Khảo sát các phương tiện từ vựng, ngữ pháp biểu đạt tính tình thái nhận thức trong tiếng Anh và tiếng Việt : Luận văn ThS. Lý luận ngôn ngữ: 5.04.08

Thành phàn thòng tin ngù nghTa này, duói góc dò lién quan dén kié'n thùc va niém tin cùa nguòi nói dói vói tinh chàn xàc cùa noi dung menh de duac goi là tinh tinh thài nhàn thùc va duac

TRUÒNG DAI HOC KHOA HOC XA HÒI VA NHÀN VÀN

NGÙ THIEN HUNG

KHÀO SÀT CÀC PHUONG TIÈN TÌT VUNG,

G\J PHÀP BIÉU DAT TINH TÌNH THÀI NHÀN THÙC

' TRONG TIÈNG ANH VA TIÈNG VIÈT

Tòi xin Cam doan day là cóng trình ng/iién cù'u aia riéng tòi Tàt ed nlìi/ng vali de dwac trình bay va gidi quyet, nhung két liign tvoiig luqn àn déii cìnta duac cóng bótrong bàt ky cóng trình nào khàc

Tàc già liiàn àn

Ngu Thién Hùng

Danh ngù (Noun Phrase) Danh tir (Epislemic Noun) Huii két (Teiic)

Diéu kien phàn thuc Dong tir huu tan -ING Dòng tùnguyén the (Infinitive verbs) Dong tir tri giàc

Dong tir tình thài Nguòi nghe, nguòi nhan phàt ngòn (hearer) Hien tai

Ménh de bó ngu (complement clause) Ménh de chua xàc dinh (Non-finite clause) Ménh de xàc dinh (Finite clause)

Nén hòi thoai chung (Common conversation background) Noi dung ménh de (proposition)

Phàt ngòn (utterance) Qua khu

Nguòi nói/ chii the phàt ngòn (speaker) Tiéng Anh

Tra dong tir tình thài nhan thuc (Epistemic modal auxiUary) The giói phàt ngòn (World of utterance )

Thòi diém phàt ngòn (Time of utterance) The giói tham chiéu (World of reference)

Ttc : Thài diém tham chiéu su tình (Time of reference)

TT : Tinh tir nhan thuc (Epistemic adjective)

TTcx • Tinh tir thuc hiru chi càm xuc

TTKN • Tinh tir chi khà nàng

TTNT : Tinh thài nhan thirc (Epistemic modality)

TV : Tiéng Viet

< : som han hay phia truóc (anterior)

> : muon han (posterior)

= : dong thòi (coincide)

> : muon han hay dong thòi

< : som han hay dong ihòi

: : sam han hoac dòng thài hoac muon han

(-) : Càu khòng chap nhan ve ngu phàp/ càu khòng thuan lai

(H-) : Càu co thè chàp nhan ve ngu phàp/ càu thuan lai

? : Truàng hap chua xàc dinh

B Qui dinh càch ghi nguón trìch dàn va xuàt xiir càc vi du

Trong phàn "Tài liéu tham khào va xuàt xu càc vi du "tir trang 201 dén trang 212, chùng tòi dành so thir tu tir phàn A (tài liéu tham khào) dén phàn B

(xuàt xù càc VI du) tir so (1) dén (166) Trong qua trình trich dàn tài liéu tham

khào, chùng tòi bào cào nguón bang nhung so thù tu chi tàc già còng trình va sau do là so trang trong ngoac vuòng

Trong qua trình trich dàn vi du, chung tòi bào nguón bang so thu tu, sau

dò là so trang trong ngoac dan Trong truàng hap co 3 so thì so a giua là so

tàp Mot so VI du chùng tòi thiét ké nén phia sau khòng dugc ghi chù nguón xuàt xù'

Biéu 1.2T Su dói làp gitra tình thài nhan thùc va càc y nghTa

tình thài khàc Biéu 2T.1.1 Càu trùc cu phàp-ngiJ nghla cùa càc DT tri tue 47

Sa dò 2.1.1.2 Di chuyén DT tri giàc ra phia truòc 68 Biéu 2.3.1.1.a Càu trùc cu phàp ngiJ nghla cùa DT tri tue trong TA 125

va TV Biéu 2.3T.l.b Càu trùc cu phàp ngu nghìa cùa DT va TRT trong 125

TA va TV Biéu 2.3.1.1.e Tàm tàc dòng cùa hiéu lue tình thài vói yéu tò phù 126

dinh

Sa do 3.1.1.6 Phuang thùc tri nhan va huóng thòi gian cùa shoidd 154

Biéu 3.1.2.1 Càu trùc ngù nghla cùa càu diéu kien phàn thuc 162

Biéu 3.3.1 Càu trùc cu phàp ngù nghTa ca bàn cùa TDTTT va 188

VTYY

Biéu 3.3.1.2 Phàn bò càc chùc nàng ngù nghia tình thài cùa càc 192

phuang tien ngù phàp a khu vuc tình thài thuc huu

va tình thài tiém nàng Biéu 3.3.2.2 Mò hình càu trùc càu DKPT Hien tai va DKPT Qua 195

khù

Trang

MÒ DAU ^

1 Ly dochon de tài 1

2 Muc dich nghién cùru 3

3 Dói tugng va pham vi nghién cùu 3

4 Phuang phàp nghién cùu 4

5 y nghla khoa hoc va thuc tién cùa de tài ^

6 Bò cuc cùa luan àn 5

Ciiirang I: NhOfng vàn de ly luan lién quan dén de tài 6

1.1 Khài nieni tìnli thài 6

1.1.1 Khài niem tình thài trong logie hoc 7

1.1.2 Khài niem tình thài trong ngòn ngù hoc 8

1.2 Su pliàn gioì càc kiéu tìnli thài 12

1.2.1 Su phàn giói càc kiéu tình thài cùa càc tàc già di truòc 13

1.2.2 Su phàn giòi càc kiéu tình thài theo huóng tién dung trong 16

luan àn

1.3 Khài niem tình thài niian thùrc 16

1.3.1 Quan niem cùa nhan thùc luan truyén thòng va quan niem 16

cùa Givòn 1.3.2 Quan niem cùa mot so nhà ngù hoc ve tình thài nhan thùc 18

1.3.3 Tinh thài nhan thùc va chùng cu 19

1.3.4 Tinh chùng cu trong quan he vói tinh khàch quan va tinh 21

chù quan trong tình thài nhan thùc 1.3.5 Khài niem tình thài nhan thùc theo huóng tién dung trong 23

luan àn

1.4 Càc phuang tien biéu hien tinh tình thài nhan thùc 25

1.4.1 Phuang tién ngù àm 27

1.5 Khung miéu tà càc phirong tién biéu hien tình thài nhan thiic 37

1.5.1 Phàt ngòn va càu 37

1.5.2 Càc quan he giua càc yéu to' thuòc càu trùc PN va yéu td 38

thuc tai, khòng gian va thòi gian

1.5.3 Huòng miéu tà 40

1.6 Tiéu két 45 Chirong II: Càc phuang tién tir vung biéu dat tinh tình thài nhan 46

thùc trong Tiéng anh va Tiéng viét 2.1 Càc phuang tién tir vung biéu dat tinh tình thài nhan thirc 46

trong Tiéng anh

2.1.1 Cau truc tình thài vói DT nhan thirc trong TA 46

2.1.2 Càu truc tình thài vói Tinh tir 74

2.1.3 Cau trùc tình thài vói Danh tir 77

2.1.4 Càu trùc tình thài vói Trang Tir 81

2.2 Càc phuang tién tir vung biéu dat tình tình thài nhan thirc 95

trong Tiéng Viét

2.2.1 Càu trùc tình thài vói DT nhan thùc 95

2.2.2 Càu trùc tình thài vói Trang tir P/ Tiéu tir P 106

2.3 Mot so tuong dong va di biét giira càc phuang tién tir vung 124

biéu dat tình thài nhan thùrc Tiéng Anh va Tiéng viét

2.3.1 Tuang dong 124

2.3.2 Di biét 129

2.4 Tiéu két 134 Chuang III: Càc phuang tién ngOr phàp biéu dat tình thài nhan 135

thirc trong Tiéng Anh va trong Tiéng viét

3.1.1 Càc cau trùc TDTTT biéu dat y nghla tiém nàng trong TA 135

3.1.2 Thirc va càc cau trùc tình thài chi y nghla phàn thuc 159

3.2 Càc phuang tien ngu* phàp biéu dat tình thài nhan thùc 166

trong Tiéng Viét

3.2.1 Càu triic vói Vi tu tình thài 167

3.2.2 Cau trùc tình thài chi diéu kien phàn thuc 183

3.3 Mot so tuoìig dong va di biét giua càc phuoìig tién ng& phàp 187

biéu dat tình thài nhan thùc trong TA va TV

3.3.1 Tuang dong va di biet giCra càc phuang tien biéu dat y 187

nghla tình thài thuc huii, tiém nàng trong TA va TV 3.3.2 Càc tuang dong va dj biet giua càc phuang tien biéu dat y 193

nghia tình thài phàn thuc trong TA va TV

3.4 Tiéu két 195 KÉT LUAN 197

DANH MIJC CAC CÒNG TRÌNH CUA TÀC GIÀ LUÀN ÀN 201

TÀI LIEU THAM KHÀO VA XUAT XLTCÀC VI DU 202

1 Ly do chon de tài

1.1 Trong giao tiép ngòn tu hàng ngày, con nguòi khòng chi iruyén dcn nhau nhung thòng diep mang tinh thuan tùy miéu tà the giai Chùng ta thuòng gùi kèm theo càc thòng diep thài dò dành già cùa mình doi vai tinh chan xàc cùa diéu nói ra, doi vói hien thuc quanh mình va cà dói vói nguòi nghe Ben canh noi dung thòng tin miéu tà, bao giò cung co mot loai thòng tin giùp hình thành lue ngòn trung, tao ra hieu qua tàc dong dén nguòi nghe va giùp nguòi nói hién lo y djnh giao tiép cùa mình Thành phàn thòng tin ngù nghTa này, duói góc dò lién quan dén kié'n thùc va niém tin cùa nguòi nói dói vói tinh chàn xàc

cùa noi dung menh de duac goi là tinh tinh thài nhàn thùc va duac hién lo bai

nhung phuang tien ngòn ngù da dang

1.2 Xem xét càc còng trình cùa càc tàc già di truóc, chùng tòi nhan thày buóc dàu, càc lóp phuang tien biéu dat tình thài nhan thùc chua duac quan tàm dong déu va thich dàng Càc tàc già chi chù trong nghién cuu càc phuang tien này trén bình dien ngù nghla va chù yéu là ngu phàp Trong tiéng Anh (TA), càc nghién cuu thuòng tàp trung vào lóp tra dong tu tình thài (TDTTT), va hàu nhu càc tàc già chi xem càc dan vi tu vung nhu là càc khùc giài cùa càc phàt ngòn (PN) chùa TDTTT trong qua trình phàn tich Trong khi dò, càc nhà Viet ngù hoc chù y nhiéu han dén lóp tu vung biéu dat y nghTa này ngoài lóp dong tu tình thài va hu ti^ nhung chù yéu a khung nghién cuu tu loai Tu nhùìig nàm 80 tra ve sau, vàn de tình thài nhan thùc dà duac càc nhà ngòn ngù hoc quan tàm nhiéu han O mot so còng trình, vàn de tình thài dà duac dàu tu nghién cùu trén cà 3 phuang dien: két hoc, nghTa hoc, dung hoc

Tuy nhién, do tinh chat va dàc trung cùa còng trình nghién cùu, hàu nhu càc tàc già chi chuyén vào loai phuang tién tu vung vói càc kiéu tinh thài khàc nhau, hoac lóp dong tur tình thài chi tình thài dao nghTa Luan vàn Thac sT cùa Ngù Thién Hùng [114] khào sàt càc dau hiéu tình thài nhan thùc trong TA va

dien két hoc, nghTa hoc, dung hoc vàn chua duac làm ro, cu thè là a phuang dien tiép nhan, giài ma - suy doàn cùa nguòi nghe ve mat nhan thùc Còng trình gàn day nhàt co cùng mot huóng di vói chùng tòi là Luan vàn l^hac sT cùa

Le Thi Cam Thanh [52] khào sàt càc phuang tien tu vung, ngu phàp nhung chi vói y nghTa tình thài khòng thuc huu va khòng di vào càc chùc nàng dung hoc Mat khàc, tu thuc tién day hoc TA vói tu càch là mot ngoai ngù, va trong giao tiép vói nguòi nuóc ngoài bang tiéng Viet (TV), chùng tòi nhan thày ràng:

- Trong dién ngòn cùa nhùng nguòi này hàu nhu Ihiéu vàng càc yéu tò ngòn ngù biéu dat y nghTa tình thài nhan thùc Càc PN thuòng co hình thùc cùa càu tran thuat nàng ve chùc nàng miéu tà, thòng bào

- Mot so' hoc vién chi su dung mot loai phuang tien "uà thich" co dinh ò

mot vi tri Chàng han nhu / think, maybe a vi tri dàu phàt ngòn (PN) hoac may

a vi tri mot TDTTT

Tinh hình này dói vói nguòi nuóc ngoài thuòng là do "mài lo dói phó vói thè hien thanh diéu" va noi dung phàt ngòn, ma khòng tan dung duac su phong phù cùng sàc thài tinh té cùa càc dan vi biéu dat tình thài Vói nguòi Viet hoc tiéng Anh, co le là do quan niem lech lac ve "dò luu loàt" (fluency) thè hien ngòn ngu trong giao tiép Càc dàu hiéu tu vung chi tình thài nhan thùc vói mot kiéu ngu diéu riéng ngàn càch vói phàn noi dung thòng bào bi hiéu nhàm là càc yéu tò ngap ngùng càn tra dò luu loàt cùa nguòi nói Nguòi hoc cùng co thè chua y thùc day dù ve chùc nang quan trong cùa càc yéu tó này trong vai trò biéu dat thài do dành già cùa nguòi nói dói vói noi dung PN va trong viec tao làp càc mói quan he ngoài ngòn ngù

1.3 Xuat phàt tijr tình hình trén, chùng tòi cho ràng vàn de phàn còng chùc nàng biéu dat càc y nghTa tình thài nhan thùc giua càc lóp phuang tien va càc chùc nàng dung hoc cùa chùng vàn con mò ngò cho càc nghién cùu càc phuang tién biéu dat trén mot dien ròng Viec khào sàt càc phuang tien tu

(pragmatics), va phài duac tién hành trén bình dien lién ngòn ngù de nhàm dóng góp cho viec day va hoc tiéng

Nhung vàn de trén dà thòi thùc chùng tòi tién hành de tài này

2 Muc dich nghién cuu

Day là mot nghién cùu co tmh chat lién ngòn ngù nén luan àn co gang: 1) Tim càc dac trUng ve két hoc, nghTa hoc va dung hoc cùa càc phuang tién biéu dat tinh tình thài trong TA va TV;

2) Tim nhùng tuang dóng va di biet giua càc phuang tién biéu dat tinh tình thài nhàn thùc cùa hai ngòn ngù này trén càc bình dien dà de càp

3 Doi tuang va pham vi nghién cuu

3.1 De tài tién hành khào sàt trén mot pham vi ròng càc phuang tien biéu dat tinh tình thài nhàn thùc de co dugfc mot cài nhìn ro han su phàn còng chùc nàng, vai trò cùa mòi lóp phuang tien Càc phuang tien tu vung là càc hình thùc dién dat y nghTa tình thài thuòc càc lóp tu nhu dòng tu, tinh tu, danh tu, trang tu trong TA va dòng tu, tinh tu, danh tu, tiéu tu tình thài va quàn ngù trong TV Dac trung hành chùc cùa càc lóp tu này thè hién ò chò chùng thuòng tón tai trong su tuang tàc vói càc yéu tó thuòc càc càu trùc cu phàp-ngù nghTa

de tao thành mot chinh thè càu trùc ma chùng là thành tó trung tàm Càc phuang tién ngù phàp là càc hình thùc gàn vói khung vi ngù nhung khòng dién dat y nghTa két tri dòng tu ma dién dat y nghTa tình thài nhàn thùc Càc hình thùc này co thè là phàn tich tinh nhu càc tra dòng tur tình thài, càc tu hu hay tóng hap tinh nhu thuc già dinh

3.2 Càc thài dò dành già cùa nguòi nói dói vói noi dung ngòn liéu thuòng phàn anh mói quan he cùa nguòi nói vói thuc tai, vói tình huóng truc tiép, vói nguòi nghe Càc thài dò gàn lién vói càc trang thài tri nhàn cùa nguòi nói va hiéu lue dành già phài duac xét tai thòi diém nói nang Nhu vày, mòi truòng de

thuòc mot chù thè phàt lòi nhàt dinh va duac xàc dinh trong mot ngù cành nhat dinh Ve mat cu phàp, PN duac xày dung trén càu nhung khòng hoàn toàn dóng nhàt vói càu Trong thuc tién thu thap tu liéu, càc PN co thè xuàt hien duói dang mành doan ngòn bàn, va thuòng khòng co tinh hoàn chinh ve ngù phàp Chùng là càc trich dàn lù càc doan hòi thoai, chù khòng phài là càc càu vàn trong càc doan miéu tà, tir su ma dói tugng tiép nhàn khòng dugc xàc dinh

ro tai mot ngù cành giao tiép

3.3 De tài khòng khào sàt càc phuang tien ngù àm ma chi de càp dén khi càn thiét trong qua trình phàn tich

4 Phuang phàp nghién ciiu

Luan àn dà su dung phói hgp càc phuang phàp nghién cùu sau:

Phuang phàp thóng ké, phuang phàp miéu tà dinh tinh, phuang phàp so sành dói chiéu, phuang phàp qui nap, trong dò phuang phàp chù dao là miéu

tà dinh tình

De xàc làp càc hàng thè ngù nghTa cùa càc càu trùc tình thài, chùng tòi quan sàt va phàn loai mot so lugng lón ngù cành co càc phuang tien biéu dat tình thài nhàn thùc, va phàn tich nghTa cùa dan vi biéu dat tình thài vói càc thao tàc cài bién

Sau khi quan sàt, phàn tich va phàn loai de xàc làp dugc net nghTa 6n dinh nhàt cùa càu trùc tình thài, chùng tòi thuc hien khàu phàn tich ca che boat dòng cùa càc cau trùc tình thài tu nhung net nghTa mang tinh he thóng (hàng thè ngù nghTa) dén càc net nghTa mang tinh boat dòng (bién thè tình huóng)

Vói két qua phàn tich, miéu tà, chùng tòi tién hành so sành, dói chiéu

de tìm ra su tuang dóng, di biet giùa càc phuang tien biéu dat tinh tình thài nhan thùc trong TA va TV

- Luan àn góp phàn nghién cùu bàn chat va dac trung cùa càc phuang tien biéu dat y nghTa tình thài nhàn thùc trén bình dién nghTa hoc, két hoc va dung hoc trong tiéng Anh va tiéng Viét 0 phuang dien lién ngòn ngù luan àn góp phàn ly giài càc tuang dóng va di biet giùa càc phuang tien biéu dat cùa hai ngòn ngù này trén càc bình dien dà de càp

5.2 Ve phuang dien thuc tién:

Két qua cùa luan àn sé góp thém nhùng tu liéu xàc dàng cho viec bién soan giao trình, tài liéu giàng day tiéng Anh va tiéng Viet co lién quan dén pham vi de tài Luàn àn cùng co thè bd sung nhùng kién thùc càn thiét cho nguòi Viet hoc tiéng Anh va nguòi nuóc ngoài hoc tiéng Viet, giùp ho su dung

co hiéu qua càc phuang tien biéu dat tinh tình thài nhàn thùc trong giao tiép hòi thoai

6 Bó cuc cùa luan àn

Luan àn dugc trình bay trong ba phàn

1) Ma dàu: Giói thieu luan àn

2) Noi dung chinh: góm ba chuang nhu sau:

Chuang 1: Nhirng vàn de ly luan lién quan dén de tài

Chuang 2: Càc phuang tién tir vung biéu dat tinh tình thài nhan thuc

trong tiéng Anh va tiéng Viét Chuang 3: Càc phuang tién ngu phàp biéu dat tình tình thài nhàn thùc

trong tiéng Anh va tiéng Viét 3) Két luan

Phàn này dua ra nhùng due két ve càc dàc trung cùa càc càu trùc tình thài, càc tuang dóng cùng nhu càc di biét ve mat két hoc, nghTa hoc va dung hoc trong hai ngòn ngù TA va TV

NHUNG VAN DE LY LUAN LIÉN QUAN DEN DE TÀI

1.1 KHÀI NIEM TÌNH THÀI

Theo càc nhà ngù hoc, khài niem tình thài dugc hiéu nhu là mot pham trù ngù nghTa chùc nàng phàn ành càc quan he da dien giùa nguòi nói vói diéu nói ra, giùa noi dung PN vói hien thuc khàch quan va giùa nguòi nói vói nguòi nghe Tuy nhién, day chi là nhùng due két dàc trung chung nhàt ve khài niém tình thài Viec dua ra mot dinh nghTa rach ròi va co sue khài quàt toàn bò càc vàn de phùc tap lién quan là mot diéu khòng phài de Nhan dinh ve tình hình này, Jongeboer dà phàt biéu:

So sành càc ngUphàp lién quan va càc chuyén khào ve càc dui de cùa càc bình dien tình thài nói chung, ngitài ta kinh fìgge khi thày ditòng nhu khòng co mot Unii vUe ngil phàp nào ma si/ thiéu nhàt tri lai noi

ro nhi( trong cài ma tòi tóm liCo'e ditó'i tén goi tình tliài Day dung ngliia là mot me cung trong do càc nhà ngù phàp dang tìm kiém con difàng ella mình [Jongeboer, dàn theo Wynmann, 135, 14]

Thuc trang này cùng dugc Perkins khàng dinh "Nghién cùu tình thài

cùng nhu là co" di chuyé)i trong mot càn pliòng qua chat ehgi ma khòng ddm lén bude chàn nguòi khàc" [120, 4]

Co tình trang này là vi: thu nhàt, tình thài là dói tugng cùa nhiéu ngành khoa hoc, cu thè là logie hoc, gàn vói nhiem vu nghién cuu càc qui luàt cùa tu tuang va ngòn ngù hoc - gàn vói nhiem vu trung tàm là dién dat tu tuòng; thù hai, viec nghién cùu ngòn ngù cùng chju ành huòng àp lue cùa quan niém logie tình thài mac dù nghién cuu, tiép càn tình thài duói góc dò ngòn ngu, ve

ca bàn khàc vói viec nghién cùu tình thài duói góc dò logie

Trong logie hoc truyén thóng, Aristotle dugc coi là nguòi dàu tien xàc lap càc khài niem tàt yéu (necessity), khà nàng (possiblity) va phi khà nàng (impossiblity), cùng vói nhùng quan he tón tai giùa chùng tao co sa cho ngành logie tình thài Dén nhùng nàm 50, càc nhà logie phàt trién y tuòng trén va cho ràng hai khài niém tàt yéu va khà nàng co thè dugc dién dat theo tiéu chi càc thè giói khà nàng Dua vào hai quan he ca bàn này co thè tao ra ba kiéu phàn doàn chinh lién quan dén mùc dò phàn ành hien thuc nhu sau:

- Phàn doàn hien thuc dan thuàn xàc nhàn su tón tai hay khòng tón tai mot dac trung nào dò cùa dói tugng nhu là mot hien thuc;

- Phàn doàn tàt yéu cho biét dac trung dugc néu dùng vói dói tugng trong moi thè giòi khà nàng;

- Phàn doàn khà nàng phàn ành xàc suàt tón tai hoac khòng tón tai mot dàc trung nào dò cùa dói tugng trong it nhàt mot thè giói khà nàng

Nhàm miéu tà va dinh lugng chinh xàc càc trang thài thè giói khà hùu, càc nhà logie hoc thiét làp va su dung mot he thóng miéu tà nhàt quàn vói càc

ky hieu nhu D chi quan he tàt yéu va 0 chi quan he khà nàng, 3 chi lugng tu tón tai, va V chi lugng tu phó quàt Nhu vày, khàc biet ma logie tình thài thuc hién so vói ngòn ngù hoc thè hien ò viec trình bay càc phàn doàn theo càch hình thùc hóa, nhàm do dac va dinh lugng chùng mot càch ehmh xàc

Co thè thày ràng, vói mot he thóng nhàt quàn va dóng km nhu vày, logie tình thài chi quan tàm dén cài dugc thòng bào vói thuc té a bình dién hien thuc tinh va phi hien thuc tinh ma khòng xét dén nhàn tó thuòc nguòi nói cùng càc yéu tó thuòc hoàn cành PN Do vày, co thè nói tình thài trong logie là tình thài khàch quan xay dung trén ca sa ly thuyét xàc suàt dói làp vói tình thài chù quan xày dung vói mot he thóng ma va phi nhàt quàn phu thuòc vào nguòi nói

1.1.2 Khài niém tình thài trong ngòn ngiì hoc

Trong khi khài niém tình thài cùa logie chi giòi han a mot so kiéu quan

he chung nhàt cùa phàn doàn vói hien thuc, hoàn toàn tàch khòi nhùng nhàn

tó thuòc muc dich, nhu càu, y chi, thài dò, tình càm, dành già cùa con nguòi nói chung, thì viec nghién cùu tình thài trong ngòn ngù truòc hét nhàn manh dén nhàn tó dung hoc này Qua vày, con nguòi khòng chi co nàng lue xem xét

su vat nhu nò là hay nhó lai su vat theo càch thùc no dà là ma con co khà nàng suy nghT va tuang tugng càc su vat co the là hay phài là dóng thòi gùi

gàm nhùng dành già chù quan cùa mình vào thòng diep Diéu này thè hien trong càc nhàn dinh cùa càc nhà ngù hoc nhu Bally "tình thài là linh hón cùa PN" [Bally, dàn theo 78, 36]; Lyons "chù quan linh là yéu tó quan trong nhàt

de hiéu dugc tinh tình thài" [111, 739], Kiefer "Tinh thài là su tuang dói hoà cài già tri thuc càch cùa y nghTa càu nói dói vói mot tap hgp càc thè giói khà nàng" [108; 2515] Stubbs "là su cam két hay thò a cùa nguòi nói" [125, 1]

1.1.2.1 Hàu nhu càc nhà ngù hoc, ò càc mùc dò khàc nhau, déu bòc Io quan

diém dung hoc cùa mình khi de càp dén yéu tó nguòi nói trong càc dinh nghTa cùa mình ve tinh tình thài:

"Tinh thài là thài dò cùa nguòi nói dói vói noi dung menh de ma càu biéu thi hay cài su tình ma menh de dò miéu tà" [Lyons, 111, 425 ]

"Tinh thài là thòng tin ngù nghTa cùa càu thè hien thài dò hoac y kién cùa nguòi nói dói vói diéu dugc nói dén trong càu" [Palmer, 116, 14]

Trong càc nghién cùu TV, càc dinh nghTa cùa càc nhà Viet ngù hoc cùng nhàn manh yéu tó chù quan cùa nguòi nói tu góc dò dung hoc

Hoàng Trong Phién trong khi khàng dinh tinh tình thài nhu mot thuòc tinh co huu cùa càu, cùng hàm y mot góc dò tri nhàn cùa nguòi nói vói viec biéu dién thè giói, thè hien ò viec bién dói mòi truòng tri nhan ò nguòi nghe:

"Tinh thài là pham trù ngù phàp cùa càu a dang tiém tàng, nò co màt

trong tàt cà càc kiéu càu Diéu này thè hien a chò càc càu co già tri thòi su, nò

co tàc dung thòng bào mot diéu mài me Qua dò, nguò'i nghe hieu ràng ngUòi nói co thài dò the nào dòl vói hién thuc" [45, 30]

Tu góc dò dung hoc, Dò Hùu Chàu dà nhàn manh tmh chat dòng cùa thành phàn ngù nghTa này vói phàt biéu:

"Tinh thài bao góm toàn bò nhùng y nghTa thuòc pham vi dung hoc va

hg^p lai thành thòng diep bòc lo kèm loi P cùa càu" [3, 16]

Cùng vói tinh thàn trén, Hoàng Tue da nhan dinh cu thè han ve thành phàn thòng tin lién nhàn này

"Tinh thài là mot khài niem trong su* phàn tich theo càch nhìn tìm dén thài dò cùa nguòi nói trong boat dòng phàt ngòn, tue cùng là tìm dén tàc dòng

ngù dung, tàc dòng ma nguòi nói mitòn tao ra a nguò'i nghe trong thuc tién

boat dòng ngòn ngù." [59]

1.1.2.2 Càc quan niém tiéu biéu ve tình thài dà dàn ò trén déu phàn ành thài

dò dành già cùa nguòi nói vói diéu nói ra, vói hién thuc va vói nguòi nghe Theo dò tình thài dugc khàc boa rò dàn nhu là mot dói tugng quan tàm khòng chi cùa nghTa hoc ma cà dung hoc trén bình dien tuang tàc lién nhàn

Tuy nhién, nhu dà trình bay, tu nhùng góc dò tiép càn khàc nhau va do ành huòng cùa quan diém logie tình thài, ma càc nghién cuu tình thài trong giói ngù hoc co nhiéu diém khàc nhau Cu thè càc nhà ngù hoc nhu Frawley [85] Kiefer [108], Lyons [ I H ] , va Perkins [120] it nhiéu thè hien quan diém theo huóng ngù nghTa hoc thè giói khà nàng (possible worìd semantics) Diéu này thè hien trong co gang cùa Lyons nhàm hình thùc hóa càc y nghTa tình thài nhàn thùc, va trong dinh nghTa ve tình thài cùa Kiefer

Màt khàc, mùc dò quan tàm dén khia canh dung hoc cùa vàn de tình thài cùng tao ra càc dién nghién cùu ròng hep cùng nhùng vàn de lién quan

dén càc ITnh vuc nghién cùu khàc nhu trìét hoc, tàm ly hoc, ngòn ngù hoc nhàn thùc va ly thuyét hành vi lòi nói Tu càc góc dò tiép càn khàc nhau va càch giài quyét khàc nhau, càc nhà nghién cùu tình thài dà phàn lap càc nhóm y nghTa thuòc pham trù tình thài nhu sau:

Jespersen phàn biet hai muai tiéu pham trù tình thài lién quan dén viec biéu dat càc thài dò cùa nguòi nói dói vói noi dung càu Mac dù con co su chóng chéo giùa càc pham trù khàc nhau, diéu co y nghTa ò day là su thùa nhan hai kiéu tình thài ca bàn: kiéu "chùa dung yéu tó mong muón "will", va kiéu "khòng co yéu tó mong muón" ùng vói su phàn biét ca bàn giùa tình thài dao nghTa (deontics) va tình thài nhàn thùc (epistemics) ma ve sau dugc còng nhàn ròng rài cùa càc nhà ngù hoc nhu Von Wrighl, Rescher, Lyons, Frawley [Jespersen, dàn theo Hoye, 100, 41]

Von Wright phàn biet bón thài (modcs/ modalities) góm hai kiéu dao nghTa va nhàn thùc dà nhàc dén ó trén:

- thài khàch quan logie (alethic modes), hay thài chàn nguy;

- thài nhàn thùc (epistemic modes), hay thài cùa su hiéu biét;

- thài dao nghTa (deontic modes), hay thài cùa su bàt buòc;

- thài tón tai (existential modes), hay thài cùa su hien hùu [Von Wright, dàn theo Palmer, 116, 10-11]

Dira trén ca so triét hoc va logie, ngoài 4 pham trù ma Von Wright da chi ra, Rescher bó sung thém 4 loai nùa là: nhóm tình thài thòi gian (temporal modalities); nhóm tình thài vgng uòc (boulomaic modalities); nhóm tình thài dành già (evaluative modalities); nhóm tình thài gay khién (causai modalities) [Rescher, dàn theo Perkins, 120]

Lyons [111], néu ra ba loai y nghTa tình thài:

- Tinh thài tàt yéu va khà nàng, bàt nguón tu su phàn chia cùa càc nhà logie;

- Tinh thài nhàn thùc, lién quan dén tmh thuc té, tmh hién thuc;

- Tinh thài dao nghTa gàn vói mot ITnh vuc cùa logie tình thài, do là logie

ve nghTa vu va cho phép

Dàc biet, tàc già này dà dua ra su phàn biet y nghTa tình thài khàch quan

va y nghTa tình thài chù quan ó nhóm y nghTa tình thài nhàn thùc

Palmer [116] dua ra hai loai tình thài :

- Tình thài nhàn thùc vói ba tiéu loai:

+ Tinh thài thuc hùu (factual)

4- Tinh thài phi thuc hùu (non-factual)

+ Tinh thài phàn thuc hùu (counter-factual)

- Tình thài dao nghTa (deontics): thè hién dò àp dat cùa nguòi nói ve tràch

nhiem ve màt dao ly cùa nguòi thuc hien hành dòng nhu bàt buòc, càm doàn, dugc phép, khòng dugc phép

Bue tranh tình thài vói bang màu phong phù này cùng dugc thè hién trong tiéng Viet vói càc còng trình nghién cùu cùa càc tàc già nhu Dò Hùu Chàu [xem [3]], Le Dòng [xem [14][15]], Doàn Tliu Ha [xem [24]]; Nguyèn Vàn Hiep [xem [28] [29]]; Hoàng Phé [xem [41]], Nguyén Thi Thuan [xem 55]], Nguyén Nggc Tram [xem [58]], Dàc biet, Cao Xuàn Hao xuàt phàt tu góc dò ngù nghTa chùc nàng, xàc djnh tình thài cùa càu dugc biéu thi trong cu phàp ca bàn (càu trùc De - Thuyét) góm co:

- Nhan dinh cùa nguòi nói ve già tri chàn nguy cùa diéu dugc nói ra trong càu (khàng dinh, phù dinh, ngò vuc, néu ro pham vi giòi han va diéu kien cùa tinh chàn ly);

- Ve tinh khà nang hay tat yéu cùa diéu do (co thè hay khòng co thè , tàt nhién hay khòng tàt nhién, mùc dò cao hay thàp cùa tmh khà nàng, linh tàt yéu);

- Su giói thieu cùa nguòi nói ve tinli chat cùa càu nói (tfnh thành that, don

gian, àng chùng hay ehmh xàc );

- Mói quan he giùa càu nói vói tình huóng dói thoai hay dói vói ngòn cành

va nhiéu noi dung khàc thuòc ITnh vuc logie va siéu ngòn ngù [25, 175] Trong bue tranh toàn cành ve pham trù tình thài nhu vày, that khó co thè xàc lap dugc mot danh sàch day dù va chi tiét càc nhóm y nghTa cùng su nhàt tri cao cùa tàt cà càc nhà nghién cùu Tmh hình này, qua that, dùng nhu

Perkins da nhàn xét "con so càc y nghTa tình thài ma nguò'i ta dinh ra, trong

mot chùng mi/c nliài dinh, chi là vàn de càc càch thùc khàc nhau cita còng viec cài cùng mot chiec bcìnli" [120, 10]

Tuy vày, co thè thày ràng tình thài dao nghTa va tình thài nhàn thùc hai kiéu tình thài nguyén thùy nhàt - dugc quan tàm va co vi tri quan trong trong tàt cà càc còng trình nghién cùu Dén day, vi tri va y nghTa cùa tình thài nhan thù'c dà dugc xàc dinh trong su phàn chia càc nhóm y nghTa tình thài Tuy vày, trong pham vi luan àn này, vàn de phàn giói càc kiéu tình thài càn dugc làm rò thém

-1.2 SI/PHÀN GIÒI CÀC KIÉU TÌNH THÀI

Truóc tién, chùng tòi trình bay càc quan niem cùa mot so nhà nghién cùu ve su dói làp giùa càc kiéu tình thài, trong dò kiéu tình thài nhàn thùc dugc xàc dinh thuòc ve mot nhóm nhàt dinh trong thè dói lap Sau dò, trén co'

sa tóng hgp càc y kién, chùng tòi co gang dua ra mot bue tranh chung trong

dò kiéu tình thài nhan thùc, theo quan niém cùa mòi tàc già, co thè thuge ve pham trù này hay pham trù khàc Cuòi cùng, de tién làm viéc, chùng tòi dua ra

su phàn giói cùa mình trén ca sa nhùng dàc trung chung va su phù hgp vói thuc tién khào sàt

1.2.1 Sir phàn giói càc kiéu tình thài cùa càc tàc già di truóc

1.2.1.1 Dai làp giua tình thài noi tai va tinh thài ngoai tai

Co thè ké dén dàu tién là su phàn lap 3 càp y nghTa tình thài cùa Quirk [121, 219] vào 2 nhóm noi tai (intrìnsic) va ngoai tai (exlrìnsic) Mac dù khòng de càp dén bò 3 dao nghTa - nhàn thùc - nàng dòng, vò hình trung, Quirk da xép tình thài dao nghTa vào nhóm noi tai va tình thài nhàn thùc vào nhóm ngoai tai, theo dò tình thài nhàn thùc dugc phàn làp thành khà nàng ngoai tai va tàt yéu ngoai tai

Theo Biber, tình thài nói tai chi càc hành dòng va su kien ma con nguòi (hay càc tàc nhàn khàc) truc tiép diéu khién: day là càc y nghTa lién he vói su cho phép, su bàt buòc, hay uòc muón (y dinh) va dóng nghTa vói tình thài dao nghTa Tinh thài ngoai tai dugc hiéu nhu tình thài ngoài menh de, biéu dat thài

dò nguòi nói vói noi dung ménh de Tinh thài này bao góm càc bình dien cùa tình thài nhàn thùc Tàc già này cho ràng kiéu tình thài này "chi qui che logie cùa su kién hay trang thài, thuòng là lién he vói càc dành già tmh hien thuc: khà nàng, tàt yéu, hay tién doàn" [70, 485]

1.2.1.2 Bòi làp giùa tinh thài huóng tàc thè] tinh thài huóng nguòi nói va

tinh thài nhàn thùc

Bybee [77] de xuàt mot siéu pham trù tình thài huóng tàc thè oriented modalities) de chi tàt cà càc tình thài trong dò càc diéu kien thuc hien dugc dat ra cho mot tàc thè (su* bàt buòc, mong uòc, nàng lue, cho phép va khà nàng càn bàn ) Pham trù này dói làp vói tình thài huóng nguòi nói (speaker-oriented) chi càc hành vi nhàm truyén khién de hoàn thành mot "menh lenh, su cho phép " va dói làp vói tình thài nhan thùc àp dung cho toàn bò noi dung menh de va chuyén dat lap truòng thài dò nguòi nói dói vói tinh xàc thuc cùa menh de Theo mò hình này, tình thài dao nghTa cùng vói tình thài nàng dòng (dynamic) vói y nghTa càn ban thuòc nhóm huóng tàc thè va huóng nguòi nói dói lap vói tình thài nhan thùc

(agent-1.2.1.3 Bòi làp giùa tinh thài huóiig nguòi nói vói tinh thài huóng chù ngù

Theo Huddleston kiéu tình thài huóng chù ngù (subject-orìented modality) "càp cho chù ngù cùa càu mot thuòc tmh nào dò" dói làp vói tình thài nhàn thùc va tình thài dao nghTa [102, 78-9] Palmer cùng cho ràng tình thài nàng dòng co huóng chù ngù, vi nò chi nàng lue, y chi cùa chù ngù, han

là y kién (tình thài nhan thùc) hay càc thài dò (tình thài dao nghTa) cùa nguòi nói (va nguòi nghe) Cùng theo Palmer tình thài nhàn thùc va tình thài dao nghTa thuòc nguòi nói (speaker-oriented) vi lién quan tòi nguòi nói cùng càc dành già va mong uòc cùa ho [116, 7] Tlieo do, tình thài nhàn thùc va tình thài dao nghTa dói lap vói tình thài nàng dòng

1.2.1.4 Bòi lap giùa tinh thài thuc hành va tinh thài ly thuyét

James xàc làp 2 kiéu tình thài thuc hành (practical modality) va tình thài

ly thuyét (theoretical modality) [105, 13]

Tình thài thuc hành góm càc kiéu tình thài ma y nghTa gàn vói thùc ménh lenh va bang thài ("thuc hién (doing) va huóng tuang lai (forward-looking), khóp hién thuc vói lòi) va vói y nghTa càn bàn, góm tình Ihài dao nghTa va nàng dòng

Tinh thài ly thuyét gàn vói nghTa cùa thùc tran ihuàt lién quan dén "xem xét" (viewing) va "huóng qua khù" (backward-looking), khó^p lòi vói hien thuc vói y nghTa khà nàng, chàc chàn Day chinh là kiéu tình thài nhàn thùc

1.2.1.5 Tinh thài nhan thùc va tình thài dao nghìa

Tinh thài dao nghTa (deontics) (nguyén tu tiéng Hy Lap "deon" co nghTa

là "bón phàn, tràch nhiem") lién quan dén tinh tàt yéu hay khà nàng cùa càc hành dòng thuc hién vói nghTa vu va su cho phép Palmer cho ràng tình thài dao nghTa là tình thài phi nhan thùc huòng dién ngòn (discourse-oriented non-epistemic modality) Khòng nhu tình thài nhàn thùc, nò chi càc hành dóng chù khòng phài càc noi dung ménh de nói chung [116]

G ' C d

G '03

1.2.2 Su phàn gioì càc kiéu tình thài theo huóìig tién dung trong luàn àn

Theo chùng tòi, co the vach ra su dói lap giùa mot ben hi tình ihai nhan

thùc - lién quan dén cac tuyén bó kién thùc, hiéu biét cùa nguòi nói vói mot ben là tình thài dao nghTa - lién quan dén càc hành dòng cùa nguòi nghe Duói

góc dò ly thuyét hành vi ngòn ngù, co the cho ràng co su khac nhau trong phàn bó mòi truòng xuàt hien cùa hai kiéu tình thài này Tinh thài nhan thùc xuàt hien trong càc hành dòng trình bay, xàc nhan (represenlative/ assertive)

co huòng ghép lòi: lòi khóp vói hién thuc thè giói trong khi tình thài dao nghla xuàt hien trong nhóm hành dòng khuyén lenh (imperative) vói huóng ghép lòi: hién thuc khóp vói lòi

Cuoi cùng, co thè xàc lap mot su phàn biet chung nhàt va co le là su dói lap ma hién nay duac chàp nhan ròng rai là su dói lap giùa càc y nghTa tình thài nhan thùc (epistemics) va càc y nghTa tình thài phi nhàn thùc (non-epistemics) góm tình thài dao nghTa va tình thài nàng dòng Co thè vàn dung càc tiéu chi cùa Coates [82] de làm ro su dói lap giùa hai kiéu tình thài này

Dò là su hién dien hay vàng màt càc thuóc tfnh ngù nghTa nhu lue (Force) chi

su mong muón, tàc thè (Agent), tfnh nàng dòng cùa su tình (Dynamic), thòi diém sau PN (Later), mùc dò xàc suàt xày ra cùa su tình (Probability) va chù quan tfnh (Subjectivity) Theo dò tình thài càn bàn dugc xàc dinh vói + F, + A, + D, + L, + P, - S; con tình thài nhan thùc vói - F, - A, - D, + L, + P, + S

Trong pham vi luan àn, su phàn biet này là càn thiét va co y nghTa vi do tình trang su dung chung mot vò ngù àm de dién dat nhiéu y nghTa tình thài

khàc nhau Chàng han, mot don vi ngòn ngù nhu can vùa co thè chi y nghTa

cho phép viìa co thè chi y nghTa nang lue va doi khi con chi y nghTa nhan thùc

1J KHÀI NIEM TÌNH THÀI NHÀN THÙC

1.3 J , Quan niem cùa nhan thùc luan truyén thòng va quan niém cùa Givón

Theo nhan thùc luàn truyén thóng, y nghTa thuc chat cùa càc cau chi là vàn de cùa tinh chàn nguy Càc noi dung ménh de hoac là dùng hoac là sai va chi dugc xem xét tàch biét vói càc ménh de khàc theo tfnh chàn-nguy Quan niém này da co tu thòi Aristotle vói 4 tình thài ménh de sau:

i) Chàn ly tàt yéu: dùng theo dinh nghTa;

ii) Chàn ly su kién: dùng theo su kién;

iii) Chàn ly khà nàng: dùng theo già thuyét;

iv) Phi chàn ly: già nguy

Su phàn biét giua i) va ii) trong mot chùng muc nhàt dinh, trùng vói su phàn biét giua càu phàn tfch va càu tóng hgp Mot ménh de dùng theo phàn tfch néu nò kco theo bòi dinh nghTa tu càc thuòc tfnh noi tai cùa he thóng ngòn ngù Trong khi dò, mot ménh de là dùng theo tóng hgp néu nò biéu dat mot chàn ly vói su chùng thuc tùy thuòc vào kién thùc ve su kien trong thè giói

Chàn ly phàn tfch tfnh ò (i) theo Givón [89], rò ràng là mot kiéu tinh

thài dung hoc- dn (crypto-pragmatic) vi tfnh phàn tfch dua trén càc qui uòc,

dugc chia sé va cam két bòi càc dói tàc cùa mot hgp dóng giao té Khfa canh

xà hòi này bi che dàu bòi vai trò cùa càc dói tàc hgp dóng nhu nguòi nói, nguòi nghe khòng he dugc xem xét Càc phàn doàn chàn nguy dugc qui vào mot y kién don nhàt Vói su giói han tùy tién này cùa càc nhà triét hoc truyén thóng, tàt cà nhùng gì lién quan dén tình thài nhan thùc chi con là vàn de thuòc ménh de

Ngoài ra, su phàn biét kién thùc phàn tfch va kién thùc tóng hgp cùng là

su phàn biét càc thài tri nhan, chi ra nguón thòng tin cùa mot nguòi: hoac dat dugc qua ITnh hòi càc qui uóc ngòn ngù, logie, hoàc qua viec khàm phà thè giói Trong ngòn ngù tu nhién, nhan thùc ve nguón kién thùc dugc hiéu là nhàn thùc ve chùng cu, tao cho noi dung menh de mot vi thè trong giao tiép

Nhu vày, co thè cho ràng, ''àn" trong 4 thài nhan thùc truyén thóng dà co

bóng dàng cùa 4 tình thài nhàn thùc trong ngòn ngù tu nhién Tuy nhién

\/-L2h3

diém khàc biet ò day là yéu tó ngù cành dung hoc, bòi vi ""Mot khi ngù cành

giao tiép duac xem xét, nhùng han che tram trong cùa quan niém logie truyén thóng vói càc tinh thài menh de se tra nén hié)i nhién' [89, 128J

Vói quan niém cùa Givòn trong viec xét lai quan niém ve tình thài nhan thùc cùa Aristotle, bàn chat dung hoc cùa tình thài nhàn thùc dugc bòc lo ó khìa canh xà hòi cùa hgp dóng giao tiép giùa nguòi nói va nguòi nghe, va ò càch thùc ùng xù vói chùng cu qua càc phuang thùc tri nhàn

1.3.2 Quan niem cùa mot so nhà ngfJ hoc ve tình thài nhan thùc

Theo quan niém cùa càc nhà nghién cuu tình thài nhan thùc trong ngòn ngu, noi hàm cùa khài niem này da thay dói dàng ké vói nhùng thòng tin dinh tinh Theo Palmer tình thài nhan thùc khòng chi lién quan dén tình thài khà nàng hay tàt yéu, ma con lién quan dén mùc dò cam két cùa nguòi nói dói vói

diéu ma anh ta nói ra Dàc biét nò càn thè hién ed bang chùng ma dua vào dò

nguài nói dua ra nhùng cam két [116, 51]

Dinh nghTa cùa Lyons cùng xàc nhan màt chù quan tfnh này: "tình thài nhàn thùc là tàt cà nhùng truòng hgp ma khi phàt ra mot cau nói, nguòi nói

biéu hién mot càch hién ngòn su cam két cà nhàn doi vói tinh chàn thuc cùa càu nói'' [111, 786]

Cung vói tinh thàn trén, Coates nhàn manh thài dò tàm ly nguòi nói vói

su thay dói thuat ngù su cam két (commitment) bang thuat ngù su doan chàc (confidence): "Tinh thài nhàn thùc lién quan dén càc già thuyét hay dành già

cùa nguòi nói dói vói càc khà nàng va trong phàn lón càc truòng hgp, nò chi

ra su doan elide cùa nguòi nói (hay su thiéu doan chàc) vào tinh xàc thuc cùa nói dung ménh de duac biéìi dat" [80, 18]

Theo càc y kién da dàn, khài niém tình thài nhan thùc lién quan dén càc

tuyén bó kién thùc gàn vói càc mùc dò cam két cùa nguòi nói cùng ca sa

chùng cu cùa nò Thành phàn thòng tin ngù nghTa này co vai trò quan trong

trong viec hình thành càc y nghTa tình thài nhàn thùc va càn dugc xem xét thém

1.3.3 Tình thài nhan thù^c va chung cùr

1.3.3.1 Cùng nhu bàn thàn khài niém tình thài, tfnh chùng cu (evidenliality)

thu hùt nhiéu y kién khàc nhau ve su lién he va tuang tàc cùa hai khài niem này

Frajzyngier cho ràng co mot su tuong ùng truc tiép giùa chùng cu va tình thài nhàn thù'c [Frajzyngier, dàn theo Hann, 95, 87] Mói lién he chat che giùa hai yéu tó này cùng dugc Bybee thùa nhàn ó mot dinh nghTa thién ve nghTa hoc "Dac biet, mot chùng cu chi ra ràng nguòi nói chi co kién thùc gian tiép lién quan dén noi dung ménh de dugc xàc nhàn, hàm y ràng nguòi nói khòng hoàn toàn cam két vói tfnh chàn xàc cùa nói dung ménh de dò va nhu vày hàm y mot già tn nhan thùc" [Bybee, dàn theo Hann, 95, 80j

Palmer [116] da xàc dinh tfnh chùng cu nhu là mot pham trù thuòc tình thài nhàn thùc va dat ngang hàng vói pham trù suy doàn (judgement) Òng cho ràng tinh chùng cu là mot bò phàn cùa he thóng tình thài nhàn thùc, theo dò,

cà hai déu lién quan dé'n mùc dò cam két cùa nguòi nói dói vói PN cùa mình

O mot dòl cuc vói nhù'ng quan niém trén, trong ichi thCra nhàn su lién he giùa hai khài niém tình thài nhàn thùc va tfnh chùng cu, Hann vàn cho ràng ve mat ngù nghTa, tfnh chùng cu lién quan tói nguón thóng tin cùa PN nguói nói trong khi dò tình thài nhàn thùc lién quan dén mùc dò cam két cùa nguói nói dói vói PN cùa mình [95, 85] Tàc già này thu hep càc dàu hiéu chùng cu vào pham vi nhùng phuong tien ngón ngù dà dugfc ngù phàp hóa va dành dàu nhùng phàt biéu thuc hùu (factual claims) Theo quan niém này, mot dàu hiéu chùng cu chi don thuàn khàng dinh su hién hùu cùa chùng cu dói vói PN cùa nguói nói, nhung khòng he thuyét giài gì ve chùng cu cà

1.3.3.2 Quan niém cùa Hann chi giói han ò nhQ-ng gì dà duoc ngù phàp hóa ó

nhùng ngòn ngu nhu Tyuca ma khòng thùa nhàn tfnh phó quàt cùa chùng cu trong càc ngòn ngù khàc, cu the là TA va TV Theo chùng tòi, tình thài nhàn thirc hình thành trén su dành già càc chùng cu va trén co sa dành già này, càc phuong tién biéu dat tình thài nhàn thùc duoc dùng de phàn ành mùc dò doan chàc cùa nguòi nói Ò day, chùng cu duoc xem là co so cho mùc dò cam két cùa nguòi nói Quan diém cùa luan àn co diém tua tu càc quan niem da néu trén, va dac biét là luàn diém cùa Givón [87, 99] ve co so nhàn thùc luàn va hap dóng giao tiép va Chafe [79] ve su ma hóa chùng cu

Givón khi xét lai càc tình thài ménh de, da nhàn dinh:

Hién tuang ca bàn "chung nhdt" hay "khòng dành dàu" là hién tuang cùa sue manh chùng cu, nguón chùng cu va sU chùng thuc chùng cu dòl vai kién thùc ma nguùi nói dita ra Theo dò sU doan chàc chù quan cùa nguòi nói là mot phu pham (hy-prodiict) suy tu bình dién kinh nghiém, chùng cu cùa kién thùc, va chàn ly cùa càc nhà logie dén lug't mình là pini pham suy tu nguón chùng cu làn sU doan chàc chù quan [87, 25]

Nhan dinh này dugc cu the hóa bòi mot hap dóng giao tiép ngàm àn giùa nguòi nói va nguòi nghe ve càch thùc ùng xù vói chùng cu ma càc loai noi dung menh de dòi hòi Hap dóng này minh djnh 3 kiéu noi dung ménh de: i) Càc noi dung ménh de ma duong nhién, qua hieu lue cùa càc qui uòc khàc nhau, dugc xem nhu là khòng the thàch dò bòi nguòi nghe va nhu vày khòng dòi hòi su chùng thirc nào bòi nguòi nói;

ii) Càc noi dung menh de dugc xàc nhan vói dò doan chàc tuang dói, de ngò

su thàch dò bòi nguòi nghe va nhu vày dòi hòi hay chàp nhàn su chùng thuc; iii) Noi dung ménh de dugc xàc nhan vói su ho nghi nhu càc già thuyét, va nhu vày a duói cà su thàch dò va chùng thuc Theo diéu khoàn hgp dóng, chùng "khòng dàng màt còng chùng thuc"

Givón cho ràng tfnh chùng cu ve bàn chat là co tfnh thang dò va nhùng nguòi nói càc ngòn ngù khàc nhau su dung cùng mot thang dò de dành già chùng cu theo tòn ti sau:

i) Càp dò nhàn xung/ chi xuàt: ngUòi nói > nguòi nghe > nguòi thù ba ii) Càp dò giàc quan/ nguón: thi giàc > Ihnih giàc > giàc quan khàc > càm giàc

iii) Càp dò truc tiép: giàc quan > suy doàn > dòn dai

iv) Càp dò tuang càn: gàn hien truòng > xa hién truòng

Theo quan niém cùa Chafe, hiéu theo nghla ròng, chùng cu co chùc

nàng dành dàu tình thài nhan thùc, ma hóa thài dò nguòi nói dói vói kién thùc,

hiéu biét cùa mình ve mot su tình, va theo nghla hep nhu là phuang tién dành

dàu nguón cùa kién thùc dò [79, 262]

Tu nhùng diéu da trình bay, chùng ta co the nhan thày: chùng cu dugc

ma hóa bòi càc phuang tién ngòn ngù chi ra càch thùc nguòi nói dat dugc

thòng tin ma dua vào dò anh ta thirc hién hành vi xàc quyét hay doàn dinh Bàt

ky mot phàt biéu thè hién thài dò nhàn thùc déu su dung chùng cu theo mot chùng muc nhàt dinh Vàn de là nguòi nói lira chon chùng cu nhu thè nào de dành dàu càc két luan cùa mình

1.3.4 Tình chi'mg cù^ trong quan he vói tinh khàch quan va tinh chù quan

trong tình thài nhan thirc

0 phàn này, yéu tó chùng cu sé dugc xem xét de dat tình thài khàch quan vào vai trò vi trf cùa dung hoc vói mot y nghTa mòi trong su Hén he nhùng yéu tó chù quan thuòc nguòi nói

Chùng ta xét càc vf du cùa Lyons [111, 797]

(1) Alfred may be unmarried

(2) Alfred must be unmarried

Theo càch thuyét giài cùa chùng ta trong giao tiép hàng ngày, (1) va (2)

biéu dat mot thài dò mang tfnh chù quan, hàm y ràng nguòi nói chàc chàn hay khòng chàc chàn ve diéu phàt biéu Nhung theo Lyons thì tfnh xàc thuc cùa

(1) phu thuòc chù quan nguòi nói, con (2) co the dugc óo dac bòi ly thuyét xàc

suàt khàch quan dua trén chùng cu kién thùc, ràng Alfred thuòc ve mot còng

dóng 90 nguòi ma 30 dà lap già dinh Trén ca so này, PN vói must tién già

dinh ràng chùng cu là dù de kco theo chi mot két hiàn nhu ò (2) Tuy nhién, vàn de tu càch phàt biéu cùng nhu trang thài trì nhan cùa nguòi nói lai cho

thày ràng trong su nhìn nhàn y nghTa khàch quan tinh cùa mot phàt hiéu Imo

già cùng co thài dò chù quan thuòc ngiùri nói

Khi ly giài vàn de này, Nuyts cho ràng bàt ky mot phàt biéu ve tình trang hón nhàn cùa mot nguòi bao giò cùng dua trén kién thùc ràng Irong \ à hòi chùng ta co nguòi thì lap già dinh va co ngu'òi ihì chua Ngoài ra, càc hiéu

biét ve Alfred nhu tuoi tàc, tfnh càch, phong càch song cùa anh la co thè

cùng quyét dinh suy doàn cùa nguòi nói ve khà nàng làp già dinh cùa Alfred

Nhu vày, phàt biéu (1) chàc chàn phài dua trén mot kiéu chùng cu nhàt dinh

" khòng co chùng cù\ sé khòng co dành già ve khà nàng xàc suàt cùa su

tình - khi day, ngudi ta chi co the phàt hiéu ràng ta khòng hiéì" [115, 946]

Vàn de ò day là tfnh chat cùa chùng cu, cu Ihc là nguón chùng cu va ùng xù cùa nguòi nói dói vói thành phàn thòng tin này Khi thì càc làc tu lình thài duòng nhu co y nghla chù quan hon va khi thì co ve khàch quan hon Vói vice

su dung mot tàc tu tình thài, nguòi nói bòc lo ràng quyén su dung chùng cu là chi cùa riéng mình, hay cùa mot còng dóng lón ho'n góm cà nguòi nghe co thè truy càp hay thàu dat chùng cu dò de rùl ra cùng két luàn Co thè cho ràng

quyét dinh lu'a chon kiéu chùng cu nhu vày là thuòc ve su' càn nhàc cùa ngUài nói ve tràch nhiem: hoac ngUòi nói don phuo'ng gành chiù hoàc cà còng dóng

góm nguòi nghe phài chia se Trén co so này, Juan àn tàn thành ggi y cùa Nuyts: thay thuat ngù khàch quan tfnh bang thuàl ngù licn chù quan tfnh (intersubjectivity) Qua vày, day là vàn de ma hóa càc y nghla tình thài va lua

chon càc hình thùc dién dat tình thài ma Halliday cùng da bàn dén:

là nhùng nguòi nói nhu chùng ta, chùng ta muón tao cho quan diém riéng cùa chùng ta co mot su nói bài Phuang phàp de thuc hien diéu này co hiéu qua nhàt là nguy trang nò nhu thè chfnh nò hình Ihành nén

khàng djnh ("hién ngòn" I think [tòi nghT]) - vói khà nàng tiép theo làm

cho nò dudng nhu hoàn toàn khòng phài là quan diém riéng cùa chùng

ta ("khàch quan hién ngòn" it's likely that [co thè là]) [60, 5671

Tàc già này nhàn dinh ràng tàt cà càc phàt biéu nhu vày xél cho cùng déu là chù quan Khi bó sung vào PN mot khà nàng xàc suàt cao, dù theo bàt

ky huóng nào [chù quan hay khàch quan, àn ngòn hay hién ngòn] thì nguòi nói dang thùa nhan mot su ho nghi va co che giàu bang càch vài the bòa hình thù'c dién dat su doan chàc [60, 567]

Trong he thóng cùa ngù phàp lién nhàn, thuat ngù vài thè hóa (objectify) cùa Halliday ft nhiéu chia sé nói hàm khài niém lién chù quan tfnh cùa Nuyts, dóng thòi bó sung net nghTa lua chon hình thùc dién dal Trong luàn àn, hai thuat ngù này dugc su dung vói càch hiéu: lién chù quan tfnh chi mot khia canh hay thuòc tfnh ngù nghTa hien dién a mot hình thùc dién dal va vat thè hóa chi mot chién thuat su dung càc hình thùc dién dat tình thài theo y dinh nguòi nói

1.3.5 Khài niém tình thài nhan thiic theo hnòng tién dung trong luan àn

Nhu da trình bay, tình thài nhàn thùc Hén quan dén càc già Ihuyéì ve càc

khà nang cùa su tình dugc trình bay a noi dung ménh de vói càc mùc dò doan

chàc cùa nguòi nói Càc già thuyét này hình thành tu viec tri nhap va thuyét giài nhàn dinh biéu dién su tình a P Theo ly thuyét quan yéu cùa Sperber va Wilson [124], co thè phàn làp càc nhàn dinh biéu dién noi dung menh de thành hai kiéu: biéu dién miéu tà (descriptive representation) va biéu dién thuyét giài (interpretive representation) Kiéu thù hai là càc biéu dién ò bàc cao han vói chùc nàng biéu dién hay thuyét giài ve càc nhan dinh thuòc kiéu

thu nhàt Theo chùng tòi, mot nhàn dinh xét trong pham vi cùa lình thài nhàn thùc là mot siéu biéu dién (metarepresentation) mang tfnh già thuyét, va tfnh xàc thuc cùa no phu thuòc vào chù quan nguòi nói, cu thè là làp hgp càc niém tin Tap hgp này dugc hình thành tu viec tri nhàn va luu trù càc nhàn dinh trong tri nhó, dugc su dung nhu pham vi chùng cu hìm lién de cho càc già thuyét Pham vi chùng cu này co thè bao góm càc nhàn dinh mang tfnh chat chàn ly nhu kién thùc phàn tfch tfnh hay tóng hgp tfnh (trình bay ò muc 1.3.1.) hay càc le thuòng tón tai trong tap hgp niém tin cùa mói cóng dóng vàn hóa dàc thù Tùy vào mùc dò tao làp hay thàu dal càc chùng cu này ma mot già

thuyét co thè dugc xàc dinh theo hai kiéu quan he tình thài co bàn giùa tàp hgp

càc niém tin cùa nguòi nói va noi dung ménh de P Dò là kiéu quan he kéo theo, tàt yéu hay tuang hgp, khà nàng Kiéu thù nhàt dugc xàc dinh khi tàp hgp tàt cà càc nhan djnh hay thè giói thuòc pham vi chùng cu tuang hgp vói nhan dinh thuòc noi dung menh de P; va kiéu thù hai dugc xàc dinh khi co fi nhàt mot thè giói hay nhàn dinh thuòc pham vi chùng cu tuang hgp vói nhàn dinh thuòc noi dung P Nhu vày, theo chùng tòi, tình thài nhàn thùc, xél ve mat nhan thùc tàm ly, lién quan dén càc già thuyéì cùa nguòi nói biéu dién mot nhàn dinh cùa su tình, hình thành tu càc mùc dò tao làp va thàu dal càc nhan dinh thuòc pham vi chùng cu Ve ngù nghTa, xét càc mùc dò tuang hgp giùa càc nhàn dinh làm tién de chùng cu va noi dung P, tình thài nhàn thùc bao góm càc y nghTa tình thài thuc hùu, tình thài tiém nàng va tình thài phàn thuc hpli Kiéu thù hai con dugc goi là lình thài khòng thuc hùu (tu dùng cùa Nguyèn Vàn Hiep) hay phi thuc hùu (tu dùng cùa Cao Xuàn Hao), Chùng tòi chon t^n ggi tình thài tiém nàng theo càch hiéu: trong pham vi chùng cu co ft nhàt mot tién de tuang hgp, hay khòng tón tai mot chùng cu nào inàu thuàn, ngàn càn khà nàng hien thuc cùa su tình dugc tri nhàn theo già thuyét

Ve màt dung hoc, néu xét theo phuang chàm ve chat cùa Grice [91]: Hay nói diéu ma mình tin là dùng; dùng nói nhùng diéu ban thiéu chùng cu phù hgp, thì duòng nhu moi PN phài dugc dành dàu Theo dò, mot khi dua ra

mot già thuyét vói mùc dò doan chàc thàp, nguòi nói thuòng phài dén bù cho

su vi pham phuang chàm ve chat bang càc dàu hieu ngòn ngù chi vice irì hoàn

su chung thuc già thuyét cùa mình

Nhung trong thuc té nói nàng, co nhùng truòng hgp nguòi nói khòng tuàn thù diéu kién chàn thành va càc dàu hiéu ngòn ngù chi mùc dò cam két vói noi dung ménh de khòng phàn ành chàn thuc thài dò cùa mình Mot don vi biéu dat tình thài nhan thùc dugc su dung nhu vày àt phài co ly do Ly thuyét quan yéu cùa Sperber va Wilson chi ra ràng moi phàt ngòn déu chuyén dal

mot du uàc tdi uu ve tinh quan yéu cùa nò (tu dùng cùa Dò Hùu Chàu,

(presumption of its own relevance) Mot nhan dinh dugc dành già là quan yéu néu nò tao ra mot hieu ùng ngù cành (contextual effect), làm bién dói mòi truòng nhàn thùc a nguòi nghe Chàng han, khi mot nguòi tién dén va nói ràng (3) Your name is Deirdre Wilson

Tén òng là Deirdre Wilson,

thì thòng tin tén cùa tòi là Deirdre Wilson rò ràng là khòng quan yéu gì vói lòi

(vi day là thòng tin cu dà dugc biéu dién trong tu duy cùa H va khòng dàng xu ly; no khòng tao ra mot hieu ùng nhàn thùc nào) Diéu ma nguòi nói co y dinh

truyén dat phài là ngiù/i ày hiét, hay tin ràng tén cùa tòi là Deirdre Wilson; chi

vói giài thuyét này thì phàt ngòn dà dàn mòi co tfnh quan yéu Nhiem vu cùa

H là phài suy doàn de xàc dinh loai thòng tin ò càp dò siéu biéu dién này va thòng thuòng, de trành cho H màt nhiéu nò lue xu ly, S chù dòng su dung càc dàu hiéu chi bào de huòng djnh cho H di dén mot két luan quan yéu

1.4 CÀC PHl/ONG TIEN BiÉU DAT TÌNH TÌNH THÀI NHÀN THUC

Nhu dà trình bay, tình thài nhàn thùc phàn ành càc quan he da chiéu giiJa nguòi nói vói noi dung ménh de, vói nguòi nghe va vói hién thuc Chfnh

vi vay, viec chi khu trù vào mot lóp loai phuang tién nào dò khòng Ihé trình bay hét chùc nàng biéu hién càc y nghTa tình thài phong phù Theo Perkins [120], ngoài trg dòng tu tình thài (modal auxiliaries) con co nhùng lóp phuang

tien khàc de biéu hien tfnh tình thài, va khòng thè xem càc phuang tién này chi nhu là càc khùc giài cùa PN chùa trg dòng tu tình thài Mot mal, càc don vi biéu dat tình thài khàc nhau chia sé mot thuòc tfnh ngù nghTa chung, mal khàc,

co su khu biét giùa càc sàc thài ma càc don vi này biéu hién Chfnh vi vay, càc

y nghTa tinh thài dòi hòi nhùng phuang tién, dugc hiéu nhu là càc hình thùc

biéu hien cu thè, da dang trong tùng ngòn ngù Hoàng Trong Phién nhàn dinh

"Trong càc ngòn ngù khàc nhau tfnh tình thài dugc biéu hién khàc nhau" [45, 30] Qua vay, theo Bybee & Fleischman, "Tmh thài là ITnh vuc ngù nghTa gàn lién vói nhiéu yéu tó ngù nghTa ma càc ngòn ngù dién dal Nò bao góm mot dién ròng càc sàc dò ngù nghTa Tinh thài co thè dugc biéu hién bòi nhiéu càch khàc nhau, hình thài, tu vung, cu phàp hay qua ngù diéu" [77, 2 f Nguyén Vàn Hiep cùng chia sé quan niém này:

Néu chùng ta hiéu tình thài theo mot nghìa ròng, xem nliU là "tàt cà nhùng gì ma nguòi nói thuc hién cùng vàri toàn bò nói dung ménh de" thì trong thuc té, càc noi dung tình thài duac hiéu thi xuyén thàm qua nhiéu cdp dò ngòn ngù khàc nhau, tu ngù diéu, tràt tu tu, càc thành tò càu trùc thuòc bàc càu, bàc trén càu va bàc dudi càu [57, 229]

Qua trình bau ngù nghTa va tién hóa lich dai cùa càc don vi ngòn ngù cho phép giù lai vò ngù àm, dóng thòi lai càp cho càc don vi này càc nghTa phài sinh qua qua trình sir dung He qua cùa hién tugng này là tfnh phùc hgp giùa hình thùc va noi dung: mot hình thùc biéu hién lai co han mot noi dung tình

thài nhu truòng hgp cùa trg dòng tu must, may, can, will trong TA va co thè,

phài, muón, dàm trong TV Ngoài ra, qua trình ngù phàp bòa dà dàn bién che

vào càc lóp don vi nhung thành vién mòi ma qui che cùa chùng trong he hình mói chua lo rò de co su qui loai cu thè Bàn thàn Halliday cùng nhàn dinh:

"Thuòng khòng thè nói chfnh xàc càch dién dal nào là va càch dién dal nào khòng phài là hình thùc thè hién tinh thài àn du Nhung nguòi nói chàc chàn

co nhiéu càch dién dat quan diém khàc nhau"[60, 559]

Xuàt phàt tu dàc diém trén, luàn àn chi tap trung vào càc phuang tién chuyén dung biéu dal tfnh tình thài nhàn thùc trong hai ngòn ngù TA va TV

1.4.1 Phuang tien ngù àm

1.4.1.1 Càc phuong tién ngù dm trong TA

Co the nói ràng day là phuang tién rat phó bién trong TA dugc su dung de biéu hién càc y nghTa tình thài tinh té Co thè ghi nhan hai chùc nàng biéu hién tinh thài cùa ngù diéu TA

i) Ngù diéu dugc su dung de phàn bici càc càc kiéu càu khàc nhau theo muc dich giao tiép, chàng han, cùng mot chuòi tu co thè vói ngù diéu xuóng, dugc thuyét giài nhu mot càu tran thuat hay vói ngù diéu lén, nhu mot càu hòi (4) Youì^a new cleaner (PN tran thuat, xàc nhàn)

(5) YQWTC a new cleaner (PN hòi, doàn dinh)

ii) Nguòi nghe co thè suy ra tu thòng tin ngù diéu nguòi nói su lién he vói càc thài dò (dói vói nguòi nghe hay vói chù de cùa cuòc dói Ihoai)

Halliday dà nhàn dinh khài quàt: ve co bàn, ngù diéu di xuóng co nghTa là chàc chàn va ngù diéu di lén co nghTa là khòng chàc chàn [92, 23]

Theo nguyén tàc này, ngù diéu di xuóng co nghTa là dói cuc cùa diéu doan chàc va ngù diéu di lén co nghTa là dói cuc cùa diéu khòng doan chàc Ngù diéu xuóng rói lén chi mot diéu duòng nhu dà rò rói, nhung ky thuc càn phài xét lai Ngù diéu này dùng de tao ra nhùng PN tuòng thuat co y nghTa de dat, hàm àn y nghTa dói làp, va cùng de dién tà nhùng diéu khòng thuc

Bàn thàn Holmes [98] cùng cho ràng ngù diéu TA, còng cu de dién dal càc mùc dò chàc chàn là rat khó tiép nhàn dói vói nguòi nuóc ngoài hoc TA

Vi du PN vói kiéu ngù diéu duói day

(6) I beliéye they ^ e velry much inV)lvcd

sé truyén dal thài dò chàc chàn cùa nguòi nói dói vói thành phàn ngòn liéu

Con PN vói ngu diéu nhu duói day sé thè hien thài dò de dat cùa nguòi nói, va dugc hiéu day chi là diéu dòn dai

(7) I b^lpve they are ve|ry much involyed

Bàn thàn nguòi Viét hoc TA càn phài thàn trong trong giao tiép vói nguòi bàn ngù khi phài thuyét giài nhùng hói dàp day tfnh chién thuat nhu:

(8) Wouid you like to come to dinner tonight?

l'd loY^o, (Em thfch làm nhung {em rat tiéc phài tu elidi))

1.4.1.2, Càc phuang tien ngùàm trong TV

Rat hiém còng trình nghién cuu phuang tién ngù diéu trong TV Hoàng Trong Phién [44] co trình bay nhùng dàc diém cùa ngòn ngù nói TV vói càc kiéu ngu diéu nhu ngù diéu ngù phàp, ngù diéu logie va ngù diéu càm xùc, nhirug khòng di vào miéu tà càn ké càc phuong tién Tinh hình này co le là do dàc diém khó nàm bàt cùa ngù diéu TV, vón khòng tó chùc thành càc kiéu loai vói nhùng bién diéu lén giong xuóng gipng nhu ò TA Vi càc bién diéu ò mot àm vuc ròng co the dàn dén viec phà va su dói làp cao dò cùa càc thanh diéu gàn chat vào tu TV trong càu nói Tliay vào dò, nguòi Viét thuòng nhàn giong hay dai giong de bay tò thài dò trong giao tiép Vf du: PN "Giói nhi"

vói su kéo dai giong a àm tiét gioì hoàc a àm tiét /;/// co thè dugc hiéu là

"khòng giòi" vói sàc thài chénhao

Pham Hùng Viet nhan dinh ràng phuang tién ngù àm biéu hién y nghTa tinh thài là "càch dùng ngù diéu, trong àm de thè hien thài dò, tình càm hoàc

de nhàn manh vào diém ma nguòi nói cho là càn chù y" [63, 21 ]

Theo càch hiéu này, diém nhàn thuòng rai vào càc trg tu nhàn manh

nhu cùng, chinh, cà, ngay hoàc càc tiéu tu, trg lù cuòi càu nói, noi ma giong

diéu thuòng tu dòng thè hien Vf du:

(9) Ò day sao dòng nguòi thè! (63, 75) (ngac nhién)

(10) Chàng le lai phùc tap dén ihé ùì (63, 76) (nghi ngò)

Càc vj tri dàc ùng cùa càc tiéu tu, trg lù trong càu nói cùng càc dàc thù thanh diéu cùa chùng da tao nén mot kiéu ngù diéu dàc trung cùa TV giùp nguòi bàn ngù hay nguòi nói sòi TV tu dòng nàm bàt va giài ma càc ihòng tin

tinh thài Qua trình tiép nhan va su dung càc kiéu càu X nhé, X nhi, X u

thuòng gàn chùng vói mot kiéu ngù diéu nhàt dinh phù hgp vói cao dò vón co cùa chùng

Vi khòng dù diéu kién de xù ly tu liéu nén luàn àn khòng khào sàt nhóm phuang tien này

Diéu càn làm rò truóc tién là su phàn biet thùc mood va ///;// thài

modality trong ngòn ngù Huddleston [103] de xuàt he thóng thùc phàn tfch

tinh (analytic mood) de phàn biét vói thùc tóng hgp tfnh (synlhetic mood) theo

dò càc trg dòng tu tình thài dugc coi là càc thành tó cùa he thóng ngù phàp

thùc biéu hién càc dói làp giùa xàc quyét thuc hùu va nhiéu kiéu phi thuc hùu Chùng tòi tàn thành càc y kié'n cùa Huddleston va xem day là quan diém theo huòng tién dung trong luàn àn nhàm xàc dinh càc phuang lién biéu dat

Thù nhàt, thùc a day dugc hiéu là càc hình thài ngù phàp long hgp tfnh biéu hién y nghTa tình thài nhu thùc bang thài vói dang hién thuc hóa là càu diéu kién phàn thuc (DKPT) Vi du:

(11) If he was any good he would be made a major (156, 92)

Thù hai, dò là càc hình thài ngù phàp phàn tfch tfnh duói hình thùc càc trg dòng tu tình thài (TDTTT) biéu hién càc y nghTa tình Ihài tiém nàng Vf du:

(12) It may be a mailer of accent ( 156, 30)

Trong pham vi luan àn, chùng tòi khào sàt càc trg dòng lù tình thài

must, may, will, going to, shouid, might, would Vói can, chùng lòi khòng xem

trg dòng tu này là phuang tién biéu hién y nghTa tinh thài nhàn thùc do hàu hét càc truòng hgp su dung trg dóng tu này biéu ibi y nghTa nàng dòng

b Thì (Tense)

Trong ngón ngù, ve ca bàn, thì dinh vi mot su tình, hay mot phàn cùa

nò, tai mot thòi dièni nào do hay mot quàng Ihòi gian dugc xàc dinh theo quan

he vói thè giòi a dày-và-bày giò Duói góc dò nghién cùu tình ihài nhàn thùc, ngù nghTa chùc nàng cùa ihì dà dugc mot so nhà ngù hoc xàc dinh theo khung tình thài Thì vói tu càch là phuang tién ngù phàp biéu hién tfnh tình thài nhàn thùc tu làu dà dugc Lyons de càp trong tàc pham "Semantics":

Chùng la khó co ihè phù nhàn ràng co mot su khàc bici ve vi thè tri

nhan cùa qua khù va tuang lai ( ) co nhùng ngòn ngù ma ò dò chinh

su' khàc biét ve vi thè tri nhàn cùa càc tình huòng duac miéu tà, chù khòng phài su dinh vi thòi gian cùa chùng trong nidi lién he veri diém zero cùa PN, mài là su quan trong chù yéu trong viéc quyét dinh su' lua chon mot thì này han là thì khàc Trong nhùng ngòn ngù nhu vay,

néu khòng phài là tàt cà, cài dugc miéu tà là thi chàc chàn dugc goi là

su ngù phàp bòa tình thài nhàn thùc [111, 820]

Tu diém xuàt phàt này, òng chi ra y nghTa cùa thi vói vai Irò dòng góp thòng tin khu biét càc y nghTa tinh thài xét theo thè giòi dugc biéu dat va thè giòi truc chi

cài thuò'ng duac xem nhu là mot su dòl làp chù yéu cùa thì - qua

khù doi làp vài phi qua khù - trong tiéng Anh va càc ngòn ngù khàc, dàng duac xem nhu mot tntò'ng hap dòi làp dàc hiet, cu thè cùa càch

ly remoteness va phi càch ly non-remoteness (lue dò vói bay giò') là tritòng hap cu thè cùa a dò va a day Theo càch giài thich này, thì se

là mot truòng hap dàc biét cùa tình tìiài; va tình thài sé' lién he chat che han vài truc chi [ìli, 820]

Tinh thàn này dugc thè hién trong càc nghién cùu sau này cùa Frawley, nguòi nhàn manh tfnh truc chi trong suót qua trình bàn luan ve ngù nghTa tinh thài Theo tiéu chi tuang càn (proximity), vói thi hien lai don, khoàng càch trì nhan giùa thè giói dugc biéu dat bòi mot PN va thè giói hién tai là rat nhó Mot su tinh dugc trình bay bòi mot PN vói thì hién lai don co ihé dugc thuyéì giài nhu là mot chùng cu truc tiép, vi "mot ly do hién nhién ràng hien lai ma hóa su vàng màt cùa khoàng càch thòi gian giùa thòi diém tham chiéu va thòi diém djnh vi" [85, 476] Vf du, so sành càc PN duói day

(13)rmill.(Tòióm)

(14) I was ili (Tòi òm)

dù cà hai PN trén déu chi mot su tinh thuc hùu, co thè hình dung khoàng càch trì nhàn cùa nguòi nói vói noi dung PN trong (14) xa han khoàng càch trong (13)

e Thè (Aspect)

Thuat ngù này, ve ca bàn chi càch thùc ma mot su tình vàn dòng va dién tién theo khung thòi gian Su tri nhàn thành tó này dugc thè hién qua su dói làp càc kiéu su tình va y nghTa thè vói càc già tri nhu l±lTnhI, [±dòng], [±két thùc], [±bién co], [+hoàn thành]

Mot su tinh hùu két (telic) là mot su viéc "dugc nhìn lù diém két thùc cùa no", là mot bién co di tòi mot két cuc nào day, mot hành dòng dcm lai mot két qua nào day [27, l i ] Su tình này co y nghTa thành qua, khòng kéo dai

trong thòi gian va nhu vày thuòng co y nghTa hoàn thành Trong khi dò mot su tinh vò két (atelic) là mot trang thài hoàc mot boat dòng khòng nhàm tòi mot két cuc nào, mot két qua nào Su tình này co thè là mot boat dòng, mot qua trình ma dói tugng là khòng co giói han, va tinh huóng co thè kéo dai va thuòng co y nghTa phi hoàn thành

Càc vi tu co thè dugc xàc dinh theo tiéu chf [+ dòng] biéu hien nhùng bién co - nhùng su chuyén bién hay theo tiéu chf [- dòng] chi nhùng su lình tTnh, khòng bién dói theo thòi gian, là mot trang thài hay tfnh chat

Duói góc dò nghién cùu tinh thài, y nghTa thè co thè dugc chuyén hóa thành y nghTa tinh thài theo su tri nhàn cùa nguòi nói dói vói càch thùc dién tién vàn dòng cùa su tình Vf du:

(15) Somebody's comin' Look! (163, 55)

Trong (15) nguòi nói khàng dinh su tinh mot nguòi dang dén nhu mgl

su tinh thuc hùu trén ca sa chùng cu thi giàc: nguòi nói chùng kién mot su tình dién ra trong thè giòi ò dày-và-bày giò

Trong pham vi luàn àn, chùng lòi su dung he thóng thuat ngù cùa Huddleston [103] de chi càc phuang tien ngù phàp va càc y nghTa dugc biéu dat:

Dang ngù phàp (Form) Y nghla duac biéu dat (meaning)

Thì (Tense) Y nghTa thòi gian (Time)

Thè (Aspect) Y nghTa thè (Aspecluality)

Thùc (Mood) Y nghTa tình thài (Modality)

Chùng tòi se khòng khào sài thi-thé nhu càc phuang tién dòc làp biéu hién tfnh tình thài ma chi xét dén vai trò cùa dang thùc ngù phàp này trong tuang tàc vói càc phuang tién khàc cùng nhCrng dòng góp ngù nghTa cùa chùng