Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo kinh tế nhà nước từ năm 1986 đến năm 2000 Vietnam Communist Party leaders state economy from 1986 to 2000

Kinh tế nhà nước tạo nền tảng cho việc xây dựng chế độ xã hội mới – chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam: thông qua chủ sở hữu nhà nước đề ra các chủ trương, chính sách, cơ chế quản lý cụ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

NGUYỄN THỊ CHI

ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM LÃNH ĐẠO

KINH TẾ NHÀ NƯỚC TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2000

Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

Mã số: 60 22 03 15

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: TS PHẠM THỊ LƯƠNG DIỆU

Hà Nội – 2015

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG BIỂU

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 CHỦ TRƯƠNG VÀ SỰ CHỈ ĐẠO PHÁT TRIỂN KINH TẾ

NHÀ NƯỚC CỦA ĐẢNG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2000Error! Bookmark not defined

1.1 Một số vấn đề chung về kinh tế thị trường và kinh tế nhà nướcError! Bookmark not defined

1.1.1 Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt NamError! Bookmark not defined

1.1.2 Vai trò, vị trí của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trườngError! Bookmark not defined

1.2 Chủ trương và sự chỉ đạo phát triển kinh tế nhà nước từ năm 1986

1990……….………Error

! Bookmark not defined

1.2.1 Chủ trương của Đảng Error! Bookmark not defined

1.2.2 Sự chỉ đạo thực hiện Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2 ĐẢNG LÃNH ĐẠO PHÁT TRIỂN KINH TẾ NHÀ NƯỚC

TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2000 Error! Bookmark not defined

2.1 Tình hình mới và chủ trương của Đảng Error! Bookmark not defined

2.1.1 Tình hình mới và yêu cầu đặt ra Error! Bookmark not defined

2.1.2 Chủ trương của Đảng Error! Bookmark not defined

2.2 Sự chỉ đạo thực hiện Error! Bookmark not defined

2.2.1 Sắp xếp và chỉnh đốn kinh tế nhà nước Error! Bookmark not defined

2.2.2 Đổi mới cơ chế quản lý và thực hiện chế độ tự chủ kinh tế nhà nướcError! Bookmark not defined 2.2.3 Cải cách doanh nghiệp nhà nước Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3 NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM Error! Bookmark not defined

3.1 Nhận xét Error! Bookmark not defined

3.1.1 Ưu điểm Error! Bookmark not defined

3.1.2 Hạn chế Error! Bookmark not defined

3.2 Một số kinh nghiệm lịch sử Error! Bookmark not defined

3.2.1 Cần xác định rõ kinh tế nhà nước luôn nắm vai trò chủ đạo trong nền

kinh tế quốc dân, chi phối các thành phần kinh tế khácError! Bookmark not defined

3.2.2 Phải đảm bảo tính bình đẳng, có sự hợp tác, liên kết giữa các thành

phần kinh tế Error! Bookmark not defined

3.2.3 Cần hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước và xây dựng khung pháp lý đối

với việc phát triển kinh tế nhà nước Error! Bookmark not defined

3.2.4 Cần tổ chức tổng kết đánh giá kết quả hoạt động của kinh tế nhà nướcError! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Tổng sản phẩm trong nước theo giá thực tế phân theo thành

phần kinh tế từ 1986 – 1990 Error! Bookmark not defined

Bảng 1.2: Cơ cấu tổng sản phẩm trong nước theo giá thực tế phân theo

thành phần kinh tế 1986 – 1990 Error! Bookmark not defined

Bảng 2.1 Cơ cấu tổng sản phẩm trong nước theo giá thực tế phân theo

thành phần kinh tế 1991 – 1995 Error! Bookmark not defined

Bảng 2.2 Cơ cấu tổng sản phẩm trong nước theo giá thực tế phân theo

thành phần kinh tế 1996 – 2000 Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 2.1: Xu hướng đóng góp vào tổng sản phẩm trong nước của các

thành phần kinh tế 1991 – 2000 Error! Bookmark not defined

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Kinh tế nhà nước1 (bao gồm doanh nghiệp nhà nước và các yếu tố thuộc sở hữu toàn dân mà Nhà nước đại diện) là bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế quốc dân Việc phát triển kinh tế nhà nước có ý nghĩa quan trọng trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

Kinh tế nhà nước có tác dụng thiết thực trong cơ cấu kinh tế của mỗi nước Tùy theo chủ trương, chính sách và điều kiện cụ thể của mỗi nước mà khu vực kinh tế nhà nước có vai trò, vị trí khác nhau Ở Việt Nam, kinh tế nhà nước đóng vai trò chủ đạo trong quá trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Cụ thể, kinh tế nhà nước có tác dụng mở đường cho sự phát triển các thành phần kinh tế khác qua việc thúc đẩy xây dựng quy hoạch, chiến lược, định hướng kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, đảm nhận phát triển kết cấu hạ tầng và công trình công cộng khác Kinh tế nhà nước tạo điều kiện giúp đỡ các thành phần kinh tế khác phát triển: luôn có một bộ phận

là doanh nghiệp nhà nước trực tiếp làm kinh tế, trực tiếp kinh doanh nhằm can thiệp sâu hơn, chủ động hơn, mạnh mẽ hơn vào các hoạt động kinh tế Kinh tế nhà nước tạo nền tảng cho việc xây dựng chế độ xã hội mới – chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam: thông qua chủ sở hữu nhà nước đề ra các chủ trương, chính sách, cơ chế quản lý cụ thể đồng bộ, có tác dụng phát huy sức mạnh tổng hợp của tất cả các bộ phận cấu thành kinh tế nhà nước, là lực lượng đóng góp lớn vào ngân sách nhà nước, là công cụ và lực lượng vật chất để nhà nước điều tiết, hướng dẫn nền kinh tế, hạn chế những khuyết tật của cơ chế thị trường, chăm lo các chính sách xã hội, thực hiện mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội

1

Kinh tế nhà nước bao gồm các doanh nghiệp nhà nước và các yếu tố thuộc sở hữu toàn dân mà Nhà nước là đại diện, như đất đai, rừng, biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên, của cải tài sản, tư liệu sản xuất, vốn, ngân sách nhà nước, lực lượng dự trữ, kể cả một phần vốn của Nhà nước đưa vào các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác Nghĩa là, hệ thống kinh tế nhà nước gồm hai bộ phận cấu thành: doanh nghiệp nhà nước và kinh tế nhà nước phi doanh nghiệp (đất đai, rừng, biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên, của cải tài sản, tư liệu sản xuất, vốn, ngân sách nhà nước, các quỹ quốc gia)

2

Đảng Cộng sản Việt Nam luôn coi thành phần kinh tế nhà nước đóng vai trò chủ đạo của nền kinh tế quốc dân khi bước vào con đường xã hội chủ nghĩa Đảng đã xác định vai trò điều tiết, định hướng nền kinh tế của thành phần kinh tế nhà nước qua các chủ trương, quyết định và có những ưu tiên về nguồn vốn, nhiều ưu đãi cho thành phần kinh tế này Từ khi thực hiện công cuộc đổi mới, kinh tế nhà nước mang lại một số thành tựu như đóng góp tích cực vào tốc độ tăng trưởng kinh tế, luôn chiếm tỷ trọng cao trong cơ cấu tổng thu nhập trong nước… Song, thành phần kinh tế này cũng còn nhiều hạn chế: nhiều doanh nghiệp còn yếu kém, việc quản lý vốn và tài sản còn lỏng lẻo, chưa có chuyển biến đáng kể trong việc đổi mới và phát triển doanh nghiệp, hiệu quả kinh tế không cao…

Việc nghiên cứu kinh tế nhà nước để rút ra điểm mạnh điểm yếu, những hạn chế cần khắc phục trong giai đoạn hiện nay và những năm tiếp theo có ý nghĩa quan trọng nhằm phát huy được hết tiềm năng của thành phần kinh tế này Những nghiên cứu đó tập trung xoay quanh các vấn đề như: kinh

tế nhà nước có đạt được những hiệu quả để làm đúng vai trò của mình hay không? Việc phát triển kinh tế nhà nước có tương xứng với những gì Đảng và Nhà nước ưu tiên hay không? Mối quan hệ của kinh tế nhà nước với các thành phần kinh tế khác như thế nào, có làm được vài trò chi phối, trung tâm không? Tuy nhiên, còn rất nhiều vấn đề về kinh tế nhà nước chưa được làm

rõ và thống nhất

Vì tính quan trọng và hấp dẫn của vấn đề, kinh tế nhà nước cũng đã có khá nhiều đề tài nghiên cứu, chủ yếu dưới góc độ kinh tế học, chính trị học; chưa có công trình nào nghiên cứu về kinh tế nhà nước dưới góc độ Lịch sử

Đảng nên tôi chọn đề tài “Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo kinh tế nhà

nước từ năm 1986 đến năm 2000” để làm Luận văn thạc sĩ chuyên ngành

Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu liên quan đến đề tài

Đất nước Việt Nam đang trong quá trình quá độ lên chủ nghĩa xã hội, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang được hình thành một

3

cách rõ ràng, do đó kinh tế nhà nước càng được chú trong hơn, vì thế nghiên cứu về kinh tế nhà nước trở thành vấn đề có sức hút đối với các nhà kinh tế học, chính trị học… Ở Việt Nam, việc nghiên cứu kinh tế nhà nước được quan tâm rất nhiều, nhất là sau khi Đại hội lần thứ VI (1986) nói tới vai trò của đạo của khu vực kinh tế này

Các công trình, bài viết có thể chia làm hai nhóm:

Nhóm 1: Các công trình nghiên cứu, bài viết về kinh tế nhà nước

Kinh tế nhà nước và quá trình đổi mới doanh nghiệp nhà nước của tác

giả Ngô Quang Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội (2001); Phát triển các

thành phần kinh tế và các tổ chức kinh doanh ở nước ta hiện nay của tác giả

Vũ Đình Bách và Ngô Đình Giao, Nxb Chính trị quốc gia; Cải cách doanh

nghiệp nhà nước ở Việt Nam sau gần 30 năm đổi mới, thực trạng và giải pháp

của tác giả Nguyễn Quang Thuấn (chủ biên) (2014), Nxb Khoa học xã hội,

Hà Nội; Phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt

Nam của Đinh Văn Ân (chủ biên) (2003), Nxb Trẻ, Hà Nội; Góp phần đẩy lùi nguy cơ, bảo đảm ổn định và phát triển đất nước của Nguyễn Văn Vĩnh

(chủ biên) (2005), Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội; Tăng trưởng kinh tế Việt

Nam 15 năm (1991 – 2005) từ góc độ phân tích đóng góp của các thành nhân

tố sản xuất của Lê Xuân Bá – Nguyễn Thị Tuệ Anh (chủ biên) (2006), Nxb

Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội; Để kinh tế Việt Nam khởi sắc của nhiều tác giả, Nxb Trẻ; Vài vấn đề về phát triển và đổi mới của tác giả tác giả Đỗ Quốc Sam (2011), Nxb Chính trị – hành chính, Hà Nội; Phấn đấu đưa nước ta cơ

bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020 của

tác giả Nguyễn Văn Đặng (chủ biên) (2007), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà

Nội; Một số vấn đề phát triển kinh tế của Việt Nam hiện nay của tác giả Đỗ

Hoài Nam, Võ Đại Lược, (2006) Viện khoa học xã hội Việt Nam Nxb Thế

giới, Hà Nội; Diễn đàn phát triển Việt Nam: Những rào cản cần phải vượt

qua của tác giả Nguyễn Văn Thường (chủ biên) (2005), Nxb Lý luận chính

trị, Hà Nội, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU) và Viện nghiên cứu

chính sách quốc gia Nhật Bản (GRIPS); 20 năm đổi mới và sự hình thành thể

4

chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của tác giả Nguyễn Cúc

(2005), Nxb Lý luận chính trị; Một số vấn đề về định hướng xã hội chủ nghĩa

ở nước ta của tác giả Trần Xuân Trường (chủ biên) (2000), Nxb Chính trị

Quốc gia, Hà Nội; Lịch sửa kinh tế Việt Nam và các nước của tác giả Nguyễn Chí Hải (2006), Nxb Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh; Việt Nam

đổi mới và phát triển, tuyển chọn của tác giả Đăng Vinh, Đăng Quang, Thanh

Vân (2005), Nxb Từ điển bách khoa, Hà Nội

Trong nhóm này, mỗi công trình đều có đóng góp riêng nhưng nói chung các công trình cũng đã đạt được những nội dung quan trọng:

Nêu được khái niệm liên quan tới sở hữu nhà nước, kinh tế nhà nước, đặc biệt là vai trò, vị trí của kinh tế nhà nước trong kinh tế nhiều thành phần

Phân tích được việc sắp xếp lại kinh tế nhà nước, cải cách doanh nghiệp nhà nước thông qua các bẳng số liệu các bảng, biểu đồ cụ thể

Đưa ra những quan điểm, rút ra được bài học kinh nghiệm và giải pháp cho sự phát triển doanh nghiệp nhà nước, kinh tế nhà nước

Nhóm 2: Các bài viết, công trình nghiên cứu về chủ trương, đường

lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước đối với việc phát triển nền kinh tế nhiều thành phần trong đó có kinh tế nhà nước

Chính sách kinh tế - xã hội của tác giả Đoàn Thị Thu Hà – Nguyễn Thị

Ngọc Huyền (1999), Nxb Khoa học và kỹ thuật, Hà Nội; Chương trình của

chính phủ thực hiện các nghị quyết và chỉ thị của Đảng về phát triển kinh tế,

Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003; Đảng Cộng sản Việt Nam với công

cuộc đổi mới đất nước với hội nhập quốc tế của tác giả Vũ Như Khôi (chủ

biên) (2006), Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội; Đảng Cộng sản Việt Nam

trong tiến trình lãnh đạo sự nghiệp đổi mới đất nước của Học viện Chính trị

hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh (2008), Nxb Lý luận Chính trị, Hà Nội;

Quá trình đổi mới tư duy lý luận của Đảng từ 1986 đến nay của Học viện

Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2006), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội;

Đảng cộng sản Việt Nam với công cuộc đổi mới của Vũ Như Khôi (2003),

Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội; Phát triển kinh tế nhiều thành phần ở Việt

5

Nam – lý luận và thực tiễn của tác giả Lê Hữu Nghĩa và Đình Văn Ân, Nxb

Chính trị quốc gia; Đổi mới tư duy kinh tế của các tác giả Khổng Doãn Hợi,

Vũ Hữu Ngoạn, Đào Xuân Sâm, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh (1986); Đổi

mới ở Việt Nam – tiến trình, thành tựu và kinh nghiệm của tác giả Vũ Văn

Hiền, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội (2004);Tư duy lý luận với sự nghiệp

đổi mới của tác giả Trần Nhâm, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội (2004); Đổi mới, nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước, bảo đảm vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế trị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

của Học viện Chính trị – Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, Tạ Ngọc Tấn –

Lê Quốc Lý (đồng chủ biên) (2012), Nxb Chính trị Quốc gia – Sự thật, Hà

Nội; Đảng cộng sản Việt Nam với công cuộc đổi mới của tác giả Vũ Như

Khôi, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội (2003)

Các công trình trong nhóm này, dù mỗi công trình đều có những đóng góp riêng, khác nhau về lý luận chính sách cũng như nhận thức về kinh tế nhà nước song cũng đạt được một số thành công:

Khái quát được quan điểm của Đảng về kinh tế nhà nước, vai trò của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa qua các kỳ Đại hội, Hội nghị…

Nêu được những ưu điểm, hạn chế cũng như biện pháp, hướng giải quyết của Đảng và Nhà nước đối với thành phần kinh tế nhà nước

Ngoài ra còn có nhiều bài báo, bài tạp chí trên các tạp chí Lịch sử Đảng, Nghiên cứu kinh tế, Kinh tế và phát triển…

Tựu chung lại của các nhóm công trình, tài liệu liên quan tới đề tài Đảng lãnh đạo kinh tế nhà nước ở Việt Nam:

Các công trình cho thấy việc nghiên cứu kinh tế nhà nước được rất nhiều người quan tâm từ nhiều góc độ, đã chỉ ra được những điểm chung nhất

về khái niệm cũng như quan niệm về kinh tế nhà nước, doanh nghiệp nhà nước… Tác giả của các trình đó đã khái quát được chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về kinh tế nhà nước, đánh giá đúng vị trí, vai trò của kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà Việt

6

Nam đang quá độ để đi lên, đã nêu được bài học kinh nghiệm từ thực tiễn cũng như đưa ra được các giải pháp, hướng giải giải quyết những hạn chế ở giai đoạn sau này

Về khoảng trống trong nghiên cứu: các công trình nghiên cứu đó tuy được triển khai ở nhiều góc độ nhưng vẫn chưa có một công trình khảo sát nào một cách có hệ thống các chủ trương, chính sách về kinh tế nhà nước của Đảng, cũng như sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng đối với kinh tế nhà nước trong suốt những năm đổi mới Các công trình đó chủ yếu chỉ nêu được một phần nhỏ về phát triển kinh tế nhà nước, chưa chỉ rõ được sự chỉ đạo của Đảng qua các chủ trương, đường lối cụ thể nào, và chưa chỉ được sự chỉ đạo đó có mang lại hiệu quả cho kinh tế nhà nước hay không Các công trình đều khẳng thành phần kinh tế nhà nước giữ vị trí, vai trò chủ đạo nhưng chưa làm rõ trong thực

tế vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước tới đâu

Từ những công trình nghiên cứu trên giúp tôi có cái nhìn khái quát và

có một số tư liệu đề hình thành những hiểu biết chung, giúp đi sâu vào nghiên cứu sự lãnh đạo của Đảng đối với kinh tế nhà nước Phát huy được những công trình đi trước và bổ sung thêm phần thiếu mà các công trình chưa làm được, chưa nghiên cứu đến, tôi chọn đề tài về Đảng Cộng sản lãnh đạo kinh tế nhà nước để bù lấp vào khoảng trống đó

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Các quan điểm, chủ trương, các biện pháp chỉ

đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong phát triển kinh tế nhà nước từ năm

1986 đến năm 2000

Phạm vi nghiên cứu:

Về không gian: nghiên cứu sự lãnh đạo khu vực kinh tế nhà nước ở Việt Nam

Về thời gian: nghiên cứu về các chủ trương, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam trong khoảng thời gian 15 năm đổi mới từ 1986 đến 2000 (từ thời điểm bắt đầu đổi mới: năm 1986 với Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ

VI đến năm 2000, trước thềm Đại hội IX của Đảng)

7

Về nội dung: luận văn đi sâu làm rõ quan điểm, chủ trương của Đảng trong việc xác định vai trò, vị trí và tính tất yếu của việc phát triển kinh tế nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam; trình bày chủ trương, chính sách phát triển kinh tế nhà nước của Đảng trong 15 năm đầu thời kỳ đổi mới Kinh tế nhà nước gồm nhiều bộ phận khác nhau song luận văn chỉ tập trung nghiên cứu về doanh nghiệp nhà nước với các hình thức biểu hiện là tổng công ty, các tập đoàn, xí nghiệp… Có rất nhiều vấn đề liên quan tới kinh tế nhà nước, luận văn chỉ đi sâu vào nghiên cứu sự chỉ đạo thông qua các chính sách, chủ trương và các biện pháp chỉ đạo thực hiện của Đảng Luận văn cũng không trình bày chi tiết vào sự phát triển kinh tế nhà nước tuy nhiên, để biết hiệu quả của việc lãnh đạo tới đâu thì luận văn cũng

đề cập tới những nét khái quát về sự phát triển của kinh tế nhà nước qua từng thời gian cụ thể trên phạm vi cả nước chứ không phân tích vùng miền nào cụ thể

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

 Mục đích nghiên cứu của luận văn:

Luận văn làm sáng tỏ chủ trương và sự chỉ đạo phát triển kinh tế nhà nước của Đảng Cộng sản Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2000; nhận xét, đánh giá

sự lãnh đạo của Đảng; từ đó rút ra những kinh nghiệm có ý nghĩa tham khảo trong thời gian tới

 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn:

Trình bày chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với kinh tế nhà nước từ 1986 – 2000

Làm rõ sự chỉ đạo của Đảng đối với kinh tế nhà nước qua hai giai đoạn nghiên cứu: 1986 – 1990; 1991 – 2000

Đánh giá những ưu điểm cũng như hạn chế trong quá trình chỉ đạo, lãnh đạo khu vực kinh tế nhà nước của Đảng Cộng sản Việt Nam và từ đó rút

ra những bài học kinh nghiệm để nâng cao hiệu quả lãnh đạo của Đảng trong thời gian tới