Sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí - chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp chí cùng loại ở Việt Nam

ngoài trên báo chí Tiếng Việt, từ 1986 đến 1994, khóa luận tốt nghiệp, Nguyễn Thu Hương, ĐH KHXH và NV, 1995… Như vậy, các nghiên cứu trên chỉ mới đưa ra hệ thống các khái niệm liên quan

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MAI NỮ MỸ NHÂN

SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA DÒNG TẠP CHÍ GIẢI TRÍ – CHỈ DẪN NƯỚC NGOÀI ĐỐI VỚI

TẠP CHÍ CÙNG LOẠI Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Báo chí học

Hà Nội – 2011

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MAI NỮ MỸ NHÂN

SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA DÒNG TẠP CHÍ

GIẢI TRÍ – CHỈ DẪN NƯỚC NGOÀI ĐỐI VỚI

TẠP CHÍ CÙNG LOẠI Ở VIỆT NAM

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Báo chí học

Mã số 60.32.01

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Vũ Quang Hào

MỤC LỤC

Phần mở đầu 4

1 Tính cấp thiết của đề tài 4

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài 5

3 Mục đích và nhiệm vụ luận văn 7

4 Phương pháp nghiên cứu 8

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn 9

7 Cái mới của luận văn 9

8 Cấu trúc luận văn 10

Nội dung chính 11

Chương 1: Những vấn đề lý thuyết về tạp chí và dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn 11

1.1 Phân loại tạp chí 11

1.1.1 Phân loại tạp chí trên thế giới 11

1.1.2 Phân loại tạp chí ở Việt Nam 11

1.2 Khái niệm dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn 14

1.3 Xu hướng phát triển của tạp chí 17

1.3.1 Xu hướng phát triển của tạp chí trên thế giới 17

1.3.2 Xu hướng phát triển của tạp chí ở Việt Nam 24

1.4 Diện mạo dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn 29

1.4.1 Diện mạo dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn trên thế giới 29

1.4.2 Diện mạo dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt Nam 34

1.5 Sự hình thành và phát triển của các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện 37

1.5.1 Sự hình thành và phát triển của các tạp chí giải trí chuyên về phương tiện trên thế giới 37

1.5.2 Sự hình thành và phát triển của các tạp chí giải trí chuyên về phương tiện ở Việt Nam 41

Tiểu kết chương 1 43

Chương 2: Sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp chí cùng loại ở Việt Nam trên phương diện nội dung và hình thức 45

2.1 Sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp chí cùng loại ở Việt Nam trên phương diện nội dung 45

2.1.1 Cách thức tổ chức hệ thống chuyên trang, chuyên mục 45

2.1.2 Xây dựng các bài chuyên đề 51

2.1.3 Xây dựng bài “đinh” trên tạp chí 56

2.1.4 Các tác phẩm biên dịch từ nguồn nước ngoài 63

2.2 Sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp chí cùng loại ở Việt Nam trên phương diện hình thức 65

2.2.1 Hệ thống thể loại 66

2.2.2 Thiết kế và trình bày tạp chí 69

2.2.3 Ngôn ngữ 76

2.2.4 Tên riêng và thuật ngữ nước ngoài trên các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện Việt Nam 81

2.2.5 Cách thức sử dụng ngôn ngữ phi văn tự … 84

2.3 Đánh giá chung 87

2.3.1 Mặt tích cực 87

2.3.2 Mặt hạn chế 88

Tiểu kết chương 2 90

Chương 3: Các nhóm giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt Nam 92

3.1 Những vấn đề lý luận đặt ra 92

3.1.1 Việc kế thừa những yếu tố nước ngoài một cách hiệu quả trên cơ sở phát huy nét riêng có của tạp chí Việt Nam 92

3.1.2 Cần thiết xây dựng hệ thống tiêu chí dành cho dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt 94

3.1.3 Nhìn nhận kịp thời sự đổi mới thể loại trên dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt Nam 99

3.1.4 Sự tác động của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn nước ngoài đối

với các dòng tạp chí, chuyên san … khác ở Việt Nam 100

3.1.5 Đổi mới nghiệp vụ kỹ thuật làm báo 102

3.2 Những nhóm giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở Việt Nam 105

3.2.1 Đối với cơ quan quản lý báo chí 105

3.2.2 Đối với cơ quan tạp chí 109

3.2.3 Đối với đội ngũ phóng viên, biên tập viên 113

Tiểu kết chương 3 115

Kết luận 117 Tài liệu tham khảo

Phụ lục về các tạp chí được nghiên cứu

Phụ lục về biểu đồ, sơ đồ, bảng biểu, mô hình

Phụ lục về hình ảnh

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Toàn cầu hóa, công nghệ thông tin bùng nổ và sự “lên ngôi” của Internet đã

mở ra nhiều cơ hội phát triển to lớn cho báo chí hiện đại Nhiều xu thế mới ra đời chính là minh chứng cho một thời đại của hội tụ và toàn cầu hóa trong báo chí – truyền thông Mỗi nền báo chí nói riêng không chỉ tồn tại đơn lẻ trong từng quốc gia hay lãnh thổ, mà nó là một bộ phận của nền báo chí thế giới, trong đó, chịu sự tác động, ảnh hưởng và chi phối theo nhiều mức độ khác nhau của các bộ phận báo chí khác Trong bối cảnh chung của báo chí thế giới, báo chí Việt Nam cũng không ngừng biến đổi mạnh mẽ theo nhiều chiều hướng khác nhau Sự phát triển đó không

chỉ biểu hiện ở mặt số lượng và chất lượng, mà còn ở sự “nổi lên” của nhiều dòng

báo chí mới, bên cạnh các dòng báo chí khác vốn dĩ rất được quan tâm từ trước đến nay Các dòng báo chí này vừa thổi một sức sống mới, vừa tăng tính đa dạng, phong phú cho nền báo chí nước nhà Đặc biệt, chúng ta không thể không kể đến dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn phục vụ đối tượng công chúng chuyên biệt

Dòng tạp chí mới mẻ này chỉ thực sự phát triển mạnh mẽ trong khoảng hai

chục năm trở lại đây bắt đầu từ khi tạp chí Thời trang trẻ chính thức ra đời năm

1993 Với mục đích phục vụ cho nhóm công chúng chuyên biệt về nhu cầu thông tin, như về thời trang, sức khỏe, phương tiện, thể thao, khoa học công nghệ…, các tạp chí giải trí – chỉ dẫn đã tăng lên rõ rệt về số lượng, bên cạnh đó, nội dung và hình thức cũng có nhiều đổi mới, hiện đại, đáp ứng sự thay đổi không ngừng của công chúng tiếp nhận Trong đó, dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện hiện đang được xem là một trong những mối quan tâm hàng đầu của công chúng Đất nước ngày càng phát triển, đời sống người dân được nâng cao, nhu cầu

về phương tiện không đơn giản chỉ là tiện lợi, dễ sử dụng, mà còn phải đáp ứng nhiều tiêu chí khác nhau, phù hợp với nhiều mục đích sử dụng riêng Do đó, các tờ tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện còn phải có vai trò quan trọng trong

việc định hướng bước đầu cho công chúng về các thông tin dành cho “mặt hàng” xa

xỉ này Trên thực tế, các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện chỉ mới xuất hiện trong vài năm trở lại đây, nhưng đã có nhiều bước đột phá mạnh mẽ về nội dung và hình thức, đáp ứng phần nào nhu cầu thông tin của độc giả

Tuy nhiên, không như các dòng báo chí khác vốn có một nền tảng vững chắc, dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở nước ta vẫn còn rất non trẻ, vì vậy, sự ảnh hưởng mạnh mẽ từ dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn nước ngoài là điều không thể tránh khỏi Sự ảnh hưởng này vừa mang tính tích cực, vừa đưa đến những hạn chế nhất định Một mặt, các tạp chí giải trí có thể học hỏi nhiều ưu điểm của tạp chí giải trí nước ngoài, từ đó áp dụng cụ thể vào tình hình Việt Nam Mặt khác, chính sự ảnh hưởng đó lại làm hạn chế phần nào bản sắc riêng của các tạp chí bản địa, hoặc vô

hình chung biến tạp chí Việt Nam thành “bản sao” của chính các tạp chí nước

ngoài Thêm nữa, dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở Việt Nam vẫn chưa có được sự quan tâm đúng mức về tính định hướng, xây dựng cách thức phát triển hay tạo dựng phong cách mang bản sắc riêng cho tạp chí, đào tạo đội ngũ làm báo chuyên nghiệp Ngoài ra, công chúng tiếp nhận của dòng tạp chí này lại rất đa dạng và phức tạp, đòi hỏi cần phải có sự nghiên cứu và đánh giá chuyên sâu Trong đó, đặc trưng cơ bản của nhóm công chúng dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn là tính chuyên biệt rất cao Cho nên, họ có nhiều yêu cầu cũng như đòi hỏi chính đáng dành cho các sản phẩm báo chí phục vụ mình Nếu các tạp chí giải trí – chỉ dẫn trong nước không đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu thông tin ngày càng nâng cao, dần dần lớp công chúng này sẽ chuyển sang nhiều nguồn tiếp cận thông tin khác

Thực tế đó đòi hỏi các nhà nghiên cứu báo chí cần thiết phải có cách nhìn nhận đúng đắn về dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở Việt Nam, và nhất là sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí - chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp chí cùng loại ở Việt Nam, đồng thời thực hiện những nghiên cứu, khảo sát, đánh giá về các vấn đề liên quan đến dòng tạp chí này Tuy nhiên, từ trước đến nay, vẫn chưa có một đề tài nghiên cứu cụ thể nào về nội dung nói trên

Những lý do đó đã thúc đẩy tôi chọn lựa đề tài “Sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp chí cùng loại ở Việt Nam” (Khảo sát

các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện)

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu về tạp chí luôn thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh, học viên và sinh viên Tuy nhiên, tài liệu về dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn và sự ảnh hưởng của dòng tạp chí – giải trí chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp

chí cùng loại trong nước lại khá ít ỏi Gần đây nhất có luận văn thạc sĩ báo chí của học viên Đinh Thu Hiền (2010) do PGS TS Vũ Quang Hào hướng dẫn với đề tài

Dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí ở Việt Nam: hiệu quả và bất cập, được xem là một

trong những nghiên cứu mang tính chất tiên phong về dòng tạp chí mới mẻ này Đây là một luận văn được đánh giá cao về tính thực tiễn, tính khoa học và tính hệ thống Tác giả đã đưa ra khái niệm đầy đủ, toàn diện về dòng tạp chí này, đồng thời phác thảo thành công diện mạo dòng tạp chí chỉ dẫn - giải trí, đưa ra những mặt hiệu quả và bất cập của hệ thống tạp chí chỉ dẫn - giải trí và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả của các tạp chí chỉ dẫn - giải trí Do đó, luận văn đã trở thành một nguồn tư liệu quý cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Ở cấp độ thấp hơn là các nghiên cứu khoa học, khóa luận tốt nghiệp của sinh viên cũng nghiên cứu về những nội dung liên quan đến dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn và rất thành công, phải kể đến nghiên cứu khoa học sinh viên (2002) và khóa luận tốt nghiệp (2004) của Lê Vũ Điệp do PGS TS Vũ Quang Hào hướng dẫn cùng

với đề tài: Tìm một hướng đi cho tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt Nam; Tạp chí thời trang trẻ, chặng đường đầu 4 năm 1993 – 1997, khóa luận tốt nghiệp của tác giả

Đoàn Văn Lê, A1 K38, ĐHKHXH và NV, ĐHQGHN; Bước đầu tìm hiểu nội dung

và hình thức của một số tạp chí văn hóa đời sống hiện nay của Vũ Thị Vân Anh,

K41, ĐH KHXH và NV, ĐH QGHN Những nghiên cứu này đã giúp tôi bước đầu

có được các lý thuyết quan trọng về dòng tạp chí giải trí - chỉ dẫn, đồng thời góp phần xây dựng phần nào diện mạo dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt

Ngoài ra, một số cuốn sách, bài viết, khóa luận tốt nghiệp khác cũng đề cập

đến một phần nội dung mà tôi muốn nghiên cứu như: sách Báo chí thế giới, xu thế

và khuynh hướng phát triển của tác giả Đinh Thị Thúy Hằng; Những khuynh hướng

phát triển của báo chí hiện đại, khóa luận tốt nghiệp năm 1995 của tác giả Đinh Thị Chinh, Học viện báo chí và tuyên truyền; Bài báo Truyền thông sẽ tiếp tục phát triển, báo Bưu chính viễn thông – công nghệ thông tin, số 270/2006; Tạp chí Tiếng Việt – Những vấn đề cần thảo luận nhìn từ gốc độ báo chí học, khóa luận tốt nghiệp

của tác giả Nguyễn Thu Hiền, K39, Đại học KHXH và NV, ĐHQG HN; Một số vấn

đề về biện pháp nghiệp vụ của tạp chí nghiên cứu quốc tế, khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Thị Thành, K43, ĐH KHXH và NV, ĐH QGHN; Tên riêng nước

ngoài trên báo chí Tiếng Việt, từ 1986 đến 1994, khóa luận tốt nghiệp, Nguyễn Thu

Hương, ĐH KHXH và NV, 1995…

Như vậy, các nghiên cứu trên chỉ mới đưa ra hệ thống các khái niệm liên quan đến dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn, phác thảo diện mạo dòng tạp chí này ở Việt Nam với những hiệu quả và bất cập, cũng như xây dựng các nhóm giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn trong nước, chứ chưa đào sâu về

sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp chí cùng loại

ở Việt Nam Trong luận văn này, chúng tôi sẽ đưa ra một cách nhìn nhận đầy đủ, toàn diện và hệ thống về sự ảnh hưởng này, đồng thời nêu bật những vấn đề lý luận đặt ra trong tính hình hiện này và đề xuất các nhóm giải pháp nhằm cải thiện chất lượng của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở Việt Nam trong bối cảnh chịu sự ảnh hưởng từ dòng tạp chí cùng loại nước ngoài

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

- Đề xuất những giải pháp nâng cao chất lượng của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn tại Việt Nam hiện nay trong bối cảnh chịu sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí nước ngoài

thống tiêu chí đánh giá, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn trong nước

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng tổng hợp một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp khảo sát, thống kê, hệ thống hóa cứ liệu thực tế

- Phương pháp phân tích tài liệu, tổng hợp khái quát hóa vấn đề

- Phương pháp so sánh đối chiếu giữa các dòng tạp chí, giữa các tạp chí

- Các phương pháp khác: phân loại, loại suy, miêu tả …

- Các quan điểm: biện chứng, lịch sử cụ thể, hệ thống…

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về

phương tiện: 3 tạp chí nước ngoài là Topgear, Car and Drives, Evo và 2 tạp chí Việt Nam là Autonet và Ô tô - xe máy Việt Nam

Sở dĩ chúng tôi lựa chọn các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện làm đối tượng nghiên cứu cho luận văn của mình là bởi những nguyên nhân chính sau đây Trước hết, ở Việt Nam, các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện

có tuổi đời còn khá non trẻ chỉ trong vòng 10 năm trở lại đây như Ô tô – xe máy Việt Nam ra đời năm 2000, Autonet ra đời năm 2008 Đội ngũ thực hiện tạp chí từ

phóng viên, biên tập viên, thiết kế… đều chủ yếu là nghiệp dư, chưa có sự đào tạo chuyên nghiệp Do đó, các tạp chí này chịu sự tác động mạnh mẽ từ các tạp chí giải trí – chỉ dẫn nước ngoài về cả mặt nội dung và hình thức

Mặt khác, trong dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt, các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện là một trong các tạp chí giải trí – chỉ dẫn có sự phát triển mạnh mẽ nhất về số lượng và sự đổi mới tích cực về mặt chất lượng Chỉ trong vòng

10 năm, ban đầu chỉ có một tờ tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện là Ô

tô – xe máy Việt Nam, thì nay, con số đó được tăng lên đáng kể với nhiều tạp chí,

chuyên san, phụ trương Nội dung thỏa mãn nhu cầu thông tin của công chúng với

hệ thống chuyên trang, chuyên mục phong phú, đa dạng, các bài “đinh” ấn tượng…

Hình thức đẹp mặt, hấp dẫn, tạo sức hút với hình ảnh màu trên chất lượng giấy cao cấp

Trên thực tế, đây cũng là các tạp chí giải trí – chỉ dẫn xuất hiện nhiều vi phạm như: các bài viết PR, quảng cáo trá hình, hình ảnh không phù hợp, kích động bạo lực, tình dục, đi ngược lại với văn hóa mỹ tục người Việt, sao chép phản cảm các nguồn tạp chí nước ngoài… Không những vậy, nhu cầu thông tin mang tính giải trí – chỉ dẫn của công chúng về phương tiện lại đang ngày càng tăng cao, bởi đời sống nhân dân đang được nâng cao, kinh tế phát triển trong bối cảnh toàn cầu hóa, quốc tế hóa toàn diện trên mọi lĩnh vực Do vậy, rất cần những nghiên cứu mang tính định hướng về dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn nói chung, và các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện nói riêng Trước những lý do đó, chúng tôi lựa chọn các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện làm đối tượng nghiên cứu của mình với phạm vi nghiên cứu trong vòng 3 năm (2008 – 2010)

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

- Đóng góp vào việc xây dựng những vấn đề lý luận nền tảng cho dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở Việt Nam

- Góp phần đưa ra những định hướng bước đầu về việc phát triển dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở Việt Nam trong xu thế hội nhập hiện nay

- Giúp ích cho các tạp chí trong việc khai thác và ứng dụng tạp chí nước ngoài, nhất là về kỹ thuật làm tạp chí giải trí – chỉ dẫn

- Làm tài liệu tham khảo cho công tác giảng dạy, đào tạo và cho những ai quan tâm đến lĩnh vực này

7 Cái mới của luận văn

- Nhìn nhận khái niệm dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn theo quan điểm hệ thống

- Khảo sát, phân tích và đánh giá sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp chí cùng loại ở Việt Nam

- Xây dựng các vấn đề mang tính chất lý luận về sự phát triển của báo chí Việt Nam trong sự tác động của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn nước ngoài đối với tạp chí cùng loại ở Việt Nam

- Đề xuất các nhóm giải pháp nhằm nâng cao chất lượng của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn trong nước trong bối cảnh chịu sự ảnh hưởng của tạp chí cùng loại nước ngoài

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, nội dung của khóa luận được bố cục trong 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý thuyết về tạp chí và dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn

Chương 2: Sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn nước ngoài với tạp chí cùng loại ở Việt Nam trên phương diện nội dung và hình thức (Khảo sát các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện)

Chương 3: Các nhóm giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt Nam

CHƯƠNG 1:

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VỀ TẠP CHÍ VÀ DÕNG

TẠP CHÍ GIẢI TRÍ – CHỈ DẪN

1.1 Phân loại tạp chí

1.1.1 Phân loại tạp chí trên trên thế giới

Theo Từ điển tiếng Việt, NXB Khoa học xã hội, năm 1994 tạp chí được hiểu đơn giản là những “xuất bản phẩm định kỳ, đăng nhiều bài do nhiều người viết đóng thành tập, thường có khổ nhỏ hơn báo” Nội dung tạp chí hướng tới đáp ứng

những nhu cầu thông tin ngày càng tăng cao và chuyên sâu của con người, xoay quanh vào một hay một số vấn đề, lĩnh vực của đời sống xã hội, khoa học, kỹ thuật Chính vì vậy, hiện nay, trên thế giới có rất nhiều loại tạp chí thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều ngành nghề khác nhau, mà để phân loại chúng sẽ phải mất nhiều thời gian, công sức Về cơ bản, tạp chí được phân loại theo rất nhiều tiêu chí khác nhau, theo định kỳ, theo đối tượng độc giả, theo cơ quan chủ quản, theo mục đích nội dung thông tin (Bảng 1.1, Phụ lục tr.7)

1.1.2 Phân loại tạp chí ở Việt Nam

Trên thực tế, việc phân loại tạp chí ở Việt Nam khá phức tạp và chưa có sự thống nhất, ổn định Hệ thống mạng lưới tạp chí thuộc các tổ chức Đảng, Nhà nước, các cơ quan đoàn thể, quần chúng tạm thời được phân loại như sau [34, tr.17-18]:

- Tạp chí chính trị như tạp chí Cộng sản, Xây dựng Đảng, Giáo dục quản

lý, Công đoàn …

- Tạp chí quân sự như tạp chí Quân đội nhân dân, Lịch sử quân sự…

- Tạp chí văn hóa – văn nghệ như Văn nghệ quân đội, Nghiên cứu nghệ thuật, Sân khấu…

- Tạp chí khoa học gồm các lĩnh vực khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật,

khoa học xã hội, khoa học quản lý: Khoa học về trái đất, Dân tộc học, triết học, Luật học…

- Tạp chí kinh tế, kinh tế - kỹ thuật như Thống kê, Tài chính…

- Tạp chí khoa học – kỹ thuật: Giao thông vận tải, Kiến trúc…

- Tạp chí chỉ đạo, hướng dẫn, quản lý nghiệp vụ chuyên ngành như Thanh tra, Người làm báo…

- Tạp chí y tế, giáo dục: Thuốc và sức khỏe, Nội khoa…

- Tạp chí thông tin như Thông tin lý luận, Thông tin quốc hội…

- Tạp chí đối ngoại làm công tác tuyên truyền cho người nước ngoài như

Sciences Sociales, Femmes V.N…

Cách phân loại khá phổ biến này có ưu điểm lớn là tổng hợp được hầu hết các hình thức tạp chí xuất hiện ở Việt Nam hiện nay Tuy nhiên, các tiêu chí phân loại lại chưa hợp lý và chồng chéo Chẳng hạn, tạp chí văn hóa – nghệ thuật, tạp chí kinh tế, tạp chí khoa học là dựa trên tiêu chí nội dung thông tin; trong khi tạp chí chỉ đạo, hướng dẫn, quản lý nghiệp vụ chuyên ngành, tạp chí quân sự lại phân loại theo tiêu chí ngành; còn tạp chí đối ngoại làm công tác tuyên truyền cho người nước ngoài lại theo đối tượng hưởng thụ thông tin Hoặc trong tạp chí về y tế, sức khỏe

đã thuộc nhóm các tạp chí khoa học; tạp chí tạp chí đối ngoại làm công tác tuyên truyền cho người nước ngoài cũng thuộc nhóm tạp chí thực hiện mục đích thông tin Mặt khác, nhiều hình thức tạp chí mới vẫn không được phân loại như tạp chí giải trí – chỉ dẫn

Ngoài ra, còn có cách phân loại khác: Một là, tạp chí khoa học Hai là, tạp chí trực thuộc liên hiệp hội, các hội khoa học, hội kinh tế, hội nghề nghiệp, đoàn thể chính trị - xã hội, các hội phi Chính phủ … Dạng này hiện có khoảng gần hai trăm đầu tạp chí Hầu hết các tạp chí này được xếp vào đơn vị sự nghiệp có thu, hoạt động theo cơ chế tự trang trải Ba là, tạp chí thuộc các bộ, ngành, Tổng công ty

thường gọi là tạp chí chuyên ngành [11, tr.22-23] Cách phân loại này tuy đơn giản,

nhưng lại thiếu hợp lý, khi một bên là tạp chí khoa học (theo tiêu chí nội dung thông tin), một bên là tạp chí chuyên ngành, tạp chí thuộc các tổ chức, đoàn thể (theo tiêu chí cơ quan chủ quản)

Cách phân loại mới đây của tác giả Vinh Hạnh trong luận văn có đề tài Khảo sát loại hình tạp chí công cụ qua ấn phẩm tạp chí truyền hình cũng rất đáng chú ý

[40] Tác giả chia tạp chí theo tiêu chí nội dung và thành phần độc giả: tạp chí

chuyên ngành, tạp chí chỉ dẫn và tạp chí công cụ Trong đó, hai tạp chí chỉ dẫn và

tạp chí công cụ có sự đan xen nhau Tạp chí chỉ dẫn thể hiện tính công cụ và tạp chí công cụ bao hàm ý nghĩa của sự chỉ dẫn Hai khái niệm của hai loại hình tạp chí

trên được tác giả đưa ra tuy cụ thể, rõ ràng nhưng vẫn rất dễ gây nhầm lẫn, bởi bản

thân hai thuật ngữ công cụ và chỉ dẫn trên tạp chí đã rất khó để phân biệt

Một cách phân loại tạp chí mới hiện nay được xem là khá phù hợp với tình

hình phát triển của tạp chí Việt Nam [41, tr.23]:

- Dòng tạp chí lý luận chính trị bao gồm các tạp chí như: Tạp chí Cộng sản, Tạp chí Xây dựng Đảng, Tạp chí Lý luận chính trị…

- Dòng tạp chí khoa học bao gồm các tạp chí như: Tạp chí Khoa học và công nghệ nông nghiệp, Tạp chí Triết học, Tạp chí Luật học, Tạp chí Văn học, Tạp chí Toán học, Tạp chí Khoa học về trái đất, Tạp chí Thuốc và sức khỏe…

- Dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn bao gồm các tạp chí như Thời trang trẻ, Tiếp thị

và gia đình, Mốt, Ô tô – xe máy Việt Nam…

Cách thức phân loại về nội dung thông tin này vừa tổng hợp được hầu hết các hình thức tạp chí ở Việt Nam, vừa cập nhật kịp thời tình hình phát triển hiện nay của tạp chí trong nước và có nhiều nét đổi mới so với cách phân loại truyền thống Bên cạnh dòng tạp chí khoa học và lý luận chính trị vốn đã xuất hiện từ khá sớm ở nước ta, dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn, tuy chỉ mới bùng nổ mạnh mẽ trong hơn chục năm trở lại đây, nhưng đã có những đóng góp quan trọng trong sự phát triển

của báo chí nói chung và tạp chí nói riêng Dòng tạp chí này tạo nên một “cơn sốt”

trong làng báo với hàng chục đầu tạp chí ra đời chỉ trong một thời gian ngắn Mặt hạn chế của cách thức phân loại này chính là vẫn còn mang tính chung chung, chưa phân loại một cách cụ thể, chi tiết các hình thức tạp chí, khiến người nghiên cứu gặp nhiều khó khăn, ví dụ như các tạp chí về văn hóa – văn nghệ sẽ thuộc dòng tạp chí nào: dòng lý luận – chính trị, hay dòng giải trí – chỉ dẫn? Qua phân tích ưu, nhược điểm của các cách thức phân loại tạp chí hiện nay ở Việt Nam, tôi xin đề xuất phân

loại tạp chí theo hai dòng chính cơ bản: dòng tạp chí chuyên ngành – nội bộ và dòng tạp chí chuyên về giải trí – chỉ dẫn Hình thức phân loại này theo hai mảng

nội dung chính của tạp chí hiện nay là nội dung mang tính chuyên ngành – nội bộ

và nội dung mang tính giải trí – chỉ dẫn Mặc dù cách phân loại trên chưa phải là tối

ưu nhất nhưng mang tính tổng quát và phù hợp với sự phát triển tạp chí trong nước cũng như với quá trình nghiên cứu thực hiện luận văn của chúng tôi

1.2 Khái niệm dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn

Từ trước đến nay, ở Việt Nam vẫn chưa có một khái niệm nào được xem là hoàn thiện, chính xác và cụ thể nhất về dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Ngay cả bản thân dòng tạp chí này cũng đã chứa đựng nhiều nội dung đa dạng và phong phú, gây cho các nhà nghiên cứu nhiều khó khăn khi muốn nhận diện nó một cách thấu đáo

Dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn luôn được hiểu nôm na là một dòng tạp chí nhằm cung cấp những thông tin chuyên biệt về một đề tài, hay một nhóm đề tài thuộc các lĩnh vực như nghệ thuật, văn học, điện ảnh, âm nhạc, thời trang… trong cuộc sống

(trang www.wikipedia.com) Những thông tin này có đặc điểm nổi bật là mang tính chỉ dẫn chuyên sâu và mang tính giải trí cao Đối tượng công chúng mà các tạp chí này hướng đến là lớp công chúng phổ thông Tuy nhiên, khái niệm này vẫn còn khá chung chung và dễ gây hiểu nhầm với các dòng tạp chí khác

Để đi đến tận cùng khái niệm, tác giả Đinh Thu Hiền trong luận văn thạc sĩ

với đề tài Dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí ở Việt Nam: hiệu quả và bất cập đã chỉ rõ hai nội dung thông tin của dòng tạp chí này là giải trí và chỉ dẫn Trong đó, chỉ dẫn trên tạp chí là một hình thức truyền tải thông tin đặc biệt của tạp chí, qua đó, người làm báo tìm kiếm và trao đổi những thông tin có tính định hướng với người đọc nhằm hỗ trợ và giúp đỡ họ giải quyết một vấn đề nhất định, nội dung chỉ dẫn chiếm

tỷ lệ lớn, thông tin chỉ dẫn thường mang hàm lượng thông tin khoa học cao, đáng tin cậy [41, tr.31], còn giải trí được hiểu theo hai nghĩa thứ nhất dòng tạp chí này cung cấp những thông tin phục vụ nhu cầu giải trí cho bạn đọc, thứ hai bản thân việc đọc tờ tạp chí phải trở thành một hình thức giải trí của bạn đọc, đáp ứng nhu cầu giải trí, thỏa mãn khoái cảm thẩm mỹ cho bạn đọc [41, tr.32 – 33] Qua đó, tác giả đưa ra khái niệm đầy đủ về dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn: là dòng tạp chí có nội dung cung cấp thông tin chỉ dẫn cho bạn đọc về các lĩnh vực khác nhau của đời sống, đáp ứng nhu cầu giải trí của bạn đọc bằng nội dung thông tin hấp dẫn và hình thức đẹp mắt [41, tr.38]

Chúng tôi hoàn toàn tán thành cách thức tiếp cận và giải quyết khái niệm về dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn của tác giả Đinh Thu Hiền, và xem đây như một khái niệm tương đối đầy đủ, hoàn thiện về dòng tạp chí mới mẻ này ở Việt Nam Trên phương diện cá nhân, chúng tôi khai thác khái niệm dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn

dưới một góc độ tiếp cận mới: theo quan điểm hệ thống Điều này đồng nghĩa với

việc dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn sẽ được nhìn nhận như một bộ phận của hệ thống báo, tạp chí; và đồng thời quan niệm về dòng tạp chí này cũng sẽ được xem xét

trong mối tương quan với các yếu tố hợp thành dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Quan điểm hệ thống hiểu một cách ngắn gọn là cách nhìn sự vật, hiện tượng trong sự cấu thành từ nhiều yếu tố bằng các mối quan hệ gắn bó, chặt chẽ quy định lẫn nhau trong không gian và thời gian cụ thể, bảo đảm cho các yếu tố ấy hoạt động nhằm vào mục tiêu của hệ thống [4, tr.21]

Nhìn nhận khái niệm dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn dưới góc nhìn hệ thống tức là đầu tiên phải xem xét nó trong mối quan hệ với các yếu tố cấu thành nên hệ thống báo chí (báo in, các dòng tạp chí khác, báo phát thanh, báo truyền hình, báo mạng điện tử, báo ảnh…), mà bản thân báo chí đã là một tiểu hệ thống của hệ thống

xã hội trong tổng thể Về phương diện này, dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn cũng giống như những yếu tố trên, đều chịu sự chi phối của quyền lực chính trị, đều nằm trong chỉnh thể các hình thức hoạt động đồng bộ tạo nên hiệu quả của sự vận hành của hệ thống báo chí, bao gồm nhiều hệ thống tác phẩm với các thể loại phong phú, linh hoạt, cùng thực hiện các chức năng cơ bản của báo chí: chức năng tư tưởng, chức năng giám sát, quản lý xã hội, chức năng khai sáng, giải trí Điểm khác biệt ở đây là chức năng khai sáng, chỉ dẫn và giải trí được đặt lên hàng đầu, trở thành nhiệm vụ trọng tâm của các tạp chí thuộc dòng giải trí – chỉ dẫn Mối quan hệ giữa dòng tạp chí này với các yếu tố còn lại trong hệ thống báo chí là mối quan hệ tương

Trong đó, quyền lực chính trị đóng vai trò chi phối đến mọi hoạt động của

mỗi một tạp chí giải trí – chỉ dẫn thông qua đường lối, chủ trương, chính sách, hệ thống luật pháp Quyền lực chính trị còn quyết định đến trách nhiệm, nghĩa vụ của đội ngũ nhà báo và tạp chí, cũng như khuynh hướng phát triển của tạp chí Quyền lực chính trị có thể hiểu là hiến pháp, pháp luật, sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý

của Nhà nước Người sáng lập có vai trò quan trọng không kém với những chức

năng, trách nhiệm phải thực hiện, từ việc thai nghén ý tưởng, xin cấp giấy phép, lựa chọn nhân lực cho đến xác định khuynh hướng, tôn chỉ, mục đích của tạp chí Đối với các tạp chí giải trí – chỉ dẫn, người sáng lập phải tiến hành nghiên cứu thị trường thông tin để lựa chọn nội dung thông tin giải trí – chỉ dẫn phù hợp mà tạp chí hướng tới ngay từ buổi ban đầu, cũng như xây dựng hệ thống tiêu chí nội dung, xác

định những kế hoạch, chiến lược đúng đắn cho tạp chí Nhà báo luôn đóng vai trò

trọng tâm trong mối quan hệ giữa các yếu tố này Đây là những người vừa chịu sự chi phối của các yếu tố khác, vừa là chủ thể thông tin thông qua quá trình lao động mang tính đặc thù của mình Nhà báo của tạp chí giải trí – chỉ dẫn không chỉ có những nhà báo chuyên nghiệp, mà còn là đội ngũ các chuyên gia, nhà khoa học, … tham gia sáng tạo tác phẩm dưới vai trò là các cộng tác viên, cố vấn

Khác với tác phẩm của báo hay tạp chí khác, các tác phẩm thuộc dòng tạp

chí giải trí – chỉ dẫn luôn hướng đến hai nội dung thông tin quan trọng là giải trí và chỉ dẫn Trong đó, sự cân bằng giữa hai nội dung thông tin này luôn được đánh giá

cao Nếu chỉ dẫn được xem như một quá trình nhà báo tìm kiếm, nghiên cứu, xử lý

thông tin và truyền đạt đến công chúng theo định hướng, nhằm giúp công chúng dễ dàng có được sự tư vấn cần thiết đối với vấn đề mình quan tâm, qua đó nâng cao

hiệu lực, hiệu quả báo chí, thì giải trí được nhìn nhận như một quá trình giúp con

người giải phóng bản thân, tìm được sự hứng thú lành mạnh về tinh thần thông qua nội dung và hình thức tạp chí hấp dẫn, lôi cuốn, ấn tượng Hình thức của các tạp chí giải trí – chỉ dẫn luôn được đầu tư nghiêm túc và bài bản từ chất lượng giấy, màu sắc… cho đến hình ảnh, thiết kế, đồ họa, các thành tựu khoa học kỹ thuật, công nghệ lại được áp dụng triệt để vào xuất bản tạp chí Yếu tố chỉ dẫn được lồng ghép với yếu tố giải trí trên cơ sở tôn trọng tôn chỉ, mục đích của tạp chí đáp ứng và thỏa mãn được nhu cầu thông tin của công chúng

Các sản phẩm mang nội dung thông tin trên được truyền đạt đến công chúng

tiếp nhận thông qua kênh thông tin mang tính đặc trưng của tạp chí Công chúng

là đối tượng mà mỗi tạp chí giải trí – chỉ dẫn hướng đến và cần thu hút Công chúng của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn có sự phân chia các lớp lang riêng, theo lứa tuổi, theo giới tính, theo nghề nghiệp, theo sở thích… và mang tính riêng biệt cao Nhưng đặc điểm chung của hầu hết những lớp công chúng này chính là yêu cầu cao

về mặt nội dung, hình thức để thỏa mãn nhu cầu thông tin của mình về một hoặc một số lĩnh vực chuyên sâu nhất định Bên cạnh đó, bản thân các lớp công chúng này cũng thường xuyên có sự vận động thay đổi, do đó, việc nghiên cứu công chúng

là hoạt động không thể thiếu đối với các tạp chí giải trí – chỉ dẫn Các tổ chức xã

hội là các tổ chức chính trị, nhà nước, xã hội, kinh tế… mà các tạp chí giải trí – chỉ

dẫn muốn hướng đến nhằm tăng cường hiệu lực, hiệu quả của tạp chí mình

Như vậy, có thể đưa ra khái niệm cơ bản về dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn

như sau: là dòng tạp chí nằm trong mối quan hệ gắn bó, chặt chẽ, quy định lẫn nhau của hệ thống báo chí, chịu sự chi phối của quyền lực chính trị, hướng đến các lớp công chúng có nhu cầu thỏa mãn thông tin theo từng lĩnh vực chuyên sâu nhất định với nội dung thông tin tư vấn, chỉ dẫn và giải trí thông qua hình thức hấp dẫn, ấn tượng

1.3 Xu hướng phát triển của tạp chí

1.3.1 Xu hướng phát triển của tạp chí trên thế giới

Bước vào thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, tạp chí thế giới gặp phải nhiều

“chướng ngại vật lớn” trong sự phát triển của mình Đó là sự ra đời của ô tô sau thế

chiến thứ I – khiến cho mọi người có nhu cầu đi lại nhiều hơn, thời gian cho một tờ báo hay tạp chí vì thế cũng trở nên eo hẹp hơn Vào giữa thế kỷ 20, báo phát thanh xuất hiện làm thu hẹp dần lượng độc giả của các tạp chí Năm 1927, điện ảnh bắt đầu có tiếng nói của mình và thu hút nhiều sự quan tâm của công chúng Đỉnh điểm

là giai đoạn sau thế chiến thứ II, khi truyền hình trở nên thông dụng, sự phát triển của tạp chí gặp nhiều khó khăn hơn Và đặc biệt trong những thập niên gần đây sự

“bành trướng” của Internet khiến lượng công chúng của tạp chí càng bị thu hẹp

hơn Những trở ngại đó đã khiến cho sự phát triển của tạp chí thay đổi theo xu hướng khó nắm bắt

Trong thế kỷ 20, tạp chí trên thế giới có những bước chuyển đổi mạnh mẽ trên mọi phương diện Đầu tiên phải kể đến sự thay đổi lớn trong lớp công chúng của tạp chí Giờ đây, những đối tượng công chúng được quan tâm hàng đầu không còn là lớp thượng lưu giàu có, mà mở rộng hơn và có sự chuyên biệt rõ nét hơn: các tạp chí phụ nữ, tạp chí trẻ em, tạp chí ngành nghề, tạp chí du lịch, mua sắm… nở rộ

và tạp chí thực sự trở thành “món hời” kinh doanh lớn Các tạp chí không ngừng mở

rộng thị trường và tăng lượng các ấn bản hàng năm Ở Mỹ - quốc gia hàng đầu về

số lượng tạp chí – nhiều tờ tạp chí tăng 49% lượng bản bán ra mỗi năm (Bảng 1.2, Phụ lục tr.8)

Riêng ở Pháp, năm 1985, có 15.000 ấn phẩm thì các báo chuyên đề chiếm tới

118 đầu tạp chí dành cho phụ nữ, 343 đầu tạp chí dành cho thanh niên, 7889 tạp chí

về kỹ thuật và chuyên ngành thể thao, khoa học, giới tính… Các tạp chí chuyên về

truyền hình cũng là đặc trưng cho tạp chí Pháp như tờ Tele 7 Jours có lượng phát hành hơn 3 triệu bản/kỳ [2, tr.197] Tạp chí hiện đại có sự phân hóa mạnh mẽ theo

nhu cầu thị hiếu và thông tin của độc giả, bên cạnh đó, mỗi tờ tạp chí cũng tìm những phương thức riêng để thu hút sự chú ý, hạ giá thành sản phẩm, tận dụng tối

đa các điều kiện khoa học công nghệ

Tuy nhiên, những năm đầu thế kỷ 21, hàng loạt báo in trên toàn thế giới rơi vào tình trạng giảm sút độc giả Lượng phát hành báo chí tại nhiều nước phương Tây giảm trung bình 5 – 7 % trong 2 năm 2003 – 2004 Theo thống kê của hãng tin

AP năm 2005, ở Đức số lượng phát hành giảm 7,7% trong vòng 5 năm qua, ở Đan Mạch giảm 9,5%, ở Áo giảm 9,9%, ở Bỉ giảm 6%

Tại Mỹ, từ năm 2000 đến năm 2004, trong ngành báo in, trên 2.000 chức vị

đã bị huỷ bỏ, chiếm khoảng 4% công ăn việc làm Sự phát triển của nhiều tờ tạp chí

cũng lâm vào tình trạng lao đao Theo Hiệp hội báo chí Mỹ, thói quen đọc báo mỗi

ngày của người Mỹ trong năm 1982 là 67% Đến năm 2002, con số này chỉ còn 55% Độc giả trong độ tuổi từ 18 – 34 chỉ có 17% trong khi độc giả trên 55 tuổi chiếm 43% Cơn đại suy thoái kinh tế toàn cầu năm 2008 bắt đầu từ Mỹ, đang đe dọa sự phát triển của báo chí nói chung và báo in nói riêng Ở Mỹ, báo in, bao gồm

cả báo mạng điện tử, năm 2009 chứng kiến sự sụt giảm 26% doanh thu, điều này

dẫn đến tỷ lệ thâm hụt 41% doanh thu trong vòng 3 năm trở lại đây Viện nghiên

cứu Poynter, Hoa Kỳ, tính toán rằng ngành công nghiệp báo in nước này đã mất 1,6

tỷ USD trong năm 2009, và năm 2010, con số cũng sẽ vẫn là khá lớn

Tình trạng chung của tạp chí thế giới cũng hết sức lao đao Theo báo cáo của

Project For Excellence In Journalism, trong nửa năm đầu 2004, 100 tạp chí hàng

đầu thế giới chỉ bán được 36,8 triệu bản, giảm so với con số 37,4 triệu bản năm

2003 Doanh thu tạp chí ở Mỹ giảm tới 19% Năm 2009, số lượng trang quảng cáo trên tạp chí Mỹ giảm 25,6% (Bảng 1.3, phụ lục tr.8)

Trong bối cảnh đó, việc nhìn nhận những xu hướng phát triển chính của tạp chí thế giới trong tương lai đóng một vai trò quan trọng, góp phần vào công tác định hình diện mạo tạp chí thế giới trong nhiều năm nữa Theo từ điển tiếng Việt [19,

tr.1135] “Xu hướng” có nghĩa là xu thế thiên về một chiều nào đó Sự thiên về những hoạt động nào đó nhằm một mục tiêu có ý nghĩa đối với bản thân trong một thời gian lâu dài Từ định nghĩa đó, ta có thể hiểu Xu hướng báo chí, đó là xu thế thiên về một chiều hướng nào đó của báo chí, có mục tiêu, ý nghĩa và ảnh hưởng

trong thời gian dài Tác động đến sự phát triển của hệ thống báo chí thế giới

Xu hướng toàn cầu hóa thông tin đóng vai trò quyết định trong sự phát

triển của báo chí thế giới Alvin Toffer, nhà tương lai học nổi tiếng người Mỹ của

thế kỷ 20, trong tác phẩm Làn sóng thứ ba đã dự đoán: “Thời đại mà chúng ta đang sống hiện nay là thời đại thông tin” Và ngay cả nhà báo kỳ cựu người Mỹ Thomas

L Friedman cũng phải thốt lên trong cuốn Thế giới phẳng rằng thế giới của chúng ta

đang ngày càng phẳng đi trên mọi phương diện, mọi lĩnh vực Đó là xu thế chung của thời đại khi mà toàn cầu hoá đang ngày càng bao trùm cái bóng của mình lên tất

cả mọi ngóc ngách của địa cầu Một khi đó đã là xu thế chung của toàn nhân loại, thì báo chí - truyền thông cũng không thể nằm ngoài quy luật tất yếu đó

Toàn cầu hóa là khái niệm thường dùng để miêu tả các thay đổi trong xã hội

và trong nền kinh tế thế giới, tạo ra bởi mối liên kết và trao đổi ngày càng tăng giữa các quốc gia, các tổ chức hay các cá nhân ở góc độ văn hoá, kinh tế, v.v trên quy mô toàn cầu.[35, tr.5].Toàn cầu hóa thông tin được hiểu như một xu hướng thể

hiện sự thay đổi trong xã hội thông tin thế giới, mà ở đó sự liên kết, trao đổi thông tin giữa các quốc gia, các vùng lãnh thổ, các tổ chức và cá nhân… ngày càng trở nên mạnh mẽ

Trong cuốn Mass communication theory, tác giả Denis Mcqual đã chỉ rõ 8

nguyên nhân cơ bản của toàn cầu hóa trong lĩnh vực truyền thông nói chung và thông tin nói riêng Đó là: sự phát triển của công nghệ, khoa học, kỹ thuật trong các lĩnh vực in ấn, đăng tải, báo, tạp chí, sự phát triển của công nghệ phát thanh, truyền hình, và đặc biệt là Internet; sự bùng phát các doanh nghiệp thương mại; sự tiếp nối các mối quan hệ thương mại và ngoại giao giữa các quốc gia; hệ quả của chủ nghĩa thực dân và đế quốc; sự phụ thuộc kinh tế và mất cân bằng trong chính trị; quảng cáo và sự bùng nổ của viễn thông [27, tr.250] Ngoài ra, toàn cầu hóa thông tin trở thành xu hướng của tạp chí nói riêng và báo chí nói chung còn là do nhu cầu thông

tin của con người ngày càng tăng cao Giờ đây, câu hỏi “chuyện gì đang diễn ra”,

“cái gì đang xảy đến”… ở bất cứ nơi nào trên thế giới luôn là những mối quan tâm

hàng đầu của hơn 6 tỷ người trên hành tinh này Sự nhanh hay chậm của thông tin đôi khi còn có những ý nghĩa sống còn

Ý nghĩa của toàn cầu hóa thông tin trước hết là sự hình thành, bành trướng của các tập đoàn báo chí truyền thông trên toàn cầu Đồng thời, xu hướng này tăng nhanh sự xuất hiện của các hệ thống truyền thông tương tự nhau trên toàn thế giới

Từ đó, các sản phẩm tin tức và giải trí giống nhau cũng có mặt ở mọi nơi, tạo cơ hội cho công chúng tiếp cận sản phẩm truyền thông chất lượng ở bất cứ quốc gia nào

Tuy nhiên, hậu quả của chúng là xu hướng đồng nhất và “tây” hóa trong văn hóa

bản địa, cũng như sự sụt giảm của truyền thông trong nước và sự xuất hiện các dòng thông tin khó kiểm soát [27, tr.254]

Xu hướng toàn cầu hóa thông tin chính là chìa khóa vàng đối với sự phát triển của tạp chí trên thế giới Trước hết, các nguồn tin được mở rộng mạnh mẽ, nội dung thông tin ngày càng đa dạng, nhiều chiều, tăng năng lực cạnh tranh của mỗi tạp chí, xóa bỏ sự độc quyền thông tin, thủ tiêu kiểu đưa tin chủ quan, một chiều Bên cạnh đó, toàn cầu hóa khiến các tạp chí mở rộng thị trường tiêu thụ, hướng đến những nhóm công chúng mới và phát huy nguồn lực vốn có Biểu hiện cụ thể nhất của xu hướng này trong phát triển báo chí – truyền thông nói chung và tạp chí nói riêng chính là sự hình thành, bành trướng của các tập đoàn báo chí truyền thông trên toàn cầu Tiếp đó là sự tăng cường sở hữu nước ngoài đối với báo chí – truyền

thông trong nước và ranh giới giữa các sản phẩm báo chí - truyền thông ngày càng

bị xóa mờ

Chẳng hạn như tập đoàn Singapore Press Holdings (SPH, tập đoàn đa truyền

thông lớn nhất Singapore xuất bản hơn 13 tờ báo bằng 4 ngôn ngữ chính (Anh, Hoa, Malay và Tamil) và hơn 80 tờ tạp chí (phát hành rộng trong nước và trên thị trường khu vực) Kinh doanh tạp chí được xem là thế mạnh của tập đoàn SPH Các tạp chí

của SPH có nhiều loại, từ các nguyệt san dành cho phụ nữ như Her World và tạp chí Hoa ngữ Citta Bella cho đến các ấn phẩm hướng dẫn cách thức làm cha mẹ và cách thức tân trang nội thất như Young Parents và Home & Décor Các tựa tạp chí mới xuất hiện của hệ thống tạp chí SPH là Maxim, Shape, Simply Her, và Icon Phạm vi

hoạt động của SPH trong lĩnh vực báo chí và xuất bản, đặc biệt là mảng tạp chí, mở rộng ra Trung Quốc, Malaysia, Indonesia, và Thái Lan, thông qua các liên doanh tại chỗ của các nước này Ngoài ra tập đoàn SPH còn rất thành công trong các lĩnh vực khác như báo trực tuyến, in ấn, xuất bản, quảng cáo, phát hành, truyền hình…

Tuy nhiên, một thực tế là toàn cầu hóa cũng mang lại nhiều mặt tiêu cực cho

sự phát triển của tạp chí Đó là với lượng thông tin ồ ạt, thiếu kiểm duyệt, nhiều chiều, sẽ gây khó khăn trong công tác phân loại, biên tập và sử dụng thông tin phù hợp Thêm vào đó, tính định hướng trong thông tin chính là một thách thức lớn với các tạp chí còn non trẻ

Song song với xu hướng toàn cầu hóa, xu hướng quốc tế hóa cũng đã và

đang ảnh hưởng tới sự phát triển của báo chí thế giới, mà trong đó tạp chí chịu sự

ảnh hưởng không nhỏ Quốc tế hóa là hình thức mà một tờ báo, ấn phẩm báo chí được phát hành ở nhiều quốc gia, hoặc phát hành ở quốc gia này nhưng được bán

ở quốc gia khác [35, tr.7] Quốc tế hóa tạp chí thể hiện rõ trên các mặt:

• Tạp chí in ấn ở nước này, nhưng lại được phát hành ở nhiều nước trên thế

giới Tờ tạp chí thời trang Vouge được phát hành ở 18 nước trên thế giới, như

Úc, Pháp, Trung Quốc, Đức, Brazil, Hy Lạp, Ấn Độ, Ý, Nhật Bản, Hàn Quốc, Nga, Bồ Đào Nha, Mehico, Đài Loan, Thổ Nhĩ Kỳ, Anh, Mỹ Tờ

Cosmopolitan cũng có mặt ở hơn 100 nước trên thế giới

• Tạp chí in ấn ở nhiều nước cùng một lúc: 58 là số ấn bản mà Cosmopolitan đang sở hữu, ELLE có tới 43 ấn bản trên thế giới và 10 tại châu Á

• Hai nước liên kết với nhau xuất bản một tạp chí

• Cơ quan tạp chí mở nhiều chi nhánh ở nước ngoài

• Các tập đoàn báo chí phát triển những tờ tạp chí cho khu vực riêng với ngôn ngữ của khu vực đó

Một quốc gia tiêu biểu cho xu hướng này chính là Trung Quốc Các tạp chí nước ngoài xâm nhập vào quốc gia này theo ba đường chính là nhập khẩu (với 30 công ty Trung Quốc chuyên nhập và xuất khẩu các ấn bản); hợp tác bản quyền (các công ty Trung Quốc sẽ biên tập, bán và phân phối); kinh doanh hợp tác nhưng không tham gia xuất bản (chủ yếu trong quảng cáo và phân phối) Nhìn vào biểu đồ 1.4 ở phụ lục tr.9 ta dễ dàng nhận thấy các tạp chí nước ngoài thu về một nguồn lợi khổng lồ từ Trung Quốc, đứng đầu là tờ tạp chí dành cho phụ nữ của Mỹ

Cosmopolitant với doanh thu 3,18 triệu USD năm 2004

Xu hướng thương mại hóa khiến quảng cáo đóng vai trò quan trọng trong

sự phát triển của báo chí nói chung và tạp chí nói riêng Ngay từ khi mới ra đời, lợi nhuận luôn là một trong những yếu tố hàng đầu quyết định đến sự tồn tại của một tờ

báo “Xu hướng thương mại hóa nội dung báo chí truyền thông, tức là tiến trình biến nội dung thông tin, tin tức thuần túy thành một sản phẩm hay dịch vụ có thể mua bán được” [9, tr.136] Theo thống kê, ngành công nghiệp báo in Mỹ: thu nhập

tăng từ 12,2 tỷ USD vào năm 1975 lên 54,4 tỷ USD năm 2000 Điều này đồng nghĩa với việc báo in tăng thu nhập gấp 2,5 lần từ quảng cáo năm 2000 so với năm

1950 Trong vòng 30 năm qua, lượng nội dung quảng cáo trong báo in Mỹ vượt trên

60% [35, tr.43] Từ lâu, tạp chí vốn luôn được xem là một “món hàng sinh lợi nhuận”, khi mà người ta thay từ “xuất bản” bằng từ “sản xuất” tạp chí Quảng cáo

trên tạp chí ảnh hưởng tới 57% đến công chúng, trong khi con số này đối với TV và mạng Internet lần lượt là 44% và 35% (Bảng 1.5, Phụ lục tr.9)

Ở Nhật Bản, mức chi tiêu cho quảng cáo trên tạp chí luôn chiếm một tỷ lệ khá lớn và đồng đều, đặc biệt từ năm 2000 trở lại đây, mức chi tiêu này luôn đạt con

số ấn tượng (như 418 triệu Yên năm 2001 hay 436,9 triệu yên năm 2000) Do đó, chỉ tính riêng trong năm 2003, mức chi tiêu dành cho quảng cáo trên tạp chí ở Nhật đứng vị trí thứ 3, chỉ sau truyền hình và báo giấy (Biểu đồ 1.6 Phụ lục tr.9, và Biểu

đồ 1.7, Phụ lục tr.10)

Một xu hướng quan trọng khác của báo chí hiện đại nói chung và tạp chí nói

riêng chính là sự phân hóa và chuyên môn hóa không ngừng Đó là một phương

thức mà trong đó một ấn phẩm báo chí chỉ tập trung vào một lĩnh vực cụ thể của đời

sống, nhằm vào một lượng đối tượng công chúng xác định, cụ thể Chúng ta có

thể lấy nền báo chí Mỹ như một ví dụ điển hình nhất Ở quốc gia này sự phân hóa

và chuyên môn hóa manh nha từ những ngày đầu ra đời của tạp chí Những ấn phẩm chuyên ngành đã xuất hiện ở Mỹ từ lâu khi vào cuối thế kỷ VXIII, tờ tạp chí

khoa học đầu tiên của Mỹ “Brayxitzo Gioocnel”, chuyên công bố những thông tin

báo đặc sắc được xuất bản Đến nửa đầu thế kỷ XIX, một loạt các tạp chí khoa học

ra đời đánh dấu sự chuyên biệt hóa sâu sắc trong tạp chí Mỹ như tờ American Journal of Science (1818), American Mechanic (1826) Tính đến năm 1860, Mỹ đã

có 200 tạp chí chuyên về khoa học, và trong giai đoạn 1890 – 1900, con số này tăng lên gấp đôi Ngoài ra, các tạp chí chuyên về quân đội, công đoàn, tôn giáo, giải trí của Mỹ cũng rất phát triển.[33] Úc cũng có trên 1500 tạp chí được xuất bản về các vấn đề: mối quan tâm của phụ nữ, mối quan tâm của cộng đồng, về truyền hình, nhà cửa, vườn tược, giải trí và các vấn đề hôm nay Sự phân hóa và chuyên môn hóa cho phép nâng cao hiệu quả của các sản phẩm tạp chí, và quan trọng hơn, góp phần hình thành một nhóm công chúng riêng cho tờ tạp chí

Tạp chí điện tử (online magazines), tạp chí kỹ thuật số (digital magazines) đang là xu hướng mới nhất của tạp chí thế giới Tạp chí điện tử cũng

giống như báo điện tử là một phần của World Wide Web và thường được gọi là webzines Chúng là loại báo mà người ta đọc trên máy tính, điện thoại di động, máy

tính bảng… khi có kết nối Internet Các tạp chí điện tử có một đội ngũ biên tập, quản lý chất lượng riêng nhằm đảm bảo những thông tin đưa ra đáp ứng yêu cầu của

những nhà xuất bản và công chúng Ngoài ra, chúng ta còn có ezine – thuật ngữ

được dùng để chỉ các tạp chí nhỏ, được phân phối bởi các thiết bị điện tử như email

(thư điện tử) Thuật ngữ cyberzine và hyperzine cũng được dùng để chỉ các nguồn

cung cấp điện tử Hiện nay, hầu hết các nhà xuất bản tạp chí đều có một sản phẩm điện tử cho tạp chí của mình Chúng được cung cấp qua nhiều dịch vụ trực tuyến khác nhau Những tờ tạp chí điện tử đầu tiên trên thế giới xuất hiện vào khoảng những năm 90 của thế kỷ 20 và thu hút sự quan tâm của công chúng Tờ

www.salon.com ra đời tháng 7 năm 1995, thu hút 5,8 triệu người đọc mỗi tháng Vào những năm đầu thế kỷ 21, nhiều tạp chí điện tử bắt đầu thử nghiệm phiên bản

thiết kế giống tạp chí giấy như Movie Insider, Slate, Synthesis, và Lucier

Tạp chí kỹ thuật số là tạp chí điện tử được cung cấp trên các sản phẩm điện

tử với định dạng giống như phiên bản tạp chí giấy Các phiên bản tạp chí kỹ thuật

số được xem như những bản sao của chính tạp chí giấy, góp phần giảm chi phí và thời gian in ấn, tiêu thụ, tương đối thân thiện với môi trường Bên cạnh đó, tạp chí

kỹ thuật số có các yếu tố tương tác như tìm kiếm, đánh dấu trang, kết hợp đa phương tiện, hình ảnh động… Với việc số hóa, tạp chí kỹ thuật số mang lại nhiều hữu ích cho công tác lưu trữ và tiếp cận tạp chí Tuy nhiên, tạp chí kỹ thuật số lại đòi hỏi người đọc phải biết cách sử dụng chúng một cách hiệu quả Hiện nay, các thiết bị tân tiến như Amazone Kindle, iPad hay một vài sách điện tử đã có nhiều cải tiến cho phép độc giả vừa đọc báo, tạp chí, lại vừa có thể đọc sách điện tử Trong năm 2009, số lượng các tạp chí kỹ thuật số không ngừng tăng lên đáng kể với 8.000 tạp chí, phân phối tới hơn 30 triệu người trên toàn thế giới

Các xu hướng phát triển trên của tạp chí nằm trong những xu hướng phát triển của báo chí nói chung, tuy nhiên, theo như phân tích ở trên, chúng vẫn mang nhiều đặc điểm riêng nhất định Các xu hướng này không tách rời, độc lập với nhau,

mà ngược lại chúng luôn gắn bó chặt chẽ, hỗ trợ cho nhau, thành động lực và là tiền

đề phát triển của nhau

1.3.2 Xu hướng phát triển của tạp chí Việt Nam

Giai đoạn từ năm 2000 đến nay chứng kiến sự phát triển nhanh chóng của tạp chí trong nước, đặc biệt, sự xuất hiện của dòng tạp chí mới giải trí – chỉ dẫn đã

thay đổi đáng kể diện mạo của tạp chí Việt Nam Theo số liệu thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông công bố trong Hội nghị báo chí toàn quốc năm 2010,

tính đến hết năm 2009 cả nước có 528 tạp chí Như vậy so với con số 448 tờ tạp chí của năm 2007, số lượng tạp chí ở Việt Nam đã tăng thêm 80 đầu tạp chí, tương đương 19% [41, tr.28] Nguyên nhân là sự tăng đột biến của nhu cầu xuất bản tạp

chí của nhiều cơ quan, bộ ngành, tổ chức kinh tế, tổ chức hội, liên hiệp các hội Nguyên nhân này không những chi phối sự phát triển của hệ thống tạp chí theo diện

rộng (số lượng) mà còn theo chiều sâu (chất lượng) Các ấn phẩm mang tính xã hội

và thương mại cao góp phần dẫn đến sự hình thành và sôi động hoá thị trường báo chí những năm gần đây Từ các tạp chí xuất bản hàng quý, hai tháng, hàng tháng,

đến nay, nổi trội là các tờ tạp chí ra 2 – 4 kỳ/tháng (Tạp chí Thế giới mới, Tạp chí Kinh tế châu Á Thái Bình Dương, Tạp chí Thương mại, Tạp chí Thời trang trẻ, Tạp chí Tiếp thị Việt Nam, Tạp chí Gia đình Việt Nam …) Xu hướng tăng kỳ phát hành

là kết quả của sự ra đời loại tạp chí mang tính giải trí, đánh trúng thị hiếu của độc giả, đẩy số phát hành lên cao [11, tr 22-23]

Sự phát triển “nhảy vọt” của tạp chí trong thời gian qua còn bởi kinh tế phát

triển, đời sống người dân và trình độ nhận thức của công chúng ngày càng được nâng cao, nhu cầu thông tin vì thế trở nên đa dạng và chuyên sâu hơn Hệ thống tạp chí với sự mở rộng trong nội dung thông tin vốn có của mình, góp phần thỏa mãn nhu cầu thông tin của nhiều loại công chúng, từ những lĩnh vực rộng lớn như khoa học, kỹ thuật, kinh tế, xã hội… cho đến các phạm vi có quy mô nhỏ, chi tiết và cụ thể hơn theo từng mức độ khác nhau của mỗi một lĩnh vực đó Ở tạp chí, công chúng dễ dàng có được sự dung hòa giữa nhu cầu thỏa mãn thông tin của mình và

sự định hướng, chỉ đạo có hệ thống những thông tin đó

Dòng tạp chí chuyên ngành – nội bộ có chiều hưởng giảm về số lượng,

trong khi dòng tạp chí chuyên về giải trí – chỉ dẫn lại bùng phát mạnh mẽ

Thực tế hiện nay cho thấy nhiều tạp chí nghành – nội bộ của chúng ta vẫn tồn tại nhờ vào bao cấp của Nhà nước, chỉ khoảng 200 đầu tạp chí trực thuộc liên hiệp hội, các hội khoa học, hội kinh tế, hội nghề nghiệp, đoàn thể chính trị - xã hội, các hội phi Chính phủ, … được xếp vào dạng đơn vị sự nghiệp có thu, hoạt động theo cơ chế tự trang trải Các tạp chí này do ảnh hưởng của tâm lý Nhà nước bao cấp cho nên về mặt nội dung, hình thức không có sự đầu tư, đổi mới, do đó, lớp công chúng độc giả ngày càng bị thu hẹp Mặt khác, nhiều tạp chí lại có sự trùng lặp trong tôn chỉ, mục đích hoạt động, gây ra thừa thãi, lãng phí Trong khi đó, dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn phát huy được những thế mạnh vốn có của mình, bám sát lớp công chúng độc giả mới, và nhất là có sự đầu tư mạnh mẽ về mặt nội dung, hình thức… lại có được sự vươn lên mạnh mẽ, chiếm tỷ lệ lớn trong lĩnh vực tạp chí hiện nay

Trong xu thế phát triển chung của báo chí – truyền thông thế giới, tạp chí Việt Nam một mặt chịu sự tác động của các xu hướng phát triển chung của tạp chí thế giới, mặt khác cũng có những hướng phát triển riêng mang đặc thù của một nền báo chí xã hội chủ nghĩa Các xu hướng đã và đang hình thành này được quyết định bởi điều kiện kinh tế - xã hội, nguồn nhân lực tham gia làm báo, tiến trình toàn cầu hóa, quốc tế hóa khu vực… Sau đây, có thể chỉ rõ một vài xu hướng mang tính chủ đạo trong sự phát triển tạp chí Việt Nam

Sự chuyên biệt hóa về nội dung và đổi mới mạnh mẽ về hình thức tạo

nên sức mạnh của tạp chí Việt Nam Sự chuyên biệt hóa về nội dung ở các tạp chí

trong nước thể hiện rõ nhất ở chính lớp công chúng độc giả mà mỗi một tờ tạp chí hướng đến Đặc biệt là đối với các tạp chí giải trí – chỉ dẫn, sự chuyên biệt hóa về

nội dung lại càng rõ nét Chẳng hạn như tờ Autonet hay Ô tô - xe máy Việt Nam, nội

dung chủ yếu là cung cấp cho độc giả tất cả những thông tin cần thiết xung quanh chủ đề ôtô và xe máy như kỹ thuật công nghệ, thị trường, thiết kế xe… Chính vì vậy, các chuyên trang, chuyên mục trong hai tờ tạp chí này đều hướng đến những nội dung đó: Khám phá thế giới xe, Phụ tùng xe hơi, Cập nhật giá xe… Còn các tờ

tạp chí như Đẹp, Mốt, Thời trang trẻ… lại chú trọng vào lĩnh vực thời trang, làm

đẹp cho phụ nữ Ngoài ra, các tạp chí thuộc khối chính trị – tuyên truyền, và lý luận – nghiên cứu vẫn duy trì một nhóm công chúng riêng Lấy ví dụ như các tạp chí chuyên về sức khỏe ở nước ta đã có tới hơn 30 tạp chí thuộc bộ Y tế, bộ Quốc phóng, các bệnh viện, các viện nghiên cứu, các Cục, các Hội (Bảng 1.8, phụ lục tr.10)

Về hình thức, các tạp chí Việt Nam, đặc biệt là các tạp chí giải trí đã có những bước phát triển nhảy vọt Các tòa soạn đều áp dụng khoa học, công nghệ, kỹ thuật in ấn xuất bản hiện đại nhất trong quá trình sản xuất tạp chí, qua đó, thay đổi đáng kể bộ mặt tạp chí Việt Nam Trước hết, nhiều tờ tạp chí mạnh dạn thay đổi

khổ báo như tạp chí Người làm báo, từ số tháng 6-2004 đã thay đổi kiểu chữ, măng

– set mới và đổi khổ từ khổ cũ là 19x27cm sang khổ mới là 20x30 cm nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu của bạn đọc và hội viên Hội nhà báo trên cả nước

Các yếu tố vốn dĩ trước đây là phụ như tranh ảnh, màu sắc, biểu tượng… nay lại được các tạp chí hết sức xem trọng và trở thành yếu tố sống còn của mỗi tờ tạp

chí Chẳng hạn như các tạp chí về thời trang luôn được in màu, trên giấy bóng chất lượng cao, phần hình ảnh trau chuốt, ấn tượng, và luôn có chủ đề cho mỗi bộ ảnh riêng Trong khi trước đây, các tạp chí thời trang chỉ in đen trắng, trên giấy chất lượng thấp và rất hạn chế hình ảnh Tạp chí Việt cũng chú trọng tìm kiếm và thử nghiệm những cách thức trình bày mới lạ, độc đáo mang lại sự hứng thú cho độc

giả, tiêu biểu là các tờ dành cho phái đẹp như Đẹp, Mốt, …; các tờ chuyên về phương tiện như Autonet, Ô tô - xe máy Việt Nam…

Xu hướng chuyên biệt hóa về nội dung và hình thức của tạp chí Việt Nam được xem như một tất yếu trong bối cảnh toàn cầu hóa, quốc tế hóa báo chí truyền thông hiện nay Xu hướng này mang đến một diện mạo mới cho tạp chí Việt Nam, tăng hiệu quả tác động của nó đối với công chúng, đồng thời mở ra những hướng phát triển mới cho các tạp chí còn đang yếu kém, lạc hậu

Xu hướng thương mại hóa biểu hiện rõ rệt ở tạp chí Việt Nam Đây được

xem là một quá trình phát triển tất yếu của báo chí – truyền thông nước nhà khi mà nguồn thu nhập từ bán báo, tạp chí đã trở nên không còn ý nghĩa Bên cạnh đó, sự phát triển của quảng cáo ở Việt Nam trong những năm gần đây chính là cơ hội cho

các tạp chí Việt Nam tăng nguồn thu nhập Theo Ad age report 2004, giá trị thị

trường quảng cáo truyền thông trong nước mỗi năm khoảng 200 triệu USD, và mỗi năm thị trường này tăng trưởng từ 30% - 40% Năm 2005, ước tính thị trường quảng cáo trên các phương tiện truyền thông đạt mức xấp xỉ 300 triệu USD

Quảng cáo trên báo in là loại hình quảng cáo thể hiện ý tưởng quảng cáo sử dụng đoạn văn hình ảnh, kiểu chữ, màu sắc Quảng cáo trên báo in cung cấp cho công chúng những thông tin cho công chúng về hàng hoá, sản phẩm, dịch vụ… trên hai hình thức cơ bản là báo và tạp chí Ưu điểm của quảng cáo trên báo in là tính linh hoạt, kịp thời, luôn mới mẻ và hấp dẫn, không những thế có thị trường tốt, diện phát hành rộng rãi và đối tượng độc giả mang tính ổn định Tuy nhiên lại có hạn chế

là tác động chỉ mang tính tức thời, thông tin sai lệch, không lành mạnh xuất hiện nhiều Quảng cáo trên báo in nói chung và trên tạp chí nói riêng, ngày càng phát

triển mạnh, không ngừng nâng cao về nội dung và hình thức Như báo Tuổi trẻ (40 trang quảng cáo) và Thanh niên (24 trang quảng cáo), số lượng các trang quảng cáo

nhiều gấp mấy lần so với nội dung chính Chi phí dành cho quảng cáo cũng vì thế tăng lên đáng kể (Bảng 1.9, Phụ lục tr.10)

Quảng cáo trên tạp chí đóng góp một nguồn lợi nhuận không nhỏ cho báo in nước nhà, đặc biệt là trên các tạp chí giải trí Trong tương lai tới, quảng cáo trên tạp chí ở Việt Nam sẽ càng khẳng định được vị thế của mình, khi mà mỗi tạp chí đều hướng đến một lớp độc giả đặc thù cho quảng cáo, và sự phát triển không ngừng của nội dung, cũng như hình thức của các tạp chí Các hình thức quảng cáo trên tạp

chí khá đa dạng Chẳng hạn với tạp chí Autonet, quảng cáo được thể hiện như sau:

Đăng quảng cáo của các hãng, công ty, showroom liên quan đến phương tiện trên mặt báo; Viết các bài PR cho các hãng, showroom theo thoả thuận; Viết bài PR cho các triển lãm, sự kiện liên quan đến sản phẩm cần quảng cáo Tuy nhiên, tình trạng thương mại hóa trên báo chí nói chung và tạp chí nói riêng đưa đến vấn đề quan trọng cần được đánh giá đúng mức, đó là tính chân thật, mục đích của thông tin và lợi ích của công chúng

Một xu hướng cần chú ý khác chính là xã hội hóa trong xuất bản tạp chí.

Ở nước ta, Luật Báo chí hiện hành quy định báo chí là cơ quan ngôn luận của cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức

xã hội - nghề nghiệp Điều này đồng nghĩa với việc trong hoạt động xuất bản báo chí sẽ không có chỗ cho báo chí tư nhân Tuy nhiên, trên thực tế hiện nay, các các tổ chức, cá nhân (tư nhân) tham gia vào các khâu thiết kế, trình bày, in ấn, phát hành báo chí; khai thác và mua bản quyền măng xét và nội dung báo chí trong các lĩnh vực khoa học công nghệ, thể thao, giải trí, quảng cáo, thông tin kinh tế để xuất bản trong nước; sản xuất các chương trình phát thanh cũng thuộc các lĩnh vực khoa học công nghệ, thể thao, giải trí, quảng cáo, thông tin kinh tế Điều này cho thấy rõ ràng xã hội hóa báo chí đã và đang trở thành một xu hướng phát triển của báo chí

Việt Nam Chúng ta có 5 tờ báo đã được công ty Ringier (Thụy Sĩ) đầu tư Đó là VN Economic Times, Quốc tế, VN Investment Review… Các chương trình truyền hình

cũng đang đi theo xu hướng xã hội hóa trong khâu sản xuất và quảng cáo

Đối với riêng tạp chí, về khía cạnh kinh tế, quá trình xã hội hóa được xem như một sự tất yếu Một khi nhu cầu thông tin của công chúng ngày càng được nâng cao, sự cạnh tranh gay gắt của các phương tiện truyền thông đại chúng khác, cùng

với đó là sự tiến bộ không ngừng của khoa học – kỹ thuật, nếu tạp chí chỉ chờ đợi vào những nguồn thu eo hẹp từ ngân sách thì chắc chắn nó sẽ khó có thể tồn tại được Mặt khác, xã hội hóa xuất bản tạp chí còn tạo động lực lớn cho sự phát triển của tạp chí trong nước với cuộc ganh đua gay gắt trên thị trường Tuy nhiên, điều quan trọng hiện nay là cần thiết phải có những quy chế đúng đắn và phù hợp về xã hội hóa xuất bản tạp chí, tạo sự thống nhất và chặt chẽ trong quá trình này

Trên thực tế, hầu hết ở các tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt Nam đều có sự tham gia của tư nhân trong hoạt động của mình với nhiều hình thức khác nhau Hình thức phổ biến nhất hiện nay là các cơ quan tạp chí giải trí – chỉ dẫn sẽ chịu sự chi phối của một công ty tư nhân từ quảng cáo, xuất bản… cho đến nội dung, hình thức của

tạp chí Cách thức “núp bóng” nhà nước này được xem là khá an toàn và phù hợp

với sự phát triển của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn hiện nay Diện mạo các tạp chí giải trí – chỉ dẫn ngày càng trẻ trung, đổi mới, hiện đại hơn, nội dung ngày càng phong phú, đa dạng, bám sát nhu cầu của công chúng Nhưng lỗ hổng trong quản lý này vẫn đưa đến nhiều sai phạm ở các mức độ khác nhau trên các tạp chí giải trí – chỉ dẫn Do đó, đã đến lúc các cơ quan chức năng cần nghiêm túc xem lại xu hướng

xã hội hóa trên tạp chí, để kịp thời đưa ra những giải pháp quản lý hữu hiệu

1.4 Diện mạo dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn

1.4.1 Diện mạo dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn thế giới

Trên thế giới, chưa có một nguồn tài liệu cụ thể nào khẳng định sự ra đời của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Và ở mỗi một quốc gia khác nhau, sự phát triển của dòng tạp chí này cũng mang những nét đặc thù riêng

Ở Mỹ, kể từ khi tờ tạp chí đầu tiên American Magazine xuất hiện năm 1741

do Andrew Braford sáng lập (cùng thời điểm ra đời tờ General Magazine của

Benjamin Franklin), sự phát triển của tạp chí Mỹ có nhiều bước thăng trầm, và dòng tạp chí giải trí cũng không thoát khỏi hoàn cảnh đó Những tạp chí giải trí – chỉ dẫn mang tính chuyên biệt manh nha được hình thành vào thập niên cuối cùng của thế

kỷ 19, những tạp chí du lịch và khám phá như National Geographic; những tạp chí

về thời trang và nhà cửa như Glass of Fashion, Home Arts, Ladies World; thậm chí còn có cả tạp chí dành cho bà mẹ trẻ em: Babyhood, chưa kể đến một loạt các tạp

chí về văn học, nghệ thuật, thể thao…

Các tạp chí giải trí – chỉ dẫn dành cho phụ nữ ở Mỹ luôn đóng một vai trò quan trọng trong dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Năm 1821, Sara Joshep Hale đảm

nhận vai trò tổng biên tập cho tờ Lady’s Magazine – tờ tạp chí đầu tiên dành riêng

cho phụ nữ Sự kiện nay mở đầu cho những năm tháng hoàng kim của các tạp chí dành cho nữ giới, khi họ được công nhận như đối tượng công chúng đáng quan tâm

hàng đầu của tạp chí Năm 1883, tờ Ladies’ Home Journal xuất hiện lần đầu tiên, và

là một trong những tờ tạp chí đầu tiên ở Mỹ chạm ngưỡng 1 triệu bản (năm 1900)

Chuyên mục “Side Talks with Girls” của tạp chí thu hút hơn 158.000 nghìn thư

phản hồi từ bạn đọc Chuyên mục đưa ra những lời khuyên cho phụ nữ về việc kết bạn, chơi nhạc, chăm sóc trẻ em, thời trang… Chính tờ tạp chí này đã làm sụp đổ những giá trị cổ hủ, lạc hậu của các tạp chí dành cho phụ nữ thời trước, biến các tạp chí nữ giới thành một dịch vụ cho độc giả, mà ở đó họ được thỏa mãn mọi nhu cầu Các tạp chí giải trí – chỉ dẫn dành cho phụ nữ ở Mỹ đa phần xuất hiện từ khá sớm

và nhiều trong số đó còn tồn tại đến tận ngày nay Năm 1886, tờ Cosmospolitant

xuất bản ở New York, và trở thành một tạp chí hàng đầu dành cho phụ nữ suốt hơn

2 thế kỷ qua với số in gần 3 triệu bản Tờ tạp chí giải trí hàng tháng dành cho phụ

nữ Mc Call’s Magazine ra đời năm 1870 ở New York có số in 6,3 triệu bản Không thể không kể đến tờ Vouge với một số phận rất đặc biệt Năm 1892, tạp chí này ra

đời ở Mỹ bởi Arthur Baldwin Turnure Đến năm 1909, khi Arthur qua đời, Condé

Nast phát triển Vouge ra khắp thế giới, từ Anh, Tây Ban Nha cho đến Pháp và đưa Vouge trở thành tạp chí thời trang hàng đầu thế giới

Hiện nay, tạp chí giải trí – chỉ dẫn rất phát triển, Mỹ có tới 6.800 tạp chí giải trí được xuất bản năm 2008 Các nhà nghiên cứu phân chia tạp chí giải trí – chỉ dẫn

thành hai loại: tạp chí giải trí phổ thông (General Interest Magazines) và tạp chí chuyên biệt (Specialized Magazines) Các tạp chí phổ thông hướng đến lớp công

chúng rộng hơn, trong khi các tạp chí chuyên biệt chỉ phục vụ lớp công chúng nhỏ, đặc thù Các tạp chí chuyên biệt chiếm hơn 90% tạp chí giải trí – chỉ dẫn toàn cầu Các tạp chí giải trí – chỉ dẫn hiện nay ở Mỹ chủ yếu thuộc quyền kiểm soát của

những tập đoàn lớn, như ABC (Audit Bureau of Circulation) làm chủ hơn 700 tờ tạp chí, thu về hơn 16 tỷ USD quảng cáo năm 2002 Tập đoàn Newhouse Newspaper

xuất bản 27 tờ báo với nhiều tờ nổi tiếng như Vouge, Galamour, Mc Call’s Magazine … [28, tr.78]

Ở Pháp, tạp chí có một cuộc sống riêng và rất được quan tâm Năm 1996, Pháp có 2.762 tạp chí, đến năm 2004, con số này tăng thêm 63% (4.498 tạp chí) Tạp chí ở Pháp thường được chia thành tạp chí giải trí – chỉ dẫn

(Consumer Magazines), tạp chí chuyên về kinh doanh (Bussines to bussines Magazines) và chuyên san hàn lâm (Academic Journals) Tuy nhiên, cách phân loại

này chỉ mang tính tương đối, vì trên thực tế có nhiều tạp chí giải trí nhưng lại có nội dung về máy tính, tài chính, kỹ thuật… Tạp chí giải trí – chỉ dẫn chiếm một vai trò rất quan trọng trong sự phát triển tạp chí của Pháp Tới 90% tạp chí Pháp là các tạp chí giải trí – chỉ dẫn Hơn 60% tạp chí giải trí – chỉ dẫn của Pháp được phân phối thông qua kênh bán lẻ Giữa năm 1996 và 2000, số lượng tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở nước này tăng gấp đôi, trong khi số lượng các tạp chí chuyên về kinh doanh lại giảm 7,6% (Biểu đồ 1.10 và 1.11, Phụ lục tr.11)

Ở một quốc gia châu Âu khác là Anh, tạp chí cũng rất phát triển Nhiều tạp chí Anh chủ yếu có trụ sở chính ở Luân Đôn, ngoại trừ một vài tập đoàn truyền

thông như Future in Bath và DC Thomson ở Dundee Hiệp hội xuất bản tạp chí (Periodical Publishers Association) đại diện cho 400 công ty báo chí, với khoảng

2.300 tạp chí giải trí, tạp chí kinh doanh và tạp chí chuyên sâu, chiếm khoảng 80% doanh số tạp chí ở thị trường Anh Hơn 8.000 đầu tạp chí ở vương quốc này được phân loại theo bảy dòng tạp chí:

- Tạp chí giải trí – chỉ dẫn (consumer magazines)(bao gồm dạng phổ thông

“general” và chuyên biệt “specialist”): được bán ở các sạp báo, tạp chí

- Tạp chí kinh doanh/thương mại/chuyên sâu

(business/trade/professional/business – to business): đối tượng chủ yếu là

những người trí thức với 5.100 đầu tạp chí

- Các ấn phẩm dành cho khách hàng (consumer publishing/contract publishing/custom): được sản xuất bởi các công ty in ấn cho các tổ chức, nhằm

mục đích quảng bá sản phẩm Tạp chí khách hàng được phổ biến từ giữa

những năm 80 thế kỷ trước Tờ Sky the Magazine là tạp chí khách hàng lớn

nhất nước Anh với 7 triệu bản mỗi tháng

- Tạp chí dành cho nhân viên (Staff magazines): là ấn phẩm của các bộ phận

truyền thông của mỗi công ty, hay của các nhà in ấn nhằm giới thiệu về công

ty của mình cho nhân viên

- Báo phụ trương (newspaper supplements): miễn phí kèm theo báo hàng ngày

Tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở Anh xuất hiện từ khá sớm Chẳng

hạn năm 1828, tờ The Spectator xuất bản số đầu tiên và vẫn

còn tồn tại cho đến ngày nay Trước đó, một tạp chí cùng tên

do Steele và Addison xuất bản cũng đã ra đời Tờ Tatler – một

tạp chí giải trí dành cho phụ nữ lần đầu ra mắt công cách đây hơn 300 năm

Tạp chí giải trí –chỉ dẫn ở Anh lại được chia thành hai dạng chính: dạng tạp

chí giải trí phổ thông nhằm mục đích giải trí là chủ yếu như tờ Loaded, Elle, Radio Times… và dạng tạp chí giải trí chuyên sâu vào một sở thích hay mối quan tâm đặc biệt như tờ Car, Total Film, Gardeners’sWorld Năm 2008, có khoảng 2.800 tạp chí

giải trí – chỉ dẫn ở Anh Kênh phân phối chủ yếu của các tạp chí này (90%) là thông qua hệ thống siêu thị và sạp báo chí Doanh số của các tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở Anh giảm đáng kể sau khi đạt đỉnh vào những năm 1950 Nguyên nhân chính là do

sự bành trướng của truyền hình Đến năm 1970, Anh chỉ bán được 2.100 triệu bản tạp chí giải trí – chỉ dẫn Con số này còn sụt giảm xuống 1.200 triệu bản năm 1992 Tuy nhiên những năm gần đây, doanh số các tạp chí giải trí – chỉ dẫn Anh đã được cải thiện đáng kể với 1.339 triệu bản năm 2004

Đa số các tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở Anh thuộc quyền sở hữu của các tập

đoàn nước ngoài Nhà sản xuất lớn nhất nước Anh được hình thành sau vụ tập đoàn Bauer (Đức) mua lại Emap năm 2008 IPC Media thuộc sở hữu tập đoàn Time Warn là nhà sản xuất lớn thứ hai Tập đoàn Anh lớn nhất là BBC Magazines và Future and Dennis Bốn trong năm nhà sản xuất tạp chí giải trí – chỉ dẫn hàng đầu

của Anh đều đến từ nước ngoài Trong danh sách các tạp chí giải trí – chỉ dẫn bán chạy nhất nước Anh, có rất nhiều tờ tạp chí là phiên bản tiếng Anh của các tạp chí

nước ngoài Chẳng hạn như trong nhóm các tạp chí dành cho phụ nữ, Glamour, Vogue, Cosmopolitan, In Touch, Vanity Fair và Good Housekeeping là chi nhánh của Mỹ Elle đến từ Pháp Tờ tạp chí tuần dành cho phụ nữ lớn nhất là Take a break cũng của Đức Hai tạp chí Mỹ khác cũng rất được ưa chuộng ở Anh là Men’s Health và Reader’s Digest bán được một triệu bản mỗi tháng (Bảng 1.12, Phụ lục

tr.12 )

Theo bảng số liệu trên ta thấy hầu hết các tạp chí bán chạy nhất nước Anh đều là các tạp chí giải trí –chỉ dẫn (gần 7 triệu bản mỗi tháng) Trong đó, các tạp chí

về truyền hình như What’s on TV và Radio Times chiếm một lượng lớn doanh số

bán ra trong mỗi tháng với khoảng từ 1 triệu đến 1 triệu rưỡi bản Năm 1995, tờ

Radio Times từng giữ kỷ lục doanh số bán trong tuần cao nhất thế giới với

8.832.579 bản Các tuần tạp chí dành cho nữ giới nằm trong nhóm thứ hai, đứng

đầu là Take a Break, nối dài với Chat, Now và Heat

Canada là một trong những quốc gia có sự phát triển của tạp chí giải trí – chỉ dẫn nhanh nhất thế giới Năm 2000, Canada chỉ có 941 tạp chí giải trí – chỉ dẫn, nhưng đến năm 2009, con số này đã tăng thêm 30% (gồm 1.276 tạp chí tiếng Anh

và tiếng Pháp) Trong đó, các tạp chí giải trí – chỉ dẫn bằng tiếng Anh chiếm 76%

và 24% còn lại là các tạp chí giải trí – chỉ dẫn tiếng Pháp (Biểu đồ 1.13, Phụ lục

tr.12) Năm 2009, Canada còn là quốc gia có số lượng các tạp chí giải trí – chỉ dẫn

trên đầu người cao nhất trong những quốc gia phát triển (Biểu đồ 1.14, Phụ lục tr.13)

Tạp chí giải trí – chỉ dẫn điện tử đang là hướng đi rất được quan tâm hiện

nay trên thế giới Đa phần các tạp chí giải trí – chỉ dẫn bên cạnh tờ tạp chí giấy đều phát triển song song một tạp chí điện tử Mặt khác, trên Internet cũng tồn tại khá nhiều các tạp chí giải trí – chỉ dẫn độc lập, không liên quan đến các tạp chí giấy Điều này giúp cho các tạp chí “chống trả” được sức tấn công mạnh mẽ từ Internet,

và tiếp theo sẽ là các ebook (sách điện tử) hay tablet (sản phẩm máy tính bảng cầm

tay) – đang rất được ưa chuộng hiện nay Theo một thống kê mới nhất, trong số công chúng đặt tạp chí dài hạn, 53% chọn lựa một sản phẩm tạp chí điện tử và tạp

chí giấy Trong khi đó, đối với công chúng không đặt tạp chí dài hạn, 61% chỉ chọn tạp chí điện tử và 39% chọn lựa cả hai hình thức tạp chí (Biểu đồ 1.15, Phụ lục tr.13) Từ năm 2006, số lượng các tạp chí giải trí – chỉ dẫn điện tử tăng lên gần 50% (Biểu đồ 1.16, Phụ lục tr.14) Các tạp chí vừa mở rộng được thị trường ảnh hưởng, tăng thêm lượng công chúng, vừa có thể tăng thêm lợi nhuận từ quảng cáo Như vậy

có thể thấy đây đang là một xu hướng phát triển mạnh mẽ của tạp chí giải trí – chỉ dẫn trên thế giới Do đó, cần thiết phải có một cách nhìn nhận mới về tạp chí và tạp chí điện tử trong tương lai

1.4.2 Diện mạo dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở Việt Nam

Ở Việt Nam, khái niệm về dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn còn khá mới mẻ và rất khó để có được một cách nhìn toàn diện Điểm qua lịch sử báo chí Việt Nam thì

có thể thấy các tờ báo giải trí đơn thuần xuất hiện từ khá sớm Thời kỳ báo chí Pháp

thuộc, các tờ báo chuyên biệt về văn hóa (Thông Loại Khóa Trình), về phụ nữ (Phụ

Nữ Tân Văn, Nữ giới chung), về châm biếm (Con Ong) xuất hiện trong giai đoạn

1865 – 1918, Loa (1935), Vịt Đực (1938), Cười (1936) giai đoạn 1930 – 1938, với

ngôn ngữ, nội dung, hình thức ổn định, hợp thời Đây được xem như những tờ báo chuyên về văn hóa – xã hội đầu tiên ở Việt Nam Báo và tạp chí dành cho phụ nữ thời kỳ này cũng được quan tâm Kể từ khi ấn phẩm đầu tiên dành cho nữ giới xuất

hiện năm 1918 (Nữ giới chung), giai đoạn năm 1929 – 1941, cả nước có tới 10 tờ báo, tạp chí phục vụ công chúng nữ, như tờ Phụ nữ thời đàm (1933) do bà Nguyễn Văn Đa chủ nhiệm, Phụ nữ tân tiến (1933) do Hồ Phú Viên sáng lập cùng con gái

Hồ Thị Thục

Trong giai đoạn hiện nay, với sự bùng nổ của khoa học, công nghệ và xu hướng toàn cầu hóa trên toàn thế giới, ở Việt Nam, báo chí thực hiện chức năng thông tin của mình có nhiều nét khác biệt so với truyền thống Sự khác biệt này là theo đúng xu thế phát triển của thời đại thông tin Một trong những sự thay đổi đó chính là sự chuyên biệt hóa trong quá trình chuyển tải thông tin, đây chính là nguyên nhân của sự xuất hiện ồ ạt của nhiều tạp chí giải trí – chỉ dẫn Ngoài ra, sự thay đổi trong nhu cầu tiếp cận thông tin của công chúng, đặc biệt là công chúng trẻ

ở thành thị và nhu cầu quảng cáo ngày càng cao của doanh nghiệp cũng góp phần

vào “cuộc đột phá” của các tạp chí giải trí – chỉ dẫn

Bên cạnh đó, sự cạnh tranh mạnh mẽ, gay gắt của các tạp chí trong dòng giải trí – chỉ dẫn cũng chính là một trong những lý do khiến dòng tạp chí này phát triển

“bùng nổ” như vậy Điều này là dễ hiểu bởi cùng một đối tượng công chúng hướng

đến, cùng một nội dung thông tin chuyển tải, các tạp chí phải nổ lực để có được nội dung và hình thức thực sự hấp dẫn thu hút sự chú ý của công chúng, đồng thời phải nắm bắt được nhu cầu thị hiếu của công chúng để thường xuyên có sự đổi mới phù hợp Và người hưởng lợi nhất trong sự cạnh tranh này chính là công chúng – đối

tượng hưởng thụ thông tin Dòng tạp chí “sinh sau đẻ muộn” này thực sự phát triển mạnh mẽ trong khoảng chục năm trở lại đây bắt đầu từ khi tạp chí Thời trang trẻ chính thức ra đời năm 1993, tiếp theo là các tờ khác như Hoa cảnh (1994) Mốt (1995), Tiếp thị và quảng cáo (1998)… Với mục đích phục vụ cho nhóm công

chúng chuyên biệt, như về thời trang, sức khỏe, phương tiện, thể thao, khoa học công nghệ…, các tạp chí giải trí đã tăng lên rõ rệt về số lượng, bên cạnh đó, nội dung và hình thức cũng có nhiều đổi mới hiện đại, đáp ứng sự thay đổi không ngừng của công chúng tiếp nhận

Kể từ đó đến nay, dòng tạp chí này đang chiếm thị phần lớn trên thị trường báo và tạp chí, với số phát hành xấp xỉ hàng vạn bản mỗi tuần Đây chính là một trong những động lực thúc đẩy cạnh tranh kinh tế, tạo đà phát triển cho báo chí trong nước Một số tờ tạp chí đã tạo được thương hiệu riêng và tạo được lớp công chúng riêng Trong bối cảnh đó, tình trạng nhiều tờ báo gặp khó khăn cũng xin ra số

phụ cuối tháng ở dạng tạp chí – như một giải pháp: như Sành điệu của báo Du lịch

Việt Nam, Thị trường Tiêu dùng của báo Quốc tế, Người Đẹp của Tiền Phong, Đẹp

của Thông tấn xã, tạp chí truyền hình của các Đài Truyền hình Việt Nam, Đài Truyền hình Hà Nội, Đài Truyền hình TP.Hồ Chí Minh…, cũng thu hút sự quan

tâm mạnh từ công chúng

Dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn hiện nay ở Việt Nam thường được tổ chức dưới hình thức các doanh nghiệp kinh doanh báo chí tự hoạch toán kinh doanh, độc lập tự chủ về tài chính Trên thực tế, hầu hết các tờ tạp chí giải trí – chỉ dẫn ở nước

ta đều thuộc sở hữu của một công ty tư nhân, trên danh nghĩa của một cơ quan chủ

quan báo chí đỡ đầu Đây là hình thức trá hình của “tư nhân hóa” tạp chí Các công

ty này sẽ tham gia trực tiếp không chỉ với lĩnh vực quảng cáo, mỹ thuật, phát hành

mà còn cả với nội dung tạp chí, như tờ Autonet thuộc sở hữu của Công ty truyền thông Vietnet hay Ô tô – xe máy Việt Nam chịu sự quản lý của công ty ABM Art &

Communication Đây là mô hình quản lý tạp chí khá phổ biến của nước ngoài Điều này vừa lợi lại vừa hại Lợi bởi tự tiền túi bỏ ra, các tạp chí sẽ phải quan tâm đến ấn phẩm của mình về cả mặt nội dung và hình thức, đồng thời hết sức chú trọng đối tượng công chúng thụ hưởng sản phẩm Hơn nữa, các khâu quảng cáo, phát hành được thực hiện chuyên nghiệp, mang lại nhiều lợi nhuận cho tạp chí Hại là chính bởi các tạp chí được nới lỏng hơn trong quản lý nên dẫn đến nhiều trường hợp vi phạm Luật báo chí, cũng như những sai phạm trên nhiều khía cạnh khác Trong bối cảnh đó, việc thực hiện chức năng thông tin cũng như nhiều chức năng khác của báo chí chắc chắn còn nhiều việc phải bàn

Dòng tạp chí giải trí –chỉ dẫn tuy tuổi đời còn khá non trẻ nhưng là một bộ phận không thể tách rời của báo in với chức năng chính là cung cấp thông tin, thỏa mãn nhu cầu giải trí cho công chúng Một đặc điểm đáng chú ý của dòng tạp chí giải trí chính là tính chuyên biệt hóa và đa dạng hóa khá cao Trong dòng tạp chí này, có thể chia các nhánh nhỏ theo nội dung:

 Tạp chí Nghệ thuật - Mỹ nghệ: như Điện ảnh Việt Nam, Sân khấu kịch trường, Nhà Đẹp, Thế giới điện ảnh, Sân khấu…

 Tạp chí về Phương tiện: Autonet, Ô tô xe máy Việt Nam…

 Tạp chí Thời trang: Thời trang Trẻ, Người Mẫu, Mốt và cuộc sống, Thời trang vàng, Mốt Việt Nam…

 Tạp chí Thể thao - Sức khỏe: Golf và cuộc sống …

 Tạp chí Thời trang - Lối sống: Cẩm nang và mua sắm, Tiếp thị và gia đình

 Tạp chí Thể thao: Thể thao, Golf Việt Nam…

 Tạp chí dành riêng cho phụ nữ, trẻ em, đàn ông, tuổi mới lớn

Trong thời gian gần đây, ở Việt Nam, xuất hiện các tờ tạp chí phiên bản tiếng

Việt của một số tạp chí nổi tiếng từ nước ngoài như Stuff (tạp chí chuyên về công nghệ kỹ thuật cao), People (tạp chí giải trí nổi tiếng ở Mỹ), Elle (tạp chí thời trang), Her World (tạp chí về phụ nữ), PC World (tạp chí về máy tính)…, góp phần làm

nâng cao tính chuyên nghiệp của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn bản địa

1.5 Sự hình thành và phát triển của các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên

số lượng rất lớn Do đó, khi nhắc đến tạp chí giải trí chuyên về phương tiện, người

ta thường nghĩ ngay đến các tạp chí chuyên về ô tô Cần phân biệt các tạp chí này với các tạp chí có nội dung giải trí hay quảng cáo thường được sử dụng trên các xe

điện ngầm (metro magazines), tàu hỏa, máy bay… Một tạp chí giải trí chuyên về

phương tiện có nội dung chính bao gồm những tin tức và phân tích liên quan đến các phương tiện giao thông, chủ yếu là xe ô tô và ngành công nghiệp ô tô, như: thử

và so sánh xe, mô tả sự thành công và hạn chế của các mẫu xe, giới thiệu các xu hướng xe mới, giá xe, xếp hạng xe… Các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp cho công chúng những thông tin thời sự, hữu ích nhưng vẫn đảm bảo sự gần gũi, dễ hiểu, hấp dẫn Bên cạnh đó, vai trò định hướng, tư vấn cho công chúng của các tạp chí này cũng quan trọng không kém Chúng chính là người bạn đồng hành của cả công chúng và các công ty, hãng xe, nhà phân phối, cung cấp xe…

Tạp chí giải trí chuyên về phương tiện xuất hiện muộn hơn so với các hình thức tạp chí giải trí khác như tạp chí dành cho nữ giới, thể thao, nghệ thuật Điều này được lý giải bởi tạp chí này ra đời gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của các phương tiện giao thông của con người Chẳng hạn như đến tận năm 1882, ở

Mỹ xuất hiện tờ tạp chí dành cho những người đi xe đạp The Wheelman, do S.S

McClure làm tổng biên tập Tờ tạp chí này chủ yếu cung cấp những thông tin, chỉ dẫn hữu ích nhất cho người đi xe đạp – một phương tiện phổ biến lúc bấy giờ Mãi đến những năm cuối thế kỷ 19, các tạp chí về ô tô mới bắt đầu xuất hiện với mục đích chính trang bị cho công chúng các kiến thức cơ bản về một phương tiện giao

thông còn khá mới mẻ và gây nhiều tranh cãi này Năm 1895, ở Anh, tờ AutoCar ra

đời và trở thành một trong những tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về ô tô đầu tiên

trên thế giới Ngày 28 tháng 1 năm 1903, tờ The Motor cũng chính thức được xuất bản Năm 1911, tờ Austin Magazines ra mắt công chúng Anh

Những thập niên đầu tiên của thế kỷ 20 chứng kiến một bước phát triển mới của các tạp chí chuyên về phương tiện Điều này có được là nhờ những cải tiến vượt bậc trong sản xuất và tiêu thụ ô tô như mô hình Ford trở thành hình mẫu cho nền kinh tế hiện đại: sự ra đời phân chia công việc (với sự chuyên môn hóa sản xuất, mô hình sản xuất dây chuyền phát triển bởi Taylor), sự tiêu chuẩn hóa và nâng cao sức mua của công nhân, nhằm thúc đẩy tiêu dùng và tăng nhu cầu; nhiều tên tuổi lớn của nền công nghiệp ô tô thế giới bắt đầu phát triển mạnh mẽ như: General Motor, Chrysler… Nhiều tạp chí chuyên về ô tô ra đời trong khoảng thời gian 1920 đến

1930 như American Automobile Digest, Maryland Motorist, Motor Sport, The Motor, Commercial Motor, Motor Trader, Practical Motorist, Measham, Autosport, Motor Repair & Overhauling, Motor Trends…

Tờ Motor Sport được xuất bản ở Anh năm 1924 với tên gọi ban đầu là Brooklands Gazette Tháng 8 năm 1925, tờ báo đổi tên thành Motor Sport, nội dung chủ yếu là về lịch sử ô tô và các cuộc đua ô tô lớn Mechanix Illustrated ra đời năm

1928 ở Mỹ Mục đích chính của tờ tạp chí này là mang lại những thông tin hữu ích cho công chúng về cách sửa chữa, chế tạo các phương tiện như xe ô tô, điện thoại…

Tạp chí đã nhiều lần đổi tên thành Home Mechanix, Modern Mechanics and Inventions, Modern Mechanix and Inventions, Modern Mechanix và cuối cùng quay lại với tên Mechanix Illustrated

Sang những năm 40, 50, 60 của thế kỷ 20, nhiều tạp chí lớn và uy tính ra

đời, tồn tại cho đến ngày nay Car and Driver xuất bản số đầu tiên năm 1955 với tên gọi Sport Car Illustrated Tạp chí ban đầu chú tâm vào thị trường xe nội địa Đến năm 1961, tạp chí mới đổi tên thành Car and Driver Tờ tạp chí chuyên về ô tô lớn nhất ở Đức hiện nay Auto Motor und Sport cũng ra đời trong khoảng thời gian này (mùa đông năm 1946) Trong suốt những năm 1960, nhu cầu đọc tạp chí Auto Motor und Sport tăng từ 150.000 bản/số lên 400.000 bản/số Ở châu Á và châu Phi, các tạp chí về ô tô ra đời muộn hơn so với châu Âu và châu Mỹ, như tờ Japanese Autosport ra đời năm 1964 ở Nhật, tờ Wiel là tờ báo lâu đời nhất ở châu Phi và là tờ báo duy nhất về ô tô trên thế giới được viết bằng tiếng châu Phi Wiel được xuất bản