nổi bật trong cuộc sống, cảnh sắc đất nước và con người Việt Nam Những vấn đề “nổi cộm” thôi thúc báo chí không thể không đề cập đến tác động trực tiếp vào sự quan tâm của độc giả để cùng nhận thức thức và hành động đúng đắn trước vấn đề đặt ra Tác giả Lý Sinh Sự có cách nhìn nhận riêng biệt, độc đáo và thể hiện dưới góc độ hài hước nhưng cũng đầy ẩn ý, sâu

xa của một nhà báo có vốn sống kinh nghiệm dày dặn

Tuy nhiên, do đặc trưng của mỗi cơ quan báo chí khác nhau về tôn chỉ cũng như mục đích hoạt động, đối tượng phục vụ, nhất là về định kỳ xuất bản nên những vấn đề được khai thác ở mức độ, tần suất khác nhau Chuyên mục

“Nói hay đừng” xuất hiện đều đặn từng ngày trên trang 2 của một trong những tờ nhật báo lớn tại miền Bắc đó là Báo Lao Động (Cơ quan Tổng liên đoàn Việt Nam – Tiếng nói của công nhân viên chức lao động Việt Nam) Việc giữ chuyên mục “Nói hay đừng” đều đặn hàng ngày (7 bài/tuần) là điều kiện để tác giả “thỏa sức” đề cập, phản ánh những vấn đề thời sự đang sục sôi Có thể nói, “Nói hay đừng” là bức tranh đầy màu sắc thể hiện rõ nét ở

phạm vi hiện thực thuộc nhiều lĩnh vực, của đời sống xã hội hiện đại ngày nay

Với thế mạnh của một tờ nhật báo lớn như Lao Động (cơ quan của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam – Tiếng nói của công nhân viên chức lao động Việt Nam), chuyên mục “Nói hay đừng” được tác giả Lý Sinh Sự đề cập đến mọi vấn đề thời sự hằng ngày Cách lựa chọn mà Lý Sinh Sự phản ánh đều là những bất cập trong cuộc sống, trong đó ông đã chọn con đường lật mặt trái

để phê phán nhằm mục đích cuối cùng là bảo vệ cái đúng, vì sự tiến bộ của xã hội Vì vậy, chuyên mục “Nói hay đừng” như một bức tranh châm biếm đa màu sắc, phản ánh nhiều chiều ở mọi lĩnh vực trong cuộc sống hiện đại Ông thường xoáy vào các mảng đề tài nhiều bất cập như trong chính sách mới, trong quản lý, điều hành, văn hóa, đạo đức hay lối sống… Một số mảng đề tài chính mà chuyên mục “Nói hay đừng” của Lý Sinh Sự thường xuyên đề cập đến gồm:

2.2.1 Vấn đề chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước

Hơn 80 năm qua, kể từ khi thành lập đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập và rèn luyện là lực lượng duy nhất tổ chức vận động, lãnh đạo, đồng thời là người đi tiên phong, không sợ hy sinh gian khổ trong sự nghiệp cách mạng đấu tranh giành độc lập dân tộc, kháng chiến chống thực dân, đế quốc xâm lược Công cuộc đổi mới đất nước do Đảng khởi xướng, lãnh đạo hơn 27 năm qua tạo nên vị thế mới của Việt Nam trong cộng đồng quốc tế Vì lẽ đó, Đảng Cộng sản Việt Nam xác lập được vị trí lãnh đạo Nhà nước và xã hội thông qua uy tín của Đảng và niềm tin của nhân dân

Báo chí đóng vai trò là tai mắt của nhân dân, là tiếng nói thể hiện tâm tư nguyện vọng, chính bởi vậy một người nhà báo nhất thiết phải có sự nhạy bén, tư duy sáng suốt để nhìn nhận cũng như nói lên những bất cập trong vấn đề khá nhạy cảm này Thông qua tiểu phẩm “Nói hay đừng”, tác giả Lý Sinh Sự đã chỉ

ra những điều còn chưa tốt, chưa được và từ đây làm cơ sở thông tin phản hồi như một kênh trung gian để cùng Nhà nước và Nhân dân cùng điều chỉnh, thực hiện đúng chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước sao cho hợp lý

Ví dụ tác giả đã đề cập đến một số chủ trương của Chính phủ ban hành chỉ thị tiết kiệm, chống lãng phí, yêu cầu các cấp các ngành xử lý những bộ phận, đơn vị để xảy ra lãng phí Trong quản lý, sử dụng vốn và tài sản nhà nước tại DNNN, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các DN rà soát các quyết định đầu tư, góp vốn mở rộng kinh doanh phải phù hợp với ngành nghề kinh doanh chính của doanh nghiệp; không đầu tư dàn trải gây lãng phí, thất thoát vốn của Nhà nước; kiên quyết cắt giảm, loại bỏ các dự án kém hiệu quả, không

cần thiết, tuy nhiên “hay thì có hay, nhưng bây giờ vẫn phải hướng dẫn các

cấp làm cái gì trước, cái gì sau, không nên làm những cái lãng phí thì nghe

nó cứ thế nào ấy! Đúng là cầm tay chỉ… lãng phí!” (bác Lý luận bàn với gã

đài phường trong bài “Lại cầm tay chỉ… lãng phí” đăng trên báo Lao Động

số 174, ra ngày 31.7.2013)

Ở tiểu phẩm “Lập nghiêm với nhà báo” (báo Lao Động số 284, ngày

4.12.2012), tác giả nói về vấn đề Tỉnh Thừa Thiên - Huế vừa ban hành một văn bản quy định hoạt động báo chí, phóng viên phải có thẻ mới được hoạt động trên địa bàn tỉnh Nêu ra tiêu chuẩn được xét cấp thẻ nhà báo, ngoài các yêu cầu về trình độ chuyên môn và lý lịch nhân thân và các điều kiện khác, người làm báo “phải có thời gian công tác liên tục theo chế độ biên chế hoặc hợp đồng dài hạn tại cơ quan báo chí từ 3 năm trở lên Như vậy, với những phóng viên công tác tại cơ quan báo chí chưa đủ thời hạn 3 năm (chưa được cấp thẻ nhà báo) theo quy định này sẽ không được hoạt động nghiệp vụ báo chí tại địa bàn Thừa Thiên - Huế? Bên cạnh đó, quy định mới về người phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí của tỉnh Thừa Thiên - Huế cũng đã tạo thêm khó khăn cho các nhà báo tác nghiệp

Hay như tiểu phẩm “Tinh thần tối thượng” (báo Lao Động số 273, ngày

28.11.2012), tác giả tiếp tục “mổ xẻ” xung quanh những bất cập khi Chính phủ có ý kiến chưa phạt người đi xe không chính chủ Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ và đường sắt ban hành tạm thời chưa quy định xử phạt đối với hành vi không chuyển quyền sở hữu phương tiện (sang tên đổi chủ) Trước ý kiến về mức xử phạt vi phạm hành chính quá cao, Lý Sinh Sự có những ý kiến, quan điểm đầy sắc bén để chỉ ra những gì hợp và chưa hợp nhằm giúp Nghị định mới tiếp tục điều chỉnh lại để vừa đảm bảo tính răn đe vừa khả thi

2.2.2 Vấn đề kinh tế

Cùng với thế giới, giai đoạn năm 2012 – 2013 kinh tế Việt Nam nước ta vẫn còn đối mặt với nhiều khó khăn Nhìn chung sự tăng trưởng kinh tế chậm lại, thất nghiệp tăng cao, sức mua hạn chế, nợ công nhiều hơn Mục tiêu ngành kinh tế Việt Nam năm 2013 là tăng cường ổn định kinh tế vĩ mô; kiềm chế lạm phát ở mức thấp, tăng trưởng kinh tế cao hơn nhưng vẫn ở trong tình trạng dự báo không mấy khả quan so với năm trước Do đó, các phóng viên với vai trò trung gian đã đi sâu vào điều tra nhằm kịp thời phát hiện, biểu dương những tấm gương tốt, đấu tranh chống sự sai trái, chỉ ra những bất cập đúng lúc giúp các ngành, các cấp điều chỉnh kịp thời trong quá trình thực hiện chính sách Nhà báo Trần Đức Chính, dưới bút danh Lý Sinh Sự đã góp phần không nhỏ bằng những nhìn nhận sâu rộng về vấn đề kinh tế, có ảnh hưởng tích cực đến đời sống nhân dân Tác giả tập trung bám sát thực tiễn, phản ánh

về một vấn đề nào đó qua tiếng cười châm biếm vạch rõ những sai trái, yếu kém trong quản lý và của bộ phận trực tiếp lao động sản xuất trong đời sống kinh tế Tiểu phẩm “Nói hay đừng” cũng chỉ ra những bức xúc, nhanh nhạy khi phản ánh vấn đề thời sự kinh tế được đưa vào thảo luận lúc đó

Trong tiểu phẩm “Phát ngôn chuẩn” (báo Lao Động số 130, ngày

10.6.2013), tác giả Lý Sinh Sự thẳng thắn đề cập đến “một năm kinh tế buồn” Dưới sự suy thoái của nền kinh tế thế giới phần nào gây ảnh hưởng không nhỏ trong việc buôn bán giữa Việt Nam và các đối tác nước ngoài Đặc biệt xuất nhập khẩu gạo nước ta năm 2013 đã và đang đối mặt với nhiều khó khăn trước sức ép lớn từ những thị trường trọng điểm Cao trào là phía Trung Quốc liên tục “ép giá”, hủy hợp đồng nhập khẩu gạo Việt Nam Tuy nhiên điều nực cười ở đây, chính là bởi căn “bệnh thành tích”, muốn có kim ngạch buôn bán tăng cho đẹp các báo cáo hằng năm, các cơ quan chức năng xem nhẹ việc quản lý, tiếp tay cho các doanh nghiệp ham rẻ nhập nhiều thứ hàng hóa độc hại của Trung Quốc vào bán cho dân ta? Tác giả đã dí dỏm bình luận

rằng, “vậy thì anh em ta nên thận trọng, phát ngôn cho chuẩn là: Đề phòng có

độc, như “hút thuốc là có thể ung thư” thôi!”

Còn tiểu phẩm “Có điện mà không sáng” (báo Lao Động số 104, ngày

10.5.2013) đánh giá mức bình quân thu nhập của người dân Việt Nam nhân thông tin về ông chủ tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai nhận gần 3,5 tỉ đồng thù lao cho năm 2012 Sự bất hợp lý trong thời điểm kinh tế khó khăn như hiện nay được nhìn nhận rõ nét khi tác giả đưa lên “bàn cân” so sánh mức lương thưởng của một “ông chủ” với thu nhập của người dân ở khu tái định cư Cửa Đại khoảng 4,2 triệu/người/năm Bình luận một cách đầy hài hước nhưng không kém phần thâm thúy, Lý Sinh Sự kết thúc ở đoạn cuối tiểu phẩm như

sau: “…Chúng ta phát triển kinh tế để nâng cao đời sống toàn xã hội Mấy

trăm nghìn một tháng con cái đi học vẫn bữa cơm không thịt và người dân ở vùng thuỷ điện chẳng nhẽ lại như câu ví von từ ngày xửa ngày xưa: Ngồi dưới chân cột đèn mà không thấy sáng!”