Nghệ thuật tự sự trong truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài

Tô Hoài viết nhiều, bao gồm cả truyện thiếu nhi và tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện dài kỳ, hồi ký, kịch bản phim, tiểu luận … Thế nhưng trong các công trình nghiên cứu về tác phẩm của T

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

-*** -

HOÀNG THỊ XUÂN QUỲNH

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TRUYỆN THIẾU NHI

VỀ LOÀI VẬT CỦA TÔ HOÀI

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

-*** -

HOÀNG THỊ XUÂN QUỲNH

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TRUYỆN THIẾU NHI

VỀ LOÀI VẬT CỦA TÔ HOÀI

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lý luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

Người hướng dẫn khoa học: TS Diêu Thị Lan Phương

HÀ NỘI - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung tôi trình bày trong luận văn là kết quả quá trình nghiên cứu của bản thân tôi

Trong quá trình nghiên cứu, tôi có tìm hiểu, tham khảo thành quả khoa học của các tác giả khác với sự trân trọng và biết ơn, nhưng những nội dung tôi nghiên cứu không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác

Hà Nội, tháng 10 năm 2016

Học viên

Hoàng Thị Xuân Quỳnh

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất của mình tới TS Diêu Thị Lan Phương, người thầy đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn trong suốt thời gian qua

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong khoa Văn học, Phòng Sau Đại học trường Đại Học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn – Đại Học Quốc Gia

Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu

Xin cảm ơn thầy cô, bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, tháng 10 năm 2016

Học viên

Hoàng Thị Xuân Quỳnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Cấu trúc của luận văn 7

NỘI DUNG 8

Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TÔ HOÀI 8

1.1 Khái quát về tự sự học 8

1.1.1 Khái niệm 8

1.1.2 Quá trình hình thành và phát triển của tự sự học 9

1.1.3 Những đóng góp của tự sự học trong nghiên cứu văn học 11

1.2 Khái quát về truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài 12

1.2.1 Khái niệm truyện thiếu nhi và truyện thiếu nhi về loài vật 12

1.2.2 Truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài 18

Chương 2 NGHỆ THUẬT TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN VÀ XÂY DỰNG NHÂN VẬT 25

2.1 Nghệ thuật tổ chức cốt truyện 25

2.1.1 Khái niệm cốt truyện 25

2.1.2 Các loại hình cốt truyện trong truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài 27

2.1.3 Nghệ thuật tổ chức diễn biến cốt truyện 37

2.2.1 Khái niệm nhân vật văn học 49

2.2.2 Các loại hình nhân vật trong truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài 51

2.2.3 Các biện pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật 61

Chương 3 NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ NGÔN NGỮ TRẦN THUẬT 75

3.1 Người kể chuyện trong truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài 75

3.1.1 Khái niệm người kể chuyện trong văn học 75

3.1.2 Ngôi kể 76

3.2 Giọng điệu trần thuật 86

3.2.1 Giọng hài hước hóm hỉnh 86

3.2.2 Giọng nhẹ nhàng triết lý 90

3.3 Ngôn ngữ trần thuật 94

3.3.1 Khái niệm ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương 94

3.3.2 Ngôn ngữ trần thuật trong truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài 96

KẾT LUẬN 106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

PHỤ LỤC 113

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Truyện thiếu nhi là một trong những nguồn cảm xúc nuôi dưỡng tâm hồn con người từ lúc còn là những cô bé, cậu bé hồn nhiên, ngây thơ Ở Việt Nam, những tác phẩm truyện thiếu nhi của Tô Hoài, Võ Quảng, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Đình Thi… bắt đầu xuất hiện từ những năm 40 của thế kỷ

XX, được truyền tay nhau qua bao thế hệ và cho đến bây giờ, vẫn là những cây bút viết cho thiếu nhi có sức ảnh hưởng lớn nhất, với những tác phẩm thành công và có giá trị cao nhất Tuy nhiên, việc nghiên cứu về văn học viết cho thiếu nhi hiện nay vẫn chưa xứng tầm với vai trò của nó

Trong số những nhà văn viết cho thiếu nhi ở Việt Nam, Tô Hoài có thể xem là tác giả có khối lượng tác phẩm truyện thiếu nhi lớn và chất lượng, được nhiều thế hệ trẻ em và thậm chí cả người lớn ở Việt Nam yêu thích hơn

cả Tô Hoài viết nhiều, bao gồm cả truyện thiếu nhi và tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện dài kỳ, hồi ký, kịch bản phim, tiểu luận … Thế nhưng trong các công trình nghiên cứu về tác phẩm của Tô Hoài, mảng văn học thiếu nhi chưa thật sự được quan tâm đúng với vị trí của nó, những công trình nghiên cứu về truyện thiếu nhi của Tô Hoài còn rất ít, hoặc chỉ mang tính chất chung cho toàn bộ các tác phẩm chứ chưa đi vào nghiên cứu riêng một mảng đề tài nào, trong khi lượng tác phẩm viết cho thiếu nhi của Tô Hoài tương đối lớn và phong phú về đề tài

Đối với tuổi thơ, thế giới loài vật chứa đựng biết bao nhiêu điều kỳ thú

mà các em muốn tìm tòi khám phá, từ những loài vật ngày ngày gần gũi bầu bạn xung quanh cho đến những loài vật xa lạ mà các em chỉ được biết đến trong phim ảnh, sách báo…Vì thế, đây là nguồn tài liệu phong phú cho các nhà văn, nhà thơ khi sáng tác các tác phẩm dành cho thiếu nhi Với Tô Hoài, ông viết rất nhiều và loài vật Những Dế Mèn, Dế Trũi, Bọ Ngựa… từ những trang sách của ông đã trở thành những người bạn vô hình với bao thế hệ độc

giả Việt Nam Khi nhắc đến cái tên Tô Hoài ở mảng văn học dành cho thiếu nhi, đây có thể coi là mảng đề tài khiến ông được nhớ đến nhiều nhất, khối lượng các tác phẩm khai thác đề tài này cũng chiếm số lượng lớn nhất Thành công ấy có được nhờ sự am hiểu sâu sắc về tâm lý của trẻ em, về thế giới loài vật cũng như cách viết dung dị, tinh tế, tưởng như rất đơn giản mà lại vô cùng

hiệu quả của Tô Hoài Chọn đề tài “Nghệ thuật tự sự trong truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài”, chúng tôi hy vọng tìm hiểu kỹ về một mảng đề tài

trong số rất nhiều những đề tài viết cho thiếu nhi của tác giả, qua đó đưa ra một cái nhìn khái quát, đồng thời đánh giá về những thành công cũng như những đóng góp của Tô Hoài với nền văn học nước nhà ở thể loại văn học này

2 Lịch sử vấn đề

Nhà văn Tô Hoài là một trongnhững nhà văn viết cho thiếu nhi xuất sắc nhất trong văn học Việt Nam hiện đại Những tác phẩm văn học thiếu nhi của ông không chỉ hấp dẫn các bạn đọc nhỏ tuổi, mà còn được nhiều bạn đọc là người lớn yêu thích Những tác phẩm của ông là nguồn giá trị tinh thần nuôi dưỡng tuổi thơ của các em thiếu nhi, giúp các em khám phá nhiều điều thú vị

về cuộc sống xung quanh và học hỏi những lẽ phải điều hay ở đời, đồng thời cũng là nguồn cảm hứng khơi gợi lại quãng đời thơ ấu của biết bao bạn đọc lớn tuổi

Với tài năng và vị trí quan trọng trong văn học Việt Nam nói chung, văn học thiếu nhi nói riêng, con người và các tác phẩm của Tô Hoài đã trở thành đề tài nghiên cứu cho rất nhiều nhà phê bình, nhà nghiên cứu văn học từ

trước đến nay Nói như Vũ Quần Phương thì : "Khám phá về ông cả về văn lẫn về đời là một say mê với chúng ta, những người có hạnh phúc được cùng thời với ông, và chắc cả thế hệ sau Khám phá về ông là cả một vấn đề khoa học lớn lao nhưng trước hết với chúng tôi là đòi hỏi của tình cảm, của lòng biết ơn, sự noi gương" [29, tr.165].

Khi nghiên cứu về Tô Hoài, các nhà nghiên cứu đều đánh giá cao tài năng của ông, đặc biệt là khả năng quan sát tinh tế các sự việc, hiện tượng của cuộc sống và tái hiện chúng một cách sinh động trong các tác phẩm của mình

Phan Cự Đệ nhận xét: “Tô Hoài có một khả năng quan sát đặc biệt, rất thông minh hóm hỉnh và tinh tế Khả năng này giúp anh thành công khi miêu tả những hiện tượng bên ngoài, để trực tiếp quan sát và cảm thụ cảnh vật thiên nhiên, sinh hoạt hằng ngày, phong tục lễ nghi, thế giới loài vật…” [29, tr.98]

Vũ Ngọc Phan cũng nhận xét “Truyện ngắn của Tô Hoài không những đặc biệt về lời văn, về cách quan sát, về lối kết cấu, mà còn đặc biệt cả về những đầu đề do ông lựa chọn nữa” [29, tr.59]

Trong lĩnh vực viết cho thiếu nhi, Tô Hoài viết về nhiều đề tài như truyện loài vật, tự truyện, truyện về quê hương đất nước, truyện cổ tích viết lại, trong số đó mảng truyện thiếu nhi về loài vật của ông được đánh giá rất cao Nhà nghiên cứu Hà Minh Đức cho rằng truyện viết về loài vật của Tô

Hoài có một sức hấp dẫn đặc biệt Ông khẳng định: “Trong văn học Việt Nam thời kì hiện đại, Tô Hoài là nhà văn viết thành công nhất, hấp dẫn nhất về các loài vật ( ), chúng ta có thể bắt gặp một thế giới loài vật đông đúc, hấp dẫn, sinh động từ gà ri, gà chọi, ri đá, chuột bạch, mèo, chó đến cá chép, cá trê, từ

cò, bồ nông, vành khuyên đến gấu, sơn dương và các loài bé nhỏ như dế mèn,

dế trũi, xén tóc, kiến chúa, bọ ngựa” [29, tr.465]

Những ý kiến đánh giá phê bình về truyện của Tô Hoài được Phong Lê

và Vân Thanh tập hợp trong cuốn Tô Hoài – Về tác gia và tác phẩm Ngoài

Hà Minh Đức, nhiều bài viết và công trình nghiên cứu của các tác giả khác cũng đề cập khá nhiều đến mảng truyện loài vật của Tô Hoài Phong Lê đã nhận xét về sự sáng tạo trong truyện thiếu nhi của Tô Hoài với việc lựa chọn

nhân vật là các loài vật: “Tô Hoài tỏ ra không giống một nhà văn nào trước ông và cũng không giống một nhà văn nào mới nhập tịch làng văn như ông Truyện của ông có những tính chất nửa tâm lý, nửa triết lý, mà các vai lại là

loài vật (…) Nó là những truyện tả chân về loài vật, về cuộc sống của loài vật, tuy bề ngoài ra vẻ lặng lẽ, nhưng phần trong có lắm cái “ồn ào”, vui cũng có mà buồn cũng có” [29, tr.59] Khám phá nội dung độc đáo trong sáng

tác của Tô Hoài, bao gồm mảng truyện loài vật, Nguyễn Đăng Điệp nhận ra

sự giản dị đậm cảm hứng đời thường : “Tô Hoài không thật quen với tầng lớp trên, ông chỉ gần gũi với đám bình dân… Tô Hoài là thế, chỉ viết về những điều gì ông thật quen, những gì ông đã nhìn thấy Trong Tự truyện, Tô Hoài cho biết, thậm chí “cả những chuyện loài vật tưởng như xa lạ kia cũng không ngoài cái rộn ràng hay thầm lặng của khu vườn trước cửa” [10] Tuy giản dị

như vậy, nhưng theo Hà Minh Đức, những câu truyện của ông lại có giá trị hiện thực to lớn vì đã truyền tải được những vấn đề của cuộc sống qua việc

nói về thế giới loài vật“Viết về loài vật, Tô Hoài muốn nói đến cuộc sống con người (…) Ông chú ý đến những con vật quanh quẩn và gần gũi với cuộc sống của con người như chú mèo, chú gà, con chuột và cả những con vật bé nhỏ như bọ ngựa, dế mèn, dế trũi, xén tóc (…) Thế giới của loài vật cũng có nhiều chia li, tan tác đau khổ, chết chóc như chính cuộc sống của con người

Có điều gì khác chăng là ở chỗ trong xã hội con người các quy luật phức tạp

và cuộc sống điên đảo hơn Còn ở thế giới loài vật mọi sự có thể đơn giản nhưng cái kết thúc thì không kém phần cay đắng”[29, tr.134]

Trong số các các phẩm truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài, tác

phẩm thành công nhất phải kể đến Dế Mèn phiêu lưu ký, nhận xét về tác phẩm

này, Trần Hữu Tá cho rằng cuốn truyện có sức hấp dẫn với cả thiếu nhi lẫn người lớn và đã xây dựng nên hệ thống nhân vật phong phú, sinh động từ

những loài vật vốn rất bình thường gần gũi “Dế Mèn phiêu lưu ký là một thành công xuất sắc của Tô Hoài, khẳng định tiếng nói đặc sắc cũng như vị trí văn học độc đáo của ông trong văn học đương thời cũng như trong lịch sử văn học lâu dài sau này” [43,tr.148] còn Trần Đăng Xuyền cho rằng: “Dế Mèn phiêu lưu kí thể hiện rõ tài năng quan sát tinh tế, óc nhận xét sắc sảo,

hóm hỉnh và tình yêu sự sống của Tô Hoài Ông đã thành công khi dựng lên

cả một thế giới loài vật trong trắng, ngây thơ, ngộ nghĩnh, khao khát và say

mê lý tưởng ” [29, tr.460]

Thành công của tác giả, bên cạnh nhờ tài năng quan sát và khắc họa nhân vật, có sự đóng góp to lớn của ngôn ngữ và cách kể truyện Về ngôn ngữ giọng điệu, Vân Thanh nhận xét ngôn ngữ mà Tô Hoài sử dụng thường ngắn gọn và rất gần với khẩu ngữ của nhân dân lao động Bùi Hiển cũng đồng quan điểm với Vân Thanh khi cho rằng văn phong Tô Hoài dù viết về đề tài nào, con

người hay loài vật thì văn Tô Hoài “chủ yếu làm bằng những nét nhẹ, mảnh, nhuần nhị, tinh tế, đôi khi hơi mờ ảo nữa” [29, tr.102] Võ Xuân Quế thì cho

rằng ngôn ngữ mà Tô Hoài sử dụng trong các sáng tác đầu tay, trong đó có

các truyện viết về loài vật của ông là “ngôn ngữ của một vùng quê” và mang màu sắc của mảnh đất làng quê Nghĩa Đô – nơi ông gắn bó tuổi thơ“Đến với nghề văn từ trong thực tế cuộc sống lao động của nhân dân nên Tô Hoài luôn luôn có ý thức học tập lời ăn tiếng nói hàng ngày của người lao động ( ) Những từ có trong tiếng phổ thông nhưng ở làng Nghĩa Đô được dùng với nghĩa khác và đã được Tô Hoài sử dụng đưa vào tác phẩm ”[29, tr.429] Nhận xét về tập truyện ngắn O chuột của Tô Hoài, Phong Lê cũng có nhận xét

về lối kể chuyện hài hước dí dỏm trong lối viết văn của Tô Hoài: “Tập O chuột là tập truyện ngắn đầu tiên của Tô Hoài và cũng là một tác phẩm tiêu biểu cho lối văn đặc biệt của ông, một lối văn dí dỏm, tinh quái, đầy những phong vịvà màu sắc của thôn quê”[29, tr.59]

Như vậy, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu khác nhau về Tô Hoài cũng như truyện thiếu nhi về loài vật của ông Mỗi tác giả lại có cách khai thác riêng ở những khía cạnh, phương diện và những nội dung khác nhau, chủ yếu là khai thác từ việc nhận xét và phân tích các đặc điểm về nội dung và nghệ thuật xây dựng nhân vật, cách sử dụng ngôn ngữ và phong cách kể

chuyện của nhà văn Lựa chọn đề tài “Nghệ thuật tự sự trong truyện thiếu nhi

về loài vật của Tô Hoài”, chúng tôi hy vọng sẽ đóng góp một phần nào đó

những hiểu biết của mình đối với truyện thiếu nhi về loài vật của ông trên phương diện nghệ thuật tự sự, giúp cho việc tìm hiểu mảng sáng tác này của

Tô Hoài có một cái nhìn khái quát và đầy đủ hơn

Thứ hai, chỉ ra được những đặc sắc của truyện thiếu nhi về loài vật của

Tô Hoài trên các phương diện cốt truyện, nhân vật, người kể chuyện, ngôn ngữ trần thuật

Trên cơ sở đó, khẳng định và đánh giá được những đóng góp của ông trong sự nghiệp văn chương nước nhà nói chung, trong đề tài truyện thiếu nhi

về loài vật nói riêng

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Nói đến nghệ thuật tự sự là nói đến việc tìm hiểu tác phẩm trên nhiều phương diện, khía cạnh khác nhau nhưng trong luận văn này chỉ xin đề cập đến những

khía cạnh nổi bật như: Khái lược về nghệ thuật tự sự, hành trình sáng tác của tác giả Tô Hoài, tổ chức cốt truyện, nhân vật, người kể chuyện và ngôn ngữ trần thuật

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung khảo sát các truyện thiếu nhi về loài vật tiêu biểu của Tô Hoài thông qua các tuyển tập sau đây:

+ Con mèo lười, Tuyển tập truyện thiếu nhi, Nxb Văn học, 1964

+ Tuyển tập truyện thiếu nhi, Nxb Văn hóa dân tộc, 1999

+ Tuyển tập truyện ngắn trước năm 1945, Nxb Văn học, 1994

+ Tuyển tập văn học thiếu nhi – tập 1, Nxb Văn học, 1997

+ Tuyển tập văn học thiếu nhi – tập 2, Nxb Văn học, 1997

+ Những truyện hay viết cho thiếu nhi, Nxb Kim Đồng, 2015

+ Dế Mèn phiêu lưu ký, Nxb Kim Đồng, 2010

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau, trong đó chủ yếu các phương pháp sau:

Thứ nhất, luận văn sử dụng phương pháp phân tích các tác phẩm để thấy được nội dung của tác phẩm, đặc điểm của hệ thống nhân vật, mô hình cốt truyện, ngôi kể cũng như ngôn ngữ trần thuật Từ đó, luận văn khái quát những điểm chung về nghệ thuật tự sự trong truyện thiếu nhi về loài vật của

Tô Hoài

Thứ hai,luận văn còn sử dụng phương pháp so sánh để thấy được những điểm giống và khác nhau trong nghệ thuật tự sự của tác giả được phản ánh trong các tác phẩm, cũng như sự khác biệt so với các tác giả khác…

Thứ ba, luận văn sử dụng phương pháp thống kê, phân loại để khảo sát các truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài, từ đó thấy được sự phong phú về nội dung phản ánh và sự đa dạng của thế giới loài vật trong sáng tác của Tô Hoài, góp phần đưa đến một cái nhìn khái quát về nghệ thuật tự sự của các tác phẩm

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1: Khái lược về nghệ thuật tự sự và hành trình sáng tác của Tô Hoài

Chương 2: Tổ chức cốt truyện và xây dựng nhân vật

Chương 3: Người kể chuyện và ngôn ngữ trần thuật

NỘI DUNG Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ

VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TÔ HOÀI 1.1 Khái quát về tự sự học

Ngữ pháp “Câu chuyện mười ngày” Từ sau đề xuất của Todorov, “lí luận tự

sự đã thay thế cho lí luận về tiểu thuyết và trở thành một vấn đề chủ yếu của nghiên cứu văn học Nó trở thành một bộ môn nghiên cứu liên ngành, có tính quốc tế và và có vị trí ngày càng quan trọng trong ngành” [40, tr 12]

J.H.Miller, nhà giải cấu trúc Mỹ (1993) cho rằng : “Tự sự là cách để ta đưa các sự việc vào một trật tự, và từ trật tự ấy mà chúng có được ý nghĩa Tự

sự là cách tạo nghĩa cho sự kiện, biến cố” [40, tr 12] Jonathan Culler (1998) cũng phát biểu : “Tự sự là phương thức chủ yếu để con người hiểu biết về sự vật” [40, tr.12]

Còn ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu tự sự học cũng đưa ra các khái

niệm về tự sự học khác nhau Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì “Tự sự là một phương thức tái hiện đời sống trong toàn bộ tính khách quan của nó Tác phẩm tự sự phản ánh hiện thực qua bức tranh mở rộng của đời sống trong không gian, thời gian, qua các sự kiện, biến cố xảy ra trong cuộc đời của con người.” [46, tr.317] Nếu chỉ đơn thuần coi tự sự như một thể loại văn học thì PGS Nguyễn Nghĩa Trọng khái quát “các nhà văn thống nhất xem văn tự sự

là văn kể chuyện, trần thuật sự việc, mô tả hành động, bao gồm cả tả cảnh, tả tình, tả ngoại hình, nội tâm…” [40, tr.315] Nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào thì cho rằng “tự sự là một khái niệm rất rộng và có thể xét ở hai bình diện

Bình diện thứ nhất, tự sự như sự đồng nghĩa với “câu chuyện kể”, đối lập miêu tả Bình diện thứ hai, tự sự được xem xét theo hành động kể chuyện – như vậy, ít nhất, đã bao hàm vấn đề người kể chuyện (điểm nhìn, giọng điệu), người tiếp nhận” [40, tr 170] Với Trần Đình Sử- một trong những nhà nghiên cứu rất tâm huyết với tự sự học thì “tự sự học Việt Nam còn rất non trẻ” [42, tr.11].Theo ông “Tự sự học bao gồm cả hệ thống sự kiện, cách tổ chức các sự kiện đó, các mô típ truyện, sự phân loại chúng, lịch sử vận động của tự sự…” [40, tr 8] và “đối tượng của tự sự học ngày nay không còn chỉ là ngữ pháp tự sự nói chung mà còn là thi pháp tự sự, phong cách học tự sự của các tác phẩm cụ thể, ngôn ngữ tự sự của các thể loại tự sự, các loại hình tự

sự, mô hình tự sự của các giai đoạn phát triển văn học, sự tiếp nhận tự sự và cách tác động đến người đọc của tự sự” [42, tr 13]

Như vậy, qua các khái niệm trên, có thể khái quát nghệ thuật tự sự là cách thức cấu trúc, tổ chức và triển khai văn bản tự sự Nói đến nghiên cứu nghệ thuật tự sự của một tác phẩm, một hiện tượng văn học là nói đến việc tìm hiểu văn bản tự sự đó trên nhiều phương diện, khía cạnh khác nhau, trong đó chủ yếu là nghiên cứu cấu trúc của văn bản tự sự và các vấn đề khác có liên quan đến văn bản đó Hiện nay, khi nghiên cứu nghệ thuật tự sự, các nhà nghiên cứu sẽ tập trung vào việc nghiên cứu những khía cạnh nổi bật như: Tổ chức cốt truyện, nhân vật, người kể chuyện và ngôn ngữ trần thuật

1.1.2 Quá trình hình thành và phát triển của tự sự học

Tự sự học đã có từ thời kỳ xa xưa Roland Barthes có nói đại ý tự sự xuất hiện cùng bản thân lịch sử loài người Nói theo một cách khác, khi lịch

sử được ý thức thì ta đã có tự sự Từ thời Platon, Aristote, tự sự học đã được chia ra thành tự sự lịch sử và tự sự nghệ thuật Đến thế kỷ V, tự sự học tiếp tục được phân biệt rõ ràng thành 3 loại tự sự: tự sự mô phỏng (không có sự can thiệp của người kể, như kịch), tự sự giải thích (có kèm phân tích, bình

luận) và tự sự hỗn hợp (như sử thi) Như vậy, ở giai đoạn sơ khai này, phạm

vi quan tâm của tự sự học không vượt ra ngoài giới hạn tu từ học

Tự sự học thực sự trở thành một ngành khoa học nghiên cứu có tính độc lập với cột mốc lịch sử năm 1969, nhưng trước đó nó đã được manh nha hình thành từ sớm hơn rất nhiều Trải qua một quá trình ra đời và đạt được những thành công, sự phát triển của tự sự học có thể chia thành 3 thời kỳ: tự

sự học trước chủ nghĩa cấu trúc, tự sự học cấu trúc chủ nghĩa và tự sự học hậu cấu trúc chủ nghĩa:

Tự sự học trước chủ nghĩa cấu trúc: Từ những năm 20 của thế kỷ

trước, Bakhtin là một trong những người mở đường cho tự sự học hiện đại với giai đoạn đầu tiên chính là giai đoạn tự sự học trước chủ nghĩa cấu trúc Thời

kỳ này, tự sự học đi vào nghiên cứu các thành phần, chức năng của tự sự với nhiều công trình nghiên cứu tiêu biểu như: Năm 1925, B.Tomasepxki nghiên cứu các yếu tố và đơn vị của tự sự; Năm 1928, V Propp nghiên cứu cấu trúc

và chức năng tự sự trong truyện cổ tích, Percy Lubbock (1921) và K.Friedemann lại đặc biệt quan tâm tới các vấn đề điểm nhìn, dòng ý thức Về sau, các vấn đề này tiếp tục được nhiều nhà nghiên cứu tự sự học phát triển lên như J.Pouillon, A.Tate, Cl Brook, T.Todorov…

Tự sự học cấu trúc chủ nghĩa: Đặc điểm của lý thuyết tự sự chủ nghĩa

cấu trúc là lấy ngôn ngữ học làm hình mẫu, xem tự sự học là sự mở rộng của

cú pháp học, còn trữ tình là sự mở rộng của ẩn dụ Công trình mở đầu thời kỳ

này là tác phẩm Dẫn luận phân tích tác phẩm tự sự của R.Barthes năm 1968, sau đó là các tác phẩm Ngữ pháp “Câu chuyện mười ngày” của Todorov, Hình thái học truyện cổ tích của Propp, nghiên cứu cấu trúc thần thoại của

Claude Levi Strauss và mô hình hành vi ngôn ngữ của Roman Jakobson và nhiều công trình khác của A.J.Greimas, G.Genete, R.Barthes… Các nhà nghiên cứu tự sự học giai đoạn này đã có công góp phần làm sáng tỏ bản chất

biểu đạt và giao tiếp của tự sự song việc lạm dụng mô hình ngôn ngữ học đã làm cho tự sự học gặp khó khăn

Tự sự học hậu cấu trúc chủ nghĩa: Đây là giai đoạn việc nghiên cứu tự

sự học gắn liền với ký hiệu học Đặc điểm của lý thuyết tự sự theo hướng này, tuy cũng coi trọng phân tích hình thức nhưng không tán thành việc sao phỏng đơn giản các mô hình ngôn ngữ học mà đi theo ký hiệu học và siêu ký hiệu học Tư tưởng này gắn với việc phân tích ý thúc hệ của Bakhtin Các tác giả như Iu Lotman, B.Uspenski cũng đi theo hướng này Ngoài ra, cũng cần kể đến một số tên tuổi tiêu biểu cho tự sự học thời kỳ này như Pierre Macherey

với quan điểm “bất kỳ sự đồng nhất nào giữa nhà phê bình văn học với ngôn ngữ học đều sẽ thất bại, bởi nó bỏ qua vai trò tác động của hình thái ý thức” hay Iu Lotman cho rằng “thông tin ngôn ngữ là thông tin phi văn bản, mà điểm xuất phát của văn bản lại chính là chỗ bất cập của ngôn ngữ khiến nó trở thành văn bản” [40, tr.15] Như vậy, nếu văn bản trở về với ý nghĩa của

ngôn ngữ học thì có nghĩa là sự sụp đổ của văn hóa, vì thế lý thuyết sự sự phải gắn với chức năng nhận thức và giao tiếp

1.1.3 Những đóng góp của tự sự học trong nghiên cứu văn học

Là “một lĩnh vực tri thức rộng lớn, có lịch sử lâu đời” [42, tr 3], tự sự học có thể coi như “bộ công cụ cơ bản nhất giúp cho người ta có thể đi sâu vào các lĩnh vực nghiên cứ điện ảnh, giao tiếp, phương tiện truyền thông, nghiên cứu văn hóa” [40, tr.11] Tự sự học là ngành khoa học có vai trò rất

quan trọng đối với các lĩnh vực của đời sống, đặc biệt là đối với lĩnh vực nghiên cứu văn học, bởi đối tượng trực tiếp và đầu tiên mà tự sự học nghiên cứu hướng đến chính là các tác giả, tác phẩm, các hiện tượng văn học Trong

bài viết “Tự sự học – một bộ môn nghiên cứu liên ngành giàu tiềm năng”,

Trần Đình Sử đã chỉ ra những đóng góp to lớn của tự sự học hỗ trợ cho công cuộc nghiên cứu văn học, giúp các nhà nghiên cứu quan sát cụ thể cơ chế nghệ thuật của tự sự

Nghiên cứu tự sự học có một ý nghĩa văn hóa rất rộng lớn Xét trong

góc độ vai trò với văn học, “nghiên cứu tự sự học mở ra khả năng nghiên cứu truyền thống tự sự trong mỗi nền văn học” [40, tr 19], qua việc cung cấp

những khái niệm về cấu trúc văn bản tự sự giúp ta nhận ra và tìm hiểu các đặc điểm của văn bản một cách khoa học Nhưng hiện nay việc nghiên cứu vẫn nặng về các miêu tả dữ kiện bề ngoài như tác giả, niên đại, bối cảnh xã hội, nội dung phản ánh…mà còn thiếu đi sự phân tích các cấu trúc tự sự bên trong Việc áp dụng những kết quả từ nghiên cứu tự sự học vào nghiên cứu văn học

Việt Nam là một trong những con đường giúp người đọc “hiểu lịch sử văn học với tư cách là lịch sử nghệ thuật ngôn từ và lịch sử văn hóa, văn học của chính dân tộc ta” [40, tr.21] Sự phát triển nhanh chóng, thu hút nhiều công

trình nghiên cứu về nghệ thuật tự sự, tự sự học trong thời gian vừa qua đã cho thấy vai trò, ý nghĩa lớn lao của tự sự học trong nghiên cứu văn học nói riêng, trong nhiều lĩnh vực của đời sống nói chung

1.2 Khái quát về truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài

1.2.1 Khái niệm truyện thiếu nhi và truyện thiếu nhi về loài vật

1.2.1.1 Khái niệm

Theo Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, văn học thiếu nhi theo

nghĩa hẹp gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho thiếu nhi Tuy vậy, khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (cho người lớn)

đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi…

Bách khoa thư Văn học thiếu nhi Việt Nam quan niệm về văn học thiếu

nhi tường tận hơn, chi tiết hơn Khái niệm văn học thiếu nhi được nhận diện ở nhiều góc độ: chủ thể sáng tác, nhân vật trung tâm, mục đích sáng tác, đối tượng tiếp nhận… Cụ thể:

Mọi tác phẩm được mọi nhà sáng tạo ra với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi Nhân vật trung tâm của nó là thiếu

nhi, và đôi khi cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật, một đồ vật, một cái cây… Tác giả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em

mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi

Những tác phẩm mà thiếu nhi thích thú tìm đọc Bởi vì các em đã tìm thấy trong đó cách nghĩ, cách cảm cùng những hành động gần gũi với các

em, hơn thế, các em còn tìm được ở trong đó một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viên khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích… trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình [52, tr.23]

Như vậy, văn học thiếu nhi là những tác phẩm văn học mà nhân vật trung tâm hoặc là thiếu nhi, hoặc là người lớn, hoặc là con người, hoặc là thế giới tự nhiên… nhưng được nhìn bằng đôi mắt trẻ thơ, có nội dung gần gũi, quen thuộc với vốn trải nghiệm của trẻ, được các em thích thú, say mê và có tác dụng hoàn thiện đạo đức, tâm hồn cho trẻ

1.2.1.2 Truyện thiếu nhi trong văn học

Văn học nghệ thuật đã ra đời từ rất sớm, nhưng văn học dành cho thiếu nhi thì mới trở thành một thuật ngữ, một hiện tượng trong vài thế kỷ trở lại đây Một bộ phận các câu chuyện thần thoại, cổ tích, truyền thuyết trong văn học dân gian được xếp vào các tác phẩm văn học dành cho thiếu nhi, vì đó là những câu truyện có cốt truyện ly kỳ, hoang đường, có nội dung phù hợp với tâm lý ngây thơ và tò mò muốn khám phá thế giới của các em, cũng như dễ dàng đưa vào các bài học giáo huấn nhẹ nhàng để các em tiếp thu một cách hiệu quả và thấm thía nhất

Vậy khi nào văn học thiếu nhi thực sự trở thành một bộ phận của văn học nói chung, với những sáng tác dành riêng cho lứa tuổi thiếu nhi của các tác giả là những cá nhân độc lập? Có thể nói, nền móng đầu tiên của văn học thiếu nhi là cuốn sách giáo khoa viết cho trẻ em của Aldhelm- một nhà tôn giáo (còn được gọi là cha của dòng thơ ca Anglo- Latinh) vào khoảng thế kỷ thứ VIII Nhưng phải đến khoảng cuối thế kỉ XV, những tác phẩm viết cho

thiếu nhi đầu tiên mới thực sự xuất hiện, đó là những tác phẩm của William

Caxton- một nhà đánh chữ đầu tiên của nước Anh như “Con cáo Reynard” (1481), “Chuyện ngụ ngôn về Aesop” (1484), và “LeMorte D’Arthur” của

Thomas Malory (1484) Đây là những tác phẩm mà đến ngày nay vẫn được trẻ em trên thế giới yêuthích Sang thế kỉ XVII- XVIII, cuốn sách viết cho

thiếu nhi đầu tiên phát hành ở Mỹ có tên gọi là “Nguồn sữa tinh thần của những em bé Boston ở Anh” (Spiritual Milk for Boston Babes in Either

England) của tác giả John Cotton nhằm giáo dục, hướng dẫn dạy dỗ các em cách cư xử Sau đó, khoảng năm 1744 tại nước Anh, John Newbery là người lập ra nhà xuất bản và tiệm sách đầu tiên dành cho thiếu nhi Ông đã kí hợp đồng với các tác giả nổi tiếng để họ viết những cuốn truyện dành riêng cho độc giả nhỏ tuổi Những cuốn sách này sau đó đã được các em đón nhận nồng nhiệt, và nhiều nhà nghiên cứu cũng coi đây là sự bắt đầu rõ ràng của nền văn học viết dành cho thiếu nhi

Từ đó, văn học thiếu nhi đã nở rộ với rất nhiều tên tuổi thành công lớn, được đông đảo các em yêu thích Nổi bật hàng đầu phải kể đến nhà văn Hans Chiristian Anđecxen với bộ sưu tập những câu chuyện cổ tích kì thú như:

“Nàng tiên cá”, “Bộ quần áo mới của hoàng đế”, “Con vịt xấu xí”, “Bà chúa tuyết, “Chú lính chì dũng cảm”, “Cô bé bán diêm”… Ngoài ra còn rất nhiều

tên tuổi lớn khác như Elsa Beskow, Anna Maria Ross và Anna Wahlenberg, Maria Gripe, Gunnel Linde, Ingeoch Lasse Sandberg, Sven

Nordqvist… với nhiều tác phẩm dành cho thiếu nhi xuất sắc như Pipi tất dài của Astrid Lindren, Mio, Mio của tôi, Ronja Rovardotter, Túp lều bác Tôm…

Thời gian gần đây, văn học thế giới xuất hiện nhiều nhà văn viết cho thiếu nhi và đã gặt hái được những thành công lớn, tiêu biểu có thể kể đến Nancy Farmer của Mỹ, một tác giả xuất sắc ba lần đoạt giải thưởng Newbery

- giải thưởng sách dành cho trẻ em trên toàn nước Mỹ, với những tác phẩm

nổi tiếng như “Tai, mắt và cánh tay”, “Cô gái có tên tai họa”, “Ngôi nhà Bọ

cạp”, “Quỷ biển”… hay nhà văn Canada Pamela Porter với tác phẩm “The Crazy Man”, nhà văn Anh J.K.Rowling với tác phẩm Harry Porter… Nhìn

chung những tác phẩm viết cho thiếu nhi thành công qua các thời đại đều mang một số đặc điểm phù hợp với khả năng tiếp nhận và sở thích của các em như: cốt truyện đơn giản với nhiều chi tiết kỳ lạ mà gần gũi, cách viết hóm hỉnh, giọng văn trìu mến, nhiều yếu tố ly kỳ, kết thúc có hậu… Sự thành công của nhiều cây bút thiếu nhi ở nhiều thời kỳ cho thấy văn học thiếu nhi luôn là một nhu cầu rất lớn của xã hội Thiếu nhi ở bất kỳ lứa tuổi nào, ở bất kỳ đất nước nào đều luôn yêu thích say mê các tác phẩm văn học dành cho lứa tuổi của mình Nhưng các tên tuổi viết cho thiếu nhi còn quá ít ỏi cho thấy sự thách thức trong lĩnh vực này, cũng như sự quan tâm của các cây bút dành cho các em vẫn còn chưa tương xứng với vai trò của nó

Ở Việt Nam, “trước cách mạng tháng Tám, chúng ta đã có sách viết cho các em, nhưng hiện tượng đó chưa đủ để khẳng định là một nền văn học cho thiếu nhi đã hình thành” [49, tr 38] Cũng giống như sự phát triển của

văn học thiếu nhi thế giới, văn học thiếu nhi Việt Nam đã có những mầm mống đầu tiên từ các câu truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn trong văn học dân gian, nhưng văn học hiện đại viết cho thiếu nhi thì phải đến những năm 20 của thế kỷ XX mới thực sự được manh nha, và bắt đầu phát triển trở thành một bộ phận của văn học Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 Tiến trình văn học thiếu nhi Việt Nam hiện đại có thể phân chia thành các giai đoạn chính sau đây:

Trong những ngày đầu Cách mạng tháng Tám và trong kháng chiến chống Pháp, lực lượng viết cho các em mới chỉ có một số nhà văn chuyên nghiệp thỉnh thoảng có sách cho thiếu nhi như nhà văn Nguyễn Huy Tưởng,

Tô Hoài, Nguyễn Tuân, Nguyên Hồng, Nguyễn Xuân Sanh, Huyền Kiêu, Nhìn chung, giai đoạn này mới chỉ xuất hiện những tác phẩm viết cho thiếu

nhi một cách lẻ tẻ chứ chưa thực sự có phong trào sáng tác cho các em Đó cũng chính là những viên gạch đầu tiên đặt nền móng để xây dựng nên nền văn học thiếu nhi Việt Nam Tuy nhiên, một số sáng tác trong giai đoạn này lại được đánh giá là những thành công rực rỡ vào bậc nhất của văn học thiếu

nhi Việt Nam, đặc biệt là Dế Mèn phiêu lưu kí củaTô Hoài

Từ sau năm 1954, trên miền Bắc, đội ngũ viết cho thiếu nhi ngày càng phát triển nhanh, với nhiều tên tuổi xuất sắc như: Võ Quảng, Phạm Hổ, Đoàn Giỏi, Nguyễn Kiên, Hoàng Anh Đường, Vũ Ngọc Bình, Vũ Tú Nam, Đào Vũ,

Lê Minh, Văn Linh, Viết Linh, Bắc Thôn, Hà Ân, Hải Hồ, Xuân Sách Đây

là chặng đường mở đầu cho nền văn học thiếu nhi Việt Nam Mặc dù trong hoàn cảnh khó khăn, nhưng tất cả những thành tựu mà giai đoạn này mang lại

đã ghi nhận cố gắng của chúng ta trong việc tạo dựng một nền văn học viết cho trẻ em và thực sự vì trẻ em Trong những năm kháng chiến chống Mĩ ác liệt, đội ngũ viết cho thiếu nhi càng phát triển nhanh với những cây bút mới: Xuân Quỳnh, Phan Thị Thanh Nhàn, Văn Hồng, Định Hải, Phong Thu, Hoàng Bình Trọng, Nguyễn ThịVân Anh, Văn Biển và cây bút thiếu nhi

xuất sắc Trần Đăng Khoa Nhiều tác phẩm văn học thiếu nhi xuất sắc như Đất rừng phương Nam (Đoàn Giỏi), Đội thiếu niên du kích Đình Bảng (Xuân Sách), Quê nội, Tảng sáng (Võ Quảng) Tuổi thơ dữ dội (Phùng Quán), thơ Võ

Quảng, Trần Đăng Khoa, Định Hải… đều thuộc về giai đoạn này

Cuối những năm 80, đội ngũ viết cho các em dần dần khởi sắc với sự xuất hiện những cây bút mới và trẻ như Nguyễn Hoàng Sơn, Dương Thuấn, Mai Văn Hai, Phùng Ngọc Hùng, Nguyễn Nhật Ánh, Trần Thiên Hương, Nguyễn Ngọc Ký, Lê Hồng Thiện, Quách Liêu, Hà Lâm Kỳ, Đặng Hấn, Lý Lan Một số nhà văn có tên tuổi và giàu kinh nghiệm như Vũ Ngọc Bình, Hoàng Anh Đường, Văn Hồng cũng rất tích cực đóng góp về mặt phê bình và dịch thuật sách thiếu nhi Tiếp sau các nhà văn này đã xuất hiện một số cây bút trẻ tuổi bước đầu đi vào con đường nghiên cứu phê bình văn học cho thiếu

nhi Trong giai đoạn này, nhiều tác giả thể hiện sức sáng tạo dồi dào với rất nhiều tác phẩm thành công, nổi bật nhất phải kể đến Nguyễn Nhật Ánh với

Kính vạn hoa, Chuyện xứ Lang Biang, Tôi là Bê Tô, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Đảo mộng mơ, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh… hay Nguyễn Ngọc Thuần với Một thiên nằm mộng, Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ…

1.2.1.3 Truyện thiếu nhi về loài vật trong văn học

Trong số các chủ đề được lựa chọn khi sáng tạo các tác phẩm văn học cho thiếu nhi, chủ đề loài vật là một trong những chủ đề hấp dẫn với các nhà văn Truyện thiếu nhi về loài vật có nguồn gốc từ các câu truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn cho các em Ở hầu hết các quốc gia, các dân tộc, kho tàng văn học dân gian bao giờ cũng có nhiều câu truyện kể về loài vật, những câu

truyện “lấy các loài vật (phần lớn là động vật) làm đối tượng phản ánh, tường thuật và lí giải chủ yếu Loại chuyện này ở thời kì cổ xưa hầu hết các dân tộc đều có Ở đây, các loài vật được nhân cách hóa một cách hồn nhiên trong trí tưởng tượng của nhân dân thời cổ…” [15, tr.312]

Như vậy, xét về nguồn gốc, truyện về đề tài loài vật đã hình thành từ rất sớm cùng với sự ra đời của văn học dân gian Trong thời kỳ này, con người sống gần gũi với thiên nhiên, với các loài vật Trong quan niệm còn mang tính

sơ khai, con người đã quan sát các loài vật, coi chúng như những cá thể có suy nghĩ, với những tính cách giống với con người Trên cơ sở đó, họ đã sáng tác những câu truyện truyền miệng vừa để giải trí vừa khéo léo gửi gắm các bài học về thái độ sống, mà trong đó các loài vật là những nhân vật chính.Lúc đầu, các tác phẩm này dành chung cho mọi đối tượng Tuy nhiên càng về sau, con người trưởng thành hơn, hiểu biết về cuộc sống được nâng cao thì tư duy

và cách nhìn nhận về thế giới loài vật cũng thay đổi theo hướng thực tế và khoa học hơn.Truyện viết về loài vật không còn phù hợp với trình độ tiếp nhận của họ nữa Vì thế, truyện về loài vật thích hợp nhất là với đối tượng thiếu nhi, có vai trò vô cùng quan trọng đối với đời sống tinh thần của lứa tuổi này Khi sáng tác các câu chuyện về loài vật, một cách mặc nhiên các tác giả

sẽ hướng đến cách xây dựng cốt truyện, nội dung và nghệ thuật biểu hiện để phục vụ cho đối tượng tiếp nhận là các em thiếu nhi

Cùng với sự phát triển chung của văn học thiếu nhi, truyện viết về loài vật cũng không ngừng phát triển, đạt được nhiều thành tựu Những tác phẩm văn học thiếu nhi viết về loài vật với cách viết dung dị, mộc mạc, cốt truyện đơn giản nhưng vẫn thấm đẫm tính nhân văn, giọng văn trong sáng tràn đầy

sự trìu mến yêu thương Đặc biệt việc miêu tả thế giới loài vật sinh động tạo nên tính hấp dẫn, kích thích trí tưởng tượng, mở ra trước mắt các em một thế giới mới mẻ và thú vị Đồng thời đây cũng là nơi gửi gắm những bài học nhẹ nhàng mà sâu sắc, là một phương tiện giáo dục sinh động, đi vào suy nghĩ non nớt ngây thơ của các em nhanh chóng và dễ dàng

Như vậy lịch sử truyện thiếu nhi về loài vật cũng có độ dài tương ứng với lịch sử truyện thiếu nhi nói chung Truyện thiếu nhi về loài vật tuy ra đời muộn nhưng cũng đã đạt được những thành công nhất định, có những bước phát triển tương ứng với sự phát triển của văn học thiếu nhi nói chung Dưới những tác động của hoàn cảnh lịch sử và xã hội, các tác phẩm truyện thiếu nhi

về loài vật ngày càng nhiều hơn, nội dung phong phú với đội ngũ nhà văn sáng tác chuyên nghiệp hơn

1.2.2 Truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài

Nếu tính từ tác phẩm đầu tiên làm rạng danh cho văn học thiếu nhi nói

chung và truyện thiếu nhi về loài vật nói riêng - Dế mèn phiêu lưu ký - đến

nay, truyện thiếu nhi viết cho loài vật đã trải qua quãng đường phát triển gần tám thập kỷ Dù còn rất non trẻ, mảng truyện thiếu nhi về loài vật đã thu hút được nhiều nhà văn sáng tác Nhiều tác giả đã có những tác phẩm thành công, ghi dấu ấn của mình trong lòng các bạn độc giả nhỏ tuổi Trong số các nhà văn viết truyện loài vật cho thiếu nhi, cho đến nay Tô Hoài vẫn là cái tên nổi bật bậc nhất, xét cả về số lượng và chất lượng

1.2.2.1 Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn Tô Hoài

Nhà văn Tô Hoài tên thật là Nguyễn Sen, ông sinh ngày 27 – 9 – 1920 tại quê nội ở thôn Cát Động, Thị trấn Kim Bài, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông cũ Tuy nhiên, ông lớn lên ở quê ngoại là làng Nghĩa Đô, huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông (nay thuộc phường Nghĩa Đô, quận Cầu Giấy, Hà Nội) Bút danh Tô Hoài gắn với hai địa danh: sông Tô Lịch và phủ Hoài Đức quê hương ông Ngoài ra, Tô Hoài còn có nhiều bút danh khác ít người biết đến hơn như Mắt Biển, Mai Trang, Hồng Hoa, Duy Phương

Sự nghiệp văn học của Tô Hoài bắt đầu từ rất sớm với những sáng tác

đầu tiên đăng trên Hà Nội tân văn, Tiểu thuyết thứ bảy vào cuối những năm

30 Ngoài viết văn, Tô Hoài còn hăng hái tham gia cách mạng Năm 1938, ông tham gia phong trào ái hữu thợ dệt, làm thư ký ban trị sự Hội ái hữu thợ dệt Hà Đông Sau đó, ông tham gia phong trào Thanh niên phản đế Năm

1943, ông gia nhập tổ văn hóa cứu quốc đầu tiên ở Hà Nội

Sau Cách mạng tháng Tám, Tô Hoài tham gia Nam tiến rồi ông lên

Việt Bắc làm báo, sau đó làm chủ nhiệm Tạp chí Cứu quốc Việt Bắc Tiếp đó ông làm chủ bút Tạp chí Cứu quốc Từ năm 1954, ông về công tác tại Hội nhà

văn Việt Nam và được bầu làm Tổng thư ký của Hội vào năm 1957 Từ năm

1958 cho đến năm 1980, ông tiếp tục tham gia Ban chấp hành, rồi Phó tổng thư ký Hội nhà văn Việt Nam Đồng thời từ năm 1966 đến 1996, ông làm chủ tịch Hội Văn nghệ Hà Nội Ngoài ra, ông còn tham gia tích cực nhiều hoạt động xã hội khác và đảm đương nhiều trọng trách như: đại biểu Quốc hội khóa VII, phó chủ tịch Ủy ban đoàn kết Á – Phi, phó chủ tịch Hội hữu nghị Việt - Ấn, Ủy viên Ban chấp hành Hội Hữu nghị Việt – Xô Ông mất ngày 6 tháng 7 năm 2014 tại Hà Nội, hưởng thọ 94 tuổi

Tô Hoài chuyên viết văn xuôi Ông bắt đầu đến với con đường nghệ thuật từ cuối những năm 30 và chính thức xuất hiện trên văn đàn với truyện

ngắn Nước lên (1940) Ngay sau đó, năm 1941,Dế Mèn phiêu lưu ký của ông

đã gây một tiếng vang lớn trên văn đàn Từ năm 1941 cho đến trước Cách

mạng tháng Tám ông “viết như chạy thi” và đã có một số lượng tác phẩm tương đối lớn chỉ sau vài năm sáng tác Mới ngoài 20 tuổi, Tô Hoài đã sớm khẳng định được vị trí của mình trong đội ngũ nhà văn thời kì này bằng một

loạt tác phẩm độc đáo, đặc sắc, trong đó có Dế mèn phiêu lưu kí (1941, O chuột (1942)là những truyện về loài vật.Trải qua quá trình lao động nghệ thuật “cần mẫn và sáng tạo”( Hà Minh Đức - Lời giới thiệu Tuyển tập Tô Hoài) không ngừng nghỉ suốt hơn 60 năm, Tô Hoài đã sáng tác được một số

lượng tác phẩm đồ sộ (hơn một trăm sáu mươi đầu sách) ở nhiều thể loại khác nhau như: tiểu thuyết, truyện ngắn, kí, tiểu luận và kinh nghiệm sáng tác Ông

đã có một đời văn vừa dài vừa đầy thành công và ý nghĩa “vừa vào ngề sớm lại vừa kéo dài tuổi nghề - một sự kéo dài đàng hoàng chứ không phải lê lết trong sự tẻ nhạt” và “đời văn Tô Hoài gợi ra hình ảnh một dòng sông miên man chảy và mang trong mình cả cuộc sống bất tận” (Vương Trí Nhàn - Cuộc phiêu lưu giữa trần ai cát bụi) Với ý thức cố gắng tìm tòi, khám phá trong

sáng tạo nghệ thuật không ngừng, ở thể loại nào ông cũng đạt được những thành công đặc sắc, với nhiều tác phẩm hấp dẫn, có sức sống và ý nghĩa lâu bền, được nhiều thế hệ bạn đọc yêu thích Năm 1996 ông đã được nhà nước tặng giải thưởng Hồ Chí Minh

1.2.2.2 Truyện thiếu nhi về loài vật trong sự nghiệp của Tô Hoài

Tô Hoài viết nhiều thể loại, đề tài và ở thể tài nào cũng đạt được những thành tựu đặc sắc Đặc biệt, ở mảng truyện loài vật, Tô Hoài đã tạo được ấn tượng sâu sắc ở mọi đối tượng độc giả cả trong và ngoài nước với số lượng

tác phẩm lớn và chất lượng cao Hà Minh Đức đã nhận xét: “Tô Hoài là nhà văn viết thành công nhất, hấp dẫn nhất về các loài vật”[29, tr.465] Sở trường

này đã được thể hiện ngay từ những ngày đầu Tô Hoài sáng tác văn chương

với Dế Mèn phiêu lưu ký và sau đó là tập truyện ngắn O chuột

Tô Hoài sáng tác Dế Mèn phiêu lưu ký năm mới 17 tuổi Tác phẩm ngay sau khi được đăng lần đầu tiên trên tờ Truyền bá dành riêng cho thiếu

nhi đã gây một ấn tượng mạnh đối với các nhà văn và độc giả bấy giờ, và được đánh giá là tác phẩm tiên phong cho phong trào sáng tác về đề tài loài vật Đến nay, tác phẩm này đã được dịch ra hơn 30 thứ tiếng và được tái bản nhiều lần

Tô Hoài viết nhiều, với nhiều đề tài và thể loại, từ đề tài miền ngược đến đề tài miền xuôi; từ truyện ngắn đến tiểu thuyết, truyện đồng thoại đến kịch bản phim… Ở đề tài và thể loại nào, Tô Hoài cũng viết hay và đạt được nhiều thành công Nhưng người ta vẫn nhớ đến Tô Hoài trước hết là nhà văn cho thiếu nhi với sự thành công xuất sắc ở mảng truyện thiếu nhi về loài vật

Có được thành công đó là nhờ tài năng, sự quan sát và khiếu miêu tả của ông, nhưng trên hết là nhờ tâm huyết của nhà văn cho các tác phẩm của mình

Sau Dế Mèn phiêu lưu kí, Tô Hoài vẫn tiếp tục hành trình miêu tả thế giới loài vật, mở đầu là tập truyện ngắn O chuột với 8 truyện ngắn và sau đó

là rất nhiều truyện ngắn khác Viết về Tô Hoài và tập truyện ngắn O chuột, Vũ Ngọc Phan nhận định: “O chuột là truyện ngắn đầu tiên của Tô Hoài và cũng

là tác phẩm tiêu biểu cho lối văn đặc biệt của ông, một lối văn viết dí dỏm, tinh quái đầy những phong vị và màu sắc thôn quê Cái tinh ma và cái xác thực có lẽ gặp nhau ở chỗ này”[29, tr.59] Sau Cách mạng,Tô Hoài vẫn sáng tác nhiều truyện thiếu nhi về loài vật “nhưng bổ sung thêm những sắc thái nội dung mới để phù hợp với tinh thần của thời đại”[35, tr.141] như Chim chích lạc rừng, Ò ó o, Hai ông cháu và đàn trâu, kịch Con mèo lười… Qua các tác

phẩm của mình, Tô Hoài đã sáng tạo nên một thế giới loài vật hết sức sinh động với những phát hiện của một tâm hồn nhạy cảm, đầm ấm trước cuộc đời Ngoài giá trị hiện thực, truyện loài vật của Tô Hoài còn thể hiện một sức sống mãnh liệt, sự liên tưởng hết sức phong phú Phần lớn các nhân vật chính trong truyện của ông luôn có ý thức thay đổi bản thân, thay đổi hoàn cảnh để hướng đến một cuộc sống tốt đẹp và nhân ái hơn Chính điều đó đã làm nên sức hấp dẫn trong mỗi câu chuyện về loài vật của ông

Qua khảo sát, Tô Hoài có hơn 180 tác phẩm truyện cho thiếu nhi, thuộc

4 mảng nội dung chính là hồi ký, truyện loài vật, truyện quê hương đất nước

và truyện tích xưa kể lại Trong số đó có tới 48 tác phẩm có thể xếp vào truyện thiếu nhi về loài vật, ngoài ra chưa kể đến nhiều tác phẩm khác tuy không trực tiếp nói về loài vật, không đi sâu miêu tả loài vật nhưng vẫn có những miêu tả điểm xuyết loài vật trong diễn biến nội dung Thế giới loài vật trong truyện thiếu nhi Tô Hoài phong phú, có đủ mọi loài Tâm điểm của ông

là những con vật sống gần gũi với con người, hàng ngày quanh quẩn bên góc bếp, mảnh vườn, hay ngoài đồng ruộng, các loài cá dưới nước như chó, mèo, chuột, bọ ngựa, dế mèn, dế trũi, xén tóc, gà, trâu, ngựa… đến các loài bay trên trời: chim, hải âu, bướm… các loài vật hung dữ và hiền lành trong rừng núi

xa xôi như sơn dương, hổ, khỉ… Với cách miêu tả tài tình, sống động, cách viết hấp dẫn, am hiểu tâm lý tuổi thơ, Tô Hoài đã gắn cho loài vật những đặc tính của con người, mượn thế giới loài vật để nói về con người, qua đó đưa ra những bài học giáo dục nhẹ nhàng, thấm thía

Những chuyện về loài vật của Tô Hoài trước hết là những câu truyện tả chân về loài vật, về đặc tính sinh hoạt của mỗi loài, dưới lăng kính chủ quan của nhà văn Tô Hoài thể hiện óc quan sát tinh tế và ngòi bút miêu tả đại tài qua việc miêu tả chi tiết, chính xác và cực kỳ sinh động về thế giới loài vật

Dù là những giống loài côn trùng nhỏ bé ít khi được con người để ý đến hay những loài vật hoang dã to lớn, chúng hiện lên trong trang viết của Tô Hoài

thật sinh động “Ống kính của Tô Hoài vừa sắc nét trong việc tái hiện lại các chi tiết, vừa có khả năng tạo ra sự lưu chuyển hợp lý giữa các trường đoạn, màu sắc du ký và màu sắc tự truyện hòa vào nhau hết sức sống động (…) Tô Hoài thực sự là cây bút hàng đầu về nghệ thuật miêu tả thế giới loài vật Biệt tài ấy còn được Tô Hoài mài sắc mãi về sau Chung quy lại, nó xuất phát từ khả năng quan sát sắc sảo và khả năng liên tưởng phong phú, cách tạo hình độc đáo của Tô Hoài” [10] Đồng thời, sáng tạo nên thế giới các sinh vật nhỏ

bé, Tô Hoài bộc lộ tài tình khả năng hóa thân vào sự sống của loài vật và đưa lại cho thế giới loài vật sự sống của con người Người ta thấy phảng phất trong truyện loài vật của Tô Hoài bóng dáng của Laphôngten, Anđécxen, L.Tônxtôi, Pritvin Sau này, ngòi bút Tô Hoài càng có điều kiện hơn để gắn

bó với hiện thực đời sống, những tác phẩm truyện thiếu nhi về loài vật sau cách mạng cũng phần nào phản ánh công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa Từ những gì đã trải nghiệm, những điều đã trở nên thân thuộc, ông tái hiện vào

trang viết của mình “Nhà văn Tô Hoài luôn luôn có ý thức chạy đua với thời gian, mong muốn được bày tỏ, được bộc lộ ở mức cao nhất những gì mình đã trải nghiệm qua năm tháng cuộc đời”[35, tr.131] Tô Hoài là một trong

những nhà văn có khả năng quan sát tinh tế, sắc sảo, có tấm lòng thực sự yêu mến, thực sự sống trong thế giới nhân vật của mình Vì thế những con vật gần gũi thân thuộc như con mèo, con chó, con ngan, con vịt, con chuột… cũng có tâm tình, có cá tính và có cả số phận Tô Hoài là người biết tạo yếu tố truyện,

phát hiện yếu tố truyện trong đời sống tự nhiên của loài vật “Đường dây truyện không nhiều mầu vẻ phức tạp mà đôi lúc đơn giản: đôi ri đá làm tổ, chú gà trống ri đi tìm người bạn tình, một đời vênh vang và tàn phai của Gà chọi, cuộc phiêu lưu của Dế Mèn Và chính trên mạch truyện tự nhiên ấy, ngòi bút của tác giả đã biến hoá tạo nên những lí thú cho các “nhân vật hỗn tạp và đa dạng” của mình Ngoài bút của Tô Hoài đã phát hiện cái ngộ nghĩnh, lố lăng, khoe mẽ, đa điệu của một số loài vật”[29, tr.469]

Như nhiều tác phẩm dành cho thiếu nhi khác, những truyện loài vật của

Tô Hoài cũng ngầm ẩn chức năng giáo dục, thường hướng đến những điều tốt đẹp về nhân sinh, cuộc sống con người… hướng các em thiếu nhi đến những suy nghĩ và nhận thức đúng đắn, nhưng không rơi vào tình trạng dạy dỗ nặng

nề, những quan điểm giáo huấn mà thông qua những câu chuyện về loài vật, người đọc có thể tự rút ra cho mình những bài học có giá trị Do vậy, câu chuyện diễn biến rất tự nhiên, thu hút, lôi cuốn

Truyện loài vật của Tô Hoài đã có những đóng góp to lớn cho nền văn học hiện đại nói chung và truyện đồng thoại nói riêng Trong văn nghiệp của

Tô Hoài, truyện về loài vật là một mảng sáng tác đặc sắc, không chỉ trẻ em

mà người lớn cũng đem lòng yêu thích Với tài năng thiên phú, Tô Hoài đã sáng tạo nên nhiều tác phẩm sinh động, hấp dẫn, góp phần quan trọng vào việc định vị cái đẹp trong tâm hồn thế hệ độc giả mọi thời đại

Suốt một đời văn, Tô Hoài đã tạo cho mình một phong cách riêng, một

“thương hiệu” nghề nghiệp riêng đáng kính trọng Hơn 60 năm cầm bút, Tô Hoài đã nỗ lực không ngừng và vượt qua được những gian nan thử thách của nghề văn Vị trí của ông trong lòng bạn đọc và giải thưởng cao quý “Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật, đợt 1(1996)” mà ông vinh dự được nhận chính là minh chứng sinh động nhất cho một cuộc đời lao động nghệ thuật không mệt mỏi, suốt đời phấn đấu, suốt đời cống hiến và hy sinh cho đời, cho văn học dân tộc

Tiểu kết: Văn học thiếu nhi tuy đã có mầm mống từ rất lâu, nhưng mới được

coi như một thuật ngữ trong khoảng thời gian vài thế kỷ trở lại đây Những tác phẩm văn học thiếu nhi giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của các em nhỏ nói riêng, toàn nhân loại nói chung Ở Việt Nam, văn học thiếu nhi mới thực sự bắt đầu phát triển trở thành một bộ phận của văn học Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, nhưng đã sớm gặt hái được nhiều thành quả to lớn, với sự xuất hiện của nhiều cây bút xuất sắc, nhiều tác phẩm thành công thuộc nhiều mảng đề tài khác nhau Trong số đó, Tô Hoài xứng đáng là cây bút xuất sắc bậc nhất Tô Hoài viết nhiều thể loại, đề tài và

ở thể tài nào cũng đạt được những thành tựu đặc sắc Đặc biệt, ở mảng truyện thiếu nhi về loài vật, Tô Hoài có số lượng tác phẩm lớn và chất lượng cao, được các em thiếu nhi và cả người lớn yêu thích

Chương 2 NGHỆ THUẬT TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN

VÀ XÂY DỰNG NHÂN VẬT 2.1 Nghệ thuật tổ chức cốt truyện

2.1.1 Khái niệm cốt truyện

Khi nghiên cứu về nghệ thuật tự sự trong bất kỳ tác phẩm nào, yếu tố đầu tiên mà các nhà nghiên cứu quan tâm đến là cốt truyện Điều này cho thấy đây là yếu tố quan trọng hàng đầu của một tác phẩm tự sự, có thể coi như cái khung, cái nền để làm chỗ dựa cho nội dung của tác phẩm đó Gớt từng nhấn

mạnh: “Đúng vậy, còn gì quan trọng hơn cốt truyện và thiếu nó thì cả nền lý luận nghệ thuật sẽ còn ra gì nữa? Nếu cốt truyện không dùng được thì tài năng ta cũng sẽ lãng phí vô ích.Và chính vì nghệ sĩ hiện nay không có những cốt truyện xứng đáng nên tình hình nghệ thuật hiện tại mới bi đát như thế” [2, tr.69] Môôm - Nhà văn Anh (1874 - 1965) cũng khẳng định: “Nhà văn sống bằng cốt truyện y như họa sĩ sống bằng màu và bút vẽ vậy” [2, tr.69]

Theo Lê Huy Bắc thì cốt truyện là “toàn bộ những sự kiện được nhà văn kể trong văn bản tự sự (và văn bản dịch) mà người đọc có thể kể lại” [5,

tr 34] và cốt truyện có một vị trí vô cùng quan trọng trong các tác phẩm tự sự

bởi lẽ “cốt truyện là yếu tố quan trọng bậc nhất, không thể thiếu trong bất kỳ một hình thức tự sự nào” [5, tr 34] vì đây là yếu tố được coi như là “cái khung để đỡ cho toàn bộ tòa nhà nghệ thuật ngôn từ đứng vững” [5, tr 34]

Theo Từ điển văn học (Bộ mới) thì cốt truyện được hiểu “là một phương diện của hình thức nghệ thuật Nó chỉ lớp biến cố của hình thức tác phẩm – chính hệ thống biến cố (tức cốt truyện) đã tạo ra sự vận động của nội dung cuộc sống được miêu tả trong tác phẩm” [46, tr.324].

Cuốn Lí luận văn học do Giáo sư Hà Minh Đức chủ biên cũng đưa ra định nghĩa “Cốt truyện là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề và tư tưởng của tác phẩm” [11, tr.137].

Như vậy, dù có các cách thức biểu đạt khái niệm khác nhau, thì nhìn chung các công trình nghiên cứu trên đều công nhận vai trò quan trọng của cốt truyện đối với tác phẩm văn học, nó có thể coi như cái khung cơ bản để các nhà văn dựa vào đó sáng tạo nên các tình tiết, các sự việc, biến cố… làm

cơ sở vững chắc cho sự triển khai nội dung của bất kỳ tác phẩm nào Cốt truyện không phải là toàn bộ nội dung tác phẩm, nhưng thông qua những sự kiện và hành động thể hiện qua cốt truyện, tác giả trình bày và giải quyết các xung đột, các mẫu thuẫn xã hội một cách nghệ thuật, qua đó tính cách của các nhân vật được hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại giữa chúng, nhằm làm sáng tỏ chủ đề tư tưởng của tác phẩm Cốt truyện đóng vai trò rất quan trọng trong sự thành công của một tác phẩm văn chương

Tuy nhiên không phải tác phẩm văn học nào cũng có cốt truyện.Cốt truyện chỉ tồn tại trong các tác phẩm tự sự (bao gồm tiểu thuyết, truyện dài, truyện vừa, truyện ngắn, truyện thơ), ký và kịch.Còn các tác phẩm trữ tình (ví

dụ thơ) chủ yếu thể hiện cảm xúc, tình cảm, tâm trạng một cách trực tiếp hoặc thông qua những hình ảnh, không có hệ thống các sự kiện, hành động nên hầu như không có cốt truyện

Cũng cần phân biệt cốt truyện (plot) với khái niệm truyện (story), về cơ bản chúng đều là hệ thống những sự kiện nhưng trong khi chuỗi sự kiện của truyện được sắp xếp theo một trật tự tuyến tính không có sự sắp đặt của người

kể, thì chuỗi sự kiện của một câu truyện có cốt truyện sẽ được sắp xếp theo một ý đồ nghệ thuật chủ quan của người kể, không hoàn toàn tuân theo trật tự biên niên của sự kiện đó, với mục đích nhằm đạt tới hiệu quả thẩm mỹ cao nhất, nêu bật được tư tưởng chủ đề và tạo sự hấp dẫn cao nhất

Aristotle là người đầu tiên quan tâm đến vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học Với quan điểm "nghệ thuật là sự mô phỏng", Aristote cho rằng

cốt truyện chính là "linh hồn và cơ sở của bi kịch", là cái quan trọng nhất làm

thành mục đích của bi kịch Ông chia cốt truyện ra làm ba phần: phần đầu,

phần giữa và phần kết Còn các nhà nghiên cứu tự sự học hiện đại cho rằng cơ

sở sâu xa của cốt truyện là một xung đột đang vận động, vì vậy quá trình phát triển của cốt truyện cũng chính là quá trình phát triển của xung đột đó với các giai đoạn: hình thành, phát triển và kết thúc Ngày nay, một cốt truyện điển hình sẽ bao gồm 5 phần chính theo thứ tự diễn biến như sau: phần trình bày, phần thắt nút, phần phát triển, phần đỉnh điểm và cuối cùng là phần kết thúc (phần mở nút) Tuy nhiên trong thực tế, không phải lúc nào một cốt truyện cũng có đầy đủ 5 thành phần trên, và không phải lúc nào thứ tự của các thành phần đó cũng được sắp xếp theo đúng trình tự diễn biến như trên Tùy theo mục đích, ý đồ sáng tạo của người viết, cốt truyện có thể thiếu mất một vài thành phần, hoặc có thể đưa phần kết thúc hoặc đỉnh điểm lên trước

Cốt truyện được phân chia thành nhiều loại tùy các tiêu chí phân chia

Ví dụ Lê Huy Bắc trong bản tổng kết các kiểu cốt truyện chung nhất cho loại hình tự sự có đưa ra quan điểm dựa trên các tiêu chí sự kiện, thời gian và nhân vật để phân chia các loại cốt truyện Theo đó, dựa trên tiêu chí về sự kiện, có các loại cốt truyện phân đoạn (chương hồi) (episodic plot), cốt truyện liền mạch (chronological plot), cốt truyện huyễn ảo (supernature plot) và cốt truyện ghép mảnh (Fragment plot); dựa trên tiêu chí thời gian có cốt truyện siêu văn bản (hypertext plot), cốt truyện tuyến tính (linear plot), cốt truyện khung (frame plot) và cốt truyện gấp khúc (zigzag plot); còn dựa trên tiêu chí nhân vật có cốt truyện đơn tuyến (simple plot), cốt truyện đa tuyến (complex plot), cốt truyện hành động (active plot) và cốt truyện tâm lý (psychological plot) và cốt truyện dòng ý thức (stream of consciousness plot)

2.1.2 Các loại hình cốt truyện trong truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài

Qua khảo sát, hầu hết các truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài đều

có dung lượng ngắn trong khoảng từ 5-7 trang, một số truyện ngắn chỉ có 1-2

trang như Con chim gáy, Xem ếch Cuba, Con le nghiện, Gấu ăn trăng, Cành

Cạch chơi trăng, ngoài ra có một số tác phẩm có dung lượng dài hơn là truyện dàiDế Mèn phiêu lưu ký, các truyệnHai ông cháu và đàn trâu (56 trang), Chim Chích lạc rừng (20 trang) , ông Trạng Chuối (37 trang), anh em bò Kapin (16 trang),Đôi ri đá (13 trang),O chuột (10 trang),Một cuộc bể dâu (11 trang), Đực (14 trang), Đám cưới chuột (28 trang), Trê và Cóc (16 trang), Võ

sĩ Bọ Ngựa (29 trang), Mèo già hóa cáo (22 trang), Hai con ngỗng (26 trang), Bốn con gà (21 trang), Dê và Lợn (30 trang), Ba anh em (29 trang) Nếu dựa

vào tiêu chí nhân vật theo cách chia của Lê Huy Bắc, chúng tôi nhận thấy phần lớn những tác phẩm này đều được xây dựng theo cốt truyện đơn tuyến Tuy nhiên, chúng tôi dựa vào yếu tố nội dung và nghệ thuật để phân chia thành ba loại cốt truyện là cốt truyện sinh hoạt đời thường, cốt truyện phiêu lưu và cốt truyện thần kỳ

2.1.2.1 Cốt truyện sinh hoạt đời thường

GS Nguyễn Đăng Mạnh đã từng nhận xét, Tô Hoài là nhà văn

của"ngườithường, chuyện thường, đời thường" Cảm hứng chủ đạo trong các

sáng tác của Tô Hoài là cảm hứng hiện thực muôn mặt đời thường Không phải Tô Hoài không thể viết được những gì hoa mỹ, những sáng tác tưởng tượng cao xa mà bởi Tô Hoài có cảm hứng đặc biệt với những sự việc sinh

hoạt đời thường “Tôi có thể viết muôn vàn chuyện mộng mơ hoa lá mà tôi không thể viết được, xưa nay tôi chỉ quen với những gì vụn vặt nhem nhọ”

[29, tr.118] Ông viết truyện như những gì nó diễn ra trong cuộc sống

“Những sáng tác của tôi đều miêu tả tâm trạng tôi, gia đình tôi, làng tôi, mọi cái của mình, quanh mình Những nghèo đói, cùng túng, đau đớn…”

[29, tr.64] Vì thế, mô hình cốt truyện phổ biến trong các sáng tác của ông là cốt truyện sinh hoạt đời thường, trong đó có truyện thiếu nhi về loài vật Trong cốt truyện sinh hoạt đời thường, diễn biến câu chuyện chủ yếu xoay quanh những sự việc của cuộc sống đời thường Để xây dựng cốt truyện, nhà văn sử dụng các chi tiết hiện thực của đời sống hàng ngày, sau đó tổ chức

thành những cốt truyện đơn giản Tưởng như đây là một công việc dễ dàng, nhưng chính cốt truyện đời thường lại đặt ra cho tác giả những yêu cầu khó khăn trong việc làm thế nào để cốt truyện ấy hấp dẫn, thu hút người đọc, làm thế nào để từ những sự việc nhỏ nhặt, xoàng xĩnh của cuộc sống đưa được vào những vấn đề có tính xã hội mà vẫn giữ được cho câu chuyện sự dung

dị, nhẹ nhàng cần thiết

Tô Hoài viết về những chuyện thường ngày mà ông đã gặp, đã thấy, tất

cả được ẩn giấu khéo léo trong vỏ bọc là hình ảnh, là đời sống của những con vật Viết về loài vật, ông không viết những chi tiết tưởng tượng, không đi vào miêu tả những hình ảnh hoa mỹ, gay cấn Ông quan sát tỉ mỉ và ghi chép lại những câu chuyện, nhưng chi tiết mà bất cứ ai cũng thấy nó như xảy ra hàng ngày trước mắt chúng ta, những hình ảnh chi tiết rất bình dị của cuộc sống:

đàn cá đi ăn khi có mưa đầu mùa “Cứ khi mưa mới về thì có từng đàn cá đi chơi Người ta bảo mưa mới xuống là hội, là tết của họ nhà cá” [22, tr.25] (Cá đi ăn thề), đàn chim gáy về khi vụ mùa đến báo hiệu một vụ mùa no ấm

“Cứ đến mùa tháng mười thì có chim gáy ra đồng ta” [17, tr.147] (Con chim gáy), con gà ấp trứng “có chị Mái Hoa nằm ổ ngay bên cạnh Chị nằm xòa cánh, mắt đăm đăm, chốclại hiếc lên hiếc xuống” [22,tr 38] (Ghi chép một ngày), con mèo bắt chuột “Mèo và chuột là đôi loài có thù không đội trời chung với nhau Mèo ghét chuột quá, ghét kịch liệt Ý giả mèo ta tin rằng giống mình giỏi nhất thiên hạ; những tên chuột, tất cả lò nhà chuột, chỉ đáng đem thân làm nô lệ cho loài mèo thần thánh” [20, tr 246] (O chuột), những chú chó đùa nghịch với nhau, trông nhà hoặc gây sự với mèo (Ba anh em), những chú khỉ xin thức ăn từ du khách (Suối khỉ), con chuột ăn vụng cắn phá

đồ đạc (Chuột thành phố), con Bọ Ngựa đánh nhau với con Châu Chấu Ma (Võ sĩ Bọ Ngựa), đàn trâu cày ruộng, ăn cỏ (Hai ông cháu và đàn trâu), con chim làm tổ (Đôi ri đá)… Đây đều là những sự việc rất quen thuộc và tạo

được hứng thú với các em nhỏ

Đồng thời, từ những cảm hứng đời thường về các con vật, tác giả muốn nói đến những hình ảnh đời thường của cuộc sống con người Ví dụ như cảnh

những chú chuột đói ăn trong Chuột thành phố“mình gầy như cái que nứa, đuôi tuột hết cả lông” [27], phải ăn cả xà phòng, dây giày và thường xuyên

uống nước lã Chú Chuột Cộc – nhân vật chính của truyện cũng thường xuyên

rơi vào tình trạng “đói nôn nao, choáng váng cả người”[27], chỉ biết uống

nước lã, nhắm mắt ngủ cho qua cơn đói cũng chính là hình ảnh cái đói, sự nghèo khổ cơ cực của bà con ta những năm trước cách mạng; hình ảnh đôi vợ chồng chim ri đá cặm cụi làm tổ khiến bạn đọc hình dung đến cuộc sống của

một cặp vợ chồng nhà quê mưu sinh trong cuộc sống hàng ngày (Đôi ri đá), hình ảnh chú gà Mái mải mê chăm đàn con “Mụ mải mê chăm con đến quên

cả mình Chả thế mà trong khi mụ còn trẻ, thân hình mụ gầy xác gầy xơ… phải gọi mụ là một bà khan nhà quê, một bà lý chỉ biết có việc tảo tần buôn bán để nuôi con cho đi thả chim thả diều và nuôi chồng một ngày hai bữa rượu” [20, tr 267] là hình ảnh những người phụ nữ hết lòng lo lắng cho gia đình chồng con quên cả bản thân (Một cuộc bể dâu), hình ảnh chú Dế Mèn

cậy khỏe bắt nạt chú Dế Choắt, hình ảnh họ nhà Nhện cậy đông cậy khỏe bắt nạt chị Nhà Trò cô độc yếu đuối phải chăng chính là hình ảnh những cậu bé

cậy chút sức khỏe, cậy đông bắt nạt các bạn yếu hơn (Dế Mèn phiêu lưu ký),

hình ảnh chú chim Chích Bông vượt qua những nhà máy để trở về với Bé

(Chim Chích lạc rừng), chú gà trống thấy ánh điện của nhà máy thuốc trừ sâu tưởng trời đã sáng cất tiếng gáy lúc mới hơn mười giờ đêm (Ò ó o) hay những chú trâu béo tốt (Hai ông cháu và đàn trâu) là những loài vật thay cho tiếng

nói ca ngợi tự hào về cuộc sống mới xã hội chủ nghĩa ấm no trên mảnh đất quê hương…

Viết về cuộc sống sinh hoạt đời thường, truyện của Tô Hoài vì thế cũng

tự nhiên mà thủ thỉ như tiếng nói hồn nhiên của bản thân sự sống Nhà văn quan tâm đến các chi tiết, quan sát ghi ghép tỉ mỉ và trình bày chúng theo một

trật tự của thời gian, diễn biến sự việc Ông không lên giọng, không nhấn mạnh thậm chí không muốn bất cứ sự can thiệp nào mang tính chủ quan của mình vào cốt truyện Về điểm này, Tô Hoài khác với nhiều nhà văn hiện thực đời thường như Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố… Bởi lẽ không chỉ trong các tác phẩm dành cho thiếu nhi, trong các tác phẩm dành cho bạn đọc là người lớn, ta vẫn luôn thấy Tô Hoài thấm đượm chất hiện thực cuộc sống mà vẫn nhẹ nhàng, khách quan, giọng văn thủ nhỉ da diết, các tình tiết sắp xếp theo trình tự không nhiều những chi tiết lên gân kịch tính Viết về đời thường một cách nhẹ nhàng mà vẫn sâu sắc, đó là nét đặc sắc trong những tác phẩm của Tô Hoài nói chung, trong những truyện thiếu nhi về loài vật nói riêng

Nhưng không phải là Tô Hoài chỉ đơn giản liệt kê sự việc, mà qua đó nhà văn còn muốn gửi gắm tới bạn đọc những ý nghĩa nhân sinh cao cả, nhất

là những bài học nhẹ nhàng thấm thía với các em thiếu nhi Mô hình cốt truyện đời thường chiếm số lượng lớn trong các tác phẩm truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài, ngay cả khi viết theo kiểu cốt truyện khác thì trong đó vẫn đầy những chi tiết mang màu sắc đời sống sinh hoạt ngày thường Những câu chuyện ấy giúp ta hình dung về cuộc sống thường ngày của những loài vật, mang đến cho chúng ta những kiến thức thú vị về thế giới các loài vật xung quanh, đồng thời gợi lên cho người đọc sự liên tưởng đến những con người đời thường với những lo toan, với ước mơ bình dị

2.1.2.2 Cốt truyện phiêu lưu

Cốt truyện phiêu lưu thường gắn với các tác phẩm phiêu lưu, đó là những tác phẩm kể về những cuộc phiêu lưu đến những miền xa lạ, đối diện

và chứng kiến những điều ly kỳ chưa từng thấy Viết về các câu truyện phiêu lưu là nội dung được nhiều nhà văn viết cho thiếu nhi yêu thích, bởi ở lứa tuổi còn nhiều mơ mộng và ham mê khám phá những điều mới lạ, những tác phẩm phiêu lưu khơi gợi nhiều chân trời lý thú, tạo được niềm yêu thích say mê, trí

tưởng tượng và xây dựng những mơ ước của các em Cốt truyện phiêu lưu là một vấn đề khá rộng và phức tạp, bàn về vấn đề này các nhà nghiên cứu, phê bình, học giả đã có nhiều ý kiến khác nhau M.Bakhtin nhấn mạnh bản chất

của cốt truyện phiêu lưu là “Cốt truyện phiêu lưu không dựa vào nhữnghoàn cảnh hiện hữu và ổn định – các hoàn cảnh gia đình, xã hội, tiểu sử, nó phát triển bất chấp các hoàn cảnh ấy Hoàn cảnh phiêu lưu là hoàn cảnh mà bất

cứ người nàovới tư cách là con người đều có thể lâm vào” [32, tr 99] Còn G.N.Pospelop khẳng định “Cốt truyện phiêu lưu là cốt truyện biên niên, trong

đó có thể kết hợp các hành động kiên quyết, đầy sáng kiến của nhân vật, các

sự kiện lặp lại, các cuộc phiêu lưu đủ loại Cuộc sống phiêu lưu ấy giống một

vũ đài tập hợp các tình huống hạnh phúc và bất hạnh thay thế nhau một cách bất ngờ” [5, tr 235] Ở Việt Nam, Trần Đình Sử cho rằng “Sức hấp dẫn của cốt truyện phiêu lưu được tạo bởi các yếu tố ngẫu nhiên, bất ngờ và chính điều này làm cho truyện có sức hút với ngườiđọc” [41, tr 57], còn Nguyễn

Thị Nhu dựa vào khái niệm cốt truyện theo quan điểm của Lotman để đưa ra

định nghĩa “cốt truyện phiêu lưu không chỉ có hai đặc trưng quan trọng: nhân vật, sự kiện phiêu lưu, mà còn có một yếu tố nữa làm nên bản sắc của nó là không gian phiêu lưu… mỗi bước đi của nhân vật qua các không gian khác nhau mở ra một thế giới mới, số phận nhân vật cũng theo đó mà thay đổi”

[36] trong đó các không gian mà nhân vật xuất phát và tìm đến là nơi nhân vật phiêu lưu gặp phải biến cố và vượt qua thử thách

Trong giới hạn của những tác phẩm truyện thiếu nhi, chúng ta có thể hiểu cốt truyện phiêu lưu là cốt truyện gắn với những sự kiện là các cuộc phiêu lưu mà trong đó nhân vật có sự di chuyển từ không gian này sang các không gian khác, nhằm một mục đích khám phá hoặc mong muốn có sự thay đổi, có một cuộc sống mới mẻ thú vị hơn hoặc theo đuổi một mục đích, một ý nghĩa nào đó Với cảm hứng viết về đời thường là chủ yếu, số lượng các tác phẩm có cốt truyện phiêu lưu trong truyện thiếu nhi về loài vật của Tô Hoài

tuy không nhiều, nhưng đều là những tác phẩm đặc sắc, nổi bật nhất phải kể

đến tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu ký

Ngoài Dế Mèn phiêu lưu ký, Tô Hoài còn viết một số truyện khác mà

trong đó, nhân vật – loài vật tuy không có những cuộc phiêu lưu ý nghĩa và qua nhiều vùng đất như chàng Dế Mèn và Dế Trũi, nhưng cũng đã có những

sự di chuyển có mục đích mang hơi hướng của một cuộc phiêu lưu Ví dụ như

chàng Dê và Lợn trong tác phẩm Dê và Lợn rủ nhau bỏ trốn để “đi đến một nơi nào mà sống sung sướng hơn chỗ này” [21, tr.363] chàng Dê thuyết phục anh bạn Lơn Ỉ “ Chao ôi, thì ra anh bị giam hãm lâu quá đến nỗi quên tất cả thế nào là nghĩa của hai chữ tự do rồi Anh có biết tự do là thế nào không?”

[21, tr.358] rõ ràng là những ý nghĩa rất cao cả của một cuộc phiêu lưu, đáng tiếc là hai anh chàng này dù tràn đầy khí thế quyết tâm nhưng lại lười biếng ì ạch nên cuộc phiêu lưu mới tiến hành được có hơn một ngày, chúng cũng chỉ mới đi cách trang trại chưa xa đã nhanh chóng bị bắt quay trở lại, mặc dù sau

đó chúng vẫn nung nấu ý định phiêu lưu tiếp “tôi thì tôi vẫn muốn đi, lúc nào cũng muốn đi Nếu có dịp, tôi và anh lại đi” [21, tr 380] Chú Mèo con nhỏ xíu mới sinh được có vài ngày trong Cậu Miu cũng có chuyến phiêu lưu nho

nhỏ đầu tiên khi vô tình trèo lên một chiếc xe ô tô vàng khè chơi, từ sự sợ hãi

ban đầu cậu lại đổi ra thích thú “Thế là cái sợ lại đổi ra cái thích Cậu Miu ung dung tựa đuôi vào cạnh thùng xe, xem phong cảnh hai bên đường phố”

[22, tr 52] cậu tận mắt thấy bao nhiêu là điều lạ Chú Mèo Vaxia trong tác phẩm cùng tên thì cũng là loài mèo như cậu Miu, nhưng chú ta có một chuyến

phiêu lưu xa xôi hơn khi đi từ Pháp tới Nga “ít ai biết họ nhà mèo cũng máu phiêu lưu như ai” [22, tr 158] mà Hẳn là Vaxia hãnh diện về chuyến đi ấy lắm, cậu ta kể lại nó đầy hào hứng và tự hào “Mình chẳng đi theo ai đâu Có một vé đáp tàu tốc hành Pari- Matxcơva hẳn hoi Đằng ấy đi chơi thế được không?” [22, tr.158] Chú ta khi quyết định ra đi cũng đã có những phút yếu lòng “Tự dưng Vaxia chảy nước mắt nhớ chủ nhà, nhớ bè bạn” nhưng rồi vẫn

quyết tâm ra đi, chuyến đi xa trên tàu đã giúp Vaxia thấy được những người

bạn tốt khác với bọn trộm cắp chó mèo ở Pari “Người trên tàu cho mẩu bánh, khúc xúc xích, khúc cá Vào buồng nào cũng được cho ăn Không có đứa nào thèm chén thịt tôi” [22, tr 160], sau đó đoàn tàu đến Matxcơva và Vaxia đã

may mắn gặp được người bạn tốt của mình – ông lão Giôri tốt bụng Chú

chim tăng ló cũng có chuyến phiêu lưu thú vị qua ba nước Đông Dương “theo sông Mêkông xuôi suốt ba nước, từ Lào xuống Campuchia sang Việt Nam” [22, tr 205], bắt đầu từ “bãi cát tên mỏm đó chỗ ngã ba sông Nậm U – Mêkông trên nước Lào” đến Luông phabăng, Phu Xỉ, Mường Khổn, rồi đến

thị trấn Stung Treng của Campuchia, Chang Va, Phnôm Pêng, chim bắt đầu vào Việt Nam ở Vĩnh Long rồi còn bay xuống tận mũi Cà Mau, qua mỗi vùng đất là mỗi đặc sản, mỗi cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp khác nhau Anh Sơn

Dương trong Những chuyện xa lạ với “những câu chuyện đường xa lý thú” và

vẻ đẹp của một chàng Sơn Dương đi nhiều đậm chất phong trần “bộ mã đen nhánh như nhựa thâm…những cặp móng lúc nào cũng đen nhoáng…hai con mắt lừ lừ biếc xanh như đôi sao Hôm mọc cùng một lúc” [22, tr.108] hấp dẫn

các bạn trên đồi, nhất là cậu Dê Bé, cũng như những câu truyện mang chất phiêu lưu bao giờ cũng có sức hấp dẫn lớn với các bạn nhỏ vậy

Như vậy, cốt truyện phiêu lưu trong các tác phẩm này tuy không phát triển qua nhiều chặng đường kịch tính, có thể coi như những câu truyện phiêu lưu ở dạng đơn giản, tiềm ẩn, nhưng mở mang ra trước mắt các em những chân trời mới, khơi gợi được sự say mê tìm hiểu và khám phá ở các em qua những chuyến đi của các nhân vật Cách xây dựng cốt truyện phiêu lưu nhẹ nhàng như vậy cũng là một điểm thú vị trong văn phong của Tô Hoài, có thể gọi là “cốt truyện phiêu lưu theo cảm hứng sinh hoạt”

2.2.2.3 Cốt truyện cổ tích

Cốt truyện cổ tích là cốt truyện có chứa các yếu tố thần kỳ, chúng tôi đặt tiêu đề này dựa trên việc khảo sát truyện thiếu nhi về loài vật và nhận thấy