Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi và ảnh hưởng của nó đến Việt Nam đầu thế kỷ XX : Luận án TS. Nhân văn khác: 62 22 03

+ Phân tích nội dung tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi trong một số tác phẩm tiêu biểu của ông; chỉ ra những ảnh hưởng của tư tưởng đó đến xã hội Nhật Bản đương thời.. Những nghiên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

=====================

DƯƠNG THỊ NHẪN

TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội, 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

=====================

DƯƠNG THỊ NHẪN

TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX

Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS

Mã số: 62.22.03.02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn

N NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS,TS Phạm Hồng Thái

Hà Nội, 2016

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các

tư liệu, kết quả nêu trong luận án này là trung thực, chính xác và có xuất

xứ rõ ràng

Tác giả luận án

Dương Thị Nhẫn

MỤC LỤC

1.1.Những nghiên cứu về Duy tân Minh Trị và cải cách giáo dục thời kỳ Duy tân Minh Trị

27

1.4.Những vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết 33

Chương 2 NHỮNG ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH

TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI

36

2.1 Bối cảnh thế giới và khu vực Đông Á nửa sau thế kỷ XIX 36 2.2 Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội và tiền đề văn hóa, tư tưởng cho sự hình thành tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi

39

2.2.1.Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội 40

2.2.2 Tiền đề văn hóa và tư tưởng 48 2.3 Cuộc đời và sự nghiệp của Fukuzawa Yukichi 62

2.3.1 Cuộc đời của Fukuzawa Yukichi 62

2.3.2 Sự nghiệp của Fukuzawa Yukichi với tư cách nhà giáo dục

67

Chương 3 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI

73

3.3 Mục tiêu quan trọng của giáo dục là hình thành nhân cách 89

1.Tính cấp thiết của đề tài luận án

Quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam – Nhật Bản đang phát triển ngày một sâu rộng đòi hỏi việc nghiên cứu Nhật Bản tại Việt Nam cần tiếp tục được đẩy mạnh Đặc biệt, sự phát triển kỳ diệu của Nhật Bản đưa nước này trở thành một siêu cường kinh tế, tiếp thu văn minh phương Tây, hiện đại hóa đất nước mà vẫn giữ được bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc luôn là đề tài hấp dẫn, thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu Việt Nam

Thực tiễn lịch sử cho thấy, giáo dục là lĩnh vực chiếm vị trí quan trọng và trở thành một trong những động lực căn bản tạo nên những “nhảy vọt” mà Nhật Bản đã đạt được trong tiến trình phát triển đất nước kể từ công cuộc Minh Trị Duy tân và thời kỳ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai Nhờ có nền giáo dục tốt mà Nhật Bản đã có được những con người có khả năng đáp ứng được đòi hỏi của thời đại, biết khéo léo học hỏi kinh nghiệm, tri thức, thành tựu khoa học công nghệ, văn hóa từ bên ngoài, đặc biệt là các nước phương Tây và vận dụng thành tựu ấy một cách có hiệu quả để viết lên những trang sử “thần kỳ” đầu tiên của thời cận hiện đại Vậy nền tảng giáo dục ấy của Nhật Bản được hình thành như thế nào? Để làm sáng tỏ điều này không thể không tìm hiểu vai trò của những nhà tư tưởng khai sáng về giáo dục của Nhật Bản thời Minh Trị

Khi nói đến những nhà tư tưởng có vai trò khai sáng cho nền giáo dục mới của chính quyền Minh Trị, một chính quyền đưa Nhật Bản trở thành một đất nước hùng cường trong một thời gian chưa đầy nửa thế kỷ không thể không kể đến Fukuzawa Yukichi Fukuzawa Yukichi (1835 - 1901) là nhà tư tưởng cấp tiến trong xã hội Nhật Bản cuối thế kỷ XIX, người mở đầu cho sự nghiệp hiện đại hóa giáo dục, làm nền tảng cho những bước nhảy vọt của đất nước nhằm bắt kịp các nước phương Tây Với nhãn quan tinh tế, nhạy cảm với thực trạng đất nước, lại được chứng kiến những

biến chuyển sâu sắc trong giai đoạn giao thời từ chế độ phong kiến tiến lên xây dựng đất nước hiện đại đã làm nảy sinh ở Fukuzawa Yukichi những tư tưởng cải cách sâu sắc, toàn diện trên hầu hết các lĩnh vực kinh tế, chính trị, đời sống xã hội v.v Những tư tưởng duy tân của ông, nhất là những tư tưởng duy tân về giáo dục được thể hiện trong hàng loạt các tác phẩm mà ông đã viết và cho công bố trong suốt thời kỳ từ năm 1866 đến năm 1899

mà điển hình là : “Tây dương sự tình” (1866 - 1870), “Khuyến học” (1872 - 1876), “Thoát Á luận” (1885), “Phúc ông tự truyện” (1899) v.v Với những công lao đóng góp cho nước nhà, người Nhật tôn vinh ông là “Voltaire của Nhật Bản”, người đem lại linh hồn, động lực và sự hậu thuẫn tinh thần cho

công cuộc Duy tân của chính phủ Minh Trị Vào lúc Fukuzawa Yukichi tạ

thế, tờ báo Japan Time đã nhận định về ông:

“Nước Nhật đã mất đi một trong những người xuất sắc nhất trong

thế kỷ vừa qua Thật không quá đáng khi nói rằng, chưa ai đã từng ảnh hưởng cuộc sống và tư tưởng của nước Nhật hiện đại sâu sắc bằng Nhà hiền triết ở Mita như cách mà vô số người ngưỡng mộ vẫn gọi ông… Rõ ràng thành công trong vai trò là

một nhà giáo theo nghĩa hẹp, Fukuzawa Yukichi đã thành công

trong vai trò này theo nghĩa rộng… Dẫu là đối với một nhà văn, một nhà giáo, một nhà luân lý hay chỉ là một con người, thì Fukuzawa Yukichi cũng để lại một khoảng trống trong nhiều năm

tới” [81, tr.281]

Phong cho Fukuzawa Yukichi danh hiệu Nhà hiền triết ở Mita, tờ báo Japan Times muốn nhấn mạnh không chỉ đến những tư tưởng quan trọng

của ông về giáo dục và văn minh mà còn đến vai trò của một nhà truyền bá

tư tưởng phương Tây vào Nhật Bản Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi, như lịch sử đã ghi nhận, ảnh hưởng mạnh mẽ đến xã hội Nhật Bản đương thời Bắt đầu từ đây, trong xã hội Nhật Bản hình thành phong trào

“học tập suốt đời” Giáo dục thực sự đã cho thấy vai trò của nó trong việc

hình thành nên những nét đặc trưng của con người Nhật Bản Đồng thời, những tư tưởng ấy cũng góp phần tạo nền tảng cho công cuộc cải cách giáo dục thời cận đại

Ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi không chỉ giới hạn trong xã hội Nhật Bản đương thời mà còn vượt ra ngoài phạm vi quốc gia, có tác động mạnh mẽ đến các nước trong khu vực và trên thế giới Việt Nam là quốc gia chung dòng văn hóa Á Đông cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc của những tư tưởng ấy Bằng nhiều con đường, hình thức khác nhau, những tư tưởng duy tân nói chung và tư tưởng giáo dục nói riêng của Fukuzawa Yukichi đã được giới trí thức Việt Nam đón nhận vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, qua đó góp phần tạo nên những chuyển biến mạnh mẽ không chỉ trong nhận thức, tư tưởng mà còn biến thành hành động, trong các phong trào duy tân Sự chuyển biến ấy tạo tiền đề, là gạch nối giữa hai giai đoạn, hai thời kỳ nhưng có ý nghĩa rất quan trọng làm nên thành công của phong trào cách mạng sau này

Để đổi mới và thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, trong nhiều năm qua, Việt Nam đã và đang thực hiện quá trình cải cách giáo dục sâu rộng ở các cấp học Việc tìm hiểu, học hỏi những bài học kinh nghiệm cả về lý luận lẫn thực tiễn nền giáo dục các nước là rất cần thiết Sự nghiệp và tư tưởng của các nhà giáo dục xuất sắc trên thế giới chính là một trong những nguồn tư liệu quý giá cho các nhà hoạch định chính sách giáo dục và chính những cá nhân đang theo đuổi sự nghiệp nghiên cứu giáo dục của chúng ta Vì lẽ đó, việc nghiên cứu tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi một cách có hệ thống, công phu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn

Với những lý do đó, cùng với sự đam mê của một người nghiên cứu

triết học, tôi mạnh dạn chọn đề tài “Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi và ảnh hưởng của nó đến Việt Nam đầu thế kỷ XX” cho luận án tiến

sĩ của mình

2.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận án là: Làm rõ nội dung tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi và ảnh hưởng của nó đến Việt Nam đầu thế kỷ XX

Để thực hiện được mục đích trên, luận án có nhiệm vụ:

+ Phân tích điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội và tiền đề văn hóa, tư tưởng làm hình thành và phát triển tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi

+ Phân tích nội dung tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi trong một số tác phẩm tiêu biểu của ông; chỉ ra những ảnh hưởng của tư tưởng đó đến xã hội Nhật Bản đương thời

+ Phân tích những ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX, ý nghĩa từ tư tưởng đó đối với sự nghiệp cải cách giáo dục ở Việt Nam hiện nay

3.Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là: Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi và những ảnh hưởng của nó đến sự chuyển biến tư tưởng và hành động của nho sĩ Việt Nam đầu thế kỷ XX

Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Luận án nghiên cứu những tư tưởng giáo dục Fukuzawa Yukichi cuối thế kỷ XIX với những tư tưởng tiêu biểu nhất của ông như tư tưởng thực học, khoa học phương Tây và đạo đức phương Đông, giáo dục nhân cách con người độc lập cho dân tộc Nhật Bản v.v Những tư tưởng giáo dục đó của Fukuzawa Yukichi được thể hiện chủ yếu qua các tác phẩm quan trọng

đã được dịch sang tiếng Việt như “Khuyến học”, “Thoát Á luận”, “Phúc ông

v.v Sự chuyển biến trong nhận thức đánh dấu sự thay đổi lớn trong hành động của các nhà duy tân thời kỳ này, góp phần khởi động và thúc đẩy phong trào duy tân phát triển mạnh mẽ, tiêu biểu như phong trào Đông Du, Đông Kinh nghĩa thục, phong trào duy tân ở Trung và Nam Kỳ

4.Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận: Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở những nguyên

lý của chủ nghĩa Mác – Lênin; nguyên tắc cơ bản của việc nghiên cứu tư tưởng triết học, lịch sử thế giới, lịch sử Việt Nam

Chúng tôi sử dụng tổng hợp các phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử vào nghiên cứu đề tài luận án Tuy nhiên, để đánh giá, phân tích toàn diện về tư tưởng của Fukuzawa Yukichi và đặc biệt nghiên cứu sự ảnh hưởng tư tưởng này đến Việt Nam đòi hỏi phải nghiên cứu thông qua tư liệu lịch sử, kế thừa kết quả của các nhà nghiên cứu văn học, sử học Ngoài ra chúng tôi cũng sử dụng kết hợp với các phương pháp nghiên cứu cụ thể như phương pháp nghiên cứu trường hợp, phân tích - tổng hợp, lịch sử - logic, hệ thống - cấu trúc, đối chiếu - so sánh để nghiên cứu đối tượng

5 Đóng góp của luận án

- Hệ thống hóa, khái quát hóa các tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi từ góc độ triết học, chỉ ra tính tất yếu của sự hình thành và mối quan hệ tác động qua lại của những tư tưởng đó với tồn tại xã hội Nhật Bản đương thời

- Lần đầu tiên phân tích, đánh giá từ góc độ triết học những ảnh hưởng của tư tưởng cải cách giáo dục của Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX trên phương diện: không chỉ là sự chuyển biến tư tưởng của tầng lớp nho sĩ phong kiến mà còn ảnh hưởng đến hành động của họ, được thể hiện trong các phong trào Duy tân, nhất là đối với phong trào Đông Du, Đông Kinh nghĩa thục

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Góp phần nghiên cứu hệ thống lịch sử tư tưởng triết học Nhật Bản thời cận, hiện đại

- Làm sáng tỏ vị trí, vai trò của tư tưởng giáo dục đối với sự phát triển của xã hội Nhật Bản

- Chỉ ra một số ý nghĩa đối với sự phát triển của lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam đầu thế kỷ XX, ý nghĩa từ sự ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Fukuzawa Yukichi đối với công cuộc đổi mới giáo dục ở Việt Nam hiện nay

- Luận án có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy, học tập và nghiên cứu lịch sử triết học Nhật Bản, lịch sử tư tưởng Việt Nam và lịch sử triết học phương Đông, triết học giáo dục

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, mục lục, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 16 tiết

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Những nghiên cứu về Duy tân Minh Trị và cải cách giáo dục thời kỳ Duy tân Minh Trị

Có thể khẳng định rằng, công cuộc Duy tân Minh Trị

(明治維新 Meiji-ishin) là một trong những sự kiện quan trọng nhất của lịch

sử Nhật Bản Duy tân Minh Trị hay cách mạng Minh Trị, cải cách Minh Trị

là một chuỗi các cải cách dẫn đến những thay đổi to lớn ở hầu hết các lĩnh vực kinh tế - xã hội Nhật Bản Cuộc cách mạng này, như lịch sử đã ghi nhận, đưa nước Nhật Bản từ một nước phong kiến thành một cường quốc tư bản chủ nghĩa, làm cho nước Nhật thoát khỏi số phận của nước thuộc địa Frank B Gibney, nhà nghiên cứu lịch sử và văn hóa Đông Á, coi Duy tân Minh Trị là kỳ tích mang tầm vóc quốc tế khi ông nhận định:

Những đột phá có tính quốc tế của Minh Trị Duy tân thật vô cùng

sâu sắc và rộng lớn không chỉ đương thời mà cả đến ngày nay Trong lịch sử thế giới cận đại, ngoài Nhật Bản ra chưa từng có cường quốc nào diễn ra sự biến đổi sâu sắc, không chỉ về cơ cấu chính trị mà cả về xã hội, tập quán và chế độ kinh tế đến như vậy Những giá trị đã được rút ra từ Minh Trị Duy tân được đánh giá cao trong cuộc đấu tranh vì độc lập về chính trị và văn hóa ở các nước, đặc biệt là các nước châu Á [60, tr.13-14]

Sự thần kỳ của Nhật Bản chứng minh cho thế giới thấy trong vòng chưa đầy nửa thế kỷ Nhật Bản đã thực sự “chuyển mình” và tạo nên trào lưu học hỏi Nhật Bản của các quốc gia trong khu vực và trên thế giới Vì thế, công cuộc Duy tân Minh Trị luôn là thu hút sự quan tâm của đông đảo nhà nghiên cứu cũng như độc giả ở Việt Nam nói riêng và trên thế giới nói chung

Cho đến nay, việc nghiên cứu về Duy tân Minh Trị đã đạt được những kết quả to lớn Có rất nhiều công trình nghiên cứu về công cuộc Duy tân Minh Trị trên các lĩnh vực khác nhau từ chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục v.v Trong nghiên cứu này, có thể thấy các công trình tập trung đến cải cách giáo dục - một trong những cải cách thành công nhất trong Duy tân Minh Trị Có thể thấy các công trình này tập trung làm rõ một số nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất, nhóm các công trình nghiên cứu cải cách giáo dục thời

Minh Trị theo giai đoạn Có thể kể đến 2 công trình tiêu biểu của tác giả

Đặng Xuân Kháng: Luận án “Cải cách giáo dục và những tác động chủ yếu đối với sự phát triển kinh tế - xã hội Nhật Bản” (2003); và “Cải cách giáo dục ở Nhật Bản thời kỳ Minh Trị Duy tân” trong cuốn “Phong trào cải cách

ở một số nước Đông Á giữa thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX” (2007), nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội do Giáo sư Vũ Dương Ninh chủ biên Theo

đó, tác giả đã phân chia cuộc cải cách giáo dục thời kỳ Minh Trị làm ba giai đoạn Giai đoạn chuẩn bị (1868-1872), chính quyền Minh Trị đã thành lập Hội nghiên cứu giáo dục nhằm xác định phương hướng phát triển thống nhất cho nền giáo dục Nhật Bản; năm 1871 Bộ Giáo dục được thành lập, sau đó không lâu Bộ thành lập Văn phòng điều tra học đường nhằm chuẩn

bị cho việc ban hành chế độ trường học thống nhất trên quy mô cả nước Mặc dù sự định hướng chưa thật rõ ràng và nhất quán nhưng đây là giai đoạn bản đề hết sức quan trọng cho công cuộc cải cách toàn diện ở giai đoạn sau Giai đoạn du nhập mô hình giáo dục mới (1872-1885) với những thay đổi mạnh mẽ trong giáo dục ba cấp theo tinh thần phương Tây mà chủ yếu là của Pháp và Mỹ Công cuộc cải cách giáo dục chính thức bắt đầu bằng việc Bộ Giáo dục công bố “Học chế” (学制) ngày 03 tháng 08 năm

1872 với một số tư tưởng chủ đạo: Nhà trường dành cho tất cả mọi người và kiến thức dựa vào Âu – Mỹ; đào tạo con người làm giàu cho Tổ quốc và bảo vệ đất nước; xây dựng nhiều trường học, mở rộng các trường cao đẳng

và chuyên nghiệp Với việc phân cấp khu vực và cấp độ giáo dục đã đem đến cơ hội học tập cho tất cả mọi người Đặc biệt, năm 1870, chính phủ công bố “Quy chế lưu học hải ngoại” nhằm quy định rõ nhiệm vụ của du học sinh Mặc dù, với sự ra đời của “Học chế”, giáo dục Nhật Bản thực sự

đã có những biến chuyển đáng kể, song vài năm sau đã bộc lộ những hạn chế của nó Vì thế, “Giáo dục lệnh” (教育令) ra đời vào năm 1879 đã xóa

bỏ chế độ hành chính mang tính tập quyền trong giáo dục của “Học chế” Trên cơ sở đó, nền giáo dục hiện đại Nhật Bản đã từng bước được hoàn

thiện Giai đoạn (1885-1912) là thời kỳ hoàn thiện hệ thống giáo dục Thời

kỳ này đánh dấu sự thay đổi mạnh mẽ của giáo dục với những cải cách triệt

để của Bộ trưởng Mori Arinori ở 3 nội dung cơ bản: Giáo dục để tiến đến làm giàu và củng cố nhà nước; giáo dục sẽ làm biến đổi ý thức cũ; giáo dục góp phần vào việc bảo tồn truyền thống quốc gia Sau Bộ trưởng, trong giáo dục đã xuất hiện 2 xu hướng giáo dục: cách tân, học tập phương Tây theo quan điểm của Fukuzawa Yukichi và chủ trương quay về với đạo đức tôn giáo xưa do Nishimura khởi xướng Đặc biệt, tác giả còn phân tích khá chi tiết những tác động của cải cách giáo dục tới sự phát triển kinh tế - xã hội Nhật Bản Mặc dù còn một số thiếu sót nhất định nhưng cải cách giáo dục

đã góp phần làm nên thành công kỳ diệu, rất đáng được học tập của Nhật Bản

Cùng với khuynh hướng nghiên cứu cải cách giáo dục theo giai đoạn, tác giả Lưu An Vũ Ngọc Ruẩn trong bài viết “Cải cách giáo dục Nhật Bản dưới thời Minh Trị Thiên hoàng” (2013)1

đã dựa vào mức sống của người dân trong xã hội và những đổi thay trong cải cách giáo dục để chia công cuộc canh tân giáo dục thời kỳ này thành 2 thời kỳ Thời kỳ thứ nhất, thời

kỳ canh tân giáo dục cơ bản (1868 – 1885) Sau khi chuyển đổi quyền cai trị đất nước từ Mạc phủ sang Minh Trị Thiên hoàng, nền giáo dục cũng được cải cách cho phù hợp với hoàn cảnh mới Lần đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản, giáo dục không còn phân biệt đẳng cấp Đây là thành công đáng kể của cải cách thời kỳ này Năm 1872, Bộ Giáo dục ban hành cuốn “Chế độ giáo dục học đường quốc gia” nhằm đưa ra những chính sách cũng như chương trình học phù hợp với thời đại và được áp dụng trên toàn quốc Thời kỳ canh tân giáo dục cơ bản đã tạo nền tảng vững chắc cho thời kỳ thứ hai, thời

kỳ canh tân giáo dục đổi mới (1885 - 1912) Một số chính sách quan trọng trong giai đoạn này như: Chính quyền Minh Trị bãi bỏ “Thái Chính Quan” năm 1885 để xây dựng nội các mới theo khuôn mẫu của các quốc gia

1 Nguồn: http://www.erct.com/2-ThoVan/LuuAn/Cai-Cach-Giao-Duc-Nhat-Ban.htm

phương Tây; văn phòng Đốc học được thành lập năm 1886 nhằm soạn thảo

ra chương trình giáo dục mới cho tất cả các cấp độ giáo dục; Sắc lệnh giáo dục (1889) ra đời đưa ra những tiêu chuẩn căn bản cho nền giáo dục Trên

cơ sở những chính sách mới đó, giáo dục Nhật Bản đã có những biến chuyển mạnh mẽ ở bậc tiểu học, trung học, đại học, trường sư phạm và hệ thống hóa quốc ngữ Đặc biệt, trong thời kỳ này, tinh thần “Học tập phương Tây, đuổi kịp phương Tây, đi vượt qua phương Tây” được coi là khuôn mẫu cho Nhật Bản trong việc thực thi các cải cách Tóm lại, với những chính sách cải cách giáo dục đó đã góp phần làm biến đổi một nước Nhật Bản đói nghèo, lạc hậu thành một cường quốc thịnh vượng hàng đầu thế giới về mọi mặt Thành công này chứng minh tính đúng đắn của luận điểm: giáo dục là chìa khóa của văn minh Nhật Bản

Bên cạnh đó, còn có bài viết của 2 tác giả Nguyễn Kim Lai, Đặng Thị Tuyết Dung: “Vai trò của giáo dục đối với quá trình hiện đại hóa trong thời

kỳ Minh Trị ở Nhật Bản”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 3 năm 2004 Tác giả đã nghiên cứu và chỉ ra vai trò to lớn của giáo dục đối với quá trình hiện đại hóa ở Nhật Bản thời Minh Trị thông qua tiến trình thực hiện cải cách giáo dục thời kỳ này Khác với các công trình nghiên cứu đã đề cập ở trên, ở công trình này, tác giả nhìn nhận cuộc cải cách giáo dục theo 3 thời kỳ: Thời kỳ thử nghiệm, do phải đối mặt với quá trình chuyển đổi về chính trị nên ban đầu các nhà lãnh đạo Nhật Bản chưa đưa ra được mô hình cố định cho hệ thống giáo dục mà phải chấp nhận cách thử nghiệm; thời kỳ áp dụng, các nhà lãnh đạo Nhật Bản đã thi hành chính sách du nhập tư tưởng giáo dục từ bên ngoài một cách có chọn lọc; thời kỳ củng cố nhằm phát triển hơn nữa giáo dục Nhật Bản Như vậy, mục đích cơ bản trong cuộc cải cách giáo dục đã đạt được, qua đó góp phần hiện đại hóa nước Nhật theo con đường hoàn toàn khác với các nước phương Tây

Thứ hai, bên cạnh việc phân chia công cuộc cải cách giáo dục theo

giai đoạn, một số nhà nghiên cứu đã phân tích và chỉ ra một số đặc trưng và

vai trò của nó đối với sự phát triển kinh tế - xã hội Nhật Bản Đó là các công trình: Lê Thị Anh Đào (2004), Về vấn đề cải cách giáo dục, đào tạo nhân tài ở hai phong trào duy tân châu Á (Nhật Bản, Trung Quốc) thời cận đại, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 1; Trần Phương Hoa (2006), Giáo dục Pháp – Việt ở Việt Nam giai đoạn 1906 – 1945 và cải cách giáo dục ở Nhật Bản thời Minh Trị, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 4; Trần Thị Tâm (2009), Cải cách giáo dục ở Nhật Bản trong thời kỳ Minh Trị và vai trò của nó, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 7 Trước làn sóng văn minh phương Tây, các nhà trí thức Nhật Bản đã sớm nhận thức được rằng chính giáo dục là chìa khóa bí mật của sức mạnh và văn minh Từ đây, một số chính sách về giáo dục nhanh chóng được thực hiện theo mô hình phương Tây như xây dựng hệ thống giáo dục kiểu mới, khung chương trình giáo dục, phương pháp giáo dục v.v Bên cạnh đó, chính quyền Nhật Bản còn dành sự ưu tiên đặc biệt đối với cấp tiểu học, coi nó là nền tảng của giáo dục bền vững Không thể phủ nhận rằng, tất cả những chính sách của chính quyền đã đưa đến sự thay đổi mạnh mẽ trong giáo dục, từ đó góp phần đẩy mạnh công cuộc hiện đại hóa đất nước

Thứ ba, trong số các công trình được dịch ra tiếng Việt, đáng chú ý là

2 cuốn “Giáo dục Nhật Bản” (2001) và “Hiện đại hóa giáo dục Nhật Bản” (2002) do Hội Thông tin Giáo dục Quốc tế xuất bản Bức tranh giáo dục Nhật Bản được thể hiện với đầy đủ nội dung từ bối cảnh lịch sử với vai trò

là cơ sở tất yếu đưa đến cải cách cho tới những thực trạng về giáo dục nhà trường, giáo dục xã hội, thậm chí là vấn đề tài chính chi cho giáo dục Ước tính, ở Nhật Bản trong thời kỳ cải cách, mỗi gia đình phải dành 30% thu nhập hàng tháng cho việc học hành Việc học trở thành gánh nặng cho những gia đình nghèo khó, tuy nhiên, mặt khác, chính trong hoàn cảnh này, giáo dục Nhật Bản đã tạo dựng được những cơ sở căn bản cho nền giáo dục hiện đại Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu cũng phân tích hai xu hướng đối lập nhau về cải cách giáo dục Thứ nhất, xu hướng phản đối cải cách, ủng

hộ truyền thống khi họ cho rằng nhất thiết phải coi môn đạo đức là môn học quan trọng nhất, các môn học phải tuân thủ nguyên tắc tu thân nhằm tránh những bất ổn trong xã hội Thứ hai, ngược lại với xu hướng bảo thủ đó, đa

số trí thức đều tán thành con đường hiện đại hóa giáo dục Tuy nhiên, những quan điểm trong xu hướng này cũng không thuần nhất Một số nhà tư tưởng xây dựng quan điểm hiện đại hóa theo lý thuyết hướng sang phương Đông Trước thực tế nhận thức giáo dục phương Tây ở Nhật Bản đã tạo nên những lệch lạc, nhà tư tưởng Haruji Nakamura cho rằng, hiện đại hóa giáo dục nhưng vẫn phải coi trọng giáo dục truyền thống Một số khác thì nhấn mạnh đến việc học tập văn minh phương Tây Đại biểu tiêu biểu cho trường phái này là Fukuzawa Yukichi Bên cạnh những xu hướng tư tưởng tồn tại đan xen trong xã hội thời kỳ đó, các tác giả cũng nghiên cứu và phân tích cụ thể về nội dung và phương pháp, nghiên cứu vai trò của trường tư thục trong việc đào tạo năng lực toàn diện cho các thế hệ học sinh, các cấp học,

sự đổi mới trong chính sách giáo dục, coi trọng giáo dục tiểu học và đào tạo đội ngũ giáo viên v.v

Chủ đề giáo dục Nhật Bản nói chung và giáo dục Nhật Bản thời Minh Trị nói riêng thu hút sự quan tâm không chỉ của các nhà nghiên cứu Nhật Bản mà còn là đối tượng của nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài với nhiều công trình nghiên cứu có danh tiếng Trong số đó phải kể đến ấn phẩm

“Society and Education in Japan” (Xã hội và Giáo dục ở Nhật Bản) của tác giả Hebert Passin, do Kodansha Amer Inc xuất bản năm 1965 đã trình bày một cách hệ thống quá trình hiện đại hóa giáo dục Nhật Bản từ thời kỳ Duy tân Minh Trị; vai trò quan trọng của giáo dục giúp đất nước Nhật Bản từ một nước kém phát triển vươn lên trở thành quốc gia hùng mạnh Công cuộc hiện đại hóa nền giáo dục kiểu Nhật Bản, hệ thống trường học, nội dung giảng dạy, giáo dục kết hợp với việc làm cũng được tác giả nghiên cứu và phân tích khá kỹ lưỡng Trên cơ sở so sánh hai giai đoạn trước và sau Minh Trị duy tân, tác giả đã làm rõ vai trò đặc biệt quan trọng của giáo

dục: Giáo dục là chìa khóa để đưa đất nước Nhật Bản đạt được những thành tựu vĩ đại Hơn thế, công trình này còn trích dẫn được nguồn tư liệu quý giá, mặc dù ngắn gọn, về các tác phẩm nổi tiếng của các học giả từ thời kỳ Tokugawa đến thời hiện đại (sau Chiến tranh Thế giới thứ 2) trong đó có tác phẩm “Khuyến học” của Fukuzawa Yukichi Điều này cho thấy, Fukuzawa Yukichi được biết đến là nhà tư tưởng lớn trong giai đoạn thế kỷ XIX và

“Khuyến học” là một trong những tác phẩm nổi tiếng của ông chứa đựng những tư tưởng chủ yếu về giáo dục

Có thể khẳng định rằng, những công trình nghiên cứu về cải cách giáo dục thời kỳ Minh Trị khá công phu, chi tiết Các tác giả đã phân tích, làm rõ thực chất, xu hướng, nội dung, ảnh hưởng, vai trò v.v của cải cách giáo dục thời kỳ Minh Trị Không thể phủ nhận rằng, thành công của công cuộc Duy tân Minh Trị, sự vươn lên thần kỳ của nền kinh tế có sự đóng góp không nhỏ của cải cách giáo dục Cùng với những cải cách ở các lĩnh vực khác, cải cách giáo dục đã góp phần hiện đại hóa đất nước, không bị phương Tây xâm lược và trở thành quốc gia thành công nhất ở khu vực châu Á Hơn thế, cải cách giáo dục còn giúp “Nhật Bản đã chuyển sang một

hệ thống giáo dục mới dựa trên cơ sở thống nhất giữa chính phủ và các cơ quan giáo dục, đề cao truyền thống dân tộc theo tinh thần Khổng giáo nguyên thủy và phục vụ đắc lực cho lợi ích đất nước đến cuối thế chiến thứ hai” [51, tr.62] Tuy nhiên, khi lý giải sự thành công của cải cách giáo dục

đó không thể không nhắc đến vai trò của nhà tư tưởng với tư cách là người đưa ra những tư tưởng làm căn cứ, cơ sở, định hướng cho công cuộc cải cách Fukuzawa Yukichi là một trong những nhân vật tiêu biểu nhất cho lĩnh vực này ở thời kỳ Minh Trị

1.2 Những nghiên cứu về Fukuzawa Yukichi và tư tưởng giáo dục của ông

Với hệ thống tư tưởng giá trị của Fukuzawa Yukichi, các nhà nghiên cứu Việt Nam không thể không dành mối quan tâm nghiên cứu về tư tưởng

của ông Fukuzawa Yukichi là một trong những nhà tư tưởng tiêu biểu nhất thời Minh Trị, với hệ thống tư tưởng phong phú trên nhiều lĩnh vực khác nhau Cho đến nay, việc tìm hiểu tư tưởng của Fukuzawa Yukichi đã đạt được những thành tựu cơ bản sau

Trước hết, có thể kể đến những công trình nghiên cứu về Fukuzawa Yukichi với tư cách là nhà cải cách, nhà duy tân nói chung Ở đây, các tác giả đã đề cập đến những tư tưởng cải cách của ông và vai trò của nó Tiêu biểu nhất là ấn phẩm của tác giả Nguyễn Tiến Lực (2013), “Nhật Bản những bài học từ lịch sử”, nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông đã dành chương 10 để nghiên cứu về tư tưởng khai sáng của Fukuzawa Yukichi Bên cạnh đó là những bài viết của các tác giả: Đặng Xuân Kháng (1991),

“Fukuzawa Yukichi – nhà cải cách lừng danh Nhật Bản thời Minh Trị Duy tân”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 5; Nguyễn Ngọc Nghiệp (1998), “Vai trò của Phúc Trạch Dụ Cát (Fukuzawa Yukichi) đối với cải cách Minh Trị”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản, số 6; Phạm Thị Thu Giang (2012),

“Fukuzawa Yukichi (1835-1901) và sự nghiệp khai hóa văn minh Nhật Bản cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 2 Qua các công trình này, bức tranh về cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng của Fukuzawa Yukichi đã được thể hiện trên những nội dung cơ bản Hầu hết các tác giả đều thống nhất khi đánh giá về vai trò của Fukuzawa Yukichi đối với công cuộc Duy tân Minh Trị nói riêng và lịch sử Nhật Bản nói chung ở quan điểm: Ông là người có công lao to lớn trong việc nâng cao dân trí, là chiếc cầu nối giữa văn minh phương Tây và Nhật Bản, là người

mở đầu cho công cuộc hiện đại hóa ở Nhật Bản Tuy nhiên, đây mới chỉ là những công trình riêng lẻ của các tác giả mà chưa phải là nghiên cứu chuyên sâu về Fukuzawa Yukichi cùng những tư tưởng cải cách vĩ đại của ông

Bên cạnh đó, Fukuzawa Yukichi còn là nhà cải cách trong lĩnh vực

xã hội Liên quan tới khía cạnh này, tác giả Nguyễn Minh Nguyên cũng tìm

hiểu về “Quan niệm của Fukuzawa Yukichi về trách nhiệm xã hội” (2013), Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 11 Theo Fukuzawa Yukichi, quan niệm về trách nhiệm xã hội thời kỳ phong kiến Tokugawa chịu ảnh hưởng chủ yếu từ tư tưởng đầy hạn chế của Tống nho Trách nhiệm một chiều được thể hiện trong gia đình là vợ với chồng, với gia đình nhà chồng; ngoài

xã hội thì người dân bị bắt buộc tuân theo những quy định khắt khe của chính quyền v.v Trước tình trạng chính quyền Nhật Bản thời kỳ Mạc phủ đối xử vô trách nhiệm với người dân, coi thường sinh mệnh của nhân dân, Fukuzawa Yukichi nhận thấy phải loại bỏ những nội dung bất hợp lý của Nho giáo, tiếp thu chọn lọc tư tưởng tiến bộ của phương Tây để tiến đến xã hội văn minh Để giải quyết vấn đề trách nhiệm xã hội, Fukuzawa Yukichi

đã phân chia ra: trách nhiệm của người đứng trên người, trách nhiệm của quốc dân và trách nhiệm cá nhân Tư tưởng này của ông đã khai sáng cho nhân dân và chính quyền Nhật Bản hiểu được trách nhiệm của mình trong việc thực hiện những mục tiêu chung: giữ vững độc lập và hiện đại hóa đất nước

Trong những tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi, tư tưởng giáo dục là tiêu biểu nhất Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi cùng ảnh hưởng của nó tới xã hội Nhật Bản thực sự đã thu hút mối quan tâm của các nhà nghiên cứu Việt Nam Mặc dù đây là tư tưởng nổi trội nhất của ông nhưng do một số nguyên nhân chủ quan và khách quan nên các công trình nghiên cứu về lĩnh vực này còn khá khiêm tốn Tiêu biểu nhất là công trình của tác giả Nguyễn Tiến Lực (2013), “Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ Tư tưởng cải cách giáo dục”, nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố

Hồ Chí Minh Ở đây, tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi được nghiên cứu với những nội dung chủ yếu về việc phê phán lối học cũ, từ đó đề xuất phương pháp giáo dục thực học Đây là tư tưởng cốt lõi trong tư tưởng giáo dục của ông Điều đặc biệt dễ nhận thấy ở ông là quan điểm đề cao và học hỏi văn minh phương Tây Đó là cách duy nhất để Nhật Bản đạt tới văn

minh và tránh được nguy cơ bị xâm lược Trên cơ sở những nội dung cơ bản đó, Fukuzawa Yukichi đã đề xuất nguyên lý giáo dục mới: giáo dục thể chất, giáo dục tri thức và giáo dục đạo đức Có thể thấy, Fukuzawa Yukichi

là đại biểu tiêu biểu nhất trong thời kỳ Minh Trị cổ vũ mạnh mẽ cho những thành tựu của phương Tây Tuy nhiên, không vì thế mà ông hạ thấp vai trò của những yếu tố bên trong xã hội Nhật Bản Sở dĩ ông nhận ra điều đó là vì ông được ra nước ngoài 3 lần, được chứng kiến những thành tựu của chủ nghĩa tư bản nhưng cũng chứa đựng trong nó những mặt trái cần phải loại

bỏ Vì thế, tiếp thu có chọn lọc văn minh phương Tây trên cơ sở chủ nghĩa quốc gia là quan điểm nhất quán trong tư tưởng cải cách giáo dục của ông

Đặc biệt, với những đóng góp to lớn cho sự nghiệp giáo dục, trong cuốn “Chân dung những nhà cải cách giáo dục tiêu biểu trên thế giới” (2005) do công ty sách Alpha dịch, nhà xuất bản Thế giới, Fukuzawa Yukichi đã được tổ chức UNESCO đánh giá là một trong 12 nhà cải cách giáo dục tiêu biểu trên thế giới Ở công trình này, Fukuzawa Yukichi được nhắc đến khái quát về cuộc đời, sự nghiệp và đặc biệt là những lần đi nước ngoài Đây là cơ sở quan trọng hình thành tư tưởng cải cách của ông Bên cạnh đó, tác giả cũng giới thiệu và trích dẫn một số nội dung quan trọng trong cuốn sách “Khuyến học” – tác phẩm tiên phong trong trào lưu duy tân, cải cách chứa đựng đầy đủ nhất nội dung tư tưởng giáo dục của ông Đặc biệt, ở cuối của phần viết về Fukuzawa Yukichi, những phê bình và nhận định, sai lầm của Fukuzawa Yukichi trong tư tưởng cũng như thực tiễn đã được nghiên cứu và chỉ ra “Thoát Á luận” (1885) là bài báo gây nhiều tranh cãi nhất, theo quan điểm của một số nhà nghiên cứu, ở mức độ nhất định, đã thể hiện tư tưởng phân biệt chủng tộc của Fukuzawa Yukichi

Một trong những nội dung quan trọng trong tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi là thực học Vấn đề này đã được tác giả Cao Thúy Nga nghiên cứu trong bài viết “Tư tưởng “Thực học” (Jitsugaku) trong cải cách văn hóa giáo dục ở Nhật Bản thời Minh Trị”, Tạp chí Khoa học Văn hóa và

Du lịch, số 14 năm 2013 Tư tưởng thực học ra đời trong bối cảnh lịch sử đầy biến động ở các nước Đông Á vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Những người đầu tiên phổ biến tư tưởng này ở Nhật Bản là Kaibara Ekken (貝原 益軒,1630 - 1714), Ito Jinsai (伊藤 仁斎, 1627 - 1705) và Yamaga Soko (山鹿 素行, 1622 - 1685) - ba triết gia nổi tiếng thời kỳ Mạc phủ Tokugawa Lúc này, thực học chỉ được nhìn nhận với tư cách là phương pháp học tập mới, thay thế cho lối học cũ mang tính truyền thống của Nho giáo Tuy nhiên, khác với tư tưởng thực học thời kỳ trước, quan điểm của các nhà tư tưởng thời Minh Trị như Nishi Amane (西 周, 1829 - 1897) và Fukuzawa Yukichi (福澤 諭吉, 1835 - 1901) là sự kế thừa và phát triển tư tưởng mang tính truyền thống phương Đông và tư tưởng hiện đại của phương Tây Trên cơ sở nhận định về tình trạng cổ hủ, lạc hậu của cách tư duy theo giáo dục Hán học, Fukuzawa Yukichi cho rằng phải thay đổi lối học “tầm chương, trích cú” bằng giáo dục “thực học” Quan điểm giáo dục thực học của ông thể hiện nổi bật ở phương châm “học phải đi đôi với hành” Nói khác đi, thực học là nhấn mạnh đến tính thực tế và hiệu quả trong thực tiễn cuộc sống

Fukuzawa Yukichi và tư tưởng của ông thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu nước ngoài Có rất nhiều công trình nghiên cứu về con người và

tư tưởng của ông, tiêu biểu có thể kể đến một số công trình sau Công trình

“Fukuzawa Yukichi: From samurai to capitalist” (2004) của tác giả Helen

M Hopper, nhà xuất bản Pearson nghiên cứu về Fukuzawa Yukichi thông qua các sự kiện tiêu biểu trong cuộc đời và sự nghiệp của ông Xuất thân từ gia đình võ sĩ cấp thấp, may mắn được 3 lần sang phương Tây cùng với quá trình hoạt động sôi nổi, đầy nhiệt huyết đã sớm hình thành trong Fukuzawa Yukichi tư tưởng của con người hiện đại Cuốn sách bàn về một số dữ kiện quan trọng trong cuộc đời Fukuzawa Yukichi như lối sống, phong tục ở quê hương nơi ông được sinh ra như trở lực kìm hãm sự phát triển làm cho ông

chỉ muốn thoát khỏi nơi đó càng sớm càng tốt; bối cảnh lịch sử đã làm nảy sinh trong ông tư duy so sánh ngay từ thời thơ ấu, vì thế, khi được tiếp xúc với văn minh, thành tựu của phương Tây thực sự đã cuốn hút ông Cũng từ đây, nhận thức của ông về hai nền văn hóa Đông – Tây rõ ràng, sắc sảo hơn Bên cạnh đó, tác giả cũng nghiên cứu và chỉ ra quan điểm của Fukuzawa Yukichi về văn minh, khai sáng, những quyền cơ bản của con người, cuộc tranh luận về xã hội và văn hóa v.v Như vậy, cuốn sách như một câu chuyện về cuộc sống của Fukuzawa Yukichi diễn ra trong một giai đoạn quan trọng trong lịch sử Nhật Bản, khi đất nước đang trở thành một cường quốc công nghiệp và tiến tới khẳng định chủ quyền quốc gia

Đáng chú ý là công trình của tác giả Alan Macfarlane (2013)

“Fukuzawa Yukichi and the making of the modern world” (Fukuzawa Yukichi và công cuộc kiến tạo thế giới hiện đại), do Independent Publishing Platform xuất bản Nhà nghiên cứu người Ấn Độ đã làm rõ điều kiện hình thành tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi ở cả hai khía cạnh điều kiện khách quan và chủ quan Bên cạnh đó, những tư tưởng về việc kiến tạo nên nước Nhật hiện đại cũng được làm rõ như tư duy so sánh; so sánh ưu và nhược điểm của văn minh Đông, Tây để từ đó khẳng định khẩu hiệu mà Nhật Bản cần hướng tới là “Khoa học phương Tây và tinh thần phương Đông”; vấn đề tự do và công bằng; phương pháp học tập để đạt được văn minh; những mối quan hệ gia đình chi phối con người v.v Cuốn sách đem đến cho người đọc nhãn quan cụ thể hơn về Fukuzawa Yukichi và những công lao của ông đóng góp cho nước Nhật đương thời

Nghiên cứu về Fukuzawa Yukichi với tư cách nhà cải cách xã hội, tác giả Toshiko Nakamura đã nêu ra một số quan điểm chủ yếu của Fukuzawa Yukichi về phụ nữ và văn minh trong bài viết “Yukichi Fukuzawa’s ideas

on family and the history of civilization” (Tư tưởng của Yukichi Fukuzawa

về gia đình và lịch sử của văn minh) Dường như trong xã hội Nhật Bản tồn tại cấu trúc đôi: bên ngoài xã hội là của phương Tây, bên trong là của người

Nhật Điều này một mặt làm cho người nước ngoài khó để hiểu con người

và xã hội Nhật Bản, nhưng mặt khác làm cho Nhật Bản nhanh chóng đạt được thành tựu theo văn minh phương Tây mà vẫn giữ được nét đặc sắc văn hóa riêng có Trong gia đình, Fukuzawa Yukichi dành nhiều mối quan tâm

về vấn đề phụ nữ, bình đẳng nam nữ và con người phải được độc lập trong việc tạo lập mối quan hệ gia đình

Ngoài ra, Fukuzawa Yukichi còn được ghi nhận là nhà cải cách kinh

tế theo nghiên cứu của các tác giả: Norio Tamaki (2008), “Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại”, nhà xuất bản Trẻ; Nishikawa Shunsaku (2001), “Vì sao có hình ảnh Fukuzawa trong tờ ngân phiếu Nhật Bản?”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, số

3 Điều đặc biệt là ông không chỉ là một nhà tư tưởng lừng danh mà còn được coi là một trong những doanh nhân kinh doanh hiệu quả nhất thế kỷ XIX tại Nhật Bản Cũng không phải ngẫu nhiên mà hình ảnh của ông được

in trên tờ tiền có mệnh giá cao nhất, thay thế cho vị trí của Thái tử Shotoku vào năm 1985 Trong công trình này, tác giả nghiên cứu khá kỹ về cuộc đời

và sự nghiệp của Fukuzawa Yukichi, những thành công và rủi ro trong công việc kinh doanh của ông Mặc dù là một trí thức, song Fukuzawa Yukichi lại là một trong những doanh nhân thành công ở Nhật Bản thời Minh Trị Vai trò quan trọng đó của Fukuzawa Yukichi đối với nền kinh tế Nhật Bản thể hiện ở việc thành lập Ngân hàng tiền đồng Yokohama vào năm 1880, tạo cơ sở vững chắc cho Ngân hàng Nhật Bản ra đời năm 1882, bắt đầu từ đây nền kinh tế Nhật Bản đã có được tiền tệ ổn định; là cố vấn kinh doanh cho công ty Mitsubishi và Mitsui, giúp cho cả hai có thể phát triển thành tập đoàn lớn mạnh vào thế kỷ XX; mở cửa hàng bán sách phương Tây Maruzen v.v Điều đáng trân trọng hơn, trong suốt thời gian kinh doanh, cố vấn cho các công ty, Fukuzawa Yukichi chưa từng dựa vào bộ máy chính quyền để mong đạt được những lợi ích kinh tế, ông hoàn toàn làm việc dựa vào khả năng của mình, cùng sự hợp tác của cộng sự Vì thế, những tư tưởng cải

cách về kinh tế nói riêng và tư tưởng cải cách nói chung của Fukuzawa Yukichi, đã giúp độc giả có thêm điểm tựa khi đánh giá về ông cũng như thấy được công lao to lớn đối với nền kinh tế Nhật Bản thời kỳ cận đại Bên cạnh đó, các tác giả cũng khẳng định, trường Đại học Keio (慶應義塾大学)

là ngôi trường tư thục đầu tiên của Nhật Bản, ngôi trường mà ở đó những tư tưởng duy tân của Fukuzawa Yukichi được vận dụng triệt để Quan trọng hơn, ngôi trường đã đào tạo nên tầng lớp doanh nhân đầu tiên của nước Nhật hiện đại

Bên cạnh đó, trong các công trình nghiên cứu về tư tưởng Nhật Bản

đã được dịch ra tiếng Việt còn phải kể đến công trình của tác giả Ishida Kazuyoshi (1972), Nhật Bản tư tưởng sử, tập 2, nhà xuất bản Tủ sách Kim Văn, Sài Gòn Công trình này nghiên cứu về lịch sử tư tưởng Nhật Bản thời cận đại, trong đó có trích dẫn tư tưởng duy tân của Fukuzawa Yukichi – người được coi là đầu mối mở ra công cuộc khai hóa đất nước và khai phóng dân trí dưới thời Minh Trị Tác giả cũng đề cập đến hai tác phẩm tiêu biểu nhất của Fukuzawa Yukichi là “Khái lược về văn minh” và “Khuyến học” Trên thực tế, Fukuzawa Yukichi vừa là người khởi gióng hồi chuông cảnh tỉnh và chính mình cũng bắt tay vào sự nghiệp khai hóa đất nước

Nghiên cứu về Fukuzawa Yukichi không thể không nhắc đến những công trình của các tác giả Nhật Bản Công trình 福澤諭吉の思想形成 (Sự

bản năm 1979 Ở công trình này, những điều kiện về kinh tế - xã hội, chính trị, văn hóa được đề cập đến với tư cách là nguồn gốc, điều kiện, hoàn cảnh làm này sinh tư tưởng duy tân Tuy nhiên, tác giả không nghiên cứu và chỉ

ra cơ sở hình thành tư tưởng theo trình tự những yếu tố đó mà thông qua một số nhân vật, một số sự kiện để làm rõ nguồn gốc của tư tưởng duy tân của Fukuzawa Yukichi Có thể dẫn ra tư tưởng của một số nhân vật ảnh hưởng đến sự hình thành tư tưởng của Fukuzawa Yukichi như: Thuyết Nam

tiến của Nomoto Hakugan(野本白巌) – một nhà Nho tiêu biểu thời hậu kỳ Edo; tư tưởng Quốc quyền của Shiraishi Shozan – nhà Nho học, Hán học thời hậu kỳ Edo; tư tưởng của Yanagida Sugao và phái Quốc học Watanabe Đặc biệt, ở công trình này, tác giả cũng nghiên cứu về Nho giáo, những quan niệm mang tính phê phán của Fukuzawa Yukichi về Nho giáo;

ý thức về nền độc lập quốc gia; so sánh văn minh phương Đông phương Tây trên cơ sở những điều mắt thấy tai nghe, mối tương quan tình hình Trung Quốc và Triều Tiên; cơ sở đưa đến tư tưởng Thoát Á của ông Bên cạnh đó, tác giả còn đặt đối tượng trong nghiên cứu so sánh với một số nhân vật tiêu biểu cùng thời Như một lẽ tất yếu, đây là điều kiện cần và đủ để đưa đến những tư tưởng duy tân mà cho tới nay vẫn nguyên giá trị

Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi được nghiên cứu công phu trong công trình “Fukuzawa Yukichi on education” (Fukuzawa Yukichi về giáo dục) của tác giả Eiikichi Kiyooka, do University of Tokyo Press xuất bản năm 1986 Ở công trình này, tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi được nghiên cứu ở rất nhiều khía cạnh: mục đích, vai trò, hệ thống trường học ở Tokyo, hơn thế, cuốn sách còn trích dẫn một số bài luận của Fukuzawa Yukichi về giáo dục v.v Điều đặc biệt ở cuốn sách này là độc giả nhận thấy mối tương quan rõ nét của hai nền văn hóa Đông - Tây trong

tư tưởng giáo dục của ông Một mặt, Fukuzawa Yukichi đề cao văn minh phương Tây với những thành tựu trong khoa học, kỹ thuật; mặt khác, tinh thần dân tộc cũng được ông coi là yếu tố nền tảng, chủ đạo Những vấn đề xoay quanh giáo dục đạo đức, giáo dục độc lập, không đánh mất mình trong học tập, chính sách giáo dục của chính quyền cũng được đề cập đến Đặc biệt, tác giả cũng nêu lên quan điểm của Fukuzawa Yukichi khi phê phán một số quan niệm lỗi thời trong học thuyết của Nho giáo Có thể khẳng định rằng, công trình này là một nghiên cứu nghiêm túc, công phu của tác giả nhằm đưa đến cho độc giả những hiểu biết về nội dung tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi về mục đích, ý nghĩa của giáo dục, khoa học

phương Tây, tinh thần phương Đông v.v Đây là những tư liệu hết sức quý báu cho chúng tôi trong quá trình nghiên cứu đề tài

Đặc biệt, tác giả Kuwabara Saburou (桑原三郎) đã nghiên cứu về tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi khá công phu trong công trình

bản năm 2000 Ở đây, tác giả phân tích một cách gián tiếp nội dung tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi trên các khía cạnh: Quan điểm về phát triển văn minh nhân loại, giáo dục trong các trường học tại Nhật Bản, tình cảm của con người v.v Đặc biệt, trong tư cách người cha của gia đình, cách mà ông dạy dỗ con cái cũng thể hiện tư tưởng duy tân về giáo dục Trong công trình này, tác giả còn dành 1 chương để viết về phẩm cách của Fukuzawa Yukichi trong mối tương quan với một số nhân vật: Daewongun – nhà chính trị Triều Tiên, cha của Hoàng đế KoJong; bác sĩ Duane B.Simmons - Bác sĩ người Mỹ, là người sáng lập của các Bệnh viện Juzen ở Yokohama – bệnh viện Tây đầu tiên tại Nhật Bản với các phương pháp khoa học vệ sinh hiện đại, ông cũng là một sử gia của phong tục xã hội của Nhật Bản Như vậy, nghiên cứu tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi không chỉ tập trung trong các tác phẩm mà ông để lại cho hậu thế mà còn thông qua những hành động, cách đối nhân xử thế của ông với mọi người Đây cũng là gợi mở cho một hướng nghiên cứu mới về tư tưởng duy tân của Fukuzawa Yukichi

Trong xã hội Nhật Bản hiện đại, tồn tại quan niệm nhà cầm quyền cũng như dân chúng xem giáo dục như một phương tiện chứ không phải với

tư cách hình thành nhân cách con người, nhà cầm quyền sử dụng quyền lực chính trị để chi phối giáo dục nhằm đào tạo “nguồn nhân lực xuất chúng rẻ mạt”, trong khi đó người dân lại quá đề cao giáo dục coi đó như chìa khóa tốt nhất để có cuộc sống tốt hơn, thậm chí đổ máu để có thành tích học vấn Trước thực trạng này, người ta lại có xu hướng quay trở lại nghiên cứu tư

tưởng giáo dục của thời kỳ trước, trong đó người đại diện tiêu biểu nhất trong việc hình thành giáo dục Nhật Bản hiện đại về mặt tư tưởng là Fukuzawa Yukichi Đó cũng chính là cơ sở đưa đến sự ra đời công trình

giáo dục Nhật Bản hiện đại Nghiên cứu tư tưởng giáo dục Fukuzawa

1970 tại nhà xuất bản Shinbyouron - Tân Bình luận Ở công trình này, tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi được nghiên cứu rất công phu với những nội dung về lý luận giáo dục dân chúng – hiện đại hóa giáo dục Nhật Bản, lý luận trường học tư lập, lý luận giáo dục độc lập Bên cạnh đó, tư tưởng giáo dục đạo đức công dân cũng được nghiên cứu kỹ lưỡng Trên cơ

sở phản đối Khổng giáo, Fukuzawa Yukichi đưa ra quan điểm của mình về đạo đức – đức dục Ngoài ra, bản mở rộng này cũng bổ sung thêm phần nghiên cứu về giáo dục nữ giới của Fukuzawa Yukichi

Từ những kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước, có thể thấy Fukuzawa Yukichi thực sự là nhà tư tưởng vĩ đại của Nhật Bản thế kỷ XIX,

tư tưởng của ông đã thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu và độc giả

Tư tưởng của Fukuzawa Yukichi rất phong phú, ở nhiều lĩnh vực từ kinh tế, chính trị đến những vấn đề văn hóa, xã hội Các công trình nghiên cứu đã làm rõ nội dung, tác động của tư tưởng duy tân của ông, qua đó đánh giá, nhận xét về giá trị của những tư tưởng đó đối với xã hội Nhật Bản đương thời Tuy nhiên, với hệ thống tư tưởng phong phú về các lĩnh vực của ông thì những nghiên cứu trên dường như chưa tương xứng

Hệ thống tư tưởng duy tân của Fukuzawa Yukichi được thể hiện trong hàng loạt các công trình đã công bố của ông Tuy nhiên, khi nghiên

cứu đề tài này, chúng tôi chủ yếu khai thác các tác phẩm như: “Khuyến học” (学問のすゝめ), “Phúc ông tự truyện” (福翁自伝), “Thoát Á luận”(脱亜論) vì chúng thể hiện tập trung và rõ nét nhất tư tưởng duy tân

về giáo dục của Fukuzawa Yukichi Qua những công trình kể trên cho thấy

tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi chưa được giới nghiên cứu quan tâm đúng mức, mặc dù đã có một số công trình đề cập đến các khía cạnh khác nhau của tư tưởng giáo dục song vẫn còn khá khiêm tốn Vấn đề đặt ra

là tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi cần được nghiên cứu công phu,

kỹ lưỡng, đầy đủ và có hệ thống hơn

1.3 Những nghiên cứu về ảnh hưởng của công cuộc Minh Trị duy tân và tư tưởng duy tân của Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX

Thành công của Minh Trị Duy tân, như đã thấy, tạo nên làn sóng học tập Nhật Bản của các nước trong khu vực và trên thế giới Nhật Bản trở thành tấm gương sáng để các quốc gia noi theo Việt Nam, tất nhiên, không

là ngoại lệ Những bài học về sự thần kỳ của Nhật Bản, những kinh nghiệm trong quá trình thực hiện cải cách, những hệ tư tưởng có vai trò định hướng cải cách v.v luôn là mối quan tâm của các nhà nghiên cứu Liên quan tới vấn đề này có các xu hướng nghiên cứu sau:

Thứ nhất, nhóm các công trình nghiên cứu về sự ảnh hưởng, tác động

của công cuộc Duy tân Minh Trị đến Việt Nam đầu thế kỷ XX Bằng những minh chứng lịch sử để lại qua các văn bản, tác phẩm văn học v.v cho thấy

sự ảnh hưởng mạnh mẽ của công cuộc Duy tân đến giới trí thức thức thời Tiêu biểu phải kể đến những công trình: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (1997), “Tân thư và xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX”, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia; Chương Thâu (2007), “Góp phần tìm hiểu nho giáo – nho sĩ – trí thức Việt Nam trước 1945”, nhà xuất bản Văn hóa – Thông tin & Viện Văn hóa; Đỗ Thị Minh Thúy, Nguyễn Hồng Sơn (chủ biên) (2010), Phong trào Duy tân với sự chuyển biến của văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ XX, nhà xuất bản Từ điển Bách khoa & Viện Văn hóa; Trần Thị Hạnh (2012), “Quá trình chuyển biến tư tưởng của nho sĩ Việt Nam trong

30 năm đầu thế kỷ XX”, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia – Sự thật Bên

cạnh đó còn có một số bài viết: Chương Thâu (1998), “Ảnh hưởng cuộc cải cách Minh Trị ở Nhật Bản đối với phong trào giải phóng dân tộc của một số nước châu Á đầu thế kỷ XX”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản, số 5; Hoàng Văn Hiển, Dương Quang Hiệp (2002), “Bước đầu tìm hiểu về ảnh hưởng của cuộc Minh Trị Duy tân với một số nước châu Á vào những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á,

số 3; Phan Trọng Thưởng (2014), “Tân thư và phong trào Duy tân ở Nhật Bản, Trung Quốc và Việt Nam thời kỳ cận đại” Các nhà nghiên cứu đã tập trung phân tích và luận chứng rằng công cuộc Duy tân Minh Trị là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự chuyển biến tư tưởng Việt Nam đầu thế kỷ XX Trước thực tiễn thế giới và khu vực đang có nhiều biến động, nhận thức của một số nhà trí thức thức thời đã thay đổi cho phù hợp với xu thế mới Tân thư, Tân văn, và những cuộc cải cách, duy tân của Trung Quốc, Nhật Bản đã tác động và làm biến chuyển mạnh mẽ văn hóa Việt Nam Lúc này, văn hóa Việt Nam hoàn toàn mang sinh khí mới, nền giáo dục cũng thay đổi nhanh chóng với cuộc vận động mở mang dân trí Xã hội Việt Nam thực sự có bước chuyển mình để làm tiền đề chuẩn bị cho công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc ở giai đoạn sau

Trong số các công trình nghiên cứu trên, đáng kể nhất phải kể đến công trình “Tân thư và xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX” của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn xuất bản năm 1997 Công trình này là tập hợp những bài viết của các nhà nghiên cứu về Tân thư, sự du nhập tư tưởng và văn minh phương Tây vào phương Đông Các tác giả đã chỉ ra con đường, cách thức, quá trình du nhập của văn minh phương Tây vào Trung Quốc, Nhật Bản Bên cạnh đó, Tân thư Trung Quốc,

sự khác biệt trong cách tiếp nhận Tân thư của nho sĩ Trung Quốc với các nhà Nho Việt Nam, thực chất khái niệm Tân thư ở Việt Nam cũng được quan tâm nghiên cứu Tuy nhiên, trọng tâm của cuốn sách lại tập trung ở các bài viết về Tân thư và xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX

Những biến chuyển về bối cảnh lịch sử, xã hội trong nước là điều kiện không thể thiếu cho việc du nhập Tân thư vào Việt Nam Hệ quả tất yếu là, Tân thư đã ảnh hưởng đến Việt Nam theo hai bình diện: đối với phong trào duy tân và các nhà Nho yêu nước thức thời Rõ ràng, lịch sử đã ghi nhận và chứng minh những ảnh hưởng tích cực của Tân thư đối với xã hội Việt Nam thuộc địa, nửa phong kiến Điều này đánh dấu bước chuyển hướng quan trọng, tạo tiền đề cho cuộc vận động cách mạng dân tộc đang chuyển sang một thời kỳ mới

Thứ hai, nhằm mục đích lý giải sự thành công mạnh mẽ của Nhật

Bản và nguyên nhân thất bại của Việt Nam trên con đường duy tân, cải cách dưới góc độ tư tưởng, nhóm các tác giả đã đặt đối tượng trong nghiên cứu

so sánh Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu: Shiraishi Masaya (2000), “Phong trào dân tộc Việt Nam và quan hệ của nó với Nhật Bản và châu Á” 2 tập, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia; Vĩnh Sính (2001), “Việt Nam và Nhật Bản giao lưu văn hóa” (Quan niệm về độc lập quốc gia của Việt Nam và Nhật Bản: Trường hợp Phan Bội Châu và Fukuzawa Yukichi), nhà xuất bản Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh; Đặng Xuân Kháng (2003),

“Công cuộc Minh Trị Duy tân ở Nhật Bản với các sỹ phu Việt Nam và dòng giáo dục yêu nước do họ lãnh đạo”, trong cuốn “Quan hệ Việt Nam – Nhật Bản (Những vấn đề lịch sử và hiện tại)”; Nguyễn Tiến Lực (2012), “Nhật Bản và Việt Nam: Phong trào văn minh hóa cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX”, nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam; Nguyễn Tiến Lực (2014),

“Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ tư tưởng cải cách giáo dục”, nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh; bài viết của tác giả Hoàng Xuân Long (1997), “Tư tưởng duy tân thế kỷ XIX So sánh giữa Việt Nam

và Nhật Bản”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản, số 1 Ở các công trình trên, các nhà nghiên cứu đặt đối tượng trong mối tương quan so sánh Nhật Bản thành công, Việt Nam thất bại để chỉ ra rằng chính những yếu tố tồn tại trong lòng xã hội là nhân tố quyết định đến sự hưng vong của mỗi quốc gia

Trong bối cảnh quốc tế có nhiều thay đổi, trước nguy cơ bị xâm lược, các quốc gia châu Á nói chung có hai lựa chọn: Đóng cửa đất nước và duy tân

mở cửa Việt Nam lựa chọn bế quan tỏa cảng, hủy bỏ tất cả những đề nghị cải cách và không lâu sau trở thành đất thuộc địa cho thực dân Trái ngược với Việt Nam, Nhật Bản mở cửa đất nước, tiếp thu thành tựu văn minh phương Tây và nhanh chóng trở thành siêu cường thế giới Rõ ràng, việc lựa chọn của những người đứng đầu đất nước có vai trò cực kỳ quan trọng, nhất là trong thời điểm bước ngoặt như trường hợp của Việt Nam và Nhật Bản

Thứ ba, bên cạnh sự tác động của Minh Trị Duy tân, tư tưởng của các

nhà cải cách cũng ảnh hưởng không nhỏ tới Việt Nam đầu thế kỷ XX Một trong những nhà tư tưởng canh tân tiêu biểu nhất thời kỳ Minh Trị là Fukuzawa Yukichi Sự ảnh hưởng của tư tưởng canh tân nói chung của ông

và tư tưởng giáo dục nói riêng không giới hạn ở Nhật Bản mà còn có sự lan tỏa ra khu vực và trên thế giới Sự ảnh hưởng này, như đã thấy, trên phương diện từ ảnh hưởng của tư tưởng duy tân Fukuzawa Yukichi đến sự chuyển biến tư tưởng và hành động trong thực tiễn của tầng lớp nho sĩ phong kiến

và trí thức Nghiên cứu về lĩnh vực này, các công trình còn khá khiêm tốn Đáng chú ý là các bài viết: Chương Thâu (1995), “Ảnh hưởng của Phúc Trạch Dụ Cát (Fukuzawa Yukichi) đối với lịch sử cận đại Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản, số 1; Chương Thâu (1996), “Từ Khánh Ứng Nghĩa Thục của Nhật Bản đến Đông Kinh Nghĩa thục và phong trào Nghĩa

Thâu đã chỉ ra sự ảnh hưởng của Fukuzawa Yukichi đối với lịch sử cận đại Việt Nam thông qua sự chuyển biến tư tưởng của một số nhà duy tân Việt Nam đầu thế kỷ XX Nhân vật chịu ảnh hưởng rõ nét nhất là Phan Bội Châu Thông qua một số tác phẩm trước tác của Phan Bội Châu khi ở Nhật Bản và lúc cuối đời đã cho thấy những tư tưởng duy tân của Fukuzawa Yukichi về giáo dục nói riêng và tư tưởng duy tân nói chung đã ảnh hưởng

mạnh mẽ đến sự chuyển biến về nhận thức của Phan Bội Châu Thay vì chủ trương “xuất dương cầu viện”, Phan Bội Châu đã nêu ra quan điểm của mình là phải nâng cao thực lực của đất nước, chỉ khi nào tiềm lực của đất nước mạnh mẽ khi đó Việt Nam mới đánh đuổi được kẻ thù Không chỉ dừng lại ở nhận thức của một số nhà duy tân, những tư tưởng của Fukuzawa Yukichi đã ảnh hưởng đến một số phong trào duy tân Tác giả Chương Thâu cũng phân tích sự tác động đó đến phong trào Đông Kinh Nghĩa thục, phong trào Đông Du, phong trào Duy tân ở Trung và Nam Kỳ Rõ ràng, những tư tưởng và hoạt động của Fukuzawa Yukichi là một trong những nguyên nhân quan trọng đưa đến sự chuyển biến trong nhận thức cũng như hành động của các nhà duy tân, phong trào duy tân đầu thế kỷ XX ở Việt Nam

Bên cạnh đó, vấn đề này cũng được đề cập đến trong bài viết của tác giả Trần Thị Hạnh (2011) “Tư tưởng của Fukuzawa Yukichi về con người

và ảnh hưởng đến chuyển biến tư tưởng của nho sĩ duy tân Việt Nam đầu thế kỷ XX”, Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, số 27 Tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi là hệ thống các quan điểm ở nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó quan điểm về con người Nhật Bản mới là một trong những tư tưởng tiêu biểu của ông Trước tình trạng lệ thuộc của người dân vào chính phủ, cùng với nhu cầu cấp bách

để giữ gìn độc lập và đổi mới đất nước, Fukuzawa Yukichi nhận thấy phải thay đổi tư duy căn bản của dân tộc Nhật Bản Vì thế, Fukuzawa Yukichi quan niệm con người mới phải mang những đặc điểm: bình đẳng, độc lập,

có học vấn và trách nhiệm với đất nước Quan niệm này của ông đã gây chấn động tới hầu hết nhân dân Nhật Bản thời bấy giờ Ở Việt Nam, trước tình hình suy vong của chế độ phong kiến, tư tưởng duy tân được giới trí thức yêu nước chủ động tiếp thu từ Nhật Bản, Trung Quốc Điều đặc biệt là, các nho sĩ Việt Nam từ bỏ hoặc không tham gia chính quyền phong kiến

Do đó, họ có điều kiện thuận lợi để làm lãnh tụ của phong trào duy tân

Thông qua Tân thư, Tân văn, giới trí thức thức thời đã tiếp cận với tư tưởng khai sáng trên thế giới, tác động mạnh mẽ đến tư tưởng và hành động của

họ, tạo điều kiện chấm dứt khủng hoảng ý thức hệ Nho sĩ duy tân đầu thế

kỷ XX nhận thấy phải coi việc chấn dân khí, khai dân trí, hậu dân sinh trở thành nhiệm vụ tiên quyết trong phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc

Từ những nhận thức đó, họ đã lập nên các tổ chức, hội, công ty thương mại; tuyên truyền, vận động nhân dân học tập thông qua các phong trào; biên dịch, biên soạn, viết sách theo mô thức mới v.v Bằng những biện pháp này, giai đoạn đầu thế kỷ XX đã thực sự trở thành cuộc vận động duy tân lớn mạnh, tư tưởng của các nhà duy tân giữ vai trò là nhịp nối quan trọng trong việc truyền bá tư tưởng, văn minh từ bên ngoài vào Việt Nam

Có thể thấy, tư tưởng giáo dục nói riêng và tư tưởng duy tân nói chung của Fukuzawa Yukichi và ảnh hưởng của nó đến Việt Nam đã được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu Bài viết của nhà nghiên cứu Chương Thâu và Trần Thị Hạnh đưa đến gợi mở cho thấy minh chứng sự ảnh hưởng tư tưởng của Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX Tuy nhiên, vấn đề này cần phải được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu hơn nữa

Từ những kết quả nghiên cứu trên có thể thấy, vấn đề ảnh hưởng của công cuộc Duy tân Minh Trị nói chung và tư tưởng giáo dục Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX đã được các nhà nghiên cứu quan tâm trong quá trình nghiên cứu về lịch sử và văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ

XX Những ảnh hưởng đó góp phần làm nên sự phong phú cho kho tàng lịch sử tư tưởng Việt Nam, tạo nên sự vận động tất yếu của lịch sử Tuy nhiên, việc đề cập đến sự ảnh hưởng của những tư tưởng đó phần lớn là những công trình riêng lẻ, rời rạc, thiếu hệ thống Các chuyên luận chủ yếu

đề cập đến một hoặc một vài khía cạnh của sự ảnh hưởng tư tưởng giáo dục Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam Có thể khẳng định rằng, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu và hệ thống về sự ảnh hưởng của tư tưởng

giáo dục Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX trên bình diện: từ

sự chuyển biến tư tưởng của tầng lớp nho sĩ đến cuộc vận động phong trào duy tân Đây cũng là lý do nữa khiến chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài này cho luận án tiến sĩ

Như vậy, qua các công trình nghiên cứu tiêu biểu trên, Fukuzawa Yukichi và tư tưởng của ông đã được các nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm Đặc biệt, tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi đã được các tác giả phân tích và chỉ ra ở một số nội dung cơ bản như: mục đích, ý nghĩa của giáo dục, mối tương quan so sánh giữa phương Tây và phương Đông để tìm

ra hướng chiến lược cho giáo dục Nhật Bản, giáo dục tinh thần độc lập, đưa môn đạo đức vào trong chương trình học ở nhà trường v.v Tuy nhiên, các công trình trên chủ yếu nghiên cứu riêng lẻ một số nội dung tư tưởng giáo dục hoặc nghiên cứu nội dung cơ bản nhất trong tư tưởng giáo dục hoặc nghiên cứu tư tưởng duy tân của ông trong đó có tư tưởng giáo dục Chính

vì vậy, tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi cần được quan tâm nghiên cứu đầy đủ, có hệ thống

1.4 Những vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết

Có thể thấy, vấn đề tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi và ảnh hưởng của nó đến Việt Nam đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm Liên quan trực tiếp tới luận án, các công trình nghiên cứu trên đã đạt được những thành tựu cơ bản sau:

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu dù trực tiếp hay gián tiếp đã

nghiên cứu và chứng minh rằng Fukuzawa Yukichi là nhà cải cách, nhà duy tân trên nhiều lĩnh vực cơ bản từ kinh tế, chính trị đến văn hóa, xã hội, giáo dục v.v Fukuzawa Yukichi cùng những tác phẩm ông để lại cho thấy ông

là nhà tư tưởng vĩ đại của Nhật Bản thế kỷ XIX Hình ảnh của ông được in trên tờ tiền có mệnh giá cao nhất của Nhật Bản là minh chứng rõ ràng nhất cho những đóng góp của ông đối với lịch sử, xã hội Nhật Bản

Thứ hai, một số công trình, bài viết, ở khía cạnh nhất định, đã nghiên

cứu và làm sáng tỏ nội dung tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi trên những khía cạnh: mục đích, vai trò của giáo dục đối với sự nghiệp hiện đại hóa đất nước, hai dòng văn hóa Đông Tây đan xen chặt chẽ, cốt lõi của giáo dục là thực học v.v Tuy nhiên, các công trình đó mới chỉ nghiên cứu được một số nội dung cơ bản trong tư tưởng giáo dục của ông Vấn đề đặt ra ở đây, với những đóng góp của Fukuzawa Yukichi trên phương diện tư tưởng thì tư tưởng giáo dục là tiêu biểu nhất Vì thế, nghiên cứu về tư tưởng giáo dục của ông cũng cần được quan tâm đúng mức, cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, công phu hơn nữa

Thứ ba, một số công trình tìm hiểu ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục

của Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX Trên thực tế, tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi là một trong những yếu tố góp phần ảnh hưởng tới sự chuyển biến tư tưởng của tầng lớp nho sĩ và phong trào duy tân ở Việt Nam Tuy nhiên, nghiên cứu vấn đề này tiêu biểu chỉ có hai công trình của tác giả Chương Thâu và Trần Thị Hạnh Một số công trình khác chưa giải quyết trực tiếp vấn đề này mà mới chỉ phân tích sự ảnh hưởng đó thông qua Tân thư, Tân văn là chủ yếu Nhìn chung, các công trình nghiên cứu, bài viết về ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX còn khá khiêm tốn Vì thế, vấn đề đặt ra ở đây

là cần phải nghiên cứu công phu, nghiêm túc, phản ánh đầy đủ nội dung tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi và ảnh hưởng của nó đến Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ XX

***

Có thể khẳng định rằng, hiện nay, chưa có công trình nghiên cứu nào

đề cập đầy đủ về tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi và ảnh hưởng của nó đến Việt Nam đầu thế kỷ XX Đây là đề tài nghiên cứu hoàn toàn mới ở Việt Nam Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu về tư tưởng giáo dục

của Fukuzawa Yukichi và ảnh hưởng của nó đến Việt Nam, luận án tập trung luận giải những vấn đề sau:

- Phân tích tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi trên 4 nội dung

cơ bản: Giáo dục là chìa khóa của văn minh; cốt lõi của giáo dục là thực học; giáo dục nhân cách độc lập; khoa học phương Tây, đạo đức phương Đông

- Đánh giá những ưu điểm và hạn chế của tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi

- Phân tích và đưa ra những nhận định về ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi đối với xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX trên bình diện sự ảnh hưởng của nó đến sự chuyển biến về mặt nhận thức,

tư tưởng và hành động của giới trí thức và tầng lớp nho sĩ phong kiến đầu thế kỷ XX Ngoài ra, luận án cũng bước đầu rút ra ý nghĩa từ sự ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Fukuzawa Yukichi đối với sự nghiệp cải cách giáo dục ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 NHỮNG ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA

YUKICHI

Bối cảnh lịch sử Nhật Bản cuối thế kỷ XIX và nhất là trước những tác động của khu vực và quốc tế dẫn đến quyết định mở cửa đất nước của

chính quyền Edo là sự cố gắng cuối cùng nhằm tiếp tục giữ thế chủ động về ngoại giao Tuy nhiên, tại thời điểm đó, Nhật Bản không còn lựa chọn nào khác khi tiềm lực đất nước chưa đủ mạnh Để có sức mạnh chống lại phương Tây, Nhật Bản buộc phải canh tân đất nước, giữ vững nền độc lập

“Họ đã rút ngay ra được một bài học và chứng tỏ một khả năng lạ lùng trong việc định hướng lại cách tư duy, họ từ bỏ mọi ý tưởng duy trì một chính sách biệt lập hẹp hòi và bắt tay ngay tức khắc vào việc học hỏi các kỹ thuật chiến tranh đã làm cho phương Tây trở nên mạnh mẽ như vậy” [18, tr.137] Thực tiễn xã hội đó là điều kiện khách quan rất quan trọng đưa đến

sự ra đời của những tư tưởng cải cách, duy tân đất nước Đó cũng là cơ sở hình thành tư tưởng duy tân nói chung và tư tưởng về giáo dục nói riêng của Fukuzawa Yukichi Chính vì thế để thấu hiểu được ngọn nguồn tư tưởng của ông thì không thể thiếu được việc nghiên cứu bối cảnh xã hội, những điều kiện và tiền đề làm nảy sinh tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi

2.1 Bối cảnh thế giới và khu vực Đông Á nửa sau thế kỷ XIX

Những cuộc cách mạng tư sản ở Tây Âu và Bắc Mỹ thắng lợi (giữa thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XIX) đã từng bước thiết lập hệ thống chính trị

tư sản và bắt đầu có tác động lớn đến tình hình chính trị và kinh tế thế giới Bắt đầu từ đây, sự phát triển mạnh mẽ của công thương nghiệp đã tạo ra cơ

sở vật chất cũng như môi trường chính trị cho sự chuyển biến từ văn minh nông nghiệp sang văn minh công nghiệp Cuộc cách mạng công nghiệp đã làm thay đổi không chỉ lực lượng sản xuất mà còn tạo nên chuyển biến quan trọng về quan hệ sản xuất Mâu thuẫn xã hội, đặc biệt là mâu thuẫn giai cấp giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản trở thành mâu thuẫn cơ bản của xã hội tư bản chủ nghĩa

Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản gắn liền với quá trình thực dân hóa

ở các châu lục chậm phát triển Từ những cuộc phát kiến địa lý (thế kỷ XV), các quốc gia châu Âu thường tự hào rằng họ đã tiến hành công cuộc khai hóa văn minh cho những vùng đất lạc hậu đến hệ thống thuộc địa rộng lớn

của người Anh, người Pháp v.v thì đến cuối thế kỷ XIX hầu như trên hành tinh không còn vùng đất trống Sự chuyển biến của chủ nghĩa tư bản từ giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền sang chủ nghĩa đế quốc, tiêu biểu là Anh, Pháp, Đức, Mỹ đã dẫn đến sự phân chia thị trường thế giới Bằng nhiều cách thức và mức độ khác nhau, các quốc gia châu Á và một số quốc gia kém phát triển khác đã lần lượt trở thành thuộc địa và phụ thuộc nặng nề vào các nước chính quốc Ở khu vực Đông Bắc Á, đến năm 1895 Trung Quốc cũng bị các cường quốc thực dân thôn tính và mất chủ quyền, còn Triều Tiên cũng đang đối mặt với sự o ép của các thế lực ngoại bang và nguy cơ bị ngoại xâm ngày một hiện hữu Trong bối cảnh đó, Nhật Bản thực hiện công cuộc Duy tân Minh Trị (1868) đã vượt qua được thử thách

đó, giữ vững chủ quyền và trở thành một đế quốc tư bản duy nhất ở châu Á

Trung Quốc là quốc gia phong kiến điển hình ở phương Đông Cho đến cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, nhằm tự vệ trước phong trào thực dân hóa của các quốc gia phương Tây, Trung Quốc đã đóng cửa đất nước Tuy nhiên, nhận định rằng đây là thị trường rộng lớn để tiêu thụ hàng hóa,

vơ vét của cải nên thực dân phương Tây đã tìm mọi cách xâm nhập bằng việc buôn bán thuốc phiện Hậu quả là, sự xâm lược của chủ nghĩa thực dân

đã tàn phá nền kinh tế Trung Quốc Nhân dân Trung Quốc nhất là nông dân chịu mọi hậu quả nặng nề của chính sách nô dịch Đây là nguyên nhân chính dẫn đến các cuộc nổi dậy liên tiếp của nông dân chống lại triều đình Mãn Thanh (tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa Thái bình thiên quốc, 1851 - 1864) Trước sức ép của đế quốc và nỗi lo sợ phong trào nổi dậy của quần chúng nông dân, chính quyền Mãn Thanh ngày càng câu kết với đế quốc Lợi dụng tình hình đó, các nước đế quốc cũng tìm mọi cách để mở rộng quá trình xâm nhập và chia cắt Trung Quốc Việc đặt mối quan hệ giao thương với các quốc gia phương Tây đã tạo ra những cơ sở ban đầu cho kinh tế tư bản chủ nghĩa, trong chừng mực nhất định đã có thể cạnh tranh với hàng ngoại Tuy nhiên, đến cuối những năm 60 - 70 của thế kỷ XIX, đế quốc

Anh, Mỹ, Nhật đã tiến hành nhiều cuộc chiến tranh xâm lược các vùng biên giới phía đông và tây nam Trung Quốc làm cho đất nước này ngày càng lún sâu vào chế độ nô dịch và phụ thuộc Trước bối cảnh đó, trong xã hội tất yếu dẫn đến trào lưu tư tưởng cải cách, duy tân đất nước nhằm thoát khỏi vòng nô lệ Cũng chính lúc này, một bộ phận thức thời trong giai cấp thống trị đã nhận thức được yêu cầu của thời cuộc, vận mệnh của dân tộc trước nguy cơ xâm lược của phương Tây – đây là điều kiện tất yếu làm nảy sinh phong trào “Dương vụ” (diễn ra từ những năm 60 đến những năm 90 của thế kỷ XIX) Phong trào này diễn ra trên nhiều lĩnh vực từ kinh tế quân sự đến văn hóa, giáo dục v.v Một số nhà nghiên cứu lại nhận định phong trào này thực chất là biện pháp tình thế, “tự cứu” mình của giai cấp phong kiến Mặc dù vậy, không thể phủ nhận những tác động tích cực của nó, phong trào này đã góp phần làm chuyển biến một bộ phận giai cấp phong kiến, góp phần đưa Trung Quốc bước bào quá trình cận đại hóa đất nước

Tuy nhiên, nhìn chung con đường mà những nhà duy tân của Trung Quốc thực hiện là cải lương, vẫn giữ nguyên cơ sở kinh tế và xã hội của chế

độ phong kiến Họ đã nỗ lực tuyên truyền chuẩn bị, vận động nhưng cuối cùng thất bại Mặc dù vậy, ảnh hưởng của phong trào Duy tân không chỉ giới hạn ở Trung Quốc mà còn lan truyền sang các nước láng giềng ở vùng Đông Nam Á

Bên cạnh đó, các quốc gia Đông Nam Á có vị trí địa lý quan trọng, là đầu mối của quan hệ giao thương quốc tế nên cũng sớm trở thành đối tượng xâm lược của thực dân phương Tây Thực dân Anh chiếm Malayxia, Mianma; thực dân Pháp chiếm ba nước Đông Dương; Tây Ban Nha sau đó

là Mỹ chiếm Philipin; Hà Lan thôn tính Indonexia; riêng Thái Lan thoát khỏi nước thuộc địa Tùy tình hình cụ thể ở mỗi quốc gia mà thực dân thực hiện chính sách cai trị, song nhìn chung các quốc gia này vừa là thị trường tiêu thụ hàng hóa vừa là nơi để thực dân vơ vét của cải Theo đó, thực dân chỉ đầu tư nhỏ giọt vào các quốc gia này nhằm vơ vét của cải vật chất