Động thái của nhà nước - dân tộc và triển vọng quan hệ giữa các nhà nước - dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa

khác, nhiều học giả cũng cho rằng, cùng với toàn cầu hóa, vai trò của nhà nước – dân tộc cũng mất đi, hoặc suy giảm hoặc biến dạng thành những hình thái khác, chủ quyền quốc gia cũng khô

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-٭٭٭٭٭ ٭٭٭٭ -

TRẦN THỊ HUYỀN

ĐỘNG THÁI CỦA NHÀ NƯỚC - DÂN TỘC

VÀ TRIỂN VỌNG QUAN HỆ GIỮA CÁC NHÀ NƯỚC

- DÂN TỘC TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA

LUẬN VĂN THẠC SỸ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành : Triết học

Mã số : 602280

Giáo viên hướng dẫn: TS ĐỖ MINH HỢP

HÀ NỘI - 2009

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU……… 1 NỘI DUNG……… 11 CHƯƠNG 1 ĐỘNG THÁI CỦA NHÀ NƯỚC - DÂN TỘC TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU

1.2 Vai trò của nhà nước – dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa văn hóa

………32

1.2.1 Toàn cầu hóa văn hóa và những vấn đề nảy sinh……… 32 1.2.2 Vai trò của nhà nước – dân tộc trong việc giữ vững bản sắc văn hóa dân tộc………42

CHƯƠNG 2 TRIỂN VỌNG QUAN HỆ GIỮA CÁC NHÀ NƯỚC – DÂN TỘC TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA

……….48

2.1 Xu hướng đối đầu giữa các nền văn minh………51

2.1.1 Đặc điểm và nguyên nhân xung đột giữa các nhà nước - dân tộc trong thời đại toàn cầu hóa………51

2.1.2 Nhân tố phản kháng lại xu hướng xung đột giữa các nhà nước dân tộc………55

2.2 Xây dựng văn hoá hoà bình với tư cách là cơ sở tương lai của quan hệ giữa các nhà nước - dân tộc và giữa các nền văn minh………

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Toàn cầu hóa là một quá trình mang tính khách quan của thời đại, đã, đang có ảnh hưởng và tác động không nhỏ đến những lĩnh vực mà nó lướt qua trên thế giới này Quá trình này đang chi phối vận mệnh không chỉ của mỗi cá nhân, mà của cả quốc gia, dân tộc, châu lục, cho đến toàn thể nhân loại Đúng như N.Rosneau đã nhận xét: “… trong khi người ta vẫn chưa hình dung về những đổi thay ấy đến nơi đến chốn, thì hơi thở của chúng đã bao trùm khắp nơi, giăng mắc khắp các nước, xuyên thấu vào từng bước đi của đời sống, thẩm lậu vào mọi giai tầng trong xã hội – tóm lại là ngấm sâu vào tất cả các yếu tố cấu thành nên đời sống toàn cầu Những biến động như vậy đang làm cho cái trật tự mà trên đó vốn trụ vững các quan niệm về gia đình, cộng đồng, đất nước và thế giới nói chung trở nên mâu thuẫn và bất định” [48; 7,8] Các nhà nước – dân tộc mặc dù có lịch sử hình thành tương đối lâu dài (chính thức được đánh dấu sau hòa ước Westfalen 1684), song trong cơn lốc xoáy của toàn cầu hóa cũng không tránh khỏi bị ảnh hưởng dẫn đến những biến đổi nhất định Tuy nhiên, những biến đổi này thực sự thế nào: có thuần nhất, đơn tuyến hay không hay đa dạng và phong phú, làm nên những

xu hướng khác nhau của cùng một đối tượng? Có rất nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề này và nhìn chung chưa thống nhất, bởi trên thực tế, đối tượng cũng không hề vận động một cách thuần nhất, đơn hướng Vậy thì, trong bối cảnh ấy, nhà nước - dân tộc đang có những chuyển biến ra sao, vai trò của nó trong tương lai sẽ như thế nào? Liệu rằng cùng với toàn cầu hóa, nhà nước - dân tộc sẽ dần mất đi địa vị và vai trò vốn có trước kia của mình, nhường chỗ cho những thiết chế mang tính siêu dân tộc, thay thế nhà nước - dân tộc trong quá khứ để giải quyết những vấn đề chung của nhà nước, hay

nó vẫn giữ lại vai trò lịch sử trong kỉ nguyên mới và hoàn thành những chức

năng mới trong việc giải quyết những vấn đề sống còn do toàn cầu hóa làm nảy sinh?

Chúng ta chỉ nhận thấy một cách khái quát rằng, nhà nước - dân tộc thực sự đang có những biến đổi nhất định và sự biến đổi ấy đang đưa lại những hệ quả tương ứng trong xu hướng quan hệ giữa các nhà nước - dân tộc, giữa các nền văn minh trong kỉ nguyên mới Nó có thể tạo dựng một mối quan hệ hòa bình, hữu nghị và hợp tác giữa các quốc gia trong tương lai, song cũng có thể xung đột và chiến tranh Nguy cơ này không đơn thuần nằm trong dự báo, trong tưởng tượng, mà thực chất đang bộc lộ ra trong hiện thực

Sự xung đột không chỉ diễn ra giữa các quốc gia, các nền văn hóa, văn minh

mà hơn thế, còn là các cuộc xung đột sắc tộc nằm trong lòng một quốc gia – dân tộc

Vấn đề ở chỗ, cái gì đã làm nên những xu hướng nêu trên? Phải chăng

là các nguyên nhân kinh tế, chính trị hay vấn đề tài nguyên mà các học giả đã từng lý giải bao lâu nay hay còn có một nguyên nhân nào khác mà chúng ta chưa thực sự chú ý đến và chính nó mới là nguyên nhân thực sự cho những xung đột trong kỉ nguyên này? Sự hoài nghi này hẳn không phải không có cơ

sở khi mà trong cuốn sách “Sự đụng độ giữa các nền văn minh”, S.Huntington đã dự báo rằng “sự đụng độ giữa các nền văn minh sẽ trở thành nhân tố chi phối chính trị thế giới, ranh giới giữa các nền văn minh sẽ là chiến tuyến cho tương lai”[39; 3] Ta chưa vội bàn về tính đúng đắn của dự báo này, nhưng rõ ràng nó khiến chúng ta phải suy ngẫm Phải chăng văn hóa

là một nhân tố to lớn tiềm ẩn nguy cơ xung đột bên cạnh những nguyên nhân khác? Liệu rằng chúng ta có thể chờ đợi và hy vọng một giải pháp nào cho vấn đề xung đột hay hòa bình từ chính nhân tố này? Văn hóa nổi lên như một nhân tố nổi bật trong kỉ nguyên mới, nó có thể là nhân tố gây xung đột song phải chăng chính nó là nhân tố tích cực thúc đẩy hòa bình Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa, văn hóa đang đứng trước nguy cơ mất bản sắc, thậm chí bị

đồng hóa bởi những nền văn hóa lớn, những siêu cường về kinh tế, tài chính

và quân sự Để giải quyết vấn đề trên, nhà nước - dân tộc sẽ đóng vai trò gì trong việc giữ vững bản sắc văn hóa, tránh mọi nguy cơ đồng hóa, nhất thể hóa về văn hóa Vì vậy, nghiên cứu động thái của các nhà nước – dân tộc và quan hệ giữa chúng trở nên cần thiết trong bối cảnh mới hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu

Nhà nước – dân tộc là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học cũng như được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm Tuy nhiên, xét dưới góc độ các xu hướng vận động cũng như triển vọng quan hệ giữa các nhà nước – dân tộc thì chưa có nhiều nghiên cứu của các học giả trong nước Còn với các học giả nước ngoài, vấn đề này chỉ thực sự được bàn đến nhiều trong thời gian gần đây (tập trung từ sau năm 2000)

Dự báo về xu hướng vận động của thế giới – mà hạt nhân là các nhà nước - dân tộc, nhiều nhà khoa học nhận định rằng, thế kỷ XXI tồn tại một xu hướng nổi bật, đó là sự phát triển đơn cực hay đa cực của thế giới

Cùng với xu hướng đơn cực Mỹ đang có tham vọng là chủ nhân của thế giới đó J.Bzedinsky thừa nhận rằng, sự tập trung quyền lực vào tay một quốc gia ngày càng đặc trưng cho nền chính trị thế giới Do vậy, Mỹ không những là siêu cường đầu tiên mà còn là siêu cường duy nhất và cuối cùng trên

thế giới Trong bài “Sự hình thành trật tự thế giới mới” S.Kortunov cũng

khẳng định thêm cho điều này: sau năm 2001, trật tự thế giới cũ đã sụp đổ, chưa kể đến sự sụp đổ của hệ thống lưỡng cực trong chiến tranh lạnh vào đầu thập kỉ 90 và hệ thống mới đang được thiết lập cũng đã sụp đổ quá nhanh Thế giới đang hình thành hai xu hướng đối lập: đơn cực hay đa cực? Nếu đó

là thế giới một cực, thì đó là sự thống trị hoàn toàn của nước Mỹ, còn nếu đó

là đa cực, thì nó sẽ là sự chia sẻ quyền lực giữa nhiều cường quốc có tiềm lực

về kinh tế, tài chính, quân sự trên thế giới Không chỉ vậy, sự phát triển đơn hướng và đơn cực này không đơn thuần thể hiện trong các lĩnh vực kinh tế,

quân sự nêu trên, mà hơn thế đó là sự nổi lên của một nền văn minh, một nền văn hóa mang tính toàn cầu, nói cách khác, đó là tính đơn hướng trong sự

phát triển của văn hóa N.N.Fedotova trong bài “Liệu có thể có một nền văn hóa thế giới”; Thêm nữa, Anatoli Utkin trong bài “Cơ cấu địa- chính trị của thế kỷ XXI” cũng khẳng định xu hướng này khi cho rằng, một trong năm xu

hướng đang đưa cộng đồng đến một trạng thái mới, trong đó có yếu tố sự thiết định của trạng thái đơn cực Đồng thời họ cũng khẳng định rằng cơ sở của tính đơn cực là sức mạnh của Mỹ

Tuy nhiên, khát vọng bá quyền đó thực sự không phản ánh những chuyển biến thật sự đang diễn ra và các xu hướng mới trong không gian chính trị toàn cầu Sau một vài thế kỷ giữ địa vị thủ lĩnh, nền văn minh phương Tây không đảm nhận được vai trò thủ lĩnh của mình, thậm chí nó còn làm tăng hố ngăn cách giữa các nước giầu và các nước nghèo, đẩy nhân loại đến hai cuộc thế chiến thảm khốc Nhiều dự báo cho rằng, sự thống trị của nền văn minh phương Tây đang biến mất và ngày càng chuyển dần sang phương Đông, bởi

nhiều quốc gia Châu Á đang thực sự trỗi dậy Trong Các bài viết, như “Phải chăng Mỹ đang mất ưu thế? Đổi mới trong thế giới toàn cầu hóa” của Adam Segal và “Sự di chuyển quyền lực toàn cầu đang hình thành Phải chăng Mỹ

đã sẵn sàng” của James F.Hoge đã góp phần khẳng định nhận định trên của

các nhà nghiên cứu nổi tiếng về văn minh là P.Sorokin và A.Toynbee

Trong bối cảnh nêu trên, cơ cấu quyền lực của nhà nước cũng đang có

sự biến đổi to lớn Xét theo chiều dọc, cơ cấu quyền lực đang dần chuyển dịch lên trên cho các tổ chức toàn cầu và các liên minh văn minh, hoặc chuyển dịch xuống dưới cho các cơ cấu thị chính Khái quát các công trình nghiên cứu của các học giả về động thái của nhà nước - dân tộc; chúng ta có thể tạm chia hai xu hướng cơ bản như sau: một mặt, xu hướng đề cao vai trò của nhà nước – dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa mặc dù nó cũng có những thay đổi và chuyển biến nhất định về vai trò, nội dung, đặc điểm, v.v Mặt

khác, nhiều học giả cũng cho rằng, cùng với toàn cầu hóa, vai trò của nhà nước – dân tộc cũng mất đi, hoặc suy giảm hoặc biến dạng thành những hình thái khác, chủ quyền quốc gia cũng không còn thiêng liêng và bất khả xâm phạm như trước đây, bởi cùng với toàn cầu hóa, các đường biên giới quốc gia trở nên mềm đi và bị đục thủng bởi những dòng lưu thông về vốn, khoa học, công nghệ, nhân công, v.v

Với xu hướng cho rằng, trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhà nước dân tộc thực sự không còn ý nghĩa, nhường chỗ cho những thiết chế toàn cầu, thiết chế “siêu dân tộc” đảm nhiệm vai trò của một chính phủ toàn cầu Trong bài

viết “Trường hợp chủ quyền chia sẻ”, Stephen D.Krasner, cho rằng, cần phải

có một tổ chức nào đó, có thể là Liên hiệp Quốc, NGO, WTO, WB, v.v đứng lên đại diện cho các nhà nước - dân tộc bằng cách mỗi quốc gia đó chia

sẻ quyền lực, tự hạn chế quyền lực của mình nhờ tuân thủ theo những quy định chung của tổ chức đó một cách tự nguyện Chủ quyền chia sẻ giúp cho

các thiết chế trở nên dân chủ hơn Trong bài “Sự thành lập nhà nước và nhà nước phi dân tộc”, Joel S.Migdal cho rằng: nhà nước - dân tộc vẫn tồn tại,

nhưng không theo đúng nghĩa khởi thủy của nó, nếu trước đây nhà nước gắn liền với vấn đề chủ quyền và chủ quyền là thiêng liêng và bất di bất dịch, thì ngày nay chủ quyền là một khái niệm khó nắm bắt Điều đó có nghĩa là vai trò của nhà nước thực sự suy giảm trong bối cảnh toàn cầu hóa Trong khi đó, nhờ đường biên giới ấy mà cộng đồng mới được khu biệt và được định danh bằng thuật ngữ dân tộc Đồng thời, xu thế toàn cầu hóa cùng với việc thành lập các thiết chế nhà nước ở phạm vi rộng hơn không đi liền với chủ quyền quốc gia đã được định hình, thí dụ, chủ quyền ở EU là chủ quyền đóng góp

và nhà nước không phải là nhà nước - dân tộc mà là nhà nước - phi dân tộc

Trong bài “Sự khủng hoảng của toàn cầu hóa” J.K.GalBraith viết rằng, cuộc

thử nghiệm theo thuyết tự do mới trong kinh tế đã thất bại, sự đồng thuận Washington, biểu tượng của niềm tin vào toàn cầu hóa đã sụp đổ Đó là

khuynh hướng tin tưởng tuyệt đối vào sự hoạt động của thị trường mà không cần sự quản lý của nhà nước, gạt vai trò của nhà nước ra bên ngoài nền kinh

tế Trong “Toàn cầu hóa kinh tế và các thiết chế lãnh đạo toàn cầu” của

Keith Griffin cho rằng, toàn cầu hóa đang làm suy yếu ý nghĩa của chủ quyền quốc gia Trong khi đó, hiện nay, chúng ta đang sở hữu một nền kinh tế toàn cầu, nhưng lại thiếu những thiết chế cần thiết cho một chính thể toàn cầu Xét

về lâu dài, chúng ta không thể chấp nhận hoạt động đơn phương của một quốc gia là bá chủ của tương lai Do đó, cần bàn đến những thiết chế lãnh đạo toàn cầu Nhưng sự chuyển dịch đó có thể đưa đến sự hình thành nhà nước toàn cầu cùng với sự tập trung quyền lực vào nó hay không? Thêm vào đó, cộng với xu hướng đơn cực đang nổi lên trong giai đoạn hiện nay, sự hình thành một nhà nước toàn cầu vô tình tạo cơ hội cho sự thống trị của một siêu cường trên thế giới và, điều đó sẽ đe dọa sự ổn định của nhân loại

Tuy nhiên, bên cạnh luận điểm về sự phát triển đơn cực của thế giới, có rất nhiều người bày tỏ sự lạc quan, tin tưởng của mình vào một phương án khác, khi họ chứng minh xu hướng đơn cực là không thể và không khả thi

Đó là những luận cứ như: sự vươn lên mạnh mẽ của nhiều cường quốc khác trên thế giới đối chọi với Mỹ, Mỹ không thể đơn phương đủ sức giải quyết các vấn đề toàn cầu, Mỹ đang gặp phải sự phản kháng của chính người dân

Mỹ, cũng như của các quốc gia khác trên thế giới, v.v Tất cả những điều này hạn chế tham vọng bá quyền của Mỹ và dẫn tới kết luận về tính tất yếu của

thế giới đa cực Ta có thể thấy rõ điều này trong bài viết: “Tính tất yếu của thế giới đa cực” của Badzanov mặc dù không khẳng định rõ về tính tất yếu

của thế giới đa cực, nhưng nhiều nhà khoa học khác cũng không tán đồng với

xu hướng mang tính đơn cực đó, thí dụ A.Toffler cho rằng sự công khai xu hướng bá quyền của một quốc gia nào đó sẽ chỉ xuyên tạc thô thiển các sự kiện và thu hẹp đáng kể nhãn quan lịch sử Nhiều học giả khác như: Dugin, Platonov, Paranin, v.v., cũng bày tỏ quan điểm này khi coi sự hình thành một

chính phủ thế giới với sự thống trị của Mỹ là một điều nguy hiểm và không thể chấp nhận được với các nền văn minh khác Trật tự thế giới mới trong bối cảnh như vậy là một thảm họa và bất công Và, xu hướng phát triển hiện nay càng củng cố niềm tin của họ về mô hình thế giới đa cực, cùng với sự nổi lên của nhiều cường quốc và các nền văn minh khác ngoài phương Tây Cuộc đấu tranh giữa hai mô hình trên thực chất là cuộc đấu tranh giữa nền văn minh công nghiệp và nền văn minh hậu công nghiệp

Sở dĩ xác định xu hướng, cũng như mô hình phát triển trong tương lai của thế giới là quan trọng bởi nó liên quan trực tiếp tới vấn đề triển vọng quan hệ giữa các nhà nước - dân tộc trong tương lai Việc xác định các mô hình dẫn tới những dự báo tương ứng cho vấn đề trên của nhân loại Do đó,

dự báo về triển vọng quan hệ của các nhà nước - dân tộc được rất nhiều các học giả quan tâm Tựu chung lại, có hai kịch bản cho vấn đề nêu trên là: sự hình thành trật tự thế giới mới có thể đưa các quốc gia đến xu thế hòa bình ổn định, song cũng có thể đưa đến một kết cục bi quan là chiến tranh và xung đột không chỉ diễn ra trong nội bộ các dân tộc, các nền văn minh, các tôn giáo

mà còn trên quy mô toàn cầu Trong bài viết “Chiến tranh trong trật tự quốc

tế mới” dựa trên sự tổng thuật 4 cuốn sách của 4 tác giả, Michael clarke đã

đưa ra kết luận rằng, ngày nay thế giới phương Tây đang gặp phải những vấn

đề nhất định Kỉ nguyên hiện đại được đặc trưng bởi chiến tranh và nguy cơ chiến tranh, đó là cuộc tranh giành giữa các quốc gia đủ sức hùng mạnh và

giầu có, v.v Trong bài viết “Địa lý học mới về xung đột”, tác giả trên cũng

khẳng định rằng, kỉ nguyên của những xung đột, tranh giành tài nguyên vẫn chưa chấm dứt Các cuộc xung đột xung quanh các nguồn tài nguyên Các tác giả khác cũng khẳng định không những xung đột ngoài biên giới quốc gia,

mà cả nội chiến, xung đột sắc tộc và tôn giáo vẫn đang hàng ngày hàng giờ

âm ỉ cháy Trong bài viết “Tôn giáo và xung đột sắc tộc – theo lý thuyết” của

James.Kurth khẳng định rằng, xung đột sắc tộc là một đặc điểm không thể

bác bỏ được trong môi trường chính trị - xã hội hiện nay Đồng thời ông cũng

vạch ra những xung đột và phương thuốc chữa trị cho nó Trong bài “Cuộc nội chiến giữa các nền văn minh” D.Dragunskij coi đó thực chất là xung đột

giữa các hệ giá trị, các hình mẫu thế giới, các bản sắc văn hóa,v.v cùng với

sự xuất hiện của mạng internet toàn cầu, hay gần nhất là dự báo của S Huntington về sự đụng độ giữa các nền văn minh, trong đó điển hình là 7 nền văn minh lớn trên thế giới,v.v

Bên cạnh những dự báo về nguy cơ chiến tranh, xung đột, vẫn tồn tại những tư tưởng hết sức lạc quan, tin tưởng vào tương lai tươi sáng của nhân loại sau những màn mây mù bao phủ Và, hơn thế, những học giả, những chính khách, nhiều tổ chức trên thế giới đang làm tất cả và nỗ lực hết sức vì một tương lai tươi sáng của nhân loại Họ đang và sẽ tìm kiếm những mô hình trong đó sự tác động qua lại có hiệu quả giữa các nước và các khu vực khác nhau, thay thế cho những liên hệ tạo nên nguy cơ cũng như hiểm họa của sự đụng độ giữa các nền văn minh – gọi đó là sự đối thoại giữa các nền văn minh Điều này đã được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tuyên bố và lấy năm 2001 là năm đối thoại giữa các nền văn minh, Tổ chức Giáo dục, Khoa học, Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) cũng đã xác định vấn đề này là mục tiêu chiến lược của thời kỳ 2002 -2007

Như vậy có thể thấy, cùng với quá trình toàn cầu hóa thế giới đang có những bước chuyển to lớn Những bước chuyển đó đã và đang được phản ánh ngày một đầy đủ trong các nghiên cứu của các học giả trên thế giới Để nhìn nhận rõ hơn về vấn đề “nóng bỏng” này, nhất thiết cần có sự nghiên cứu bài bản và công phu Bước đầu, trong phạm vi của một luận văn thạc sỹ, chúng tôi cố gắng khái quát những xu hướng chuyển biến cơ bản nêu trên của thế giới, trong đó hạt nhân trung tâm là các nhà nước - dân tộc

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích: Làm rõ động thái của các nhà nước dân tộc, cũng như

triển vọng quan hệ giữa các nhà nước này trong bối cảnh toàn cầu hóa văn hoá

- Nhiệm vụ:

- Phân tích những biến đổi của nhà nước dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa nói chung và toàn cầu hoá văn hóa nói riêng qua đó khẳng định vai trò của nhà nước dân tộc trong viêc giữ lại bản sắc văn hóa cho mỗi dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa văn hóa

- Khái quát nguy cơ chiến tranh, xung đột và những nhân tố thúc đẩy, cũng như chống lại xu hướng trên trong bối cảnh toàn cầu hóa

- Nêu rõ triển vọng hòa bình, hợp tác, cũng như những giải pháp cho việc chung sống hòa bình giữa các nền văn hóa, văn minh trong bối cảnh toàn cầu hóa

4 Cơ sở lý luận và phương pháp luận

- Cơ sở lý luận: luận văn sử dụng những nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử

- Phương pháp luận: Phân tích, lôgic – lịch sử, hệ thống – cấu trúc

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: các nghiên cứu về động thái của nhà nước - dân tộc và quan hệ quốc tế

- Phạm vi nghiên cứu: nghiên cứu đối tượng trong bối cảnh toàn cầu hóa

6 Đóng góp của luận văn

- Góp phần làm rõ những biến đổi của các nhà nước – dân tộc, đặc biệt

là vai trò của nhà nước trong việc giải quyết những vấn đề mới nảy sinh do quá trình toàn cầu hóa đem lại, qua đó phân tích triển vọng trong quan hệ của các nhà nước – dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo luận văn gồm hai chương và 4 tiết

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 ĐỘNG THÁI CỦA NHÀ NƯỚC - DÂN TỘC

TRONG BỐI CẢNH TOÀN CẦU HÓA 1.1 Động thái của nhà nước - dân tộc và những chuyển biến chính trị mang tính toàn cầu

Quá trình toàn cầu hoá làm chuyển biến triệt để các nhà nước - dân tộc Những biến đổi này, một mặt, phản ánh những động thái mang tính khách quan do tác động của bối cảnh thế giới, nhưng thực chất ẩn chứa đằng sau những chuyển biến đó là thái độ, cũng như cách thức hành xử của các nhà cầm quyền, đặc biệt là các nhà cầm quyền của các siêu cường trên thế giới Điều đó tạo ra động thái của các nhà nước - dân tộc trong bối cảnh mới Bàn về động thái có nghĩa là bàn về trạng thái biến đổi, biến động Trong trường hợp này, chúng ta bàn về những chuyển biến, biến đổi của nhà nước – dân tộc dưới tác động của toàn cầu hóa, đặc biệt là toàn cầu hóa văn hóa Cần phải nhấn mạnh điều này, vì văn hóa ngày càng đóng một vai trò quan trọng trong đời sống của loài người Văn hóa là một lĩnh vực chịu tác động mạnh mẽ của toàn cầu hóa Toàn cầu hóa văn hóa trở thành một bộ phận cấu thành của toàn cầu hóa nói chung Điều quan trọng hơn là văn hóa đóng vai trò là một trong những nhân tố đảm bảo sự hội nhập thành công, chủ động và qua đó là bảo vệ bản sắc văn hóa, chủ quyền dân tộc, chống lại nguy

cơ đồng hóa văn hóa, lệ thuộc văn hóa Nhìn từ góc độ này, chúng ta thấy rõ cần phải nghiên cứu động thái của nhà nước – dân tộc như chỉnh thế duy nhất hoàn thành chức năng bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa, tiếp biến văn hóa toàn cầu

Chúng ta biết rằng toàn cầu hoá đang có những tác động không nhỏ đến động thái của các nhà nước - dân tộc Tuy nhiên, ta có thể tạm chia ra hai khuynh hướng chuyển dịch của nhà nước - dân tộc xét từ hai góc độ Thứ nhất, với tư cách là một yếu tố trong chỉnh thể toàn cầu, nhà nước - dân tộc dần chuyển một phần quyền lực của mình lên trên theo hướng xây dựng một

nhà nước chung hay một chính phủ toàn cầu Trong đó, nhà nước toàn cầu thực chất là sự thống lĩnh của một quốc gia, một cường quốc có sức mạnh về kinh tế, tài chính, quân sự nhưng không hẳn đã là một đại diện tiêu biểu cho văn hóa nhân loại Thứ hai, là khuynh hướng “phi nhà nước hóa” nền kinh tế

xã hội Về thực chất, đây là hai khuynh hướng khác nhau về hình thức biểu hiện nhưng về bản chất thì là một Nó đều nhằm hướng đến phá bỏ vai trò của các nhà nước - dân tộc với tư cách chỉnh thể, thay vào đó là một nhà nước phổ biến bao trùm lên tất cả các nhà nước khác, nhà nước “siêu nhà nước” Trên thực tế, nhà nước này rất khó thực thi vì nhiều lí do khác nhau Hơn thế, trong điều kiện toàn cầu hoá, nhà nước - dân tộc vẫn chưa thể mất đi vai trò của mình Tuy nhiên, việc say mê công khai sự hùng mạnh như vậy là rất nguy hiểm, vì nó tất yếu sinh ra phản ứng đáp lại của các nền văn minh và các cường quốc thế giới khác hoàn toàn không có ý muốn chịu đựng sự khống chế của bất kỳ một nền văn minh nào đang làm mất bá quyền của mình Điều đó làm tăng nguy cơ xung đột giữa các nền văn minh, góp phần tác động đến quan hệ giữa các quốc gia - dân tộc cũng như các nền văn minh trong bối cảnh mới, đưa đến xu hướng đối đầu và đụng độ giữa các nền văn minh cũng như trong nội bộ các nước Sự xung đột ấy rất có thể sẽ phá hủy hoàn toàn nền văn minh của nhân loại bởi nó sẽ là cuộc chiến tranh mang tính hủy diệt Điều này là không thể chấp nhận được với tất cả những người từng trải nghiệm hai cuộc thế chiến của thế kỷ trước - hậu quả của cái gọi là chủ nghĩa duy lý, của nền văn minh công nghiệp Thế giới đã có nhiều thay đổi sau hai cuộc thế chiến nhưng những trang sử đó sẽ không thể phai với những người có lương tri

Với tư cách một thiết chế xã hội, nhà nước ( với tư cách là các quốc gia

tiền dân tộc - Ở Châu Âu vào thế kỷ XVIII, các quốc gia phi dân tộc điển

hình thường là các đế quốc đa dân tộc (ví dụ Đế quốc Nga, Đế quốc Pháp, Đế

quốc Anh, Đế quốc Áo-Hung và Đế quốc Ottoman) và là một số quốc gia nhỏ

có quy mô "dưới" một dân tộc Về trường hợp một đế quốc, thông thường nó theo chế độ quân chủ, người lãnh đạo có thể là một vị vua (Anh), Hoàng đế (Pháp) hay Sultan Hồi giáo (Ottoman) Và tất nhiên, thành phần dân cư của

đế quốc rất đa dạng về dân tộc và ngôn ngữ Nhưng trong số đó chỉ có một cộng đồng dân tộc nắm địa vị thống trị, và thường ngôn ngữ của dân tộc thống trị là ngôn ngữ chính thức của đế quốc, các thành viên trong hoàng tộc cũng thường thuộc dân tộc thống trị này Lãnh thổ của các đế quốc cũng không chỉ nằm giới hạn trong phạm vi châu Âu, có một số đế quốc có lãnh thổ trải rộng khắp trên nhiều châu lục khác nhau (Ottoman, Anh, ) Ở trường hợp thứ hai, một số quốc gia nhỏ ở châu Âu có thể có thành phần dân tộc không quá phức tạp, nhưng cũng là những nước quân chủ, được thống trị bởi một gia đình vương tộc Lãnh thổ có thể thay đổi bằng việc kết thông gia giữa các vương tộc với nhau, qua đó lãnh thổ các quốc gia này hợp nhất với nhau hoặc mở rộng thêm Ở một vài khu vực của Châu Âu, ví dụ Đức, một số

"quốc gia" nhỏ cũng tồn tại Các "quốc gia" này có hệ thống chính quyền, luật pháp riêng biệt được các nước lân bang công nhận về mặt độc lập, chủ quyền Người đứng đầu không nhất thiết là "vua", mà có thể là một Công tước hay một giám mục, Và vì chúng quá nhỏ, nhiều khi văn hóa và ngôn ngữ của các "quốc gia" này hoàn toàn giống như các nước lân bang Một vài quốc gia trong số này bị các phong trào dân tộc chủ nghĩa lật đổ vào thế kỷ XIX Một số quốc gia dân tộc như Anh và Pháp thì lại lớn mạnh lên thông qua việc sáp nhập một vài trong số này Các tư tưởng tự do như mậu dịch tự

do đóng một vai trò quan trọng trong việc thống nhất nước Đức, tiền đề là sự thành lập Đồng minh thuế quan Zollverein Và các cuộc chiến tranh Áo-Phổ (1864) và chiến tranh Pháp - Phổ (1870) quyết định sự thống nhất hoàn toàn Các đế quốc khác, như Đế quốc Áo-Hung và Đế quốc Ottoman tan rã sau Thế chiến thứ nhất, còn Đế quốc Nga thì trở thành Liên bang Xô Viết vào năm

1922 Một số quốc gia nhỏ tồn tại đến ngày nay: Liechtenstein, Andorra,

Monaco, Cộng hòa San Marino Vatican không được liệt vào danh sách, mặc

dù trước đây từng có một nước Giáo hoàng Lãnh thổ và tình trạng chủ quyền hiện có là nhờ vào Hiệp ước Lateran ký với Ý (vào năm 1929) đã xuất hiện khoảng một nghìn năm

Bước tiến tiếp theo là thành lập các nhà nước hùng mạnh hay các liên minh nhà nước trong khuôn khổ các nền văn minh thế hệ thứ nhất (Sumerơ,

Ai Cập cổ, Ấn Độ cổ, Trung Quốc cổ, v.v.), chúng thường xuyên thay đổi biên giới của mình, tương tác và gây chiến với nhau, v.v Sau đó đã xuất

hiện một thiết chế nhà nước mới - các đế chế thế giới: Đế chế Alexander

Makedonya, Đế chế La Mã, Đế chế Vidantia - các đế chế đã chinh phục một phần các nền văn minh khác; Xu hướng hợp nhất quyền lực chính trị và quyền lực tôn giáo đã diễn ra ở thời Trung cổ Các tôn giáo thế giới và đại diện của chúng - các giáo hội, giới tăng lữ đã cố gắng khống chế bộ máy nhà nước, sử dụng tiềm lực và khả năng của nó Bắt đầu từ thế kỷ XVI đã xuất hiện các đế chế thế giới thế hệ thứ hai - đầu tiên là Đế chế Tây Ban Nha, sau

đó là Đế chế Anh Phần lớn thế kỷ XX (sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất)

đã trở thành giai đoạn hưng thịnh và suy vong ngắn ngủi của các đế chế thế giới kiểu mới, có cơ sở là sự thống nhất về lợi ích tư tưởng và chính trị, chứ không phải là về lợi ích tôn giáo Trong suốt thế kỷ XX, các đế chế thế giới,

cả thế hệ thứ hai, lẫn thế hệ thứ ba, đều đã đi vào quá khứ Hàng loạt nhà nước liên bang đã tan rã Số lượng nhà nước độc lập đã tăng lên nhiều lần Các nhà nước - dân tộc hành động trên diễn đàn quốc tế như là chủ thể chính của luật quốc tế Xu hướng cơ bản trên diễn đàn địa chính trị trong suốt thế

kỷ XX là sự phi liên kết làm xuất hiện những nhà nước bình quyền

Tuy nhiên, một xu hướng đối lập đang xuất hiện ở thế kỷ XXI: sự phát triển đơn cực hay đa cực của thế giới? Hiện nay, Mỹ đang có kỳ vọng đóng vai trò là chủ nhân của thế giới đơn cực, J.Bzedinsky cho rằng sư tập trung quyền lực vào tay một quốc gia là không điển hình cho nền chính trị thế giới

Tuy nhiên, điều này thuộc về một tương lai rất xa vời, còn hiện thời ông vẫn phải công nhận và kêu gọi Mỹ trở thành thủ lĩnh vô điều kiện và là người kiến tạo một trật tự thế giới mới: "Mục đích chính trị của Mỹ phải tuyệt đối cấu thành từ hai bộ phận: cần phải củng cố địa vị thống trị của mình, ít nhất là trong thời hạn tồn tại của một thế hệ, nhưng tốt hơn là ở một thời hạn kéo dài hơn, và cần phải tạo ra một cơ cấu địa chính trị có khả năng làm giảm bớt những chấn động và sự căng thẳng không tránh khỏi, do những chuyển biến chính trị - xã hội gây ra, đồng thời cũng hình thành hạt nhân địa chính trị cùng nhau chịu trách nhiệm về việc cai quản thế giới mà không có chiến tranh"[5; 254] Như các sự kiện sau đó cho thấy, điều này thể hiện tín điều của các thủ lĩnh hiện nay của các nền văn minh Bắc Mỹ và Tây Âu, họ dành vai trò "hạt nhân địa chính trị" của trật tự thế giới cho NATO, qua đó cố gắng kiện toàn sự thống trị đang biến mất của nền văn minh phương Tây ở thế kỷ tới

Cuối thế kỷ XX được đặc trưng bởi việc tăng cường tự ý thức chính trị của các nền văn minh khu vực và bởi việc bắt đầu đối kháng giữa chúng như đường phân chia cơ bản của địa chính trị thế kỷ XXI Đó là giai đoạn mà nền văn minh công nghiệp, nền văn minh vốn đề cao yếu tố duy lý và kĩ thuật đang dần đi vào dĩ vãng, nhường chỗ cho nền văn minh hậu công nghiệp mang tính nhân đạo Đây quả thực là cuộc đấu tranh và thay thế lẫn nhau giữa hai hệ giá trị Trong bối cảnh đó nhà nước - dân tộc cũng có những chuyển biến đáng kể

1.1.1 Xu hướng đơn cực và đa cực trong thế giới, những nhân tố gia tăng và phản kháng

Mô hình thứ nhất của thế kỉ này (xu hướng đơn cực) hướng vào việc duy trì sự thống trị vốn có ở thời đại công nghiệp của nền văn minh phương Tây dưới biến thái Bắc Mỹ của nó ở thế kỷ XXI Hệ tư tưởng của mô hình này được thể hiện rõ nhất trong cuốn sách đã nhắc tới của J.Bzedinsky "Bàn

cờ lớn" Về thực chất, mô hình này duy trì quan điểm phổ biến từ lâu về Pax American Nước Mỹ tin vào sức mạnh của hệ tư tưởng Mỹ khi mà hầu hết các

nước trong hệ thống XHCN trước đây đi theo con đường TBCN Thế giới lúc này dường như đang phát triển chỉ theo một con đường mà Mỹ là một siêu cường Trong bối cảnh đó, nước Mỹ hoàn toàn tự nhiên coi mình có nhiệm vụ lãnh đạo thế giới trong tiến trình vận động tới tự do và thịnh vượng Mỹ mang gánh nặng là người lập pháp, quan tòa và cảnh sát … Với một số người nước Mỹ không chỉ đi đầu mà còn là đế chế ở tầm toàn thế giới “Pax American” Những năm 90, giới chức trách Washington chia thế giới làm 4 nhóm: nhóm nòng cốt (thân Mỹ), nhóm đang chuyển đổi (chuyển động theo hướng gần Mỹ), nhóm thù địch (ngoài vòng kiểm soát), nhóm những nước không thành công (bất ổn, nội chiến) Nhiệm vụ của Mỹ chuyển những nước còn lại vào nhóm các nước nòng cốt Sự kiện ngày 11/9/2001 đã thôi thúc một cuộc thập tự chinh mới Quan niệm về an ninh quốc gia mà người Mỹ công bố ngày 20/9/2002 là “chúng tôi sẽ bảo vệ nước Mỹ … ở ngay tại nước

Mỹ và ở nước ngoài, phát hiện và tiêu diệt mối nguy hiểm ngay khi nó chưa đến biên giới nước Mỹ” [3; 5] Động cơ kinh tế tác động to lớn đến chiến lược của Mỹ, Mỹ cần thâm nhập vào các thị trường mới, điều chính yếu là muốn đảm bảo lâu dài sử dụng các nguồn năng lượng, do đó, tích cực xúc tiến nguyên tắc thương mại tự do, tìm mọi cách mở rộng các nguồn năng lượng Lực lượng chiếm đóng chiếm lĩnh hầu hết các khu vực trên thế giới với chiến lược xóa vùng trắng

Trong lịch sử bản thân Mỹ cũng đã có những tư tưởng về sự bá quyền; năm 1824 Tổng thống Jackson tuyên bố: “nước Mỹ là nước được Chúa Trời ban cho vận mệnh mà ngay cả Hy Lạp Cổ đại và La Mã cổ đại thời hoàng kim cũng phải ghen tỵ” [3; 5] Trong suốt tiến trình lịch sử tiếp theo, các nhà cầm quyền Mỹ đã luận chứng cho quyền bành trướng và quyền bá chủ của mình bằng các lập luận về vận mệnh định trước cho nước Mỹ đưa nhân loại

tới tương lai tươi sáng, về sự cần thiết của các cuộc thập tự chinh chống lại các lực lượng “phản động” không chấp nhận giá trị của Mỹ Sau khi Liên Xô sụp đổ, những tư tưởng trên lại bùng lên

Những người biện hộ cho thế giới đơn cực cho rằng, biểu hiện chính của tính đơn cực trong quan hệ quốc tế hiện nay là ở chỗ, Mỹ cho phép mình thực hiện mọi hành động mà không gặp phải sự phản kháng nào từ bên kia Tuy nhiên, giờ đây Mỹ không có cơ hội để chiếm được địa vị thống trị nữa, bởi tương quan lực lượng trong sự đối kháng địa chính trị ở thế kỷ XXI ngày càng thiên về hướng có lợi cho mô hình đa cực

Chúng ta vẫn có quyền tin tưởng vào những kịch bản lạc quan mà nhiều quốc gia trên thế giới đang dầy công xây dựng nhằm chống lại xu hướng bá quyền của bất kì một cường quốc nào trên thế giới

Mô hình thế giới đa cực mà Nga, Trung Quốc và Ấn Độ kiên định, mà các nền văn minh Mỹ Latinh, Hồi giáo và châu Phi quan tâm, xuất phát từ việc đề cao vai trò của các nền văn minh trước đây lệ thuộc hay bị đẩy xuống hàng thứ yếu trong không gian địa chính trị thế giới, từ sự cần thiết tạo ra trật

tự thế giới bảo đảm quyền bình đẳng giữa các nền văn minh, loại bỏ sự thống trị của bất kỳ siêu cường nào Mặc dù sự vượt trội về kinh tế và quân sự của phương Tây vẫn được giữ lại, song các nền văn minh phương Đông vượt trội nhiều lần phương Tây về dân số, ngày càng đóng một vai trò đáng kể hơn trong nền chính trị thế giới Cả nền văn minh Mỹ Latinh cũng bộc lộ các dấu hiệu độc lập hay trung lập đối với lời tuyên bố quyền thế giới của láng giềng phương Bắc Do vậy, có thể giả định rằng tương quan lực lượng trong sự đối kháng địa chính trị ở thế kỷ XXI ngày càng thiên về hướng có lợi cho mô hình đa cực, bởi hiện không có sự chấp nhận thụ động chung các áp chế của

Mỹ Sự phản đối đang tăng lên của các nước có ảnh hưởng lớn như Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, các nước hồi giáo, v.v., còn những nước ngoài vòng kiểm soát thì nỗ lực chế tạo vũ khí hàng loạt, họ coi đó là phương thuốc vạn

năng để đối phó với tấn công từ bên ngoài, thậm chí dùng đến cả những biện pháp khủng bố Những nước đồng minh kiên quyết chống lại chính sách vũ lực ngoài khuôn khổ của Liên hiệp quốc và luật pháp quốc tế Đã xuất hiện các dấu hiệu cho thấy các nước không hài lòng với Mỹ muốn hợp tác rộng rãi với nhau để kiềm chế Mỹ

Vậy, có phải sau chiến tranh thế giới thứ hai, thế giới đã chuyển thành một cực không? Như đã thấy điều đó đã không xảy ra Châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản, v.v., đã đứng vững và thể hiện tính độc lập Nga (giữa những năm 50) vươn lên ngang tầm với Mỹ Thế giới bắt đầu nói về tính hai cực trong quan hệ quốc tế (mặc dù vẫn kém Mỹ trong nhiều chỉ số về sức mạnh tổng lực)

Có rất nhiều người tin tưởng vào chủ nghĩa lạc quan Trong nhiều thế

kỷ, tính một cực không được công nhận trong quan hệ quốc tế Mặc dù trong lịch sử, các quốc gia thường xuyên thực hiện tham vọng đó Thứ nhất, Mỹ chịu hậu quả tiêu cực từ phương thức dùng bạo lực để phổ biến các chuẩn mực của mình Ví dụ, Iran dưới sức cưỡng ép của Mỹ sinh ra không phải nền dân chủ mà là chế độ Hồi giáo cứng rắn, đã 20 năm nay thách thức Mỹ Rút cuộc người ta nhận rõ tính vô lợi của việc Washington dùng lưỡi lê thiết lập nền dân chủ ở các nước khác Thứ hai, sự phản đối từ chính những người dân

Mỹ Thứ ba, trong bối cảnh đình trệ sâu sắc, Washington buộc phải tính toán tài chính kĩ hơn Tiền chi cho “xuất khẩu” dân chủ và bá quyền lãnh đạo quân

sự trên phạm vi toàn cầu sẽ ngày càng ít đi Thứ tư, nhiều vấn đề phức tạp trong thế giới phụ thuộc lẫn nhau này chỉ có thể giải quyết được khi hợp tác chặt chẽ và bình đẳng với các thành viên và cộng đồng thế giới – không coi thường họ, không làm cho họ phản ứng tiêu cực và chống lại Mỹ Ví dụ, đó là khủng bố quốc tế, phổ biến vũ khí hạt nhân, xung đột khu vực và cục bộ, v.v., trong đó khả năng của Mỹ không phải là vô hạn Như vậy, cho dù Mỹ ngày

càng muốn tiến tới bá quyền lãnh đạo, nhưng thực tế của thế giới sẽ khiến Mỹ

đi tới những chính sách hợp lý hơn

Ý tưởng cô lập Mỹ bằng các tam giác, tứ giác càng phản tác dụng và nguy hiểm Nếu điều đó thành hiện thực thì không tránh khỏi đưa nhân loại đến thảm họa toàn cầu Thời gian gần đây, ở Nga, người ta tích cực tuyên truyền sự phục hồi mô hình thế giới hai cực, trong đó thế giới Bắc Đại Tây Dương do Mỹ cầm đầu sẽ đối đầu với thế giới Á - Âu do Nga cầm đầu Lập trường này được diễn đạt rõ ràng trong dự thảo mang tính quan điểm "Con đường của chúng ta: triển vọng phát triển có tính chiến lược của nước Nga ở thế kỷ XXI"

Những người ủng hộ mô hình Á - Âu chỉ ra mối nguy hiểm thống trị của mô hình địa chính trị hướng tới việc thành lập "chính phủ thế giới" với sự thống trị của Mỹ và với nền "chuyên chính tự do chủ nghĩa toàn cầu" có các đặc điểm của chủ nghĩa cực quyền kiểu mới trên quy mô toàn cầu là không thể chấp nhận được đối với các nền văn minh khác Đối với mọi dân tộc và mọi nền văn minh còn lại trên trái Đất đã phát triển theo con đường khác và lôgíc khác, việc gán ép các kết quả của con đường phương Tây, Bắc Đại Tây dương một cách cực quyền, bằng sức mạnh, là tuyệt đối bất công, không chấp nhận được, xấu xa, mang tính cáo chung, phi đạo lý "Trật tự thế giới mới

"thể hiện trong bối cảnh như vậy, như là thảm hoạ và chuyên chính, như là một hình thức mới của quyền bá chủ thuộc địa, của sự nô dịch, của sự bóc lột, của sự thống trị" [55; 87] A.Dugin đề nghị xây dựng một sự đối trọng toàn cầu đối với mô hình Bắc Đại Tây Dương về "trật tự thế giới mới":"Việc xây dựng sự đối trọng toàn cầu như vậy là nội dung phát triển chủ yếu trong tương lai của nước Nga, là cơ sở cho chiến lược toàn cầu, cho con đường lịch

sử của nền văn minh" Con đường dẫn tới đó được coi là sự vận động tới mô hình hai cực và chỉ trong tương lai xa vời - tới mô hình đa cực "Phương thức duy nhất để tránh khỏi chủ nghĩa cực quyền của phương Tây là việc xây dựng

một hệ thống cân bằng chiến lược hai cực mới, mà xuất phát từ đó thì cần phải vận động tới hệ thống đa cực hiện thực" [55; 87] Nước Nga cần phải trở thành trung tâm của cực thứ hai như là "trục địa lý của lịch sử", như là hạt nhân của Á - Âu nhờ dựa vào liên minh quân sự với Iran, Irắc, Xiri, Livi, cũng như với Xecbia, Bungari, Rumania, Hy Lạp, Makêđônia Chính Thống giáo và có thể là với Trung Quốc, Ấn Độ, nhờ dựa vào việc xây dựng hệ thống đối trọng toàn cầu" [55; 95, 128, 132] Đó là "mơ ước viển vông" về việc xây dựng một mặt trận thống nhất của các nền văn minh nhằm chống lại

"trật tự thế giới mới" Trung tâm của mặt trận đó là liên minh của Nga với các nước Hồi giáo cực đoan nhất

Theo cách trình bày như vậy, mô hình địa chính trị Á - Âu không hơn

gì một sự không tưởng phản động mà không được cho phép trở thành hiện

thực Nó là phản động, vì nó định hướng vào việc quay về quá khứ, về thế giới hai cực thời suy tàn của nền văn minh công nghiệp Nó là không tưởng

vì, thứ nhất, ở thế kỷ XXI, không một nền văn minh nào có thể hợp nhất các nền văn minh khác dưới ngọn cờ của mình, chỉ có thể đi theo con đường hợp tác và cộng tác có lợi ích chung của các nền văn minh; thứ hai, vì sau khi chịu thất bại nặng nề trong cuộc đấu tranh giữa các nền văn minh, khi có tỷ trọng kinh tế không đáng kể và tiềm lực giảm dần, Nga không thể trở thành sức hấp dẫn để cố kết các nền văn minh khác trong những thập niên sắp tới

Kỳ vọng lãnh đạo thế giới chống phương Tây không căn cứ trên các lực lượng hiện thực và thể hiện là vô căn cứ Đúng là nước Nga cùng với nguồn trí tuệ hiện có của nó có thể có đóng góp không nhỏ cho việc hình thành tư tưởng thế giới đa cực, song nó không có khả năng lãnh đạo việc xây dựng một thế giới như vậy Cần phải thừa nhận rằng, Nga không phải là trung tâm của chu kỳ địa chính trị lớn tiếp theo

Như vậy, có thể nói Mỹ đóng vai trò quan trọng nhất trong đảm bảo tiến bộ kinh tế và ổn định chính trị trên thế giới với tư cách là nước phát triển

nhất và có ảnh hưởng nhất chứ không phải với tư cách là nước bá quyền Tất

cả chúng ta đang phụ thuộc vào Mỹ và ngược lại Vì đó là đặc thù của thế giới toàn cầu hóa hiện nay Cũng đã có thời gian nước Mỹ hiểu rất rõ ưu thế của thế giới đa cực Tổng thống Nixon trả lời phỏng vấn rằng: “chúng ta cần phải nhớ rằng thời kì cân bằng lực lượng là thời kì duy nhất trong lịch sử trái đất mà chúng ta có được thế giới trong suốt một thời gian khá dài Khi mà một trong số các nước mạnh hơn rất nhiều so với đối thủ tiềm tàng của nó thì nguy cơ chiến tranh xuất hiện Tôi nghĩ rằng thế giới của chúng ta sẽ trở nên

an toàn hơn, hiện đại hơn nếu chúng ta có nước Mỹ mạnh, nước Nhật mạnh, Nga, Trung Quốc mạnh … thêm vào đó mỗi nước sẽ làm cân bằng các nước khác” [3; 8] Hiện nay một xu hướng đa cực khác hiện đại hơn đang được đề xuất với Mỹ, đó là xu hướng đa cực hướng tới hợp tác trên cơ sở quan hệ phụ thuộc lẫn nhau ngày càng tăng

Trong bối cảnh chung của nền chính trị thế giới như vậy, hạt nhân của

nó là các nhà nước – dân tộc đang có những chuyển biến cơ bản nào? Liệu rằng nhà nước - dân tộc với những đặc trưng truyền thống vẫn được duy trì hay sẽ có những biến đổi? Những chức năng trước đây vốn gắn liền với các nhà nước - dân tộc vẫn được đảm bảo hay sẽ được thay thế bởi những chức năng khác?

1.1.2 Nhà nước – dân tộc và những chuyển biến nền tảng trong bối cảnh toàn cầu hóa

Nhà nước - dân tộc là thuật ngữ riêng có của nền chính trị phương Tây, dùng để chỉ mô hình nhà nước hậu trung cổ ở Châu Âu, được lấy theo mốc ước định là hòa ước Westfalen Mô hình nhà nước – dân tộc được phân biệt với các mô hình nhà nước đã từng tồn tại trong lịch sử như “nhà nước thành

bang” và với các đế chế phong kiến bằng dấu hiệu dân tộc, tức bởi tính chất

của cộng đồng mà nó quản lý Những giá trị mang tính nền tảng mà mô hình nhà nước - dân tộc vốn trụ vững trên đó, là quan niệm về lãnh thổ, xã hội

công dân, tổ chức chính quyền, chủ quyền Bốn yếu tố này gắn bó không tách

rời nhau, giả định và chi phối lẫn nhau: lãnh thổ là ranh giới tuyệt đối để

phân biệt môi trường trật tự bên trong với môi trường vô chính phủ bên

ngoài Trong khuôn khổ lãnh thổ ấy, ý niệm về xã hội công dân và về công bằng mới được thực hiện Người ta cũng chỉ đề cập đến một chính quyền trung ương trong khuôn khổ không gian được định hình bởi biên giới quốc

gia, dĩ nhiên quyền lực và chính quyền trung ương ấy chỉ được quan niệm là

tối cao với tư cách là chủ quyền trong không gian ấy mà thôi Xét từ giác độ

lịch sử, các khái niệm nhà nước - dân tộc và chủ quyền quốc gia là những khái niệm riêng có của nền văn minh phương Tây Chúng chỉ mới được chia

sẻ với các dân tộc khác trên thế giới vào thế kỷ XX khi gắn với phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc của các nước thứ ba [48; 178]

Toàn cầu hóa cùng với sự bành trướng của nó như một xu thế tất yếu, khách quan của thời hiện đại đang hàng ngày hàng giờ tác động đến những yếu tố mà nó cuốn vào, trong đó có nhà nước – dân tộc Hiện nay, người ta tranh cãi nhau không phải ở chỗ toàn cầu hóa có tác động hay không tác động đến nhà nước – dân tộc mà người ta bàn đến những tác động này sẽ đưa đến những kết cục ra sao Có rất nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề này, chúng

ta có thể tạm khái quát thành bốn xu hướng chính như sau:

1 Nhà nước – dân tộc với chủ quyền vẫn tiếp tục tồn tại bởi sức sống nội tại của chính chúng và bởi chính lợi ích của cộng đồng do chúng quản lý

2 Sự tiêu vong tất yếu của nhà nước – dân tộc cùng với chủ quyền để thay vào đó là những hình thức cai trị mới tương ứng 3 Nhà nước và chủ quyền

có năng lực biến đổi để thích nghi với hoàn cảnh mới, nhưng sự tồn tại của chúng không còn nguyên nghĩa do phải chia sẻ quyền với những tác nhân phi nhà nước để tạo ra các mạng quản lý phi trung tâm 4 Xu thế phân rã của nhà nước – dân tộc cùng với chủ quyền chỉ tỏ ra là tương hợp với các nhà nước

phương Tây Với các nhà nước phương Đông, mô hình nhà nước dân tộc vẫn

là một phương thức cai trị không thể thay thế [48; 190, 191]

Có thể thấy, toàn cầu hóa đã và đang động chạm đến những giá trị nền tảng mà mô hình nhà nước truyền thống vốn trụ vững trên đó: vấn đề lãnh thổ, xã hội công dân, tổ chức chính quyền và chủ quyền Đó là những yếu tố tồn tại trong mối liên hệ tác động lẫn nhau Sự biến đổi của bất kì một yếu tố nào cũng tác động đến các yếu tố còn lại Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa, những giá trị nền tảng này đang có những biến đổi sâu sắc

Biến dạng lãnh thổ: lãnh thổ của nhà nước là ranh giới tuyệt đối để

phân biệt môi trường trật tự bên trong với môi trường vô chính phủ bên ngoài Ý niệm về xã hội công dân và về công bằng xã hội cũng như quyền lực chỉ được xác định trong khuôn khổ lãnh thổ của nhà nước Toàn cầu hóa đang làm cho sự phân định ranh giới ấy mất đi tính tuyệt đối, dẫn đến các yếu tố khác cũng biến đổi theo, dấy lên làn sóng đánh giá lại số phận, bản chất của nhà nước Chính quyền của nhà nước chỉ có hiệu lực chi phối các cá nhân và tập thể trong phạm vi lãnh thổ quốc gia Nhưng hiện nay, những kết nối internet, những dòng chảy hàng hóa, dịch vụ, kĩ thuật, tài chính và nhân khẩu đang làm cho không gian sống của các cá nhân và cộng đồng trở nên đa chiều, phức hợp và không đồng đẳng Điều đó có nghĩa là không gian xã hội của các dân tộc sẽ ngày càng phá vỡ không gian địa lý Giờ đây, mọi người đều nhận thấy, đường biên giới của hệ thống nhà nước thuộc mô hình Westfalen trước kia đang bị đục thủng bởi những “lực lượng mềm” của toàn cầu hóa, như dòng chảy tài chính, thương mại, du lịch, công nghệ thông tin và truyền thông đại chúng Biên giới của các dân tộc đang bị đục thủng, trở nên

dễ thâm nhập và các xã hội trong lòng nó ngày càng mang tính đa sắc tộc Thay vì các địa bàn được khu biệt bởi lịch sử và sắc tộc như trước kia, các nhà nước ngày nay ngày càng trở thành những không gian chung để cho các dòng lưu thông chảy qua, những luồng tư tưởng, những dòng di cư, ma túy,

những kẻ khủng bố, tiền bạc, hàng hóa, vi khuẩn, chất thải, v.v., tất cả đều vượt qua các đường biên giới quốc gia Các đường biên giới đang bị xói mòn

từ phía trên lẫn phía dưới Từ phía trên là từ các chính phủ, các đường biên giới trở nên mềm đi và linh động hơn Còn từ phía dưới là do các dòng người nhập cư tràn từ biên giới này sang biên giới khác Tình hình hòa nhập dân cư

và hàng hóa nói trên đã làm tăng ý thức về lợi ích tương hỗ cũng như làm tăng nhận thức về các mối đe dọa chung Giờ đây, lợi ích và hiểm họa nằm chủ yếu ở không gian xuyên biên giới, chứ không phải chỉ ở trong biên giới

Biến dạng về xã hội công dân hay cơ cấu dân tộc trong lòng nhà nước:

khả năng nhà nước trong việc củng cố và duy trì tính gắn kết giữa các nhóm cấu thành cộng đồng dân tộc đang suy giảm Những mối liên hệ và những lợi ích xuyên biên giới do toàn cầu hóa mang lại đang bào mòn cái ý niệm về một cộng đồng dân tộc nằm trong vòng tay nhà nước [48; 198] Thông qua phân công lao động toàn cầu và thị trường toàn cầu, các cá nhân và các nhóm

tự định vị theo một trật tự liên kết mới mà thường không trùng với các liên kết cộng đồng dân tộc đã tồn tại trước đó Việc tham dự vào các hoạt động toàn cầu quả thực đang làm xói mòn ý niệm mình thuộc về một cộng đồng dân tộc nào đó, đồng thời tính cố kết của các dân tộc cũng dễ bị tổn thương trước làn sóng nhập cư ngày một gia tăng Thêm vào đó, yếu tố này có ảnh hưởng trực tiếp đến việc tái phân phối của cải và thu nhập trong một xã hội

Vì việc tái phân bổ này trong tâm thức của người dân chỉ là chia sẻ với những người có cùng giá trị văn hóa chung với họ Vì thế, tình hình sẽ khác đi, nếu các xã hội bản địa bị đục thủng và tràn ngập những người nhập cư “Việc gia tăng không ngừng các dòng vật chất và tinh thần luân chuyển xuyên biên giới của toàn cầu hóa đã làm cho không một nhà nước dân tộc nào trên thế giới còn giữ được tính thuần nhất về chủng tộc và sắc tộc”[48, 198]

Tình trạng trên khiến cho khối cư dân trong lòng nhà nước dân tộc ngày càng trở nên đa dạng và do đó, cũng làm suy giảm lực cố kết trong lòng

dân tộc Mặt khác, vai trò quản lý của nhà nước đối với khối cư dân ấy cũng đang gặp phải khó khăn ngày một nhiều hơn, trước tính linh động quốc tịch, cũng như những mối liên hệ xuyên quốc gia mà những cá thể đó đem lại cho

xã hội

Biến dạng cơ cấu quyền lực trung ương: theo dòng chảy của lịch sử,

quyền lực trung ương dần trở thành một thứ quyền lực tập trung và tối cao, mặc dù có nhiều thời kỳ, quyền lực này phải chia sẻ Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, khuynh hướng phân mảnh tiềm ẩn trong lịch sử đang gia tăng

rõ rệt, đặc biệt với một số nhà nước nhỏ, yếu chức năng và quyền lực của chúng bị suy giảm rất nhiều trong quá trình hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu, thay vào đó là sự gia tăng của các nhân tố phi nhà nước Sự phân mảnh của quyền lực nhà nước chịu tác động của rất nhiều các nhân tố, trong đó phải

kể đến một số tác nhân tiêu biểu: tác nhân doanh nghiệp, các tác nhân vô chính phủ, các tác nhân tồn tại dưới dạng các vấn đề mang tính toàn cầu, gọi chung lại đây là những tác nhân phi nhà nước Những tác nhân này sẽ dẫn đến những kết cục hết sức khó đoán cho vấn đề nhà nước, một số sẽ trở thành đối thủ, một số khác sẽ trở thành đối tác Nhưng bản thân sự xuất hiện của những nguồn quyền lực này cũng đã thể hiện rõ cái nhu cầu chia sẻ khối quyền lực vốn dĩ tập trung trong tay nhà nước

Biến dạng chủ quyền: thuật ngữ chủ quyền được gắn với các cấp độ

khác nhau như nhà nước, dân tộc, nhân dân, công dân, v.v Tuy nhiên, chủ quyền bàn đến ở đây là chủ quyền nhà nước Chủ quyền quốc gia là một thuộc tính cố hữu, không tách rời nhà nước dân tộc, dưới dạng các quyền của nhà nước Bởi vậy, những tác động mạnh đến cấu trúc nhà nước hiện đại, cũng đồng thời gây ra những biến động lớn trong nội dung của chủ quyền quốc gia Về đại thể, những người bảo vệ quan điểm chủ quyền cho rằng, trong tình hình hiện nay, chủ quyền đang bị xâm hại nghiêm trọng Vai trò điều tiết của nhà nước với nhiều mặt đang bị suy giảm mạnh Trong khi đó,

những người theo chủ nghĩa toàn cầu lại ủng hộ việc xóa bỏ chủ quyền quốc gia Họ tin rằng, toàn cầu hóa sẽ đưa lại một xã hội công dân toàn cầu, trong

đó nguyên tắc chủ quyền quốc gia không thể đứng vững Ngoài ra, quy luật phát triển không đồng đều của lịch sử đang tác động mạnh trong điều kiện của toàn cầu hóa Nó đang tạo ra những đối cực về lợi ích, và do đó, đang sinh ra những xung đột không chỉ trên phương diện tinh thần mà cả thực tiễn Tất cả những động thái trên đang vẽ ra một bức tranh hỗn loạn về diện mạo hiện nay của chủ quyền quốc gia Thực trạng trên đã dẫn đến những nhận định hết sức khác nhau về số phận của chủ quyền [48; 223]

Bên cạnh những biến động theo mặt cắt ngang đó, nhà nước – dân tộc cũng đang tồn tại những chuyển biến mang tính căn bản trong chiều sâu của

nó Đó là vấn đề chuyển biến quyền lực

Cơ cấu chiều dọc của quan hệ nhà nước, quyền lực đang biến đổi mạnh Vốn là chủ thể của địa chính trị ở thời đại văn minh công nghiệp, nhà nước dân tộc chuyển một phần chức năng của mình lên trên - cho các liên minh văn minh và liên minh nhà nước toàn cầu, cũng như xuống dưới - cho các đơn vị hành chính khu vực và các cơ cấu thị chính

Tháp quan hệ chính trị năm tầng cùng với việc phân chia thẩm quyền cai trị và chuẩn tắc pháp lý theo các cấp đang hình thành, cần giả định rằng

nó sẽ chiếm ưu thế trong xã hội hậu công nghiệp ở thế kỷ XXI Tương ứng thì cơ chế thực hiện dân chủ sẽ trở nên "nhiều tầng"

Nền móng của tháp sẽ là các cơ cấu thị chính có quan hệ gần gũi nhất

với nhân dân, tổ chức cuộc sống dựa trên các nguyên tắc tự quản và bầu cử trong khuôn khổ của một đơn vị hành chính cơ sở Các toà thị chính tập trung vào việc thực hiện chức năng xã hội, sinh thái, bảo đảm công ăn việc làm và duy trì trật tự

Tầng tiếp theo - các cơ cấu khu vực mà có thể được trao cho những

thẩm quyền khá rộng rãi của "nhà nước trong nhà nước" Đó là các nước cộng

hoà, các tỉnh, các khu vực, các khu tự trị Chúng có các cơ quan lập pháp và

tư pháp riêng của mình, có hệ thống quy phạm pháp luật; điều tiết quan hệ kinh tế, xã hội, sinh thái trong giới hạn hiến pháp của đất nước dành cho chúng, duy trì trật tự pháp luật Một số khu vực được xây dựng theo nguyên tắc dân tộc - sắc tộc, điều này cho phép tính đến đầy đủ hơn các đặc điểm sắc tộc, đôi khi là các đặc điểm văn minh của dân cư khu vực Điều đó có ý nghĩa then chốt đối với các nhà nước liên bang

Khâu trung tâm của tháp là nhà nước - dân tộc (thường là nhà nước đa

sắc tộc, nhưng với sự chiếm ưu thế của sắc tộc có chức tước) Nó là đại diện chính của chủ nghĩa quốc gia, thực hiện các chức năng chung mà nhân dân uỷ thác cho nó nhằm bảo vệ đất nước và đại diện cho lợi ích của nhân dân trong quan hệ quốc tế, xác lập hệ thống quy phạm pháp luật và bảo đảm pháp chế, dùng luật pháp điều tiết quan hệ kinh tế và xã hội, phát triển lĩnh vực văn hoá

- xã hội, chu cấp cho người thương tật, v.v Chỉ nhà nước - dân tộc mới có đầy đủ chức năng của thiết chế xã hội đó Song, quy mô và tính chất thực hiện chúng, vị trí và vai trò của nó trong không gian địa chính trị thế giới là không như nhau, phụ thuộc vào lãnh thổ và dân số, sức mạnh kinh tế và sự phong phú về văn hoá

Từ nửa sau thế kỷ XX, các quá trình toàn cầu hoá ngày một tăng đã đưa tới chỗ hình thành hai tầng trên cùng ngày càng bộc lộ rõ hơn của tháp nhà nước - tầng văn minh và tầng toàn cầu, các nhà nước dân tộc uỷ thác một

phần chức năng của mình cho chúng Tầng văn minh của tháp thể hiện rõ ở

Tây Âu Ở đây, sự liên kết các nhà nước - Liên minh châu Âu - dường như có tất cả các dấu hiệu của nhà nước: Nghị viện châu Âu do nhân dân bầu ra thông qua luật pháp; các cơ quan hành pháp - Hội đồng bộ trưởng của Liên minh châu Âu, Uỷ ban của Liên minh châu Âu có nhiệm vụ báo cáo với Nghị viện châu Âu và hoàn thành các chức năng của chính phủ; các thiết chế kinh

tế chung - đồng tiền chung (Euro), Ngân hàng trung ương, hàng rào thuế quan

chung, tự do đi lại giữa phần lớn các nước thuộc Liên minh châu Âu; chính sách thuế, đầu tư, nông nghiệp, xã hội, khoa học - kỹ thuật, sinh thái chung; hàng loạt dấu hiệu quốc tịch thống nhất Thêm vào đó, sự thống nhất chính trị

- nhà nước (rất giống với liên bang) đã xuất hiện mà không có xâm lược hay hợp nhất bằng sức mạnh, mà dựa trên một cơ sở dân chủ, tự nguyện khi mà các nhà nước dân tộc đã chuyển phần lớn chủ quyền và chức năng của mình cho các cơ quan trung ương khi có sự ủng hộ của đa số nhân dân nước mình thông qua trưng cầu dân ý, khi khắc phục những mâu thuẫn không tránh khỏi, còn các cơ quan trung ương thì đại diện cho lợi ích của toàn bộ nền văn minh khu vực Có thể coi Liên minh châu Âu là nguyên mẫu, mô hình của các cơ cấu văn minh liên quốc gia ở thế kỷ XXI

Trong các liên kết văn minh khác - Hiệp ước tự do thương mại Bắc

Mỹ, SNG, Uỷ ban phát triển Nam Mỹ, Liên minh tiền tệ và kinh tế Tây Phi, Liên minh hợp tác khu vực Nam Á, v.v - mức độ chuyển các chức năng nhà

nước lên "tầng trên" thấp hơn đáng kể Đó thực ra là các cơ quan phối hợp

hoạt động của các nhà nước độc lập mà dường như vẫn hoàn toàn giữ lại chủ quyền của mình Song, việc tăng cường sự thống nhất của các mối liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau về chính trị - xã hội, kinh tế, công nghệ, sinh thái trong khuôn của các nền văn minh khu vực, và việc tăng cường sự đối đầu giữa các nền văn minh trên diễn đàn quốc tế, sẽ củng cố xu hướng hình thành chế độ nhà nước ở cấp độ văn minh Đối với một số nền văn minh do một nhà nước thống nhất đại diện trên thực tế (Trung Quốc, Nhật Bản) thì ở đây không có vấn đề; trong các nền văn minh khác, sự chiếm ưu thế của một nhà nước là hiển nhiên (Ấn Độ, Bắc Mỹ) Quá trình này sẽ diễn ra một cách phức tạp nhất

ở các nền văn minh đa quốc gia, nơi mà không có thủ lĩnh được tất cả thừa nhận (Hồi giáo, châu Phi, Mỹ Latinh) Đương nhiên, cùng với các cơ chế văn minh liên quốc gia thì các chuẩn tắc pháp luật phù hợp với chúng cũng hình thành Về thực chất, đây là một bộ phận mới, nhưng tăng lên nhanh chóng

của luật quốc tế mà chỉ có hiệu lực trong khuôn khổ của các nhà nước hợp nhất nỗ lực của mình, là thang bậc cao nhất trong việc phát triển sự tích hợp

và toàn cầu hoá pháp luật

Cũng có các dấu hiệu về sự hình thành tầng cao nhất - tầng toàn cầu -

của tháp quan hệ quyền lực, mặc dù đó chỉ là sự bắt đầu của quá trình mà sẽ

có được diện mạo hiện thực ở thế kỷ XXI

Ở đây vẫn chưa có hệ thống các thiết chế liên quốc gia thống nhất giống như hệ thống hình thành ở Liên minh châu Âu Hoàn thành các chức năng của nó ở một chừng mực nào đó là Liên Hợp Quốc cùng với cơ quan lập pháp của nó - Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, các cơ quan hành pháp của nó -

Uỷ ban an ninh, Tổng thư ký Liên Hợp Quốc; các cơ quan chuyên môn và chuyên trách - Uỷ ban kinh tế và xã hội, Tổ chức về các vấn đề giáo dục, khoa học và văn hoá (UNESCO), Tổ chức Lương thực thế giới (FAO), Tổ chức bảo vệ sức khoẻ thế giới; Tổ chức thương mại thế giới (WTO); cơ quan

tư pháp - Toà án quốc tế, v.v.; hệ thống pháp luật - các nghị quyết của Đại hội đồng LHQ, của Uỷ ban An ninh, các hiệp ước quốc tế, các chuẩn tắc luật pháp quốc tế được tất cả thừa nhận

Xu hướng này liệu có dẫn tới việc thành lập nhà nước toàn cầu cùng với việc tập trung các chức năng lập pháp và hành pháp cơ bản ở cấp độ của

nó hay không? Triển vọng như vậy chắc gì là hiện thực, ít nhất là ở thế kỷ XXI Quá trình hình thành các nhà nước - dân tộc mới đang kết thúc, danh mục của chúng ở cuối thế kỷ đã được bổ sung gần hai chục nước, hơn nữa phần lớn các nhà nước trên thế giới đều có độ tuổi dưới nửa thế kỷ, tức là nằm ở giai đoạn đầu trong chu kỳ tồn tại của mình, và không có ý định chuyển chủ quyền rất khó giành được cho các cơ quan “siêu quốc gia” Hình thành nhờ một tiến trình lâu dài, các cơ cấu văn minh liên quốc gia cũng không có ý định nhường các thẩm quyền mới có được của mình Hơn thế, không có một lực lượng nào có khả năng gánh vác việc thực hiện các chức

năng toàn cầu Nếu có lời tuyên bố như vậy từ phía siêu cường quốc hiện đại duy nhất - Mỹ và từ phía công cụ chính trị - quân sự của nền văn minh phương Tây - NATO, thì lời tuyên bố như vậy vấp phải sự phản đối hoàn toàn dễ hiểu từ phía các nước và các nền văn minh khác, nên thật sự không có

cơ hội thực hiện được

Các chức năng và các thẩm quyền của cấp độ quan hệ quyền lực toàn cầu sẽ tăng lên cùng với mức độ mà các quá trình toàn cầu hoá được tăng cường và xuất hiện ý thức về sự cần thiết hoạch định và thực hiện một chính sách toàn cầu trong lĩnh vực dân số, sinh thái, đấu tranh chống ma tuý, ngăn chặn nguy cơ xung đột giữa các nền văn minh, thảm hoạ sinh thái và công nghệ sinh học, khắc phục khoảng cách quá lớn giữa các dân tộc, các nền văn minh giàu và nghèo, v.v Thực tế sẽ dẫn tới việc thành lập một quyền lực nhà nước tập quyền trên quy mô toàn cầu - tháp quan hệ quyền lực 5 tầng sẽ được duy trì cùng với sự phân chia tối ưu các chức năng và các thẩm quyền giữa mọi tầng Sự phân chia lại một phần chức năng giữa các tầng sẽ diễn ra cùng với sự chín muồi của các tiền đề khách quan và ý thức chủ quan về sự cần thiết của điều đó Song không thể chuyển những chức năng này cho các cơ quan của một nước hay một nền văn minh, dù là nước hay nền văn minh hùng mạnh, duy trì trật tự thế giới Nền văn minh Tây Âu đã gánh vác lấy chức năng này ở đầu thế kỷ XX, Mỹ đang có kỳ vọng đóng vai trò này ở đầu thế

kỷ XXI Việc say mê công khai sự hùng mạnh như vậy là rất nguy hiểm, điều

đó làm tăng nguy cơ xung đột giữa các nền văn minh Thời kỳ bá quyền thế giới vô hạn của một cường quốc đã vĩnh viễn đi vào quá khứ Hơn nữa, nó chưa bao giờ là bá quyền vô hạn và toàn cầu A.Toffler đã viết về các tư tưởng mê muội và nguy hiểm như vậy: "Luận điểm về sự nhất thể hoá thế giới dựa trên hệ thống kinh tế phương Tây như kết quả hợp quy luật của quá trình phát triển thống nhất và không kìm hãm được của lịch sử nhân loại đưa

tới việc xuyên tạc, thô thiển các sự kiện và việc thu hẹp đáng kể nhãn quan lịch sử" [42; 81]

Các cơ quan quyền lực toàn cầu tương lai và trật tự pháp luật thế giới mới thực ra được xem như là các cơ quan phối hợp và hợp tác giữa các nền văn minh khu vực và các nhà nước dân tộc trong việc giải quyết các vấn đề chung đang đứng trước nhân loại, bảo đảm sự sống còn và sự phát triển của

nó

Như vậy có thể thấy cùng với toàn cầu hóa nhà nước – dân tộc đang có những chuyển biến căn bản, đó là những chuyển biến với tư cách nó là một chỉnh thể thống nhất đồng thời là cả những chuyển biến với tư cách nó là một nhân tố trong chỉnh thể Có nhiều cuộc tranh luận đã nổ ra giữa những người theo chủ thuyết Toàn cầu hóa kinh tế và những người theo chủ nghĩa Hiện thực Chính trị Những người theo thuyết Toàn cầu hóa kinh tế cho rằng hoạt động kinh tế đang đưa đến một hệ thống kinh tế thế giới mang tính chất tam cực Châu Âu – Nhật Bản – Hoa kỳ, cùng với nó, vai trò của các nhà nước - dân tộc mất dần, thế giới đang dần được nhất thể hóa dưới áp lực của các lực lượng kinh tế Trong khi đó những người theo thuyết Hiện thực Chính trị cho rằng, nhà nước – dân tộc không dễ gì bị nhấn chìm bởi cơn “sóng thần” của các dòng tư bản toàn cầu, mà, trái lại còn quay trở lại điều tiết các dòng tư bản Chính luận điểm này đã liên kết những người theo chủ nghĩa hiện thực Chính trị lại với nhau Họ cùng nhìn nhận nhà nước như là pháo đài bất khả xâm phạm Theo họ, nhân loại hiện nay còn chưa được chứng kiến cái gọi là

“sự kết thúc của sự phân giới địa lý” huống chi là sự kết thúc của lịch sử Do

đó, trong kỉ nguyên toàn cầu, dù rằng nhà nước – dân tộc có rất nhiều biến đổi, nhưng về cơ bản, nó vẫn là hạt nhân của địa chính trị thế giới, vai trò của

nó vẫn chưa thể mất đi Nhưng vấn đề đặt ra là, liệu rằng nhà nước – dân tộc

sẽ đảm nhận những vai trò gì trong bối cảnh mới, những vấn đề do chính quá trình toàn cầu hóa làm nảy sinh?

1.2 Vai trò của nhà nước – dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa văn hóa

1.2.1 Toàn cầu hóa văn hóa và những vấn đề nảy sinh

Đứng trước sự phát triển của toàn cầu hóa kinh tế do các nước tư bản phương Tây chi phối, trước sự phát triển mở rộng mô hình đơn nhất do nền văn minh và các quan niệm giá trị phương Tây làm chủ đạo trên phạm vi toàn cầu, trước chủ nghĩa đơn phương và bá quyền chính trị, kinh tế, văn hóa do

“siêu cường” thực hiện Ngày nay, tính đa dạng trong sự tồn tại và phát triển của thế giới, đặc biệt là tính đa dạng trong sự phát triển của xã hội và văn hóa đang phải chịu những thách thức đặc biệt gay gắt, nghiêm trọng, khi công nghệ thông tin và các phương tiện truyền thông hiện đại cùng giao lưu toàn cầu đang phát triển nhanh chóng, làm thế nào để duy trì và bảo vệ tính đa dạng trong phát triển, tìm kiếm mô hình phát triển đa nguyên hóa trong đó các nền văn minh khác nhau cùng tồn tại và phồn vinh, thực hiện phát triển

Căn cứ theo yêu cầu tồn tại tính đa dạng của thế giới, cần xác định một cách khoa học tọa độ của cá nhân trong xã hội, tọa độ của quốc gia - dân tộc trên thế giới và tọa độ của xã hội loài người trong giới tự nhiên, phát triển trong tính đa dạng, bảo vệ tính đa dạng trong phát triển, xây dựng trật tự kinh

tế mới, thực hiện phát triển hài hòa giữa con người và tự nhiên, thực hiện sự thống nhất giữa phát triển tự do toàn diện của cá nhân và tiến bộ toàn diện của xã hội

Hiện nay xã hội loài người đang ở vào giai đoạn phát triển then chốt

Do sự phát triển giao tiếp có tính toàn cầu, được thực hiện trên cơ sở công nghệ thông tin và phương tiện truyền thông hiện đại, do sự phát triển toàn cầu hóa kinh tế mà phương Tây làm chủ đạo, do sự phát triển của các “siêu cường” và do bá quyền chính trị, kinh tế, văn hóa đơn phương chủ nghĩa mà chúng ra sức thực hiện, vấn đề tính đa dạng trong sự tồn tại và phát triển của thế giới ngày nay, nhất là vấn đề tính đa dạng văn hóa và tính đa dạng về phát

triển thể hiện đặc biệt quan trọng và phức tạp Hiện nay hơn 60 quốc gia đang thực hiện kí kết một công ước LHQ về bảo vệ tính đa dạng văn hóa nhằm ngăn chặn và tiến công thứ ‘văn hóa khổng lồ bá quyền” do Mỹ chế tạo, giúp

đỡ các quốc gia khác bảo vệ văn hóa của dân tộc mình Trước sự mở rộng của

mô hình phát triển đơn nhất và các quan niệm giá trị Phương Tây làm chủ đạo, làm thế nào để duy trì và bảo vệ được tính đa dạng trong phát triển, tìm

mô hình phát triển đa dạng hóa trong đó các nền văn minh khác nhau cùng tồn tại và phồn vinh, thực hiện phát triển trong tính đa dạng,… Sự tiến triển vào chiều sâu của tiến trình toàn cầu hóa vừa từng bước xây dựng nên nền văn minh thế giới phản ánh các quan niệm giá trị chung của nền văn minh nhân loại, vừa đòi hỏi người ta phải tôn trọng tính độc đáo của mỗi quốc gia, dân tộc, bảo vệ tính đa dạng của nền văn minh nhân loại

Do tự nhiên, lịch sử và trình độ phát triển kinh tế xã hội không đồng đều, các khu vực, các quốc gia và dân tộc trên thế giới mấy nghìn năm nay đã hình thành nên những nền văn minh độc đáo Các nền văn minh vừa khác biệt nhau, xung đột lẫn nhau, lại cùng tồn tại, bổ sung, thúc đẩy lẫn nhau

Quá trình toàn cầu hóa kinh tế thực sự đã thúc đẩy sự tương tác giữa các nền văn minh, văn hóa Tuy nhiên, có nhiều người lo ngại rằng sự tương tác này có thể sẽ làm cho văn hóa bản địa mất đi tính tự chủ thậm chí bị văn hóa ngoại lai đồng hóa Theo họ toàn cầu hóa văn hóa tất yếu sẽ dẫn đến phương Tây hóa hay Mỹ hóa Do đó, tính đa dạng về văn hóa sẽ không còn nữa Trước sự tác động của toàn cầu hóa chúng ta nhận thấy một xu hướng tương đối nổi bật đó là văn hóa đại chúng và văn hóa lưu hành biểu hiện xu hướng đồng bộ hóa Tuy nhiên, xu thế bảo vệ và phát triển văn hóa bản địa cũng đang được tăng cường, nhiều quốc gia đã đặt vấn đề an ninh văn hóa vào chương trình nghị sự và áp dụng nhiều biện pháp hữu hiệu để bảo vệ di sản văn hóa dân tộc, phát huy truyền thống văn hóa dân tộc Chẳng hạn người Pháp rất chú trọng bảo vệ văn hóa nước mình, cấm sử dụng các biển hiệu

cũng như các trang Web chỉ sử dụng tiếng Anh… Ở Châu Á chúng ta có thể thấy một điển hình đó là Nhật Bản, mặc dù hấp thu mô hình kinh tế của Phương Tây nhưng cốt lõi văn hóa vẫn đậm những giá trị truyền thống và lấy những giá trị đó làm nền tảng Chính điều đó đã tạo nên sự phát triển thần kỳ của Nhật bản Tương tự như vậy là Trung Quốc và một số quốc gia Đông Á khác Chính vì vậy mà Joseph Nye đã thừa nhận rằng: Nhật Bản là quốc gia Châu Á thứ nhất đã du nhập toàn cầu hóa từ giữa thế kỷ XIX nhưng tôi không nghĩ là ngày nay Nhật Bản đã đánh mất văn hóa độc đáo của mình Một cách tương tự ở Trung Quốc, dù rằng do kinh tế thị trường và toàn cầu hóa, có nhiều thứ đang phát sinh biến đổi, nhưng tôi không cho rằng 50 năm sau, văn hóa độc đáo có gốc rễ sâu xa Trung Quốc sẽ giống như văn hóa Mỹ hay văn hóa của bất kỳ quốc gia nào khác” [49; 8] Hơn thế nữa, mỗi nền văn hóa đều

có những mặt mạnh và mặt yếu của mình, văn hóa phương Tây có sức mạnh nhưng cũng có không ít vấn đề Chẳng hạn do quá nhấn mạnh tự do cá nhân nên đã dẫn đến những vấn đề xã hội nghiêm trọng; do cạnh tranh quá mức, khiến cho quan hệ giữa con người với con người trở nên căng thẳng… Những năm 70, 80 của thế kỷ trước, cùng với sự cất cánh của kinh tế Đông Á khiến người ta đặc biệt chú ý đến phát triển và truyền thống Nho gia Một số học giả phương Tây phát hiện một số mặt mạnh trong văn hóa Nho gia có thể bổ sung cho văn hóa phương Tây Xuất phát từ góc nhìn này, bảo vệ và phát triển tính đa dạng của văn hóa thế giới không chỉ thúc đẩy các nền văn minh phát triển trên cơ sở bổ sung cho nhau mà còn góp phần thúc đẩy tiến trình toàn cầu hóa

Khác với toàn cầu hóa về kinh tế, kĩ thuật và công nghệ toàn cầu hóa văn hóa có những nét riêng, độc đáo Có thể nói cho đến lúc này thuật ngữ này vẫn gây nhiều tranh cãi, nhưng dù sao chúng ta cũng không thể phủ nhận được những tác động của nó đến các tác nhân trong đó có nhà nước - dân tộc vẫn hiện diện hàng ngày, hàng giờ

Phân biệt ý nghĩa 3 thuật ngữ đã dùng: Toàn cầu hóa (mondialisation) dùng cho kĩ thuật truyền thông, có ý nghĩa chỉ một ngôi làng thế giới Toàn cầu hóa (globalisation) dùng cho kinh tế với ước vọng về một chủ nghĩa tư bản không có rào cản Toàn cầu hóa (universalisme) ý tưởng về một cộng đồng quốc tế được đại diện bới Liên hợp quốc nhằm bảo vệ nguyên tắc bình đẳng của con người trên thế giới Ý tưởng xác định về mối liên hệ giữa ba khái niệm Toàn cầu hóa kĩ thuật tạo thuận lợi cho toàn cầu hóa kinh tế, nhưng không thể hiện gì về cộng đồng quốc tế [9; 114] Trong hai trường hợp đầu biên giới được xóa bỏ, trường hợp thứ ba biên giới được giữ lại bởi tính toàn cầu gắn với cộng đồng quốc tế, đặt ra sự tôn trọng các bản sắc ngôn ngữ

và văn hóa Đa dạng và chung sống về văn hóa thuộc về vấn đề chính trị của tính toàn cầu Trong bối cảnh này đặt ra vấn đề về vai trò cũng như chức năng của nhà nước – dân tộc Rõ ràng, khác với toàn cầu hóa kinh tế, kĩ thuật, công nghệ, vai trò của nhà nước - dân tộc như một đơn vị trung tâm đang dần mất

đi, các giá trị cốt lõi và nền tảng của nhà nước - dân tộc như vấn đề chủ quyền, xã hội công dân v.v biến dạng và không còn nguyên nghĩa để thay vào đó là những thiết chế mang tính toàn cầu Cùng với toàn cầu hóa kinh tế, biên giới quốc gia, chủ quyền lãnh thổ cũng dần mất đi ý nghĩa bởi sự đục thủng của những luồng vốn, công nghệ, kĩ thuật v.v., tuy nhiên, văn hóa không phải là một nhân tố như kinh tế, kĩ thuật hay công nghệ, nó có những đặc thù riêng mà ta không thể biến nó thành một nền văn hóa nhất thể mang tính chung toàn cầu hay thống nhất thành một nền văn hóa thế giới Do đó, toàn cầu hóa văn hóa là một vấn đề còn gây nhiều tranh cãi Bởi lẽ, có không

ít người cho rằng xu hướng của mọi quá trình toàn cầu hóa là đi đến nhất thể hóa Nói cách khác, chỉ những quá trình nào kiến tạo những chuẩn mực chung cho toàn xã hội mới được gọi là toàn cầu hóa Một khi toàn cầu hóa được hiểu như vậy, sẽ không thể có toàn cầu hóa văn hóa Vì rằng thế giới mà

chúng ta đang sống là một di sản văn hóa đặc biệt, mỗi dân tộc đều để lại những dấu ấn văn hóa độc đáo không lặp lại của mình

Song còn có quan niệm khác về toàn cầu hóa Theo đó, toàn cầu hóa chỉ là quá trình mở rộng phạm vi giao tiếp và trao đổi giữa người với người đạt đến cấp độ toàn thế giới Với quan niệm này thì toàn cầu hóa văn hóa là khái niệm hoàn toàn có thể chấp nhận được Nó phản ánh không chỉ xu hướng nhất thể hóa các chuẩn giá trị mà còn bao hàm tất cả các hậu quả khả

dĩ do giao lưu và tương tác văn hóa đem lại ví dụ: sự dung nạp lẫn nhau của các nền văn hóa để hình thành nên hệ giá trị chuẩn cho toàn nhân loại, sự va chạm và đụng độ giữa các nền văn hóa ở cấp độ toàn cầu, xu hướng bài ngoại, chủ nghĩa biệt lập văn hóa, v.v

Người ta đặt ra vấn đề rằng, trong điều kiện toàn cầu hóa liệu các nền văn hóa dân tộc có thể xích lại gần nhau đến mức cấu thành một nền văn hóa thế giới thống nhất hay không Toàn cầu hóa được hiểu như là quá trình mới diễn ra trong kinh tế và trong các phương tiện thông tin từ những năm 60 – 70 của thế kỷ XX Các công ty xuyên quốc gia, truyền hình có mặt mọi nơi Giống như văn hóa chính trị của thế kỷ XVII nhà nước – dân tộc đã được trở thành phương thức phổ biến của con người, còn trong thế kỷ XVIII đã xuất hiện nền dân chủ, được thừa nhận như là phương thức cai trị tiên tiến, trong thế kỷ XX đã hình thành các đơn vị văn hóa phổ quát – thời trang, du lịch, thể thao, giáo dục, báo chí, truyền hình, internet… Đã xuất hiện cả quan niệm thẩm quyền về thế giới trong các lĩnh vực này

Ngày nay có ba quan điểm về tương lai của nền văn hóa thế giới: Toàn cầu hóa cấp tiến, theo đó các xã hội của các nhà nước dân tộc hay văn hóa dân tộc sẽ xích lại gần nhau thành một xã hội thống nhất và một nền văn hóa thống nhất Toàn cầu hóa chừng mực, khẳng định rằng sự xích lại gần nhau như vậy sẽ diễn ra, nhưng vẫn có chỗ cho quá trình ngược lại Vì vậy trong khi gia tăng cái chung trong văn hóa của các dân tộc khác, nền văn hóa riêng

của chúng vẫn được duy trì Chống toàn cầu hóa, theo đó thì toàn cầu hóa chỉ tăng cường bộc lộ những khác biệt giữa các nền văn hóa và có thể khơi dậy xung đột giữa chúng [11; 2,3] Rõ ràng, quan điểm thứ nhất chỉ có thể được xác nhận trong tương lai xa xôi Còn quan điểm thứ hai và thứ ba chúng phản ánh những xung đột hiện thực của thời đại hiện nay Đương nhiên, không nghi ngờ rằng toàn cầu hóa đang làm mờ nhạt đi các đường biên giới văn hóa dân tộc, tạo ra sự di chuyển và cùng tồn tại của những con người thuộc các nền văn hóa khác nhau Sự xuất hiện mạng thông tin toàn cầu đã nối liền thế giới, truyền hình đã làm thay đổi mạnh mẽ quan niệm về nó Sự truyền bá các nguồn tư bản và hàng hóa dẫn đến những tiêu chuẩn chung nào đó về trang phục, sản phẩm Tuy nhiên, trung tâm của toàn cầu hóa không chỉ là sự đơn nhất hóa, mà còn cả - sự phân đoạn hóa của các nền văn hóa

Quyết định đặc trưng của vấn đề nhân tố nào - đơn nhất hóa hay phân đoạn hóa sẽ chiếm ưu thế trong quá trình toàn cầu hóa là việc lựa chọn mô hình giải thích Một trong số chúng khẳng định rằng, không có đơn nhất các nền văn hóa thế giới thì toàn cầu hóa trở nên hỗn độn Coi nhân tố kinh tế là quyết định, các đại biểu của quan điểm này, chẳng hạn N.Ster, cho rằng chính

nó quyết định triển vọng của sự xích lại gần nhau của các nền văn hóa

Quan điểm thứ ba nhấn mạnh những khiếm khuyết của toàn cầu hóa Văn hóa toàn cầu theo quan điểm này là thứ văn hóa mất đi mối liên hệ với quá khứ, ký ức về truyền thống Đó là văn hóa đại chúng Mỹ được truyền bá khắp nơi, là văn hóa nhạc Pop, văn hóa thị giác của các phương tiện truyền thông đại chúng,v.v

Chúng ta biết rằng, toàn cầu hóa xuất hiện do nhiều nhân tố Trong số

đó có ý nghĩa quyết định là nhân tố kinh tế Theo Ster chính nó quyết định triển vọng xích lại gần nhau của các nền văn hóa [11; 4,5] Quốc tế hóa kinh

tế tức là mức độ mà tới đó thì các đường biên giới dân tộc trở nên không còn phù hợp với các quá trình kinh tế Đây là quan điểm điển hình về lý thuyết