Sự biến thể của tin báo chí trên các thiết bị di động ( Khảo sát trường hợp báo Thanh niên từ tháng 1/2014-6/2014)

Từ khi phát triển xu hướng báo chí phát hành trên các thiết bị di động, thể loại báo chí nói chung, thể loại tin nói riêng đã có nhiều thay đổi mạnh mẽ trên nhiều phương diện như: phạm v

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-o0o -

NGUYỄN THỊ MINH NGUYỆT

SỰ BIẾN THỂ CỦA TIN BÁO CHÍ TRÊN CÁC THIẾT BỊ DI ĐỘNG

( Khảo sát trường hợp báo Thanh Niên từ tháng 1/2014-6/2014)

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-o0o -

NGUYỄN THỊ MINH NGUYỆT

SỰ BIẾN THỂ CỦA TIN BÁO CHÍ TRÊN

CÁC THIẾT BỊ DI ĐỘNG

( Khảo sát trường hợp báo Thanh Niên từ tháng 1/2014-6/2014)

Chuyên ngành : Báo chí học

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS, TS Đinh Văn Hường

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu trong luận văn là của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đinh Văn Hường Những số liệu phục vụ cho việc phân tích, nhận xét, đánh giá được chính tác giả thu thập từ những nguồn tin đáng tin cậy Các kết quả khảo sát thu được trong đề tài này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào trước đây

Luận văn có tham khảo thông tin từ một số sách báo, tài liệu đã được ghi trong danh mục tài liệu tham khảo

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Minh Nguyệt

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy, cô giáo khoa Báo chí Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội và TP.HCM đã trang bị cho tôi những kiến thức trong thời gian học tập

Đặc biệt, tôi xin trân trọng cảm ơn PGS TS Đinh Văn Hường đã tận tình hướng dẫn, tạo mọi điều kiện cho tôi hoàn thành luận văn này

Tôi cũng chân thành cảm ơn lãnh đạo, trưởng ban Thanh Niên Mobile, phóng viên Báo Thanh Niên đã tạo điều kiện cho tôi thu thập tư liệu và hỗ trợ về mặt thông tin để tôi hoàn thành luận văn Cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình, những góp

ý rất có giá trị của các anh chị đồng nghiệp, bạn bè và người thân trong quá trình thực hiện luận văn

Hà Nội, ngày 22 tháng 03 năm 2015

Nguyễn Thị Minh Nguyệt

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 13

1.1 Lý luận về thể loại tin báo chí 13

1.2 Lý luận về truyền thông mới 21

1.3 Cơ sở thực tiễn về những điều kiện tác động đến sự biến thể của tin báo chí trên các thiết bị di động 26

1.4 Báo Thanh Niên và chiến lược phát triển báo chí trên nền tảng di động 32

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG BIẾN THỂ CỦA TIN BÁO CHÍ TRÊN CÁC THIẾT BỊ DI ĐỘNG 36

2.1 Những biến thể về nội dung của tin báo chí trên Thanh Niên Mobile 36

2.2 Sự biến thể về hình thức của tin báo chí trên Thanh Niên Mobile 58

2.3 Sự thay đổi trong phương thức sản xuất tin trên Thanh Niên Mobile 78

2.4 Đánh giá bước đầu về thành công và hạn chế của tin trên Thanh Niên Mobile86 CHƯƠNG 3: MỘT SỐ ĐỀ XUẤT NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG TIN BÁO CHÍ TRÊN CÁC THIẾT BỊ DI ĐỘNG 92

3.1 Những vấn đề đặt ra cho tin báo chí trên các thiết bị di động hiện nay 92

3.2 Dự báo một số xu hướng phát triển của tin báo chí trên nền tảng di động trong thời gian tới 94

3.3 Một số đề xuất nhằm góp phần nâng cao chất lượng của tin báo chí trên các thiết bị di động hiện nay 98

PHẦN KẾT LUẬN 110 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

TNM : Thanh Niên Mobile

TNO : Thanh Niên Online

DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ

Bảng 1.1: So sánh thể loại tin trên các loại hình báo chí 17

Biểu đồ 2.1.Tỷ lệ tin theo các nhóm đề tài trên Thanh Niên Mobile 36

Biểu đồ 2.2.Tỷ lệ tin theo đề tài của TNM, TNO và báo giấy TN 37

Bảng 2.2: Số lượng tin một số sự kiện chính trị - xã hội nổi bật trên TNM, TNO, và báo in TN 38

Bảng 2.3: Số lượng tin một số sự kiện thế giới nổi bật trên TNM, TNO và báo in TN 39

Biểu đồ 2.3 Tỷ lệ tin phản ánh theo các nhóm chủ đề trên TNM 41

Biểu đồ 2.4.Tỷ lệ tin phản ánh theo các nhóm chủ đề trên TNM, TNO và TN 42

Bảng 2.4: Các góc độ đưa tin về việc xét xử sơ thẩm vụ án HTHN trên TNM 44

Biểu đồ 2.5 Mức độ cập nhật của tin trên Thanh Niên Mobile 49

Biểu đồ 2.6 Tỷ lệ mức độ cập nhật của tin trên TNM, TNO và báo in TN 50

Bảng 2.5: Các loại trích dẫn trong tin trên TNM 54

Biểu đồ 2.7 Mức độ tương tác của bạn đọc với tin TNM 56

Biểu đồ 2.8 Mức độ tương tác của bạn đọc trên TNM, TNO và báo in TN 56

Biểu đồ 2.9 Tỷ lệ tin theo dung lượng trên TNM 59

Biểu đồ 2.10.Tỷ lệ tin theo dung lượng trên TNM, TNO và báo in TN 59

Bảng 2.6: Số lượng câu trong tin trên TNM 62

Bảng 2.7: Số lượng câu theo độ dài trong tin TNM 62

Biểu đồ 2.11 Tỷ lệ xuất hiện của các dạng tin trên TNM 63

Biểu đồ 2.12 Tỷ lệ xuất hiện của các dạng tin trên TNM, TNO và báo in TN 64

Bảng 2.8: Các yếu tố nội dung của tiêu đề trong tin trên TNM 68

Biểu đồ 2.13 Độ dài của tiêu đề trong tin TNM 70

Biểu đồ 2.14 Tỷ lệ độ dài của tiêu đề trong tin trên TNM, TNO, báo in TN 70

Bảng 2.9: Nội dung phản ánh của câu mở đầu trong tin trên TNM 72

Biểu đồ 2.15 Tỷ lệ các yếu tố 5W+1H trong câu mở đầu của tin trên TNM 73

Biểu đồ 2.16.Tỷ lệ các yếu tố 5W+1H trong câu mở đầu của tin TNM, TNO, TN 73 Biểu đồ 2.17 Dung lượng câu mở đầu của tin trên TNM 75

Biểu đồ 2.18 Tỷ lệ tin theo dung lượng câu mở đầu trên TNM, TNO và TN 75

Biểu đồ 2.19 Mức độ sử dụng hình ảnh trong tin TNM 77

Biểu đồ 2.20.Tỷ lệ sử dụng hình ảnh trong tin TNM, TNO và báo in TN 77

Trong hệ thống các thể loại báo chí, tin là một thể loại cơ bản của nhóm thông tấn, luôn đi đầu trong việc phản ánh các sự kiện mới, những vận động liên tục thay đổi của đời sống xã hội, qua đó thể hiện chức năng thông tin của báo chí Có thể thấy tin báo chí cũng đang có những vận động theo hướng ngày càng gần gũi hơn với công chúng, phản ánh nhanh nhạy, phong phú, sinh động hơn các sự kiện

và đặc biệt là có những biến thể ở phương diện nội dung và hình thức để phù hợp với nhu cầu thực tiễn Dù mỗi thể loại đều có những chức năng phản ánh riêng biệt, phù hợp với từng điều kiện hoàn cảnh và yêu cầu của sự kiện đặt ra nhưng tin vẫn luôn là thể loại được sử dụng nhiều nhất trong hoạt động báo chí

Khoảng vài năm trở lại đây, hạ tầng viễn thông đã có những bước phát triển mạnh mẽ Cùng với đó là sự ra đời thế hệ các thiết bị di động hiện đại như máy tính bảng, điện thoại thông minh trên những nền tảng công nghệ tiên tiến Các thiết bị di động trở thành một phương tiện ấn hành, một kênh chuyển tải thông tin đến công chúng thông qua những ứng dụng báo chí trên nền tảng di động Việc độc giả tìm đến các thiết bị di động để tiếp nhận thông tin báo chí được xem là một xu thế mới của đời sống hiện đại

Khảo sát “Tương lai của tin tức trên điện thoại di động” của Trung tâm

nghiên cứu Pew Research Excellence Journalism [72] về sự phổ biến của các thiết

bị di động ở Mỹ trong thời gian 2006 - 2012 đã cho thấy sự sụt giảm mạnh về mức

độ sử dụng máy tính để bàn vào năm 2009 - 2011 Thay vào đó là sự tăng mạnh về việc sử dụng máy tính bảng và điện thoại thông minh (lên 19%) trong năm 2012 Tính đến năm 2012, tại Mỹ đã có 120 triệu chủ sở hữu điện thoại thông minh và 50 triệu chủ sở hữu máy tính bảng [48] Một dự án điều tra khác tại Mỹ về việc tiếp nhận tin tức trên các thiết bị di động cho thấy vào năm 2010 có 47% người Mỹ đã

sử dụng một trong hai phương tiện điện thoại di động hoặc máy tính bảng của họ để tiếp cận các “tin tức địa phương và thông tin chung” [64] Vào năm 2012, có 45%

số người Mỹ sở hữu một điện thoại thông minh, trong đó 36% sử dụng nó để truy cập tin tức hàng ngày [48]

Trong một dự án điều tra trực tuyến mở rộng tại 10 quốc gia ở châu Âu năm

2013 cho thấy có sự tăng gấp đôi trong việc sử dụng máy tính bảng và điện thoại di động so với năm 2012, trong đó nhấn mạnh rằng việc truy cập thông tin trên di động và máy tính bảng sẽ còn tiếp tục tăng mạnh trong những năm tới [62] Một nghiên cứu khác về tiếp nhận tin tức ở Đan Mạch vào năm 2008, cho thấy một tỷ lệ thấp công chúng truy cập tin tức báo chí bằng di động và điện thoại di động xếp hạng cuối cùng trong số 16 phương tiện truyền thông lúc bấy giờ [56] Đến năm

2011 việc truy cập để đọc báo bằng thiết bị di động đã tăng lên 29% ở Đan Mạch

[57] Theo số liệu trong dự báo của IDATE mang tên “Các ứng dụng báo chí và Internet Mobile” [77], thị trường các dịch vụ Internet Mobile sẽ tiếp tục tăng trưởng

mạnh từ 5,4 tỷ Euro vào năm 2009 lên con số dự kiến là 38,3 tỷ USD vào năm 2015 ở châu Âu Tại Việt Nam, trong số gần 31 triệu người sử dụng Internet hiện nay đã có đến 19 triệu người có xu hướng chuyển từ việc sử dụng máy tính sang dùng điện thoại

di động truy cập mạng Internet để giải trí và tiếp nhận các thông tin báo chí [15]

Các dẫn chứng nêu trên cho thấy hoạt động tiêu dùng tin tức báo chí trên các thiết bị di động đang trở thành một xu thế mới Với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, các thiết bị di động đa phương tiện như máy tính bảng hay điện thoại thông minh được đánh giá sẽ trở thành đối thủ cạnh tranh với các phương tiện truyền thông truyền thống khác trong tương lai

Ở Việt Nam phải kể đến cột mốc quan trọng vào năm 2012 khi một số tờ báo

đã bắt đầu ra mắt ứng dụng báo chí trên các thiết bị di động cho các hệ điều hành

Android và iOS như báo điện tử VietnamPlus, Vietnamnet, Tuổi Trẻ, Thanh Niên Tại Tp.HCM, báo Thanh Niên là tờ báo đầu tư mạnh mẽ vào việc phát triển ứng dụng báo chí trên thiết bị di động cũng như đưa ra những định hướng chiến lược lâu dài dành cho việc phát triển tin tức trên mobile Tháng 9 năm 2013, báo Thanh Niên vừa cho ra đời ứng dụng báo chí trên thiết bị di động mang tên Thanh Niên Mobile

và nhận được nhiều phản hồi tốt từ phía công chúng Cuối năm 2013, ứng dụng này cũng giành được giải vàng - giải thưởng Truyền thông kỹ thuật số châu Á năm 2013 cho ứng dụng công nghệ trên thiết bị di động do Hiệp hội Báo chí thế giới (WAN-IFRA) khu vực châu Á - Thái Bình Dương trao tặng

Có thể thấy xu hướng này không chỉ làm thay đổi cách tiếp nhận thông tin của công chúng mà còn làm thay đổi cách thức làm tin, truyền tin và nội dung thông tin được sản xuất trên kênh truyền thông mới này Đúng như Westlund Oscar đã nhận định: “Những nền tảng phân phối mới sẽ phụ thuộc vào cách tiếp cận và ảnh hưởng tới việc sản xuất nội dung tin tức…[67, tr 222]” Từ khi phát triển xu hướng báo chí phát hành trên các thiết bị di động, thể loại báo chí nói chung, thể loại tin nói riêng đã có nhiều thay đổi mạnh mẽ trên nhiều phương diện như: phạm vi đề tài

và chủ đề phản ánh, tính cập nhật của sự kiện trong tin, chi tiết trong tin, hình thức thể hiện tin… để phù hợp với nhu cầu và cách thức tiếp nhận mới của công chúng

Sự biến thể đó nằm không chỉ trong hai phương diện nội dung và hình thức của tin báo chí, mà còn trong cả phương thức tổ chức sản xuất tin, từ hoạt động khai thác tin, tác nghiệp, quy trình và kỹ thuật đưa tin Mặt khác, xu hướng này cũng đặt ra nhiều vấn đề nảy sinh cho người làm báo, cơ quan báo chí và các cơ sở đào tạo báo chí trong điều kiện hiện nay

Ở Việt Nam, việc tổng kết tình hình thực tiễn để cập nhật, bổ sung vào hệ thống lý luận về thể loại tin hiện nay vẫn chưa được chú trọng đúng mức Cho đến thời điểm hiện tại, vẫn chưa có một công trình chuyên sâu về tin báo chí trên các thiết bị di động Việc nghiên cứu sự biến thể của tin báo chí trên các thiết bị di động

ở một tờ báo cụ thể, trước hết sẽ đưa ra những đánh giá sau một quá trình hoạt động, từ đó đề xuất một số định hướng nền tảng cho tòa báo, nhà báo, nhằm góp

phần nâng cao chất lượng thông tin báo chí trên các thiết bị di động Nó cũng hết sức cần thiết để đáp ứng cho nhu cầu và cách thức tiếp nhận tin tức của một bộ phận không nhỏ công chúng hiện nay, khi mà cuộc sống của họ đang trở nên gắn bó mật thiết với các thiết bị di động hàng ngày Đồng thời việc nhận diện những tính chất mới, đặc điểm mới của tin báo chí trên các thiết bị di động cũng sẽ góp phần bổ sung, hoàn thiện thêm một số lý thuyết cho thể loại này

Từ những cơ sở trên đây, người viết tiến hành chọn đề tài: “Sự biến thể của tin báo chí trên các thiết bị di động (Khảo sát trường hợp báo Thanh Niên, 1/2014

- 6/2014)” làm luận văn thạc sĩ báo chí học của mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Trên thế giới, một số công trình nghiên cứu đã đề cập đến sự biến đổi của thể loại tin báo chí hiện nay như sau:

Philippe Gaillard (2004) đã cho rằng, chính sự phát triển của công nghệ kỹ thuật là nguyên nhân làm giảm hơn nữa thời gian truyền tin thực tế, mở rộng phạm

vi bao quát thông tin, hầu như tức khắc trên phạm vi toàn thế giới [40, tr 60] Đồng quan điểm đó Klinenberg (2005) và Scott (2005) đã nhận định sự phát triển và ra đời các công nghệ kỹ thuật số đã thay đổi các luồng tin tức, thời gian và ranh giới giữa phương tiện truyền thông khác nhau [67, tr 4]

Hai tác giả T.J.S Giooc và B Sumanta [44], đã phân tích về sự đổi mới trong cách làm tin hiện nay so với tin truyền thống Theo đó nhà báo, phóng viên làm tin ngày nay đã không còn lệ thuộc vào giấy và bút viết như trước nữa Họ sử dụng các thiết bị công nghệ như máy vi tính hay điện thoại di động để phỏng vấn và thu thập thông tin Công nghệ kỹ thuật phát triển đã làm cho việc truyền tin từ khắp nơi trên thế giới trở nên rất dễ dàng và nhanh chóng Theo L.A.Vaxilepva (2004)

đánh giá: “Nếu như chỉ 10 - 15 năm trước đây, trên tất cả các ấn phẩm, tin chỉ

chiếm non nửa trang nhất thì hiện nay tình hình đã thay đổi Thị trường thông tin rất

đa dạng về dạng thức, hình thức, phương thức đưa tin” [35, tr 9] Cũng theo tác giả, tin hiện nay mang một số đặc tính khi phản ánh sự kiện, đó là tính kịp thời, tính xung đột, tính chất quy mô của sự kiện Mặt khác báo chí hiện đại đang có xu hướng tiếp cận và chuyển tải tin một cách trực tiếp

A.A Chertuchonui (2003) cũng chỉ ra rằng: “Bảng màu thể loại báo chí trong

đó có tin luôn có sự đổi mới và sự đổi mới này đặc biệt diễn ra tích cực vào những

thời điểm bước ngoặt phát triển của xã hội ví dụ như giai đoạn hiện nay Tuy nhiên

sự thay đổi của tin nói riêng, các thể loại báo chí hiện nay nói chung chỉ là những

thay đổi về tính chất, hình thức thể hiện trong văn bản dẫn đến sự đột biến của những hình thức quen thuộc, ổn định chứ không phải là sự thủ tiêu chúng [30, tr

90- 91] Những thay đổi này là phù hợp và thích ứng với hoàn cảnh truyền thông

mới, đồng thời cũng làm nảy sinh những vấn đề đặt ra cho vai trò của người phóng viên trong giai đoạn hiện nay

Riêng với tin báo chí trên các thiết bị di động, nhiều công trình, bài viết nghiên cứu, phân tích về sự phát triển của phương tiện truyền thông điện thoại di động và báo di động trên thế giới

Trước hết phải kể đến nghiên cứu “Mojo - Mobile Journalism in the Asian Region” thực hiện năm 2009 của Stephen Quinn [63] Nghiên cứu chỉ ra sự thay đổi

đang diễn ra trong hoạt động báo chí trên toàn thế giới và cho thấy tiềm năng to lớn của truyền thông di động trong khu vực châu Á Đồng thời cũng định nghĩa khái niệm về nhà báo di động (mojos) và mô tả các công cụ mà “mojos” sử dụng để nhấn mạnh tầm quan trọng của tính năng mà chiếc di động mang đến cho phóng viên khi tác nghiệp hơn là ngồi phía sau một máy tính trong văn phòng của họ Nghiên cứu này cũng đề cập đến quy trình sản xuất cho báo chí trên nền tảng di động Bởi vì sự thay đổi về bản chất của việc đưa tin tức trên di động, nên bộ phận tin tức cho di động cũng có những quy trình riêng Các nhà báo ở các phòng tin được thiết kế cho

“mojos” sẽ bao gồm người săn tin tức (phóng viên, cộng tác viên) trong lĩnh vực này và biên tập viên ngồi tại văn phòng

Về khía cạnh nội dung, nghiên cứu chỉ ra ba cấp độ nội dung của làm báo di động Theo đó các nhà báo di động hiện nay là thích hợp nhất đối với các mức độ đầu tiên Đó là việc nhà báo, phóng viên có thể cung cấp nội dung nhanh chóng cho báo

di động bằng một văn bản ngắn như dạng tin nhắn hoặc báo cáo bằng lời nói, hoặc một vài câu từ hiện trường của một sự kiện, hoặc cung cấp các hình ảnh tĩnh hoặc video chụp bằng điện thoại di động của họ Sau đó tin vẫn tiếp tục được phát triển

trong vài giờ tiếp theo hoặc trong ngày, tùy thuộc vào diễn biến của sự kiện Nghiên cứu cho thấy thực tế “mojos” có xu hướng mở rộng nhiều cấp độ trong việc tổ chức chiến lược tin tức, nhưng thích hợp nhất và thể hiện rõ lợi thế của “mojos” vẫn là thể hiện “breaking news” (tin nóng)

Đáng chú ý phải kể đến nhiều bài viết, công trình của tác giả Oscar

Westlund Vào năm 2011 tác giả này thực hiện luận án có tên Cross media news work - Sensemaking of the Mobile Media Revolution [67] Công trình nghiên cứu về

tiến trình và xu hướng phát triển truyền thông di động trong giai đoạn 2008 -2010, thông qua trường hợp báo chí trên điện thoại di động của tờ báo Goteborgs Posten (GP) tại Thụy Điển Tác giả đã phân tích những vấn đề thực tiễn đặt ra đối với tòa soạn này trong việc phát triển chiến lược truyền thông trên di động, từ cách thức tổ chức nhân sự, từ khâu biên tập thông tin cho tờ báo, kinh doanh quảng cáo đến các khía cạnh công nghệ kỹ thuật; những nỗ lực thay đổi, cải tiến của GP qua các năm

để phù hợp với những thay đổi của công nghệ; những thách thức đặt ra trong quá trình sản xuất báo chí truyền thống sang báo chí trên di động Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng sự hợp tác giữa con người và máy móc kỹ thuật đã định hình nên trang tin tức của báo di động Từ đó đi đến tổng kết các bài học kinh nghiệm trong việc xây dựng được một mô hình tòa soạn cho báo di động và cách thức tổ chức sản xuất báo chí trên nền tảng di động nói chung

Tại Việt Nam, sự thay đổi của thể loại báo chí nói chung, tin nói riêng cũng được đề cập tới trong một số công trình nghiên cứu Nhận định chung của các nhà nghiên cứu là tin và các thể loại báo chí khác đang tiếp tục đổi mới để đáp ứng nhu cầu của công chúng hiện đại Một số tác giả đề cập sự vận động của thể loại từ báo in truyền

thống sang báo điện tử, trong đó thể loại tin đã có những bước đi mới

Theo tác giả Tạ Ngọc Tấn (1995), thể loại tác phẩm báo chí có mối quan hệ chặt chẽ với sự phát triển của các phương tiện kỹ thuật Sự ra đời của máy ghi âm, máy ghi hình, máy tính điện tử tạo điều kiện cho các thể loại truyền thống trong báo chí được tăng cường khả năng truyền tải thông tin phong phú thêm về cách thể hiện, ngôn ngữ và kết cấu Trong quá trình phát triển của báo chí các thể loại tác phẩm

chuyển hóa lẫn nhau, hình thành các thể loại mới Sự ra đời của các thể loại mới luôn phù hợp với yêu cầu ngày càng phong phú của xã hội về nội dung và hình thức

thông tin [22, tr 34]

Tác giả Đinh Văn Hường đánh giá thể loại báo chí có nhiều xu hướng vận động và phát triển, trong đó xu hướng giao thoa (tức là sự đan xen hòa quyện và chuyển hóa giữa các nhóm thể loại) là xu hướng chung của báo chí hiện nay Bởi vì

nó “phù hợp với sự sáng tạo và sử dụng linh hoạt các thể loại của nhà báo trong giai đoạn mới… và góp phần làm phong phú đa dạng sinh động hơn thể loại báo chí nói chung Các xu hướng vận động và phát triển của thể loại vẫn diễn ra theo quy luật của đời sống xã hội và tự thân báo chí Cùng với lao động sáng tạo của người làm báo sẽ tạo ra diện mạo mới cho báo chí nói chung và thể loại nói riêng [11, tr 19]” Tác giả này dự báo rằng các dạng tin vẫn tiếp tục đổi mới, phát triển và sẽ xuất hiện những dạng tin mới trong hoạt động thực tiễn năng động, sôi động và sáng tạo của

báo chí và người làm báo [17, tr 40]

Riêng về sự vận động và phát triển của tin trên các thiết bị di động hiện nay chưa được chú ý đúng mức song đã có một số công trình đề cập đến vấn đề này

Bài viết Mobile News - Tương lai của truyền thông của tác giả Lê Quốc

Minh (Tổng biên tập báo điện tử VietnamPlus - Thông tấn xã Việt Nam) đã đưa ra một số dẫn chứng, số liệu nghiên cứu ở Mỹ và châu Âu để khẳng định đây là một

xu thế tất yếu của đời sống báo chí hiện nay Tuy nhiên ở Việt Nam các tờ báo tin tức cho mobile vẫn đang còn nhiều hạn chế theo nhận định của tác giả là “hiệu quả chưa tương xứng với đầu tư Thị trường tiềm năng quá rõ ràng nhưng khó chỉ ra được một cơ quan báo chí ở Việt Nam có một chiến lược mobile rõ ràng Nội dung trên phiên bản mobile là sự nhân bản của báo điện tử, lặp lại đúng con đường sai lầm khi chuyển từ báo in sang báo điện tử, không có nội dung dành riêng cho mobile và cũng không có nhân sự chuyên xử lý nội dung cho mobile [15, tr 264]” Với thực tế đó, tác giả đặt ra câu hỏi liệu báo chí Việt Nam sẽ phản ứng như thế nào trước xu hướng này, các báo sẽ tập trung vào phát triển nền tảng di động hay chỉ làm cho có thậm chí không quan tâm

Luận văn thạc sĩ Hành vi tiếp nhận thông tin báo chí trên điện thoại di động

ở các tỉnh, thành phố lớn là TP HCM và Bình Phước [9] của tác giả Hoàng Thị Thu

Hằng thực hiện năm 2013 đã phác họa chân dung nhóm công chúng chủ lực của báo chí trên điện thoại di động, chỉ ra những đặc điểm quan trọng trong hành vi tiếp nhận thông tin báo chí trên điện thoại di động của họ Từ đó đặt ra vấn đề cần đẩy mạnh hiện đại hóa cách làm tin trên điện thoại di động sao cho phù hợp với nhu cầu của công chúng mới và khuyến nghị những giải pháp để góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả thông tin báo chí Đây cũng là một nguồn tham khảo đáng quý với tác giả trong quá trình thực hiện luận văn, bởi những kết quả nghiên cứu về hành vi tiếp nhận của công chúng trên điện thoại di động mà luận văn đem đến là tiền đề cơ

sở để người viết tiếp tục thực hiện nghiên cứu, khảo sát những biến đổi về mặt thể loại tin báo chí theo hướng ngày càng phù hợp với nhu cầu và cách thức tiếp nhận mới đó

Luận văn thạc sĩ Ngôn ngữ thể loại tin trên báo mạng điện tử Việt Nam hiện nay [14] của tác giả Phạm Thị Mai, bảo vệ năm 2012 làm rõ các vấn đề lý luận liên

quan đến ngôn ngữ thể loại tin, đánh giá thực trạng sử dụng ngôn ngữ thể loại tin trên các báo mạng điện tử Việt Nam hiện nay, cụ thể là trên các báo Vietnamnet và VnExpress, xét trên hai bình diện là nội dung và hình thức (kết cấu tin) và chỉ ra những điểm còn hạn chế và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc

sử dụng ngôn ngữ thể loại tin trên báo mạng điện tử Nó cũng là tiền đề cơ sở để người viết tham khảo khi tiến hành khảo sát những khía cạnh về tiêu đề, câu mở đầu

và ngôn ngữ trong tin báo chí trên các thiết bị di động

Luận văn thạc sĩ Bước đầu nhận diện loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động ở Việt Nam [1] năm 2011 của tác giả Trần Thị Ánh Nguyệt đã đi sâu

tìm hiểu sự ra đời, các đặc điểm của loại hình báo chí mới này (mobile news), việc sử dụng dịch vụ thông tin trên điện thoại di động, sự đón nhận của công chúng và xu hướng phát triển của truyền thông trên điện thoại di động Đồng thời nhận diện và dự báo xu hướng vận động và phát triển của loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động cũng như đưa ra một số khuyến nghị nhằm nâng

cao hiệu quả hoạt động truyền thông và quản lí loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động, làm cơ sở cho việc nghiên cứu, mở rộng hoạt động truyền thông trên điện thoại di động ở Việt Nam Luận văn được tiến hành từ năm 2011 và cho tới nay hoạt động báo chí cho các thiết bị di động tại Việt Nam đã đi những bước khá dài và có nhiều thay đổi Tuy nhiên luận văn cũng cung cấp những kiến thức nền đặc biệt là về mặt kỹ thuật của một số ứng dụng báo chí trên điện thoại di động thời

kỳ mới bắt đầu Nó cung cấp cho người viết có một cái nhìn tổng quan, toàn diện hơn về một tiến trình phát triển của báo chí trên nền tảng di động tại Việt Nam

Phải kể đến luận án tiến sĩ Sự vận động và phát triển của tin phát thanh trong điều kiện hiện nay [10] của tác giả Đinh Thị Thu Hằng (2009) Luận án đã thể

hiện các phương pháp tiếp cận và khảo sát các yếu tố trong thể loại tin Từ việc đề

ra các đặc điểm của tin nói chung, tác giả đã đưa ra những chỉ báo quan trọng để khảo sát sự vận động và phát triển của tin trên loại hình phát thanh trong điều kiện hiện nay so với tin từ năm 1993 Luận án là cơ sở để người viết tham khảo và vận dụng vào phương pháp nghiên cứu, khảo sát thể loại tin trên các thiết bị di động

Như vậy, vấn đề sự phát triển của thể loại báo chí nói chung, thể loại tin nói riêng đã được một số tác giả trên thế giới và ở Việt Nam đưa ra một số nhận định, phân tích, đề cập đến trong nhiều công trình khác nhau Mặc dù các công trình nghiên cứu đều có những thành tựu nhất định song vẫn chưa chưa có công trình nào đi vào nghiên cứu cụ thể, sâu sắc về sự biến đổi của thể loại tin báo chí trên các thiết bị di động - một kênh truyền tải thông tin mới hiện nay

Những kết quả nghiên cứu nêu trên và thực tiễn hoạt động báo chí truyền thông tại Việt Nam chính là sự gợi mở đề tài và cũng là cơ sở ban đầu, tạo điều kiện cho người viết tiến hành thực hiện luận văn

Tóm lại, sử dụng cụm từ sự biến thể của tin báo chí trên các thiết bị di động,

người viết xác định làm rõ những thay đổi của tin báo chí trên ứng dụng báo chí dành cho các thiết bị di động TNM của báo Thanh Niên hiện nay, ở các phương diện: nội dung, hình thức và phương thức tổ chức sản xuất tin Đồng thời so sánh các khía cạnh này với tin trên báo giấy TN và báo điện tử TNO Sự biến thể đó phải

xuất phát từ cơ sở thực tiễn với sự tác động của nhiều yếu tố như: sự phát triển của công nghệ kỹ thuật đã hình thành những phương thức truyền thông mới; thực tế hoạt động tiếp nhận thông tin báo chí từ các thiết bị di động; sự thay đổi trong cách thức tiếp nhận thông tin báo chí trên điện thoại di động của công chúng và chiến lược phát triển báo chí trên nền tảng di động của báo TN hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận văn là nhận diện và đánh giá thực trạng biến thể của tin báo chí trên Thanh Niên Mobile - một kênh xuất bản tin tức báo chí của báo Thanh Niên trên các thiết bị di động, chỉ ra những ưu điểm hạn chế và đưa ra những đề xuất để góp phần nâng cao chất lượng tin báo chí trên Thanh Niên Mobile, cũng như gợi ý những hướng đi trong việc phát triển chiến lược nội dung thông tin trên nền tảng di động trong thời gian tới

Để đạt được mục đích trên, tác giả xác định những nhiệm vụ sau:

- Xác định cơ sở lý thuyết về thể loại tin báo chí, lý thuyết về truyền thông mới trong đó thiết bị di động được xem là một phương tiện truyền thông mới Sự biến thể của tin báo chí trên các thiết bị di động sẽ chịu chi phối của các yếu tố như

sự phát triển công nghệ, cách thức tiếp nhận thông tin của công chúng và chiến lược phát triển báo chí trên nền tảng di động của báo Thanh Niên;

- Nhận diện, phân tích, đánh giá những biến thể về nội dung, hình thức và phương thức sản xuất tin trên Thanh Niên Mobile;

- Bước đầu chỉ ra những ưu điểm, hạn chế của tin trên Thanh Niên Mobile, đưa

ra một vài dự báo xu hướng phát triển của tin báo chí trên các thiết bị di động trong thời gian tới và đề xuất một số nhóm giải pháp nhằm nâng cao chất lượng của tin báo chí Thanh Niên Mobile nói riêng và tin báo chí trên nền tảng di động nói chung

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là sự biến thể của tin báo chí trên các thiết bị di động

Luận văn tập trung nghiên cứu, khảo sát tin báo chí trên ứng dụng báo chí dành cho các thiết bị di động Thanh Niên Mobile của báo Thanh Niên trong thời

gian từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2014 Đồng thời để làm rõ sự biến thể, tác giả cũng tiến hành so sánh, đối chiếu tin trên Thanh Niên Mobile (cùng sự kiện phản ánh) với tin trên báo in Thanh Niên và Thanh Niên Online ở mốc thời gian trên

5 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp cụ thể được sử dụng là:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thông qua việc tìm kiếm và tập hợp tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau, tác giả làm rõ các cơ sở lý thuyết và thực tiễn cho đề tài Phương pháp này được sử dụng chủ yếu trong chương 1 - chương tạo lập cơ sở thực tiễn và lý luận, làm tiền đề để khảo sát trong chương 2

- Phương pháp phỏng vấn sâu: Phương pháp này được sử dụng để thu thập những ý kiến của lãnh đạo báo TN, những nhà nghiên cứu chuyên môn, những người làm nghề (phóng viên, biên tập viên) và độc giả về hoạt động báo chí trên các thiết bị di động nói chung, Thanh Niên Mobile nói riêng

- Phương pháp quan sát: Đọc và quan sát những thay đổi, những nét khác biệt trong nội dung và hình thức của tin giữa các kênh Thanh Niên Mobile, Thanh Niên Online và báo in Thanh Niên

- Phương pháp thống kê, so sánh, phân tích thông điệp: Trong quá trình khảo sát, tác giả sử dụng kết hợp các phương pháp này để rút ra những đánh giá về sự biến thể của tin báo chí trên Thanh Niên Mobile

Trong phạm vi từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2014, thông qua việc theo dõi tin trên Thanh Niên Mobile mỗi ngày vào ba khung giờ cố định: 8h sáng; 16 giờ chiều;

và 23 giờ đêm, tác giả đã tiến hành phương pháp thống kê toàn bộ tin ở các mục: Chính trị xã hội; Kinh tế; Thế giới; Thể Thao; Giáo dục; Văn hóa giải trí trên bản tin Thanh Niên Mobile, báo Thanh Niên Kết quả thu được 12171 tin, trong đó lĩnh vực chính trị xã hội (4419 tin), thế giới (3137 tin), kinh tế (1927 tin), giáo dục (310 tin), văn hóa giải trí (893 tin), thể thao (1485 tin)

Trên cơ sở đó người viết tiến hành chọn 300 mẫu tin ngẫu nhiên trong tổng

số 12171 tin theo tỷ lệ phân chia đề tài như trên để khảo sát Theo đó lĩnh vực chính trị xã hội là 104 tin; kinh tế là 48 tin; thế giới là 79 tin; giáo dục là 8 tin; thể thao là

39 tin và văn hóa giải trí là 22 tin Ở mỗi lĩnh vực tác giả cũng chú ý chọn những tin nổi bật, đáng chú ý làm dẫn chứng phân tích 300 mẫu tin này sẽ là đối tượng đại diện cho việc khảo sát sự biến thể của tin báo chí trên các thiết bị di động Thanh Niên Mobile ở các phương diện như: đề tài, chủ đề, tính thời sự của sự kiện trong tin, chi tiết trong tin, sự tương tác của công chúng với tin, dung lượng, tiêu đề, câu

mở đầu, ngôn ngữ, các dạng tin, hình ảnh trong tin…

Với việc chọn ngẫu nhiên 300 mẫu tin trên TNM để khảo sát sự biến thể của tin trên các thiết bị di động, người viết đồng thời thu được 256 tin (có cùng sự kiện phản ánh) trên TNO và 84 tin (cùng sự kiện phản ánh) trên báo in TN Để làm rõ sự biến thể của tin trên TNM, người viết cũng tiến hành quy đổi ra tỷ lệ % và so sánh một số tiêu chí theo tỷ lệ ở 3 kênh này

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Về lý luận, việc nhận diện, phân tích, đánh giá những thay đổi về mặt thể loại của tin báo chí trên các thiết bị di động Thanh Niên Mobile sẽ góp phần bổ sung, cập nhật một số lý thuyết mới về thể loại này hiện vẫn chưa được chú trọng đúng mức tại các cơ sở đào tạo báo chí chuyên nghiệp

Về ý nghĩa thực tiễn, từ kết quả nghiên cứu, luận văn chỉ ra những ưu điểm cũng như hạn chế của tin báo chí đăng tải trên các thiết bị di động mà cụ thể ở đây

là trường hợp Thanh Niên Mobile của báo Thanh Niên Đây là những tổng kết cần thiết để đánh giá chất lượng hoạt động thực tiễn sau một quá trình Thanh Niên Mobile ra đời phát triển; có ý nghĩa góp phần giúp tòa báo, phóng viên trang bị thêm những kiến thức nền tảng trong việc thực hiện tin tức cho di động Các kết quả

có được trước hết sẽ nhằm góp phần phần nâng cao chất lượng, hiệu quả của thể loại tin báo chí trên Thanh Niên Mobile, làm cơ sở tham khảo cho định hướng chiến lược nội dung của hoạt động báo chí trên nền tảng di động

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận văn có 3 chương, 11 tiết và 29 tiểu tiết

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Lý luận về thể loại tin báo chí

1.1.1 Tin báo chí và sự vận động phát triển của tin báo chí

1.1.1.1 Khái niệm về tin báo chí

Ngay từ khi xã hội loài người ra đời đã xuất hiện tin tức và những hoạt động truyền tin cơ bản Tin tức, thông tin là những khái niệm mang hàm nghĩa rộng được

sử dụng thường xuyên trong hoạt động báo chí và truyền thông Tuy nhiên trong luận văn này, tác giả sử dụng thuật ngữ tin báo chí với tư cách là một thể loại, nhằm phân biệt với ý nghĩa là tin tức hay thông tin nói chung trên các phương tiện truyền thông đại chúng Như vậy, nói đến tin là nói đến một thể loại cơ bản nhất trong hệ thống các thể loại báo chí với những đặc điểm riêng về nội dung và hình thức của thể loại này

Ở nước ta, khái niệm tin báo chí đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu

Trong cuốn Tác phẩm báo chí tập I, các tác giả Tạ Ngọc Tấn và Nguyễn Tiến Hài

đã định nghĩa tin là thể loại thông dụng nhất của báo chí “Nó phản ánh nhanh những sự kiện thời sự có ý nghĩa trong đời sống xã hội với ngôn ngữ cô đọng, ngắn gọn, trực tiếp và dễ hiểu” [22, tr 50]

Tác giả Đức Dũng cho rằng: “Tin là thể loại phổ biến nhất, năng động nhất

và thể hiện rõ nhất sự nhạy bén, tính xác thực của báo chí trong việc phản ánh một hiện thực luôn vận động, biến đổi Tin có nhiệm vụ thông tin kịp thời về những sự việc, sự kiện thời sự; phản ánh các sự kiện mới chứ không có nhiệm vụ đi sâu vào giải quyết các vấn đề…[5, tr 68]”

Như vậy tin là thể loại cơ bản trong nhóm thông tấn báo chí Đặc điểm nổi bật nhất của tin là ở chỗ, nó có nhiệm vụ “thông báo, phản ánh, bình luận có mức

độ một cách ngắn gọn, chính xác và nhanh chóng nhất về những sự kiện, vấn đề, con người đã, đang và sẽ xảy ra trong đời sống có ý nghĩa chính trị - xã hội nhất

định [11]” và được thể hiện dưới một hình thức “đơn giản, cụ thể, dễ hiểu và ngắn

gọn nhất [22, tr 61]” Trong tin không có sự xuất hiện của nhân vật, không có cái tôi tác giả, không sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu tính biểu cảm cũng như vận dụng các bút pháp nghệ thuật sinh động như nhiều thể loại báo chí khác Đối tượng phản ánh của thể loại này là những sự kiện, tình huống, hoàn cảnh, con người mới

nhất, tiêu biểu nhất được công chúng quan tâm

Trên cơ sở tổng hợp những quan niệm khác nhau của các nhà nghiên cứu trong nước về thể loại tin Người viết tổng hợp và xác định những điểm chính khi tiếp cận khái niệm tin báo chí như sau:

 Tin là một thể loại cơ bản của nhóm thể loại thông tấn báo chí

 Tin phản ánh nhanh nhất các sự kiện thời sự

 Tin có hình thức ngắn gọn, ngôn ngữ cô đọng, dễ hiểu

1.1.1.2 Các yếu tố trong tin

Khi xem xét thể loại tin có thể thấy nội dung của chúng chủ yếu là những phản ánh lúc bắt đầu hoặc kết thúc sự kiện Với tính chất nhanh nhạy, kịp thời nhằm đáp ứng nhu cầu của công chúng, tin báo chí không phản ánh toàn bộ quá trình vận động phức tạp của sự kiện hay phát hiện ra những nguyên nhân, mối quan hệ của các vấn đề từ sự kiện mà chỉ phản ánh những diễn biến cơ bản, nổi bật, liên tục thay đổi của sự kiện đời sống

Trong các yếu tố của tin, “sự kiện là đối tượng phản ánh của thể loại tin báo

chí đồng thời cũng là nội dung tin” [22, tr 50] Tuy nhiên không phải bất cứ sự kiện nào trong đời sống xã hội cũng đều trở thành đối tượng phản ánh của tin Đối tượng phản ánh chính mà tin hướng đến là những sự kiện mới, mang tính cấp bách, thời

sự Về thời gian sự kiện cấp bách thường ở dạng: mới xảy ra, đang xảy ra, sắp xảy ra; về thời điểm là lúc bắt đầu hoặc kết thúc của sự kiện Ý nghĩa xã hội của sự kiện thể hiện ở chỗ sự kiện có những ảnh hưởng đến đời sống xã hội và công chúng có nhu cầu cần biết, hiểu sự kiện đó vì cuộc sống của họ Chính mức độ cập nhật hay nói cách khác là tính thời sự của sự kiện trong tin đã quy định tin trở thành một thể loại then chốt trong việc phản ánh kịp thời, nhanh nhất những sự kiện của đời sống

Vì vậy khi phân tích, nghiên cứu thể loại tin trên các thiết bị di động ở đề tài này, người viết cũng chú ý đến tính thời sự của sự kiện trong tin, được thể hiện ở các yếu tố như: thời gian và tần suất đăng tải tin trong ngày; mức độ cập nhật của tin

Cũng phải kể đến những yếu tố khác không kém phần quan trọng khi phân tích đánh giá và nhận diện thể loại tin đó là: Đề tài, chủ đề, tiêu đề, câu mở đầu, ngôn ngữ của tin, các chi tiết trong tin, dung lượng tin…

Đề tài được hiểu là “một phạm vi hiện thực hàm chứa sự kiện được phản ánh trong tác phẩm” [22, tr 9] Theo đó đề tài của tin thường được chia thành nhiều lĩnh vực khác nhau như: Chính trị, xã hội, văn hóa giải trí, thể thao, thế giới, giáo dục vv… Và “chủ đề là vấn đề chính được đặt ra trong một tác phẩm” [22, tr 10], là nội dung sự kiện được phản ánh, là thông điệp quan trọng nhất trong tin, thể hiện góc

độ đưa tin

Tin là một tổng hợp dày đặc các chi tiết liên quan đến sự kiện Chi tiết trong tin được lựa chọn xung quanh chủ đề, phục vụ cho việc làm rõ chủ đề Chi tiết có thể là “một hành vi, một lời nói, một cử chỉ của con người hay một trạng thái cụ thể của hoàn cảnh diễn ra sự kiện Thông qua các chi tiết, nhà báo mô tả, phản ánh sự kiện” [22, tr.11] Do tin là dung lượng ngắn nhất trong các thể loại báo chí vì vậy chi tiết trong tin thường mang tính tập trung và được hạn chế về số lượng Với thể loại tin, việc thể hiện chi tiết càng đòi hỏi cần phải lựa chọn những chi tiết “đắt”, có khả năng phản án rõ nhất bản chất của sự kiện mà vẫn đảm bảo dung lượng ngắn gọn của tin

Trong tin, tiêu đề là bộ phận đầu tiên tiếp xúc với người tiếp nhận thông tin,

là khả năng đầu tiên tạo sự chú ý quan tâm của công chúng đối với một tin báo chí Tiêu đề có thể ở nhiều dạng: tiêu đề là tên địa điểm xảy ra sự kiện, là nội dung bản thân sự kiện, thể hiện một tính chất đặc trưng của sự kiện, các số liệu chứa những thông tin quan trọng đáng chú ý về sự kiện…

Câu mở đầu của tin là bộ phận giữ vai trò dẫn dắt trong tin Câu mở đầu luôn đòi hỏi hấp dẫn sinh động và đặc biệt là hàm chứa thông tin Người ta đưa ra công thức 5W+1H cho câu mở đầu cho một tác phẩm tin hay Đây chính là các yếu tố

thông điệp quan trọng nhất về một sự kiện mà công chúng cần biết Trả lời được những câu hỏi ngắn gọn về một sự kiện cấp bách trong câu mở đầu nghĩa là đã hoàn thành những nội dung thiết yếu nhất của một tin báo chí Hiện nay cách dùng câu

mở đầu của tin để gây chú ý được các báo điện tử sử dụng khá phổ biến Một số tờ báo điện tử ngoài câu mở đầu sẽ có thêm câu dẫn ngắn ngoài trang chính để tóm tắt tin tức cho độc giả

Về hình thức tin báo chí, theo lý thuyết, tin thường có dung lượng nhỏ, ngôn ngữ sự kiện ngắn gọn, khách quan và trong tin tức hiện nay sử dụng phổ biến kết cấu hình tháp ngược Quan hệ giữa các câu, các đoạn trong tin thường bị chi phối bởi mức độ quan trọng của chi tiết Các từ, các câu đều tập trung cố gắng để phản ánh sự kiện Trong tin báo chí ít sử dụng từ mang tính biểu cảm cũng như các kiểu câu có kết cấu phức tạp

Các dạng tin báo chí thường thấy hiện nay là: tin vắn, tin ngắn, tin bình, tin sâu, tin dự báo, tin tổng hợp, tin tường thuật Tùy vào đặc điểm các dạng tin mà những yếu tố nội dung và hình thức như trên mà tờ báo, nhà báo sẽ có những thay đổi linh hoạt để phù hợp với tiêu chí phân loại và nhu cầu sử dụng

1.1.1.3 Sự vận động phát triển của tin báo chí hiện nay

Đời sống xã hội càng phát triển thì nhu cầu thông tin của con người càng cao Thông tin trong đời sống hiện đại đã trở thành một nguồn lực để phát triển xã hội Quá trình đó đòi hỏi sự nỗ lực không ngừng của các tờ báo để đáp ứng và thu hút công chúng và sự cạnh tranh thông tin giữa các loại hình báo chí, các cơ quan báo chí cũng trở nên quyết liệt hơn Tin và những sản phẩm hàm chứa thông tin trở thành một loại hàng hóa đặc biệt Vì vậy, bản thân tin tức phải đổi mới để đáp ứng nhu cầu của công chúng và sự phát triển báo chí nói chung

Không nằm ngoài quy luật vận động và phát triển chung của các thể loại báo chí, thể loại tin hiện nay cũng đang có những biến đổi tùy thuộc vào loại hình báo

chí, kênh chuyển tải Tác giả Đinh Văn Hường đã nhận định: “Các dạng tin vẫn tiếp

tục đổi mới, phát triển và sẽ xuất hiện những dạng tin mới trong hoạt động thực tiễn

năng động, sôi động và sáng tạo của báo chí và người làm báo [17, tr 40]” Trong

thực tiễn đời sống báo chí hiện nay, sự biến đổi của thể loại tin diễn ra ngày càng mạnh mẽ, đã trở thành một yếu tố thúc đẩy sự vận động của thể loại tin, làm cho tin ngày càng trở nên sinh động, phong phú hơn

Mặt khác tùy thuộc vào từng loại hình báo chí, kênh truyền tải mà thể loại tin

sẽ có những thay đổi nhất định về kết cấu nội dung và hình thức thể hiện Ví dụ ở loại hình báo in, tin được đồng hiện trên tờ báo giấy với hệ thống ngôn ngữ là chữ viết và hình ảnh tĩnh Với loại hình phát thanh, tin được thể hiện trên sóng phát thanh, ngôn ngữ tin sẽ có thêm yếu tố âm thanh và trích dẫn hiện trường Tin trên truyền hình ngoài yếu tố âm thanh còn có thêm yếu tố hình ảnh động So với các loại hình báo chí khác, tin trên báo mạng điện tử có rất nhiều ưu thế về tốc độ lan truyền ngay tức thì, phạm vi tác động không giới hạn, sự hấp dẫn do tính tương tác cao, tính cá nhân triệt để, hệ thống ngôn ngữ đa phương tiện nên đã thu hút mạnh

mẽ công chúng hiện đại

Bảng 1.1: So sánh thể loại tin trên các loại hình báo chí Loại hình Tin báo in Tin báo PT-TH Tin báo điện tử

Phương thức

truyền tải

Được in trên báo giấy Công chúng sử dụng phương pháp

“đọc” để tiếp nhận

Được phát trên sóng và thể hiện thông qua máy thu (thu thanh-thu hình)

Được đưa lên Internet, công chúng truy cập và tìm đến tin theo các địa chỉ

Ngôn ngữ (phương

tiện) truyền tải

Văn bản, (tranh) ảnh tĩnh

Âm thanh (phát thanh), hình ảnh động (truyền hình)

Văn bản, hình ảnh tĩnh, âm thanh, hình ảnh động, các chương trình tương tác khác

Khả năng tương tác Chậm, lâu Chậm, lâu Nhanh, trực tiếp

Thực tiễn đời sống báo chí cho thấy rằng, các loại hình báo chí mới sẽ tiếp tục ra đời và tin báo chí cũng có những thay đổi để phù hợp với cách làm báo hiện đại Trong đó tin báo chí trên các thiết bị di động (như máy tính bảng hay điện thoại thông minh) là một khái niệm vừa xuất hiện trong những năm gần đây

Ở VN hiện nay vẫn còn nhiều quan điểm tranh cãi về việc báo di động có phải là một loại hình báo chí hay về bản chất vẫn là báo mạng điện tử “Mobile site” hay “mobile news” tại Việt Nam phần lớn vẫn đang là các kênh báo chí được phát triển từ các tờ báo điện tử, được thể hiện dưới dạng thức “wapsite” hoặc “app” Vì vậy khái niệm tin báo chí trên nền tảng các thiết bị di động cũng được phát triển từ khái niệm tin báo chí nói chung, khái niệm tin trên báo điện tử nói riêng Tuy nhiên không thể phủ nhận là các ứng dụng báo chí trên nền tảng di động đã và đang có tác động mạnh mẽ, ngày càng thu hút công chúng tiếp nhận và sử dụng Đặc biệt là các tin nóng (breaking news) và cách thực hiện “breaking news” cho báo chí trên nền tảng di động đã bắt đầu được các tòa soạn báo nỗ lực xây dựng

Một nghiên cứu của Francois Neland và Oscar Westlund vào năm 2011 chỉ

ra rằng, điện thoại di động bao gồm “4 yếu tố trong 1”, đó là: kênh truyền (channels); hội thoại (conversation); nội dung (content); và thương mại (commerce) [53] Đặc điểm này giúp cho di động không chỉ là phương tiện liên lạc viễn thông đơn thuần mà nhanh chóng trở thành một kênh truyền thông đa phương tiện với cách thức truyền phát thông điệp ưu thế hơn so với các phương tiện truyền thông khác Nó cũng đáp ứng được nhu cầu đa dạng của công chúng trẻ hiện nay, những người có niềm đam mê đối với công nghệ, thích khám phá cái mới, cuộc sống bận rộn và có xu hướng gắn bó với các thiết bị di động trong sinh hoạt hàng ngày Vì vậy tin báo chí trên các thiết bị di động vừa mang những đặc điểm cơ bản của thể loại tin nói chung đồng thời cũng có những thay đổi nhất định khi được thể hiện trên phương tiện truyền tải mới này

Từ cơ sở lý thuyết về tin và thực tiễn của tin báo chí trên các thiết bị di động hiện nay, người viết đúc rút những đặc điểm chính gắn với cách hiểu khái quát về tin báo chí trên các thiết bị di động như sau:

 Tin được đăng tải trên các ứng dụng hoặc phiên bản báo chí dành cho thiết bị

Có thể nhận thấy ngôn ngữ truyền tải của tin báo chí trên các thiết bị di động vẫn là hệ thống ngôn ngữ đa phương tiện như báo điện tử Tuy nhiên về phương diện kỹ thuật thì tin trên các thiết bị di động lại có sự khác biệt vì nó cách thức thể hiện riêng và những tính năng riêng Đó là khả năng cập nhật những tin nóng -

“breaking news” trên giao diện nhỏ và ở trạng thái di động Sự khác biệt về nền tảng công nghệ đòi hỏi tin trên các thiết bị di động cần thể hiện những sự kiện nóng hơn, số lượng nhiều hơn, cập nhật nhanh hơn, nhưng đồng thời cũng ngắn gọn hơn

và tính tương tác của công chúng với tin có thể diễn ra mọi lúc mọi nơi

Trong luận văn này người viết sẽ tiến hành khảo sát tin báo chí trên TNM, ứng dụng tin tức báo chí dành cho các thiết bị di động của báo TN hiện nay

1.1.2 Các khái niệm công cụ được sử dụng trong luận văn

Biến thể, theo Đại từ điển Tiếng Việt [29], “biến” là sự thay đổi hoặc làm

cho thay đổi từ trạng thái, hình thức này sang trạng thái, hình thức khác và „thể” là

trạng thái tồn tại của vật chất Khái niệm “biến thể” được định nghĩa là “những biến đổi ít nhiều so với thể gốc” Như vậy, ở nghĩa chung nhất, biến thể chính là sự

biến đổi, thay đổi về trạng thái, hình thức so với dạng gốc ban đầu Ở các lĩnh vực chuyên môn khác nhau khái niệm này sẽ có những ý nghĩa khác nhau Trong luận văn này, người viết tiếp cận khái niệm biến thể ở góc độ báo chí học Với ý nghĩa

đó “biến thể” là sự thay đổi, biến đổi về các phương diện nội dung, hình thức của

tin báo chí trên các thiết bị di động trong sự đối sánh với tin trên báo in TN và báo điện tử TNO Bởi suy cho cùng tin trên báo in vẫn là thể loại chuẩn mực phù hợp với lý luận về tin báo chí Mặt khác tin trên báo điện tử lại là nguồn tin gốc mà kênh

di động của tờ báo này khai thác

Thông tin báo chí, tin tức báo chí được hiểu là thông tin sự kiện Trước hết

đó là những tin tức mới, sự kiện mới được truyền đi hoặc đó là những tin tức, những

sự kiện mà công chúng đã biết nhưng chưa đúng, chưa đầy đủ Trong luận văn này cần phân biệt thông tin và tin tức báo chí với định nghĩa về thể loại tin báo chí

Phương thức là cách thức và phương pháp tiến hành Phương thức tổ chức sản

xuất tin chính là những cách thức và phương pháp mà tòa soạn sử dụng trong hoạt động xây dựng bản tin trên các thiết bị di động Ở luận văn này chúng tôi sẽ đề cập đến hoạt động khai thác nguồn tin, hoạt động tác nghiệp, nền tảng kỹ thuật sản xuất tin, hình thức và giao diện đưa tin của ứng dụng báo chí trên các thiết bị di động

Phương tiện truyền thông đại chúng được hiểu là các phương tiện kỹ thuật

để truyền tải thông tin trong hoạt động giao tiếp đại chúng Ở đây các thiết bị di động như điện thoại thông minh hay máy tính bảng cũng được coi là những phương tiện truyền thông đại chúng hiện đại

Các thiết bị di động là những thiết bị không dây, cầm tay, thường có màn hình kích

thước nhỏ, ví dụ như điện thoại di động hoặc máy tính bảng Các thiết bị này có đặc điểm chung đó là tích hợp đa phương tiện và có khả năng di động, khi được kết nối Internet có thể được sử dụng để truy cập vào các trang web đọc tin tức, nghe radio; kiểm tra email, giải trí… Ngày nay nó không chỉ là những thiết bị thông tin liên lạc

cá nhân hay giải trí đơn thuần, mà còn là phương tiện truyền thông đại chúng cho phép tiếp nhận, xử lý và tương tác với nội dung thông tin, ghi âm, chỉnh sửa, định dạng văn bản, quay phim, chụp ảnh và truyền tải thông tin báo chí trên hệ thống truyền thông di động

Ứng dụng di động (App) là phần mềm ứng dụng được thiết kế để chạy

trên các thiết bị di động Ứng dụng di động ban đầu được cung cấp với mục đích thông tin tổng quát và cung cấp các dịch vụ thông dụng trên Internet như email, tra

cưu danh bạ, và thị trường chứng khoán và thông tin thời tiết Tuy nhiên, về sau các nhà lập trình đã mở rộng phát triển thành nhiều ứng dụng mới với nhiều tính năng đa phương tiện, chẳng hạn như các dịch vụ định vị địa điểm GPS; các ứng dụng giải trí, giáo dục, y tế, quản lý tài chính, công việc… và gần đây nhất là các ứng dụng báo chí dành cho thiết bị di động

“Breaking news” được hiểu là những tin nóng, tin mới, đáng chú ý về các sự kiện hiện đang diễn ra, có sức ảnh hưởng và nhận được sự quan tâm chờ đợi từ công chúng độc giả “Breaking news” thường đề cập đến sự kiện có tính chất bất ngờ, chẳng hạn như thiên tai, hỏa hoạn, tai nạn hàng không, các cuộc xung đột… và thường có dung lượng ngắn gọn, được ưu tiên đăng tải ngay khi sự kiện đang diễn

ra và có thể cắt ngang các dòng thông tin khác Theo nghiên cứu của Stephen Quinn (2009), “breaking news” chính là cấp độ nội dung đầu tiên của làm báo trên di động, thể hiện rõ lợi thế của “mojos” [63]

Tóm lại, từ các khái niệm nêu trên, có thể định nghĩa về sự biến thể của tin

báo chí trên các thiết bị di động là sự thay đổi của tin báo chí, ở các phương diện

như nội dung, hình thức và phương thức tổ chức sản xuất tin trên nền tảng di động TNM trong sự so sánh với tin trên báo in TN và báo điện tử TNO Sự biến thể đó là kết quả tất yếu của một quá trình tác động bởi những điều kiện thực tiễn trong hoạt động báo chí hiện nay

1.2 Lý luận về truyền thông mới

Để nghiên cứu sự biến thể của tin báo chí trên các thiết bị di động, người viết

sẽ tiếp cận những lý thuyết liên quan đến truyền thông mới Bởi báo chí đã luôn gắn kết chặt chẽ với công nghệ, từ những phát minh của công nghệ in ấn đến công nghệ

kỹ thuật số trong sản xuất và phân phối tin tức Suy cho cùng, sự phát triển của các công nghệ kỹ thuật truyền thông, sự ra đời các phương thức truyền thông mới là

một trong những lý do dẫn đến sự biến thể của tin hiện nay

1.2.1 Những khái niệm về truyền thông mới

Những thay đổi trong lĩnh vực công nghệ thông tin đã đưa thế giới đến với một kỷ nguyên của truyền thông mới, trong đó con người được tiếp cận với nguồn thông tin

phong phú và đa dạng mà không bị giới hạn bởi thời gian và khoảng cách địa lý Các loại phương tiện truyền thông mới ra đời với những phương thức truyền tải, hình thành nên những cách tiếp nhận sử dụng thông tin mới

Lý thuyết truyền thông mới (new media) hay các phương tiện truyền thông mới là một lĩnh vực được các nhà nghiên cứu quan tâm trong những năm gần đây Thuật ngữ “new media” xuất hiện vào nửa đầu thế kỷ XXI và đến nay vẫn chưa có một định nghĩa hoàn thiện và sẽ còn vận động bởi các loại hình truyền thông mới đang tiếp tục phát triển và biến đổi không ngừng

Nhà nghiên cứu truyền thông Marshall McLuhan (1964) đã từng nhận định rằng sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ và các phương tiện truyền thông sẽ làm cho thế giới trở thành một “ngôi làng toàn cầu”, trong đó khả năng truyền đạt của con người được mở rộng tối đa về mọi phương diện [59] Từ thế kỷ trước, nhà nghiên cứu này đã nhận ra vai trò quan trọng của công nghệ kỹ thuật và tiên đoán

sự phát triển ấy sẽ tạo nên những thay đổi nhất định trong nội dung truyền tải, từ nội dung xây dựng trên văn tự, đến nội dung xây dựng trên cấu trúc phi văn tự

W Russell Neuman cũng đồng ý khi cho rằng truyền thông mới đang nắm giữ thế mạnh công nghệ “Sự kết nối này có thể làm mờ đi ranh giới giữa giao tiếp

cá nhân và giao tiếp đại chúng, giữa giao tiếp mang tính cộng đồng và giao tiếp

mang tính riêng tư [53, tr 322]” Và nó đã tạo ra “những thay đổi ý nghĩa về

khoảng cách địa lý; cho phép các kênh giao tiếp được mở rộng mạnh mẽ; cung cấp phương tiện đẩy nhanh tốc độ giao tiếp; cung cấp điều kiện cho những giao tiếp mang tính tương tác; tạo điều kiện cho các hình thức giao tiếp trước đây đã từng bị tách biệt được nối liền với nhau, tương tác lẫn nhau [53, tr 323].”

Còn theo Lev Manovich (2003) đã đưa ra dấu hiệu cơ bản để nhận biết truyền thông mới như sau: “Truyền thông mới gắn với văn hóa Internet, và sử dụng

công nghệ máy tính như một nền tảng để phân phối và trình bày thông tin Truyền thông mới là dữ liệu kỹ thuật số được quản lý bởi phần mềm [61]”

Trong khi đó, nhà báo Friedman (2005) đã nêu bật lên cả những tích cực, tiêu cực của công nghệ truyền thông mới [46] Ông nhấn mạnh đặc biệt vai trò của

các phương tiện truyền thông mới như một trong những yếu tố góp phần làm cho thế giới trở nên “phẳng” thông qua các loại tín hiệu kỹ thuật số, các chương trình Internet, điện thoại di động với nhiều chức năng mới, và nhiều hình thức lưu trữ, chuyển tải thông tin khác

Tổng hợp các ý kiến của những nhà nghiên cứu, Bailey Socha và Barbara

Eber-Schmid (2014) thuộc Học viện Truyền thông mới tại Mỹ trong bài viết

“Defining New Media Isn‟t Easy” đã đưa ra một định nghĩa khá đầy đủ về truyền

thông mới: “Hiểu theo nghĩa rộng, truyền thông mới là phương thức tổ chức một đám mây gồm công nghệ, kỹ năng và quá trình xử lý thông tin Nó cho phép người dùng truy cập nội dung vào bất cứ lúc nào, bất cứ nơi đâu hay trên bất kì thiết bị số nào, cũng như cho phép người dùng tương tác và tham gia vào quá trình xây dựng nội dung truyền thông Quá trình này cũng hứa hẹn sẽ mang đến sự “dân chủ hóa” hơn

trong việc sáng tạo, xuất bản, phân phối và sử dụng nội dung truyền thông [51]”

Như vậy “truyền thông mới” là một khái niệm rộng trong nghiên cứu truyền thông Nó được hiểu là một khái niệm phát triển trên nền tảng công nghệ kỹ thuật

số và gắn bó với Internet, cho phép nâng cao năng lực truyền tải thông tin, nâng cao tính tương tác của truyền thông và khả năng tham gia của công chúng vào hệ thống truyền thông Yếu tố “mới” chính là căn cứ để phân biệt nó với các phương tiện truyền thông truyền thống Truyền thông mới sử dụng đa dạng các hình ảnh, từ ngữ

và âm thanh, qua quy trình tổ chức sản xuất truyền thông mới; với cách thức thông tin truyền thông, cách thể hiện, trình bày văn bản mới… Những mạng lưới hình ảnh, âm thanh và chữ viết, tổ chức văn bản này hoàn toàn khác với truyền thông kiểu cũ như báo giấy hay những sản phẩm in ấn

1.2.2 Đặc điểm của truyền thông mới

Truyền thông mới đã thoát khỏi những giới hạn của các định dạng cũ như báo giấy, sách và tạp chí hoặc các ấn phẩm trên giấy khi nó mang những đặc điểm

ưu thế, đó là: khả năng siêu liên kết văn bản và lưu trữ, tính đa phương tiện, khả năng tương tác và tính phi định kỳ

Khả năng siêu liên kết văn bản và lưu trữ: Truyền thông mới thiết lập các

đường siêu liên kết (link, superlink, hyperlink), cho phép kết nối tổng hợp các

đường dẫn liên kết với nhau trên mạng Internet Tính chất siêu liên kết văn bản còn thể hiện ở khả năng liên kết đa giao diện và liên kết đa ứng dụng Các siêu liên kết này tổ chức thông tin thành từng lớp, tạo mối quan hệ giữa thông tin mới nhất với các thông tin tham chiếu, bổ sung trong cùng một chủ đề Vì vậy có thể thấy nội dung thông tin trong truyền thông mới không bị quy định bởi không gian và dung lượng mà được mở rộng ra rất nhiều khía cạnh khác nhau Ví dụ, ở trang chủ báo điện tử, tiêu đề sẽ dẫn siêu liên kết đến trang nội dung của tác phẩm báo chí Trong nội dung này lại chứa một số các siêu liên kết dẫn đến các nội dung thông tin khác

có liên quan đến vấn đề đó Siêu liên kết giúp cho các phương tiện truyền thông mới thực sự trở thành kho tư liệu lưu trữ khổng lồ, nơi cho công chúng dễ dàng tìm kiếm, tiếp nhận lượng thông tin toàn diện, phong phú về mọi vấn đề

Tính đa phương tiện: Khả năng truyền tải thông tin đa phương tiện cho

phép phương tiện truyền thông mới sử dụng tối đa và kết hợp các yếu tố chữ viết,

âm thanh, hình ảnh, màu sắc, đồ hoạ, hình khối…để truyền tải thông tin Phương tiện truyền thông mới cho phép công chúng tiếp nhận thông tin bằng nhiều hình thức, không chỉ đọc nội dung thông tin (text) mà còn có thể nghe (audio), xem (image; video) liên quan đến thông tin Sự truyền tải thông tin đa phương tiện giúp

đa dạng hoá cách tiếp nhận thông tin của độc giả, khắc phục được sự khô khan của hình thức trình bày, trang trí cố định của các sản phẩm in ấn như sách hay báo giấy

Khả năng tương tác: Công nghệ Internet giúp các phương tiện truyền thông

mới có khả năng giao tiếp hai chiều với công chúng Tính tương tác cho phép công chúng truyền thông cùng tham vào quy trình truyền thông, xây dựng nội dung thông tin cũng như phản hồi trên phương tiện truyền thông mới Tương tác làm gia tăng giá trị của phương tiện truyền thông mới, là cơ chế để cho công chúng trở thành chủ thể truyền thông, góp phần tạo ra sự dân chủ hóa trong hoạt động truyền thông Ở truyền thông mới, việc biên tập nội dung thông điệp được thực hiện từ nhiều phía thông qua các cuộc đối thoại công khai Mọi cá nhân có thể cùng truyền tải và hiệu chỉnh một vấn đề, sự kiện truyền thông ngay khi nó đang diễn ra Nói như Berman (2007), “trong thế giới truyền thống, nội dung được tạo ra bởi các chuyên gia và phân phối qua các nền tảng độc quyền vẫn chi phối Nhưng trong một

thế giới mới, nội dung là thường người dùng tự tạo ra và truy cập thông qua các nền tảng (67, tr 23)”

Tính phi định kỳ: Nội dung thông tin của các kênh truyền thông mới không

bị giới hạn trong khuôn khổ cố định hạn hẹp trên mặt giấy, cũng như không bị chế định bởi những nguyên tắc bất dịch về thời gian phát hành của báo giấy Nhờ tính phi định kỳ nên thông tin liên tục cập nhật trực tuyến, phản ánh nhanh nhạy kịp thời những sự kiện nóng hổi của đời sống, thể hiện tính thời sự vượt trội so với phương tiện truyền thông truyền thống

1.2.3 Thiết bị di động - phương tiện truyền thông mới

Trong lĩnh vực của truyền thông mới, các thiết bị di động được nhiều nhà nghiên cứu hiện nay cho rằng đây là một phương tiện truyền thông mới và là một trong “những nhân tố làm thay đổi thế giới” [33] Theo Bailey Socha and Barbara Eber Schmid (2014), điện thoại di động vào nửa sau thập kỷ 80 có thể coi là một phần của truyền thông mới, trong khi ngày nay khái niệm này có thể chỉ áp dụng đối với một số loại điện thoại nhất định, với một hệ thống những ứng dụng nhất định, hoặc phổ biến hơn, là nội dung của các ứng dụng đó [51]

David Cameron (2014) trong nghiên cứu“Mobile Journalism: A snapshot of current research and practice” [52] đánh giá rằng điện thoại di động hiện nay

không chỉ là một thiết bị liên lạc mà đang trở thành một phương tiện truyền thông phổ biến Thiết bị này ngày càng kết hợp nhiều tính năng như văn bản và tin nhắn

đa phương tiện, video máy ảnh, định vị GPS, đài phát thanh, máy thu truyền hình và một loạt các phần mềm từ trò chơi cũng như các cá nhân, đã và đang hình thành một xu hướng truyền thông, trở thành một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng của truyền thông trên toàn cầu trước sự thay đổi nhanh chóng của các công nghệ kỹ thuật số khác

Hiện nay, các thiết bị di động (như điện thoại thông minh, máy tính bảng) còn có thể được sử dụng như một phương tiện truyền thông theo nhiều cách khác nhau như truy cập thông qua các trang web tin tức, mạng xã hội, nghe đài, xem truyền hình trực tuyến, email… Các ứng dụng cho thiết bị di động liên tục phát triển làm cho nó không chỉ là những thiết bị thông tin liên lạc cá nhân hay giải trí đơn

thuần, mà còn là một phương tiện truyền thông đại chúng, “trong đó tích hợp cả

giao tiếp và chức năng đa phương tiện, cho phép sản xuất nội dung và xử lý thông tin thông qua âm thanh, video, đồ họa, văn bản, và hình ảnh động một cách tương tác (67, tr 2)” và thậm chí là truyền tải thông tin báo chí

Thực tế cho thấy rằng, các thiết bị di động đang được công chúng sử dụng để tiếp nhận các thông tin báo chí thay cho máy tính trở nên khá phổ biến Thậm chí đã

có quan điểm cho rằng báo chí di động (mobile news) sẽ là một loại hình báo chí mới tồn tại bên cạnh báo in, phát thanh, truyền hình và báo mạng điện tử [1] Với những đặc điểm như đó là “một thiết bị cầm tay, luôn di động, có một màn hình nhỏ, thể hiện tính cá nhân rất cao” [65] Các thiết bị di động đã và đang định hình

và chi phối cách thức tiếp nhận tin tức báo chí của công chúng trên di động với nhiều nét khác biệt so với cách thức đọc báo in hay xem báo mạng điện tử Vì vậy nội dung thông điệp trên báo chí cho các thiết bị di động, một mặt vẫn mang những đặc điểm báo mạng điện tử (vì hiện nay phần lớn vẫn đang là những phiên bản phát triển từ báo điện tử), song mặt khác sẽ có những thay đổi do nền tảng kỹ thuật mới

và cách công chúng tiếp nhận thông tin trên thiết bị này chi phối

Nó cũng đặt ra nhiều vấn đề cho hoạt động truyền thông đại chúng nói chung, hoạt động báo chí nói riêng về chiến lược phát triển nội dung thông điệp, về hình thức trình bày và quy trình kỹ thuật sao cho phù hợp với cách tiếp nhận của công chúng

và tận dụng phát huy những đặc trưng ưu thế của phương tiện truyền thông mới này

1.3 Cơ sở thực tiễn về những điều kiện tác động đến sự biến thể của tin báo chí trên các thiết bị di động

Có thể thấy sự biến thể của tin báo chí trên các thiết bị di động là quá trình chịu sự tác động từ thực tiễn, với nhiều yếu tố khác nhau Người viết xác định những yếu tố quan trọng dưới đây đã tác động mạnh mẽ, dẫn đến sự biến thể của tin báo chí trên các thiết bị di động

1.3.1 Sự phát triển của công nghệ kỹ thuật đã hình thành phương thức truyền thông mới

Sự phát triển của các phương tiện truyền thông đại chúng đặc biệt là sự ra đời các phương tiện truyền thông mới dẫn đến kỹ thuật và phương thức làm tin, thể

loại tin thay đổi theo hướng hiện đại hóa để phù hợp với xu thế Các phương tiện truyền thông mới như Internet, truyền thông trên điện thoại di động đang đóng một vai trò ngày càng quan trọng trong cuộc sống con người

Báo cáo của Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) cho biết, vào thời điểm

2013, tổng số thuê bao điện thoại di động toàn thế giới là trên 6 tỷ ITU cũng dự báo rằng, đến cuối năm 2014, con số này sẽ là 7,3 tỷ - nhiều hơn dân số toàn cầu [76] Các nghiên cứu về báo chí phát hành trên thiết bị di động cũng cho thấy con số người dùng điện thoại thông minh và máy tính bảng để truy cập, theo thông tin báo chí tăng lên rất nhanh

Có thể thấy nhu cầu sử dụng thiết bị di động đã tạo ra sự đột phá trong thị trường truyền thông Các phương tiện truyền thông mới như điện thoại di động hay máy tính bảng đang từng bước xác lập những phương thức hoạt động truyền thông mới “Tin tức trên các trang web cũng đang trở thành tin cũ Giờ đây, tờ báo địa phương vẫn gửi cho tôi thông báo mỗi khi có tin mới hoặc cập nhật về tin thể thao hay những bàn thắng ngay khi chúng vừa diễn ra qua các tin nhắn đến máy điện thoại di động Người dân Mỹ không mang theo tờ báo hay máy tính đi mọi nơi, song mang điện thoại di động của mình đi khắp nơi Ngày nay, báo chí có thể đến với độc giả của mình hầu như bất kỳ lúc nào, bất kỳ đâu [31]” Đúng như nhận định của Brian L Steffens (2006), ngày nay với một chiếc điện thoại di động thông minh hay thiết bị cầm tay có kết nối Internet, chúng ta có thể là thành viên bình đẳng về thụ hưởng thông tin trong “ngôi làng truyền thông toàn cầu”

Trong những năm gần đây, số lượng người truy cập Internet qua điện thoại di động tại Việt Nam ngày càng tăng mạnh, vượt qua số lượng người truy cập Internet bằng máy tính Việt Nam được đánh giá có tỷ lệ tăng trưởng Internet di động cao nhất trên thế giới và đứng thứ ba về tỷ lệ người lần đầu dùng điện thoại thông minh, sau Ấn Độ 92%, Indonesia 86% và tương đương với Brazil 82% Hiện nay cả nước

có hơn 120 triệu thuê bao điện thoại di động [2, tr 35 - 38], trong đó điện thoại thông minh (smartphone) là 20 triệu, tương ứng với 20% dân số đang sử dụng thuê bao 3G [25] Theo các chuyên gia thì trong tương lai, Internet di động ở Việt Nam

sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ khi điện thoại thông minh trở nên phổ biến [3, tr 14]

Có thể thấy sự phát triển mạnh mẽ của các thiết bị di động với nhiều tính năng và tiện ích đang có xu hướng chi phối thói quen của người sử dụng, với tư cách không chỉ là thiết bị liên lạc đơn thuần, mà còn là phương tiện tiếp nhận thông tin báo chí và giải trí Với hoạt động báo chí truyền thông, nó đồng thời cũng hình

thành phương thức truyền thông mới, làm thay đổi mô hình thông tin, tạo ra sự

chuyển hướng trong cách thức tiếp nhận thông tin báo chí của công chúng

“Thiết bị truyền thông ấy là minh chứng khá tiêu biểu cho kỷ nguyên hội tụ công nghệ Đó là thiết bị được thiết kế đa chức năng: ghi hình, ghi âm, nghe phát thanh, chụp ảnh, lưu trữ, lướt web, định vị vệ tinh, soạn thảo văn bản, xem email, gọi điện, nhắn tin, bình luận, đọc báo, xem truyền hình v.v… Sự hội tụ ấy chính là

sự tích hợp, là nhân lên cả về cường độ, quy mô, chất lượng; là sự thay đổi mô hình thông tin và tiếp nhận thông tin, là sự xóa khoảng cách không gian và thời gian trong truyền thông trên nền tảng Internet.”

di động [9, tr 32] Với việc phát triển những phương thức truyền thông trên

những nền tảng mới, các tòa soạn phải thay đổi trong tư duy, chiến lược, quy trình làm việc, cải tiến nội dung, hình thức các sản phẩm báo chí mới cũng như từng bước tiếp cận với các mô hình kinh doanh tiềm năng của báo chí trên điện thoại di động

1.3.2 Thực tế hoạt động sử dụng các thiết bị di động để tiếp nhận thông tin báo chí

Cùng với sự phát triển của thị trường mobile, các kỹ thuật công nghệ ngày càng được cải tiến đã biến các thiết bị di động trở thành cổng thông tin, làm thay đổi hành vi tiếp nhận thông tin báo chí của công chúng từ đọc báo giấy, báo mạng điện tử bằng máy tính sang đọc báo bằng các ứng dụng trên các thiết bị di động

Theo kết quả nghiên cứu về hành vi trực tuyến của người tiêu dùng Việt Nam vào năm 2014, tỷ lệ sử dụng điện thoại thông minh (smartphone) ở giới trẻ (16-24 tuổi) đang tăng lên nhanh chóng Nếu năm 2013 chỉ chiếm 27%, đến nay đã lên đến 58%, trong khi ở các độ tuổi khác cũng bắt đầu có sự tăng nhẹ Ngoài ra, có 76% người dùng smartphone kết nối Internet mỗi ngày trên thiết bị của mình, trong khi có 59% dùng máy tính và 61% dùng máy tính bảng để vào Internet [20]

Nghiên cứu cho thấy mặc dù có sự bùng nổ mạng xã hội, trò chơi trực tuyến

ở Việt Nam, nhưng tỷ lệ hành vi vào mạng để đọc báo vẫn chiếm cao nhất với 95%, trong khi vào mạng xã hội có 87% và chơi game có 62%, chỉ trên đọc blog là 54% Bên cạnh đó, có 48% người dùng “smartphone” trong tổng số 1.000 người tham gia nghiên cứu cho biết họ sử dụng điện thoại khi ra ngoài, trong khi chỉ có 31% dùng máy tính bảng và 34% dùng laptop [20]

Như vậy có thể thấy hoạt động sử dụng thiết bị di động để tiếp nhận thông tin báo chí đã và đang trở nên khá phổ biến Trong bối cảnh ấy, các cơ quan báo chí

đã nhận thức được những thay đổi lớn của người tiêu dùng tin tức hiện đại thông qua cách họ truy cập thông tin hằng ngày trên các thiết bị di động Những năm gần đây các cơ quan báo chí đã bắt đầu những cuộc chạy đua phát triển các ứng dụng, thay đổi quy trình sản xuất và phân phối nội dung thông tin trên nền tảng di động Nhiều ứng dụng báo chí với các tính năng hữu ích ra đời, phát triển và hỗ trợ hoạt động báo chí, giúp cho thông tin báo chí đến với công chúng nhanh chóng thuận tiện hơn bao giờ hết

“Công nghệ máy tính bảng và điện thoại thông minh đang phát triển cực nhanh Báo chí phát hành trên thiết bị di động cũng ngày một đổi mới Từ tin nhắn SMS, MMS, đến các trình duyệt web di động, WAP, và hiện nay là các ứng dụng trên nền tảng các hệ điều hành mới như Android, IOS, RIM, Windows Phone, hàng loạt những thử nghiệm công nghệ liên tục ra đời trong những năm qua, nhưng dường như sự tìm tòi vẫn chưa dừng lại.” [Phụ lục PVS số 3, NB, Th.s, GV PVT]

1.3.3 Sự thay đổi trong cách thức tiếp nhận thông tin báo chí trên các thiết bị di động của công chúng

Sự ra đời phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, kỹ thuật số với những mô thức truyền thông mới đã làm biến đổi nhu cầu tiếp nhận thông tin báo chí của công

chúng Họ không còn hài lòng với những bản tin được sản xuất theo kiểu truyền thống, chậm về mức độ cập nhật, thiếu sự mới mẻ và hấp dẫn Không chỉ có nhu cầu mới về nội dung mà những yêu cầu của công chúng về hình thức tiếp cận báo

chí cũng phải đổi mới

Sự ra đời của các phương tiện truyền thông mới cũng kéo theo sự ra đời của một nhóm công chúng mới Những nghiên cứu gần đây gọi họ là “thế hệ sử dụng Internet” [13] Với sự hỗ trợ của công nghệ số, truyền thông Internet với tính tương tác cao đã giúp cho công chúng tham gia vào hoạt động phản hồi trong quy trình truyền thông Thế hệ công chúng mới này được mô tả như “những người trẻ, năng động, có tính lựa chọn cao và là những người tiêu dùng khó tính Họ là những người thích thể hiện, ưa tìm tòi khám phá và hứng thú những cái mới Họ đồng thời cũng là những người đồng sản xuất sáng tạo, những người thận trọng, có khả năng thích ứng cao và là lực lượng không thể dừng thay đổi và đổi mới [13].”

Theo kết quả của hãng CNBC vào năm 2013 cho thấy phân nửa lượng độc giả được khảo sát khi tiếp nhận thông tin báo chí trên các sản phẩm công nghệ số thường có xu hướng không đọc quá ba đoạn đầu bài Chỉ có vài người đọc đến hết bài báo [26] Đó là một dấu hiệu cho thấy cách thức tiếp cận thông tin của công chúng đã thay đổi Công chúng không còn là đối tượng chịu tác động một chiều của truyền thông đại chúng mà ngày càng chủ động hơn trong hoạt động giao tiếp đại chúng Họ đã trở thành đối tượng phục vụ của truyền thông, là những khách hàng muốn lựa chọn sản phẩm tin tức theo nhu cầu, sở thích và mối quan tâm của mình Đồng thời họ cũng muốn kiểm soát cách thức, thời điểm và sự thuận tiện trong cách tiếp nhận thông tin

Theo công trình nghiên cứu về hành vi tiếp nhận thông tin trên di động của công chúng vào năm 2013 [9] chỉ ra rằng, phương thức tiếp nhận thông tin của công chúng đã thay đổi để phù hợp với môi trường truyền thông mới ngày càng phong phú, đa dạng Theo đó, công trình này cũng đề cập đến một số xu hướng tiếp nhận

Thứ nhất đó là cách thức tiếp cận thông tin thiên về thị giác (cảm tính) Công chúng lướt qua rất nhanh, tập trung vào những khu vực có hình ảnh, màu sắc bắt mắt hay

có những nội dung liên quan đến nhu cầu, thị hiếu của họ, sau đó mới quyết định có

lựa chọn đọc tiếp hay không [9, tr 63] Ưu thế của đặc điểm này là công chúng sẽ

tiếp cận thông tin một cách nhanh chóng nhưng nội dung thông điệp không được

công chúng tiếp nhận một cách có chiều sâu Công chúng ngày càng ít kiên nhẫn hơn và khả năng dung nạp, tiếp nhận thông tin có chiều sâu cũng ngày càng giảm sút, thay vào đó là thói quen sử dụng những sản phẩm truyền thông thiên về thỏa mãn giác quan [9, tr 64] Một lý do dễ nhận thấy là trong xã hội công nghiệp hiện

nay công chúng báo chí trên điện thoại di động thường có rất ít thời gian nhưng thông tin báo chí trên mạng Internet lại quá nhiều Khi sự thuận tiện và nhu cầu kiểm soát cách thức tiếp nhận thông tin ngày càng được đề cao thì tâm lý muốn đọc, nghe, xem thật nhanh và chỉ đọc những thông tin thật sự cần thiết để tiết kiệm thời

gian sẽ trở nên phổ biến

Một đặc điểm nữa đó là cách thức lựa chọn theo cá nhân, đọc những gì họ quan tâm [9, tr 65] Xu hướng này cũng đúng với kết quả nghiên cứu về hành vi

tìm kiếm thông tin trên Internet di động của công chúng của Oscar Westlund năm

2008 Ông đưa ra bốn xu hướng như sau: 1) Công chúng không sử dụng Internet di động vì đơn giản là họ không có nhu cầu 2) Công chúng hài lòng với việc truy cập Internet từ máy tính và nguồn khác nhau do đó họ không có nhu cầu sử dụng dịch

vụ Internet trên điện thoại di động 3) Những người sử dụng Internet di động là có nhu cầu cá nhân hóa việc sử dụng các phương tiện thông tin đại chúng rất cao Họ cảm thấy rằng phương tiện truyền thông hiện có trở nên quá phổ biến, và họ muốn giữ điện thoại di động của họ như là một phương tiện truyền thông cá nhân 4) Những người sử dụng Internet di động là người có thói quen tiếp nhận thông tin báo chí một cách có chọn lọc và tương tác [66, tr 443-463] Nhà nghiên cứu xã hội học Trần Hữu Quang (1997) cũng đồng quan điểm khi cho rằng công chúng thường

“chọn lọc” thông tin để tiếp nhận theo những vấn đề mà họ đang quan tâm, những nội dung phù hợp với suy nghĩ của họ hay những thông tin báo chí mà họ cho là quan trọng, hấp dẫn [18]

Có thể thấy, những đặc điểm trong cách tiếp nhận của công chúng như trên đòi hỏi hình thức, nội dung của thông điệp truyền thông trên điện thoại di động phải

có sự khác biệt đáng kể so với các loại hình báo chí truyền thống Nó yêu cầu sự

tiện ích, chủ động, linh hoạt và đa chiều trong cách thức tiếp cận thông tin “Độc giả điện thoại di động tiêu thụ tin tức khác biệt so với máy tính để bàn và báo in Để tạo hiệu quả với các độc giả di động đòi hỏi một phong cách viết đó là phù hợp với màn

hình nhỏ hơn và đặc trưng cho lối sống trong chuyển động của ngày hôm nay [32].”

Như vậy để thấy rằng chính vì những đặc điểm, tâm lý thói quen và tính cách mới của một nhóm công chúng trẻ cũng là nhóm công chúng chủ chốt của thời đại bùng nổ thông tin mà các phương tiện truyền thông buộc phải tự đổi mới mình hàng ngày hàng giờ bằng cách như cải tiến nội dung, cách thức đưa tin, kỹ thuật truyền thông cho phù hợp Sự thay đổi của công nghệ đã không chỉ làm thay đổi công chúng tiếp nhận mà ngược lại những thay đổi trong thói quen của nhóm công chúng

sử dụng cũng đang chi phối trở lại các phương thức và nội dung thông điệp của hoạt động báo chí truyền thông

1.4 Báo Thanh Niên và chiến lƣợc phát triển báo chí trên nền tảng di động

Bản chất của hoạt động truyền thông nói chung và báo chí nói riêng là cung cấp và chia sẻ thông tin giữa hai hay nhiều bên với nhau Thông tin tác động hàng ngày, hàng giờ vào mặt nhận thức của công chúng nên nó được cảm nhận và đánh giá thường xuyên theo nhiều quan điểm, góc độ khác nhau và ngay lập tức tác động đến các quyết định của công chúng Một tờ báo được đại đa số độc giả lựa chọn chỉ khi

tờ báo có chất lượng thông tin đáp ứng được các tính chất như: “hay”, “nhanh”,

“nóng hổi”, “cập nhật” Do đó một tờ báo chỉ có thể xây dựng được thương hiệu cho mình bắt đầu từ chất lượng và giá trị thông tin mà nó cung cấp cho người đọc Ngay từ khi mới ra đời báo TN đã vinh dự nhận trọng trách phản ánh nhiều mặt tích cực cũng như tồn tại trong đời sống chính trị kinh tế xã hội của đất nước trong hơn

20 năm qua Những ngày đầu mới thành lập tờ báo đã được nhiều cây bút tên tuổi ủng hộ như Thép Mới, Trần Bạch Đằng, Trịnh Công Sơn, Lý Quý Trung, Trần Ngọc Châu, Đoàn Khắc Xuyên, Hoàng Phủ Ngọc Tường… Theo thời gian cũng với

số lượng phóng viên, biên tập viên của tờ báo ngày càng tăng, nhiều cộng tác viên tên tuổi khác đã tham gia viết bài trên các lĩnh vực cho Thanh Niên, góp phần quan trọng cho tờ báo trong việc định hình bản sắc, có nội dung phong phú và sâu sắc