Vai trò của Nhà nước trong đảm bảo phân phối công bằng ở Việt Nam hiện nay: Một số vấn đề đặt ra

Tuy nhiên, quan hệ p hân phối ở Việt N am hiện nay v ẫn chưa thực sự công bằng, tiềm ẩn nguy cơ bất ổn xã hội và kìm hãm sự p h át triển... Vai tro của nhà nước trong đảm bảo phân phối c

VAI TRÒ CỦA NHÀ Nước TRONG ĐẢM BẢO PHÂN PHỐI CÔNG BẰNG

ở VIỆT NAM HIỆN NAY: MỘT sổ' VẤN ĐỂ ĐẶT RA• • • 0

Lê Thị Vinh*

Từ năm 1986 đến nay, N hà nước Việt N am đã có nhiều nỗ lực cải

th iện quan hệ p h ân phối p h ù hợp với cơ chế thị trường, đ ồ n g thời khắc

p h ụ c "khiếm khuyết" của kinh tế th ị trường Tuy nhiên, quan hệ p hân phối ở Việt N am hiện nay v ẫn chưa thực sự công bằng, tiềm ẩn nguy

cơ bất ổn xã hội và kìm hãm sự p h át triển Trong bài viết này, từ góc độ tiếp cận triết học, Báo cáo này tập tru n g p h ân tích m ột số vấn đề đ ặt ra

từ thự c trạng thực hiện vai trò của N hà nước trong đảm bảo p h ân phối công bằng; bởi lẽ, ở Việt N am hiện nay N hà nước là chủ thể đón g vai trò q u y ết đ ịn h trong điều tiết quan hệ p h â n phối, hơ n nữa, đây là vấn

đề m ấu chốt để giải quyết các vấn đề khác như: vấn đề p h át huy hiệu quả vai trò của N hà nước và thị trư ờng tro n g quan hệ p h ân phối, đảm bảo hài hòa giữa các n h ó m lợi ích, tạo đ ộ n g lực p h át triển

1 Sự YÊU KÉM CỬA NHÀ NƯỚCTRONG QUÀN LÝ, ĐIỂU TIẾT, PHÂN PHỐI

Từ Đại hội VI, Đ ảng C ộng sản Việt N am quyết đ ịn h lựa chọn mô

h ìn h p h á t triển nền kinh tế h àn g hóa n h iều th à n h p h ần , vận h àn h theo

cơ chế thị trư ờng, có sự q u ản lý của N hà nước, theo đ ịn h h ư ớ n g xã hội

ch ủ nghĩa Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần th ứ IX, Đ ảng chính thức

đ ư a ra khái niệm "kinh tế th ị trư ờng đ ịn h h ư ớ n g xã hội chủ nghĩa", từ

đ ó đ ến nay Đ ảng n h ất q uán xác đ ịn h kinh tế thị trư ờng đ ịn h hướng

xã hội chủ n g h ĩa là m ô h ìn h kinh tế tổng q u át của Việt N am trong suốt thờ i kỳ quá đ ộ lên chủ nghĩa xã hội Trong m ô h ìn h kinh tế này, cơ chế

* TS., Khoa Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và N hân văn, Đại học Quốc gia

H à Nội.

Lẻ Thị Vinh

kết h ợ p hài hòa, hợp lý giữa N hà nước và thị trường trong đ iê u tiết,

p h â n p h ố i là yêu cầu tất yếu n h ằm đ ảm bảo hiệu quả kinh tế và công

b ằn g xã hội trong q u an hệ p h â n phối Trong đó, N hà nước với tư cách

là chủ th ể q uản lý vĩ m ô mọi m ặt đời sống k in h tế - xã hội đ ó n g vai trò đặc biệt q u an trọng tro n g đảm bảo p h â n phối công bằng Mặc d ù đã

đ ạt được n h iều th à n h tựu, n h ư n g vai trò của N hà nước tro n g q u ả n lý,

đ iều tiết, p h â n phối ở Việt N am hiện nay còn tồn tại n h ữ n g yếu kém ,

b ất cập

T h ứ nhất, Nhà nước can thiệp bất hợp lý vào quan hệ phân phối.

T hực tiễn ở các quốc gia p h át triển trên thế giới cho thấy, sự p h ù

h ợ p giữa n h à nước và thị trư ờ n g là tiền đề quan trọ n g g iú p p h â n

p h ố i h ợ p lý, h iệu qu ả các n g u ồ n lực, lợi ích và cơ hội p h á t triển Trong

đó, N h à nước chỉ can th iệp vào q u a n h ệ p h â n phối để "bổ kh u y ết" cho thị trư ờ n g n h ằm thự c h iện m ục tiêu công b ằn g và ổn đ ịn h xã hội

Từ khi đổi m ới đ ến nay, N hà nước Việt N am đã có n h iề u đ iều chỉnh

q u a n trọ n g tro n g q u an hệ p h â n phối th eo h ư ớ n g giảm can th iệp trực tiếp b ằ n g m ệ n h lệnh h à n h ch ín h vào q u a n h ệ p h ần phối, tă n g tín h tự

ch ủ cho các chủ thể k in h tế, tạo m ôi trư ờ n g đ ể thị trư ờ n g cù n g tham gia đ iề u tiết, p h â n p h ố i, n h ấ t là tro n g lĩn h vực p h â n p h ố i th u n h ậ p lần đ ầ u và p h â n p h ố i các n g u ồ n lực k in h tế Tuy n h iên , trên thực tế, tìn h trạ n g N h à nước "lấn sân" thị trư ờ n g , can thiệp bất h ợ p lý vào

h o ạt đ ộ n g p h â n p h ố i v ẫn còn tồn tại khá p h ổ biến Đ ơn cử tro n g lĩnh vực p h â n p h ố i n g u ồ n lực, lẽ ra N hà n ư ớ c chỉ n ên đ iều tiết b ằn g cách

h ư ớ n g các n g u ồ n lực công hoặc b ằ n g ch ín h sách k h u y ến khích k h u vực tư n h â n th am gia đ ầ u tư p h á t triển các vùng, m iền có điều kiện khó k h ă n hoặc các lĩn h vực th iết yếu n h ằ m n găn ngừ a sự chênh lệch quá lớ n về trìn h độ p h á t triển giữa các v ù n g m iền tro n g nước N h ư n g

n h iề u n ă m qua, tro n g p h ầ n phối n g u ồ n lực, N hà nước v ẫn d àn h ưu tiên, ư u đãi cho các d o a n h n g h iệ p n h à nước, tạo ra "cấm địa'' cho khối d o a n h n g h iệp này Trong n h iề u trư ờ n g hợp, sự can thiệp trực tiếp của N h à nước đã làm m éo m ó cơ chế cạn h tran h làn h m ạn h giữa các ch ủ thể k in h tế, tạo ra sự b ất b ìn h đ ẳ n g tro n g p h â n bổ n g uồn lực, đặc b iệt là n g u ồ n lực công

Vai tro của nhà nước trong đảm bảo phân phối công bằng ở Việt Nam hiện nay:

T h ứ hai, Nhà nước chưa thực hiện tốt nhiệm vụ hoạch định chính sách phân phối.

Đây là n h iệm vụ quan trọng n h ấ t của N hà nước tro n g q u ản lý, điều tiết q u an hệ p h ân phối ở Việt N am hiện nay Trong "sân chơi" thị trường, N h à nước phải tạo ra "luật chơi" đ ồ n g bộ, chặt chẽ và m inh bạch làm cơ sở cho "người chơi" điều chỉnh h àn h vi của m ình Cụ thể trong lĩn h vực p h â n phối, n h ữ n g quy đ ịn h của N hà nước về p h â n phối thu n h ập , p h ân phối n g uồn lực, n h ữ n g chính sách liên q uan đ ế n p h ân phối th à n h quả p h át triển, p h â n phối cơ hội p h á t triển sẽ là h à n h lang phap lý đ iều chỉnh q u an hệ p h ân phối Vì vậy, trong n ền k in h tế thị trường, để đảm bảo hài hòa lợi ích giữa các chủ thể kinh tế, cũ n g n h ư đảm bảo p h â n phối công b ằng thì chính sách p h ân phối của N h à nước phải toàn diện, th ố n g n h ất, chặt chẽ, p h ù hợp với đ ịn h h ư ớ n g p h át triển kinh tế - xã hội Tuy nhiên, chính sách p h ân phối ở Việt N am hiện nay đ a n g bộc lộ n h iều h ạn chế n h ư tính th ố n g n h ất chưa cao, chưa

m ang tín h chiến lược lâu dài, chưa p h ù hợ p với thực tế nên tính khả thi th ấ p và chậm đi vào cuộc sống

Trong chính sách p h ân phối th u n h ập lần đầu, chính sách tiền lương ở Việt N am h iện nay còn lạc hậu, chưa theo kịp sự p h á t triển kinh tế - xã hội Mặc d ù Đ ảng và N hà nước chủ trư ơng thực hiện

n guyên tắc p h â n phối theo kết quả lao đ ộ n g và hiệu quả kinh tế là chủ yếu, tro n g đó chế độ tiền lư ơng phải đảm bảo yêu cầu tái sản xuất sức lao đ ộ n g và khắc p h ụ c tín h chất b ìn h quân, n h ư n g trên thự c tế, tiền lương h iện nay k h ô n g thỏa m ãn các yêu cầu đó Tiền lương của người lao đ ộ n g còn thấp, n h ấ t là tro n g k h u vực nh à nước, chưa đảm bảo cuộc sống của bản th â n và gia đ ìn h người lao động Tiền lương v ẫn m ang

n ặng tính b ìn h q u ân , chưa căn cứ chủ yếu vào hiệu quả công việc và giá trị sức lao động

Trong p h â n phối lại, ch ín h sách an sinh xã hội, p h ú c lợi xã hội

k h ông theo kịp đòi hỏi của quá trình xây d ự n g nền kinh tế thị trư ờng định h ư ớ n g xã hội ch ủ nghĩa, v ẫ n còn phổ biến tình trạn g ch ín h sách, chế độ an sinh xã hội được ban h à n h n h ư n g khô n g p h ù h ợ p với điều kiện kinh tế - xã hội, k h ô n g p h ù h ợ p với tâm lý, thói q uen của người dân

Lê Thị Vinh

N hiều ch ín h sách vừa mới được ban h à n h đã có đề xuất bổ su n g , h ủ y

bỏ hoặc tạm d ừ n g triển khai để chờ h ư ớ n g d ẫ n mới C hẳng h ạ n n h ư

11 n ăm 2014, có hiệu lực thi h àn h từ ngày 1 th án g 1 năm 2016, n h ư n g ngay khi Luật còn chưa có hiệu lực đã có n h iề u người lao đ ộ n g kiến nghị sửa đổi điều 60 N ghị quyết sửa đổi đ iều 60 Luật Bảo hiểm xã hội

đã được Q uốc hội biểu quyết th ô n g qua n gày 22 th án g 6 n ăm 20151

C h ín h sách p h ân phối n g u ồ n lực cũng có n h iều điểm m âu th u ẫn , bất cập như : đ ịn h h ư ớ n g chính sách ư u tiên p h â n phối n g u ồ n lực cho

d o an h n g h iệ p nh à nước tạo ra bất b ìn h đ ẳ n g giữa các loại h ìn h d o an h

ng h iệp tro n g tiếp cận n g u ồ n lực; hệ th ố n g văn bản quy p h ạ m p h áp

lu ật liên q u an đ ến q u ản lý, sử d ụ n g n g u ồ n lực đ ất đai cũng n h ư các tài

n g u y ên khác chưa được ban h à n h đ ồ n g bộ, chặt chẽ gây ra tran h chấp

và tình trạn g lãng p h í tài n g u y ên nghiêm trọng; các chính sách về khoa học - công n g h ệ chưa tạo được động lực k h u y ến khích n h à khoa học say m ê n g h iê n cứu

T h ứ ba, Nhà nước chưa thực hiện tốt công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện chính sách phân phối.

Do k h ô n g có cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ n ên các quy đ ịn h của N h à nước tro n g lĩnh vực p h â n phối k h ô n g được thực hiện m ột cách ngh iêm túc, kịp thời Trong p h â n phối th u n h ậ p , nhiều n ăm qua N hà nước k h ô n g kiểm soát được th u n h ập của công dân, vì vậy chính sách

th u ế th u n h ậ p cá n h â n k h ô n g được thực h iện triệt để N h ữ n g "kẽ hở"

1 Đ iều 60 Luật Bảo hiếm Xã hội năm 2014 (Q uốc hội k h ó a XIII th ô n g qua tại kỳ họp thứ

8 ngày 20/11/2014) được thiết kế theo hướng khuyến khích người lao động bảo lưu thời gian dã đ ó n g bảo hiểm xã hội, tích lũy thời gian đóng bảo hiểm xã hội trong quá trình lao đ ộ n g để có thể hưở ng lương hưu hàng th án g nhằm bảo đảm cuộc sống khi hết tuổi lao động, thay vì n h ận bảo hiểm xã hội m ột lần Điều này p h ù hợp với xu hướng p h át triển của hầu h ết các nước trên thế giới, n h ư n g đã vấp phải sự phán ứng của người lao động N hiều người lao động có nguyện vọng nhận trợ cấp bảo hiểm

xã hội m ột lần để có thể trang ữải sau khi nghỉ việc Bời vậy, họ kiến nghị được lựa chọn hư ớ n g bảo hiểm xã hội m ột lần, hoặc bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm xã hội

n h ư q u y đ ịn h tại Luật Bảo h iểm xã hội n ăm 2006.

trong ch ín h sách quản lý, p h ân phối đã d ẫn đ ến tình trạng th u n h ập

b ất hợp p h á p khá phổ biến ở Việt N am hiện nay Đối với m ột bộ p hận cán bộ công chức, n h ất là n h ữ n g cán bộ công chức có q uyền, làm ở

n h ữ n g vị trí m à quyết đ ịn h của họ p h át sinh quyền lợi n h ư q u y ết định

d ự án đ ầu tư, th u - chi ngân sách nhà nước, xuất n h ập khẩu, đề bạt, bổ nhiệm , tro n g khi tiền lương k h ông đ ủ sống, thì thu n h ậ p ngoài lương lại rất cao và N hà nước k h ô n g kiểm soát được Thu n h ập ngoài lương xuất p h á t từ "p h o n g bì lót tay, bôi trơn, lại q u ả " là n g u y cơ làm tha hóa đội n g ũ công chức N hiều hoạt đ ộ n g của bộ m áy công q u y ền vận

h à n h k h ô n g theo luật định m à bị bóp m éo bởi "chất bôi trơn" của các

n h ó m lợi ích tiêu cực Tệ nạn này làm đảo lộn các giá trị, ch u ẩ n mực

xã hội đích thực, tạo ra môi trư ờng cho h à n h đ ộ n g trục lợi cá n h â n bất

h ợ p p h á p 1 Bên cạnh đó, nhiều d o an h nghiệp không thực h iện đ ú n g

q u y đ ịn h của N hà nước về chế độ tiền lương, trốn và chậm đ ó n g bảo hiểm xã hội đã ản h hư ở ng lớn đ ế n lợi ích của người lao động

Các chính sách p h ân phối lại ở Việt N am chưa th ậ t sự h iệu quả,

m ộ t p h ầ n do còn nhiều điểm b ất cập tro n g chính sách, p h ầ n khác chủ

y ếu là do th iếu cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ Điều này thể hiện

rõ qua thự c tiễn phân phối th ô n g qua p h ú c lợi xã hội, an sinh xã hội

N hiều h o ạ t đ ộ n g ưu đãi và trợ giúp xã hội còn m ang n ặn g tín h hình thức và thiếu bền vững Đ ơn cử n h ư chính sách đào tạo cử n h â n hệ cử

tu y ển n h ằ m p h á t triển đội ng ủ cán bộ người d â n tộc thiểu số Đây là

n h ữ n g sinh viên được các địa p h ư ơ n g cử đi học, k h ông phải thi tuyển

đ ầ u vào, được hỗ trợ học p h í và theo chủ trư ơng thì ra trư ờ n g được

đ ảm bảo việc làm tại địa p h ư ử n g m à k h ô n g cần thi tuyển công chức

N h iều cử n h â n cử tuyển tốt n g h iệp n h ữ n g tưởng sẽ có công ăn việc làm ổn đ ịn h để có thể th o át nghèo, n h ư n g cuối cùng lại rơi vào cảnh

th ấ t ng h iệp , con số này ở n h iề u địa p h ư ơ n g lên đã tới h àn g trăm , điển

h ìn h n h ư T h an h Hóa có 850 sinh viên cử tu y ển thất nghiệp, ở Sơn La là

700 và Q u ả n g N am là 150 Theo thống kê, trên cả nước chỉ có h ơ n m ột Vai trò của nhà nước trong đảm bảo phân phối công bằng ờ Việt Nam hiện nay:

1 Xem: V ũ T h an h Sơn (chủ biên) (2014), Phân phối bình đẳng các nguồn lực kinh tế - Tiếp

cận lý luận và thực tiễn ở một số quốc gia, Nxb C h ín h trị Q uốc gia, H à N ội, tr 128-129.

Lể Thị Vinh

nử a số sinh viên cử tu y ể n có việc làm 1 Đặc biệt, tình trạn g cán b ộ thực thi chính sách an sin h xã hội "ăn bớt" tiền trợ cấp, hoặc làm giả hồ sơ

để trục lợi còn khá p h ổ biến gây bức xúc tro n g n h ân dân Thực trạn g trên đã làm ản h h ư ở n g tiêu cực đến hiệu quả xã hội của các ch ín h sách

p h â n phối và là n g u y ên n h ân gây ra n h iề u hệ lụy tiêu cực

Trong p h ân phối n g u ồ n lực, việc chia đều các n g u ồ n lực p h á t triển cho mọi chủ th ể trong xã hội k h ô n g bao giờ ]à chính sách tối

ưu, bởi nó tạo ra sự d à n trải trong đầu tư p h át triển, gây th ấ t th o át

và lãng phí n g u ồ n lực Vì vậy, bên cạnh n h ữ n g chính sách hỗ trợ cho các n h ó m yếu thế tro n g xã hội, ưu tiên cho n h ữ n g n g àn h , nghề, v ù n g

m iền có điều kiện khó k hăn, thì N hà nước cũng cần m ạn h d ạn đ ầ u tư cho n h ữ n g n g àn h , v ù n g kinh tế trọng điểm , m ủi n h ọ n tạo ra n h ữ n g

v ù n g tăn g trư ởng m ạ n h là "đầu tàu" tạo đà thúc đẩy n ền kinh tế p h át triển N h ữ n g chính sách ưu tiên này là cần thiết, và sự p h ân hó a giàu nghèo h ợ p lý củng có nghĩa là nếu cho p h é p m ột số n g àn h , n g h ề và

v ù n g m iền được ưu tiên p h át triển và n h ữ n g đối tư ợ n g có đ iều kiện

th u ậ n lợi hơn thì tất y ếu n h ữ n g đối tượng này có th u n h ậ p cao hơn Tuy nhiên, sự tồn tại song song của hai cơ chế quản lý và p h â n phối (kế hoạch hóa tập tru n g , q uan liêu, bao cấp và cơ chế thị trường) khiến cho đ ến nay cơ chế xin - cho vẫn tồn tại và các quan hệ lợi ích "ngầm " hoạt đ ộ n g m ạnh Môi trư ờ n g đầu tư thiếu m in h bạch, sự tha hóa biến chất của bộ p h ậ n cán bộ q uản lý nhà nước đã buộc n h iề u d o a n h n h â n phải "đầu tư" rất lớn về thời gian và tiền bạc để th iết lập và d u y trì các mối quan hệ Thực trạng này đã d ẫn đ ế n sự ra đời và p h ất lên

n h a n h chóng của n h ữ n g "đại gia" tư n h â n lớn, nhỏ ở Việt N am không

ph ải do có tiến bộ khoa học - công nghệ, k h ô n g do tăn g n ă n g suất lao

đ ộ n g hay đ ó n g góp vào bảo vệ môi trư ờng, đón g góp cho p h á t triển kinh tế - xã hội m à ch ủ yếu do khai thác tài n g u y ên đ ất đai, khai thác

gỗ, mỏ, biển N h ữ n g "đại gia" này mặc n h iê n tự cho m ình có n h ữ n g

cử tuyền thất nghiệp sau khi ra trường", http://vtv.vn/chuyen-dong-24h/nhieu-sinh-vien-cu- tuyen-that-nghiqj-sau-khi-ra-truong-20160512142418534.htm, cập n h ậ t n g ày 12 th án g

05 n ăm 2016.

Vai trò của nhà nước trong đàm bảo phân phối công bằng ở Việt Nam hiện nay:.

đặc q u y ề n riêng, trong k h ông ít trư ờng hợp thiếu tôn trọ n g p h áp luật,

q uyền và lợi ích hợp p h áp của người lao đ ộ n g 1 C hính tình trạng này

là n g u y ên n h â n gây thất thoát n g u ồ n lực (tài sản) quốc gia, ản h hư ởng tiêu cực đ ố n sự p h át triển kinh tế - xã hội

2 HỆ QUẢ CỦA THỰCTRẠN6 NHÀ NƯỚC CHƯATHựC HIỆN TÓT VAI TRÒ QUẢN LÝ, ĐIÊU TIẾT, PHÂN PHỐI

N h à nư ớc đón g vai trò quyết đ ịn h đ ế n việc đảm bảo p h ân phối công b ằ n g tro n g nền kinh tế Mặc dù rất khó đ ạt tới trạn g thái công

b ằn g xã hội tuyệt đối (dù là xét theo chiều dọc hay chiều ngang)2,

n h ư n g rõ ràn g n h ữ n g h ạn chế, yếu kém của N hà nước trong quản

lý, đ iều tiết, p h â n phối ở Việt N am thời gian qua đã làm gia tăng tình trạn g b ất b ìn h đ ẳn g giữa các chủ thể trong xã hội, vì vậy là trở lực trong quá trìn h th ự c hiện m ục tiêu công bằng xã hội Dưới đây, chúng tôi chỉ tập tru n g p h â n tích tình trạng p h â n cực giàu nghèo ở Việt N am n h ư là

m ộ t hệ q u ả tất yếu của tìn h trạng p h ân phối k h ông công bằng do N hà nước chư a thự c hiện tốt vai trò trong lĩnh vực p h ân phối

Thực tiễn p h á t triển kinh tế - xã hội ở các nước trên thế giới và Việt

N am cho th ấ y sự p h ân hóa giàu nghèo h ợ p lý là m ột đ ộng lực p h át triển Trong nền kinh tế thi trường, yêu cầu tất yếu là phải tạo điều kiện cho m ộ t bộ p h ận giàu trước hợp lý, h ợ p p h áp , trở th à n h "đầu tàu" tro n g p h á t triển kinh tế - xã hội Tuy n h iên , ở Việt N am , n h ữ n g hạn chế, y ếu kém của N hà nước tro n g quản lý, điều tiết, p h ân phối thời gian qu a đã k h iến cho m ặt trái của cơ chế thị trư ờ ng tác động m ạnh, làm cho sự p h â n hóa giàu nghèo có xu h ư ớ n g d ãn ra n h a n h và đã có

b iểu h iệ n p h â n cực gây ra n h iề u h ệ lụy tiêu cực cho xã hội

1 ủ y b an K inh tế của Q uốc hội (2012), Báo cáo kinh tế v ĩ mô 2012: Từ bất ổn đến con đường

tái cơ cấu, N xb Tri thức, H à N ội, tr.272-273.

2 v ề cô n g b ằn g xã hội, các n h à k in h tế học có sự p h â n biệt công b ằn g xã hội theo chiều

n g a n g và cô n g bằn g xã hội theo chiều dọc Trong đó, công b ằn g xã hội theo chiều

n g a n g đ ư ợ c h iể u là sự đối xử n h ư n h a u đối với n h ữ n g người có đ ó n g góp n h ư nhau ;

cô n g b ằ n g th e o chiều dọc là đối xử khác n h a u với n h ữ n g người có n h ữ n g khác biệt

b ẩ m sin h ho ặc có điều kiện sống k h ác nhau.

9 6 Lê Thị Vinh

Trước đổi mới, thực hiện nguyên tắc p h â n phối theo lao đ ộng,

ch ú n g ta áp d ụ n g h ìn h thức p hân phối bằng h iện vật Với m ong m u ố n

"thực hiện xã hội hóa p h ầ n lớn cuộc sống, tro n g đó cả n h ữ n g b ữ a ăn của các gia đ ìn h đ ều do N hà nước lo, th ư ơ n g nghiệp quốc d o a n h là người nội trợ cho toàn xã hội, trẻ con được nuôi d ư ỡ n g b ằn g sữa k h ô n g

m ất tiền, sách giáo khoa p h át không, người già được xã hội chăm sóc

m ột cách bình đ ẳ n g " 1, m ục tiêu của p h ân phối xã hội chủ n g h ĩa là đảm bảo công b ằn g giữa mọi đối tượng C hủ trư ơ n g này thể h iện lý

tư ởng tốt đẹp giàu tính n h ân văn của chế độ xã hội chủ nghĩa m à chú n g ta đ an g xây dựng Song, cách thức thực hiện p h ân phối ữ ê n thực tế đã biến n g u y ên tắc p h ân phối này th à n h p h ư ơ n g thức p h â n phối bình quân chủ nghĩa Thời kỳ này, chủ nghĩa b ìn h q u ân và chế

độ công h ữ u với p h ư ơ n g thức quản lý kế hoạch hóa tập trung, bao cấp

đã che k h u ất sự p h â n hóa giàu nghèo ở Việt N am Trên thực tế, cơ chế

p h â n phối theo kiểu cào b ằn g đã làm cho tă n g trư ở n g và h iệu quả kinh

tế giảm sút; tro n g khi đó, tệ nạn quan liêu, cửa quy ền ngày càng ph ổ biến; từ đây "tự nhiên" xuất hiện h ìn h thức p h â n phối k h ô n g chính thức n h ư n g lại chi phối khá lớn đến th u n h ập , đó là "p h ân phối theo quyền lực", làm cho sự bất bình đ ẳng trong p h â n phối th u n h ập trở

n ê n gia tăng h ơ n 2

Từ khi đổi mới, với sự vận hành của cơ chế thị trường, sự p hân hóa giàu nghèo bộc lộ rõ và ngày càng sâu sắc c ầ n n h ấn m ạn h rằng sự

p h ân hóa giàu nghèo là cần thiết để tạo đ ộ n g lực p h át triển, và đây củng

là đòi hỏi tất yếu của nền kinh tế thị trường Bởi lẽ, khi tham gia kinh

tế thị trường, mỗi chủ thể với xuất phát điểm về "vốn" nguồn lực khác

n hau, với khả n ăn g và sự nỗ lực khác n h a u và n h iều khi là n h ờ cơ m ay không giống n h a u m à hiệu quả hoạt đ ộng không giống n hau, thậm chí

1 Đ ặng P hong (2014), Tư duy kinh tế Việt Nam 1975-1989, Nxb Tri thức, Hà Nội, tr 135-186.

2 Hoàng Đức Thân, N gô T h ắn g Lợi (2009), Mô hình phái triển toàn diện - sự lựa chọn của Việt Nam trong thời kỳ mới, in ữ o n g Hội đ ồ n g Lý lu ậ n T rung ương, Trường Đại học

Kinh tế Q uốc d ân (2009), Kỷ yếu Hội thảo Khoa học Quốc gia Mô hình kinh tế tổr.g quát

trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam: cở sở lý luận và thực tiễn, N xb Đại học

Kinh tế Q uốc d ân , H à N ội, tr.71.

Vai trò của nhà nước trong đảm bảo phân phối công bằng ở Việt Nam hiện nay:

chênh lệch n h au rất lớn Theo đó, thành quả mà mỗi chủ thể thu được, lợi ích mà họ được thụ hưởng phải có sự p hân hóa mới tạo được động lực k h uyến khích Tất nhiên, sự phân hóa này phải hợp lý theo từng giai đoạn p h át triển, có nghĩa là, ở mỗi giai đoạn phát triển thì tỷ lệ ph ân hóa giàu - ngh èo phải khác nhau; và phải hợp lý giữa các chủ thể trong xã hội ở cùng m ột thời kỳ Tuy nhiên, các kết quả khảo sát thời gian qua cho thấy sự p h â n hóa giàu nghèo ở Việt Nam còn quá lớn so với sự phát triển

và đã có sự p h â n cực cả về th u nhập, về tài sản, về khả n ăn g tiếp cận và chi trả cho các dịch vụ xã hội cơ bản củng n h ư kiểm soát các nguồn lực xã hội Có thể nói, đây là hệ quả tất yếu của n h ữ n g yếu kém, bất cập trong quản lý, điều tiết, p h ân phối của N hà nước thời gian qua

Xét riêng về thu nhập, sự phân hóa giàu nghèo theo nhóm dân cư và vùng địa lý, bao gồm giữa đồng bằng và m iền núi, giữa thành thị và nông thôn, giữa tộc người đa số và thiểu số đang diễn ra m ạnh mẽ Sự phân hóa thu n h ập giàu nghèo theo nhóm dân cư tăng lên n h an h hơn khi quá trĩnh

đô thị hóa và công nghiệp hóa được thúc đẩy m ạnh C hênh lệch thu nhập bình quân n hân khẩu m ột tháng chia theo thành thị và nông thôn năm

2012 là 1,89 lần, năm 2014 là 1.94 lần; chênh lệch giữa vùng có thu nhập bình quân đầu người cao n h ất là Đông N am Bộ với vùn g có thu nhập bình quân đầu người thấp nhất là vùng Tầy Bắc vẫn còn khá lớn, năm 2012 con

số này là 3,02 lần, năm 2014 là 3.07 lần1 Đặc biệt, sự phân hóa giàu nghèo được thể hiện rõ qua khoảng cách chênh lệch thu n hập giữa nhóm 20% người giàu n h ất và 20% người nghèo nhất tăng từ 4,4 lần năm 1992,19932 lên 9,35 lần năm 2012 và 9,72 lần năm 20143

Sự p h â n hóa giàu n ghèo ở Việt N am đ an g có xu h ư ớ n g dãn ra và

có biểu h iện p h â n cực tiềm ẩn nguy cơ đe dọa đ ế n sự ổn đ ịn h và phát triển của xã hội

1 Xem: Tổng cục Thống kê (2016), KẾt quả khảo sát mức sống dẫn cư Việt Nam năm 2014,

N x b T hố n g kê, H à N ội, tr 303.

2 Theo: Đ ỗ Thiên K ính (2015), "Xu hư ớng bất b ìn h đ ẳn g về m ức sống ở Việt N am và

k h u vực n ô n g thôn tro ng giai đo ạn 1992 - 2012'', Tạp chí Nghiên cứu Con người (5), ứ 5.

3 Xem: Tổng cục T hố ng kê (2016), Kết quả khảo sát mức sống dân cư Việt Nam năm 2014,

N x b T h ố n g kê, Hà N ội, tr 303.

Lẽ Thị Vinh

T h ứ nhất, sự phân cực giàu nghèo đang cản trở sự phát triển k in h tế.

Sự p h â n cực giàu n ghèo quá lớn là yếu tố kìm hãm sự tăng trư ở n g

và p h á t triển kinh tế Sự p h ân hóa giàu nghèo giữa các v ù n g , m iền

sẽ tự p h á t dẫn đ ến h iệ n tư ợ ng di d ân cơ học từ n ô n g th ô n lên th à n h thị, từ v ù n g khó k h ăn sang v ù n g có điều kiện th u ận lợi hơn K hi hiện

tư ợ n g n ày diễn ra p h ổ biến sẽ tạo áp lực quá tải lên cơ sở hạ tầng đô thị

và gây xáo trộn xã hội

Sự p h â n cực về th u n h ập là nguyên n hân khiến cho tăng trư ở n g kinh tế k h ô n g ổn đ ịn h và không bền vững Khi k h oảng cách giàu

n g h èo quá lớn, n h ấ t là khi trong xã hội có bộ p hận khô n g n h ỏ giàu lên b ất h ợ p p h áp , sẽ k h iến cho nhóm người nghèo, yếu thế và d ễ tổn

th ư ơ n g tro n g xã hội cảm thấy tuyệt vọng, không có đ ộ n g lực v ư ơ n lên làm giàu chính đáng Đ iều này là n g uyên nhân gây ra p h ân tầng xã hội

k h ô n g h ợ p thức, tức là sự p h ân tầng được h ìn h th à n h do làm ă n phi

p h áp , lu ồ n lọt, xu n ịn h , gian dối, m án h khóe, th ủ đoạn hoặc do n h ữ n g

h à n h vi sai trái, làm ăn bất ch ín h 1 Khi hố p h ân cách giàu ngh èo quá lớn sẽ làm nảy sinh tâm lý đố kỵ, dẫn đến thái độ hằn học, "th ù địch" của ngư ời nghèo đối với người giàu, ngay cả khi họ làm giàu chính đáng T ình cảnh này sẽ làm giảm sự gắn kết xã hội, từ đó ản h h ư ở n g tiêu cực đ ến đ ộ n g lực p h á t triển kinh tế

T h ứ hai, phân cực giàu nghèo tiềm ẩn nguy cơ bất ổn xã hội.

M ột khi tro n g xã hội xuất hiện ngày càng nhiều người giàu lên

m ột cách b ất thường, b ấ t h ợ p lý, thậm chí bất hợp p h áp , về lâu dài sẽ khiến cho người d ân bức xúc, gia tăng các vụ khiếu kiện, gây m ất ổn

đ ịn h xã hội Bối cảnh n à y là cơ hội để n h ữ n g thế lực th ù địch lợi d ụ n g thực h iệ n "diễn biến h ò a bình", đe dọa sự tồn vong của đ ất nước

Sự p h â n cực giàu n ghèo ảnh hư ởng tiêu cực đến đạo đức xã hội

N h ữ n g ngư ời giàu bất m in h với n g uồn tiền kiếm được phi lao độn g hoặc b ất h ợ p p h áp dễ có lối sống xa hoa, lãng phí Trong khi đó, nhóm người n g h èo dễ bị tổn thư ơ ng, không có sức chống chịu với n h ữ n g

1 Xem th êm : N g u y ễ n Đ ìn h T ấn (2014), "P hân tần g xã hội hợp thứ c và giải p h áp thưc

hiện cô n g b ằ n g xã hội ở Việt N am h iệ n nay", Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam (5), ữ.37.