Ảnh hưởng của truyện tranh Nhật Bản (Manga) đối với giới trẻ Việt Nam - trường hợp trường THPT Khoa học Giáo dục

Đối với Nhật Bản, ngoại giao văn hóa của quốc gia này được thể hiện trong chính sách truyền bá và xuất khẩu truyện tranh manga, hoạt hình anime, cùng những nhân vật truyện tranh, hoạt hì

ĐẠI H QU GI H N I

ƢỜ

DOÃN HẢ Ƣ

Ả ƢỞNG CỦA TRUY N TRANH

NH T BẢ (MA A) ỐI VỚI GIỚI TRẺ

ĐẠI H QU GI H N I

ƢỜ

DOÃN HẢ Ƣ

Ả ƢỞNG CỦA TRUY N TRANH

NH T BẢ (MA A) ỐI VỚI GIỚI TRẺ

i

MỤC LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC HÌNH

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

PHẦN MỞ ẦU

ƯƠ : TỔNG QUAN VỀ LÍ THUYẾT 1

1.1 Khái niệm ngoại giao văn hóa 1

1.2 Ngoại giao văn hóa của Nhật Bản 3

1.3 Khái niệm truyện tranh Nhật Bản - Manga 6

1.4 Những nghiên cứu trước đó về truyện tranh Nhật Bản 11

1.4.1 Những nghiên cứu về truyện tranh Nhật Bản trên thế giới 11

1.4.2 Những nghiên cứu về truyện tranh Nhật Bản ở Việt Nam 14

ƯƠ : TÌNH HÌNH TRUY N TRANH NH T BẢN MANGA Ở VI T NAM 19

Manga được phổ biến trên thế giới 19

Manga được phổ biến ở Việt Nam 21

3 iao lưu văn hóa hật Bản ở Việt Nam thông qua truyện tranh 27

ƯƠ 3: NHỮNG Ả ƯỞNG CỦA TRUY N TRANH NH T BẢ MA A ẾN GIỚI TRẺ VI T NAM HI N NAY 32

3 ặc điểm của địa b n v đối tượng nghiên cứu 32

3.2 Kết quả điều tra 32

3.2.1 Thực trạng việc đọc truyện tranh Manga của giới trẻ Hà Nội 33

3.2.2 Cảm nhận về truyện tranh manga 36

3.2.3 Hình thức và phương thức đọc manga 38

3.2.4 Thời gian dành cho việc đọc manga 39

3.2.5 Địa điểm đọc truyện tranh manga 41

3.2.6 Yếu tố ảnh hưởng đến việc mua manga 42

3.2.7 Thói quen mua truyện tranh manga 44

3.2.8 Xu hướng đọc truyện 47

3.2.9 Thái độ gia đình đối với việc đọc manga 52

3.2.10 Những điều học được từ manga 53

3.2.11 Những khía cạnh manga ảnh hưởng đến người đọc 56

3.2.11.1 Giao tiếp 56

3.2.11.2 Hành vi 58

3.2.11.3 Ngôn ngữ 59

3.2.11.4 Học tập 61

3.2.12 Sự quan tâm đến những loại hình văn hóa Nhật Bản khác ngoài manga 62

3.2.13 Sự liên hệ giữa manga và Nhật Bản 63

ƢƠ 4 : KẾT LU N 68

4.1 Kết luận 68

4.2 Khuyến nghị 70

DANH MỤC TÀI LI U THAM KHẢO 72

PHỤ LỤC 1 75

PHỤ LỤC 2 78

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1: Thực trạng việc đọc truyện tranh Manga của giới trẻ Hà Nội 33

Bảng 3.2: để ý độ tuổi quy định được ghi trên mặt sau của quyển truyện tranh 44

Bảng 3.3: hú ý đến thể loại truyện tranh mình đọc 47

Bảng 3.4: bạn có đọc thể loại truyện tranh khác không? 50

Bảng 3.5: Bạn có học hỏi được gì từ việc đọc truyện tranh không? 53

Bảng 3.6: Bài học rút ra từ việc đọc truyện tranh 54

Bảng 3.7: bạn có quan tâm đến những hình thức giải trí hay các trào lưu khác của Nhật Bản có liên quan đến manga hay không?” 62

Bảng 3.8: Truyện tranh manga có khiến bạn quan tâm hơn đến Nhật Bản không? 65

Bảng 3.9: Bạn có học được gì về đất nước Nhật Bản thông qua truyện tranh không? 65

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1: Độ tuổi khảo sát của luận văn 33

Hình 3.2: Độ tuổi lần đầu tiên đọc truyện tranh Manga của giới trẻ Hà Nội 34 Hình 3.3: Lí do không đọc truyện tranh manga nữa 35

Hình 3.4: Số lượng người đã từng mua truyện 36

Hình 3.5: Cảm nhận về truyện tranh manga 37

Hình 3.6: Hình thức đọc truyện tranh manga 38

Hình 3.7: Phương thức đọc truyện tranh manga 39

Hình 3.8: Khoảng thời dành để đọc truyện tranh manga 40

Hình 3.9: Thời gian để đọc truyện tranh manga 41

Hình 3.10: Địa điểm đọc truyện tranh manga 42

Hình 3.11: Lí do chọn mua một quyển truyện tranh manga 43

Hình 3.12: Người mua truyện tranh 44

Hình 3.13: Số lượng truyện tranh manga sở hữu 45

Hình 3.14: Số tiền dành để mua truyện tranh manga 46

Hình 3.15: thể loại truyện tranh manga thường đọc 48

Hình 3.16: Chủ đề truyện tranh manga yêu thích 49

Hình 3.17: Thể loại truyện tranh khác được yêu thích 50

Hình 3.18: Cảm nhận về truyện tranh và truyện chữ 51

Hình 3.19: Thái độ gia đình đối với việc đọc manga 52

Hình 3.20: cảm hứng từ việc đọc truyện tranh 55

Hình 3.21: Giao tiếp tích cực 56

Hình 3.22: Giao tiếp tiêu cực 57

Hình 3.23: Hành vi tích cực 58

Hình 3.24: Hành vi tiêu cực 58

Hình 3.25: Ngôn ngữ tốt 59

Hình 3.26: Ngôn ngữ xấu 60

Hình 3.27: Học tập tốt 61

Hình 3.28: Học tập xấu 61

Hình 3.29: Những loại hình văn hóa Nhật khác được quan tâm 63

Hình 3.30: Manga có thể làm tư liệu nghiên cứu không? 64

Hình 3.31: Cảm nhận về Nhật Bản thông qua truyện tranh 66

LỜ AM A

Tôi xin cam đoan nội dung được trình bày trong luận văn là kết quả

nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn trực tiếp của ũ

Minh Giang

Kết quả nghiên cứu này hoàn toàn trung thực và không trùng lặp với bất kì công trình nào đã được công bố

Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 20 tháng 6 năm 2019

Tác giả luận văn

Doãn Hải Thư

LỜI CẢM Ơ

Tôi muốn gửi lời cảm ơn đến những người đã giúp đỡ tôi trong quá trình viết luận văn Nếu thiếu sự giúp đỡ và động viên của họ, tôi sẽ không thể hoàn thiện luận văn này

Đầu tiên, tôi muốn gửi lời cảm ơn đến các thầy cô của trường Đại học

Việt – Nhật đã tạo điều kiện tốt nhất để tôi thực hiện luận văn Tôi muốn gửi lời cảm ơn đến gia đình và bạn bè đã ủng hộ, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn

Đặc biệt, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo hướng dẫn của tôi, GS TSKH Vũ Minh Giang, đã giúp đỡ tôi trong quá trình làm luận văn Tôi không thể nào hoàn thành luận văn nếu thiếu sự giúp đỡ và những lời gợi ý của thầy

Bên cạnh đó, tôi xin gửi lời cảm ơn đến biên tập viên của nhà xuất bản

Kim Đồng đã cho phép tôi được phỏng vấn, thu nhận những thông tin hữu

ích Tôi xin cảm ơn các em học sinh và thầy cô giáo của trường THPT Khoa học Giáo dục đã tạo điều kiện gặp gỡ, khảo sát và cung cấp những thông tin, ý kiến cần thiết để hoàn thành nghiên cứu này.Ngoài ra, tôi muốn gửi lời cảm

ơn đến gia đình và bạn bè đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình làm luận văn Những gợi ý và lời động viên chân thành của họ là những yếu tố đã thúc đẩy tôi trong quá trình hoàn thành luận văn

Hà Nội, ngày 20 tháng 6 năm 2019

Tác giả luận văn

Doãn Hải Thư

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

BTV : Biên tập viên

NXB : Nhà xuất bản

PGS.TS : Phó giáo sư tiến sĩ

THPT : Trung học phổ thông

PHẦN MỞ ẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong thời đại toàn cầu hóa, khi những biên giới về mọi mặt giữa các quốc gia ngày càng phai mờ, sức mạnh mềm càng khẳng định vai trò của mình trong việc quảng bá hình ảnh của quốc gia với thế giới Chiếm được cảm tình và sự ủng hộ của quần chúng, và trong thế giới thông tin như hiện nay, việc đó càng trở nên thiết yếu hơn Những giá trị văn hóa trở thành sức mạnh, bên cạnh những sức mạnh như kinh tế hay quân sự Thông tin là sức mạnh, và với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, việc truyền tải thông tin đến đại chúng càng rộng rãi hơn Bên cạnh việc quảng bá những giá trị văn hóa, sức mạnh mềm được kì vọng sẽ mở rộng thị trường, đẩy mạnh xuất khẩu các sản phẩm văn hóa ra nước ngoài, từ đó tạo sức hút đối với những nước khác Mỗi quốc gia sẽ có cách thực hiện sức mạnh mềm khác nhau Một trong những phương tiện của sức mạnh mềm là ngoại giao văn hóa Ngoại giao văn hóa được hiểu cơ bản là hoạt động ngoại giao gắn liền với văn hóa Nhìn từ góc độ quan hệ quốc tế, ngoại giao văn hóa là “một hình thức ngoại giao thông qua công cụ văn hóa để thiết lập, duy trì và phát triển quan hệ đối ngoại nhằm đạt được các mục tiêu lợi ích cơ bản của quốc gia là phát triển, an ninh

và ảnh hưởng” Ngoại giao văn hóa có thể bao gồm việc giới thiệu các thành

tựu khoa học kỹ thuật, nghệ thuật và khoa học xã hội của quốc gia và của các nhóm quốc gia hoặc tổ chức quốc tế Với sự nổi trội của xu hướng “đối thoại thay cho đối đầu”, ngoại giao văn hóa được công nhận là một trong ba trụ cột chính của hoạt động ngoại giao, với hai trụ cột còn lại là ngoại giao chính trị

và ngoại giao kinh tế Mỗi nước sẽ có hình thức sử dụng kênh ngoại giao văn hóa khác nhau Ví dụ, đối với Mỹ, đó là hàng tiêu dùng được sản xuất hàng loạt, phim ảnh, truyền hình, tạp chí âm nhạc và kể cả thương hiệu đồ ăn nhanh, như McDonald, nhạc Pop, phim Hollywood Đối với Hàn Quốc, đó là công nghiệp điện ảnh và công nghiệp giải trí, với những chương trình truyền

hình, các phim truyền hình, quảng bá thần tượng cùng nhiều lĩnh vực khác Đối với Nhật Bản, ngoại giao văn hóa của quốc gia này được thể hiện trong chính sách truyền bá và xuất khẩu truyện tranh (manga), hoạt hình (anime), cùng những nhân vật truyện tranh, hoạt hình được yêu thích ra các quốc gia trên thế giới

Truyện tranh Nhật Bản, hay còn gọi là manga, là một sản phẩm văn hóa tinh thần rất được ưa chuộng ở Nhật Loại hình nghệ thuật này mang nhiều đặc trưng trong cách thể hiện Những nhân vật trong manga thường có tỉ lệ cơ thể khác với người thật Tùy từng họa sĩ mà một số truyện, nhân vật sẽ có cách vẽ hoạt hình, vui nhộn hơn, và một số sẽ có cách vẽ giống với người thật hơn Đặc biệt, đôi mắt của nhân vật trong truyện tranh thường được vẽ to và lấp lánh Cách manga thể hiện nội dung truyện cũng rất đặc biệt Chủ đề trong các tác phẩm manga cũng có rất nhiều thể loại, như phiêu lưu, hành động, giả tưởng, đời thường, cuộc sống học đường, thể thao, hài hước và nhiều thể loại khác Tại quê nhà, truyện tranh Nhật Bản được mọi tầng lớp trong xã hội yêu thích Từ những trẻ em bé đến người già, cả nam cả nữ, độc giả manga rất đa dạng Manga được bày bán ở mọi nơi, từ những hiệu sách đến sạp báo, ở ga tàu hay cả trong cửa hàng tiện lợi Manga là một phương tiện giải trí tốt, giúp người đọc giải tỏa áp lực và cũng mang đến một số bài học có ý nghĩa Đây cũng là một hình thức giải trí được nhiều người dân Nhật Bản lựa chọn vì nó cho phép người đọc giải tỏa căng thẳng nhưng không làm phiền đến xung quanh, một phương pháp giải trí im lặng Ngành công nghiệp truyện tranh cũng là một trong những ngành công nghiệp lớn của Nhật Bản Vào những năm đầu thập niên 1990, khi nền kinh tế Nhật Bản bị khủng hoàng, manga và anime (truyện tranh và phim hoạt hình) lại trở thành chủ đề văn hóa Theo số liệu thống kê từ Viện nghiên cứu và Xuất bản Nhật Bản, vào năm 2008, qui

mô thị trường nội địa của ngành công nghiệp truyện tranh đã đạt 448 tỷ yên, chiếm khoảng 40% thị trường in ấn (Hạ Thị Lan Phi, 2017) Ở Nhật Bản,

manga không chỉ đơn thuần là loại hình văn hóa giải trí đại chúng, phàn ảnh những hiện tượng của xã hội đương thời, mà đã phát triển đến đỉnh cao nghệ thuật, sánh ngang với văn học và nghệ thuật thị giác, có giá trị phê bình nghệ thuật và nghiên cứu Với sự pha trộn giữa văn hóa truyện thống và hiện đại, giữa phong cách phương Đông và phương Tây, sự phong phú về nội dung, thể loại và cách thể hiện, cùng công nghệ hiện đại đã khiến truyện tranh trở thành loại hình văn hóa đặc sắc của Nhật Bản Sự thành công của manga và các ngành công nghiệp văn hóa giải trí khác đã trở thành kì vọng vực dậy nền kinh tế, đưa Nhật Bản thoát khỏi khủng hoảng

Nhờ thành công của mình, truyện tranh Nhật Bản đã được lựa chọn là một trong những công cụ ngoại giao văn hóa để nước Nhật quảng bá hình ảnh

và lan tỏa sự ảnh hưởng ra thế giới Truyện tranh Nhật Bản đã được xuất khẩu đến nhiều nước trên thế giới và nhanh chóng nhận được sự chú ý Những tựa truyện nổi tiếng được nhiều người trẻ biết là Doraemon, Sailor Moon, Crayon Shinchan, Dragon Ball và nhiều đầu truyện khác Ở những nước châu Á, do vị trí gần nên sức lan tỏa của truyện tranh Nhật Bản ở những quốc gia này nhanh hơn ở những nước phương Tây Trong một thời gian, truyện tranh Nhật Bản đã trở thành một hiện tượng ở các quốc gia châu Á và được đông đảo người đọc đón nhận Việt Nam cũng không phải một ngoại lệ

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Nhật Bản đã được hình thành từ lâu trong lịch sử Mối quan hệ này bắt đầu vào thế kỉ XVI, khi những nhà buôn người Nhật tìm đến Việt Nam để buôn bán Trong lịch sử, mối quan hệ giữa hai nước không phải lúc nào cũng tốt đẹp, có một khoảng thời gian đã bị gián đoạn, nhưng cả hai nước đã bình thường hóa quan hệ sau khi Việt Nam thực hiện chính sách mở cửa Vào năm 1973, Việt Nam và Nhật Bản lập quan hệ ngoại giao chính thức Từ đó đến nay, mối quan hệ Việt Nam – Nhật Bản đã được mở rộng về mọi mặt Nhiều sản phẩm, hàng hóa uy tín của Nhật như đồ gia dụng, ô tô, xe máy, cùng các công nghệ, khoa học kĩ thuật đã có cơ hội

đến Việt Nam Một trong những sản phẩm Nhật Bản du nhập vào Việt Nam chính là truyện tranh Nhật Bản Việc thành lập mối quan hệ ngoại giao chính thức giữa hai nước đã giúp truyện tranh Nhật Bản có cơ hội đến Việt Nam Tuy nhiên, để trả lời chính xác câu hỏi truyện tranh Nhật Bản du nhập vào Việt Nam từ khi nào thì rất khó Có thể ước tính rằng truyện tranh Nhật Bản

đã xâm nhập vào Việt Nam được khoảng 20 năm.Truyện tranh Nhật Bản du nhập vào Việt Nam thông qua hai con đường, con đường chính thức và không chính thức on đường chính thức là thông qua các nhà xuất bản uy tín Truyện tranh được mua bản quyền, dịch và xuất bản ở Việt Nam dưới sự cho phép của nhà xuất bản bên phía Nhật Bản Trái lại, con đường không chính thức là thông qua nhập, dịch và in lậu Đại hội đại biểu Đảng Cộng sản Việt Nam lần VI thực hiện chính sách Đổi Mới vào năm 1986 đã tạo tiền đề cho truyện tranh Nhật Bản được du nhập vào Việt Nam Truyện tranh Nhật Bản đóng vai trò như một công cụ ngoại giao không chính thức để người dân Việt Nam có thể tiếp cận và biết đến văn hóa Nhật Bản Một số tác phẩm kinh điển

đã được xuất bản từ lâu và trở thành một phần tuổi thơ của nhiều thế hệ

Từ khi tiến vào thị trường Việt Nam, truyện tranh Nhật Bản được yêu thích bởi nhiều thế hệ và ngày càng nhiều đầu sách mới được xuất bản Khi đến những nhà sách, truyện tranh luôn được dành một gian bán riêng Trong

đó, có thể tìm thấy truyện tranh Nhật Bản (manga) chiếm đa số Những đầu truyện tranh được bán chủ yếu là những truyện nổi tiếng như Doraemon, Dragon Ball (Bảy viên ngọc rồng), Detective Conan (Thám tử lừng danh Conan), Sailor Moon (Thủy thủ mặt trăng) và một số tựa truyện khác Ở những hội sách lớn, không khó để tìm thấy những gian hàng bán truyện tranh

Ở những tiệm sách cũ, truyện tranh manga cũng được bày bán nhiều Không những vậy, một số đầu truyện nổi tiếng còn được tái bản nhiều lần và dưới nhiều hình thức khác nhau Trong những bộ truyện tranh Nhật Bản đã được xuất bản, tựa truyện tranh quan trọng nhất có lẽ là Doraemon, được NXB Kim

Đồng mua bản quyền và xuất bản ở Việt Nam vào năm 1992 Sự xuất hiện của bộ truyện này là dấu mốc quan trọng ở nhiều mặt, cả trong việc xuất bản truyện thiếu nhi của NXB Kim Đồng cũng như mở đường cho nhiều đầu truyện tranh Nhật Bản khác vào Việt Nam Bộ truyện đã đưa nhà xuất bản thoát khỏi bế tắc khi nền kinh tế bao cấp chuyển sang kinh tế thị trường Ngoài ra, trong số những độc giả của truyện tranh, trẻ em và thanh thiếu niên

là những đối tượng chủ yếu Bộ truyện Doraemon nói riêng và truyện tranh Nhật Bản nói chung đã đem đến đam mê đọc truyện tranh cho nhiều thế hệ thanh, thiếu niên, nhi đồng của Việt Nam Đời sống văn hóa của lứa tuổi học sinh đã trở nên phong phú và đa dạng hơn Truyện tranh Nhật Bản đã ảnh hưởng đến tư duy văn học, sáng tác truyện tranh, hình thành nhân sinh quan

và cách nhìn nhận thế giới của những người trẻ tuổi

Sau hơn 20 năm hiện diện ở thị trường Việt Nam, thế hệ độc giả truyện tranh cũng đã thay đổi Cùng với đó, mối quan hệ giữa truyện tranh Nhật Bản

và độc giả cũng trở thành chủ đề tranh luận Những ảnh hưởng của truyện tranh đến quá trình phát triển của trẻ nhỏ và thanh thiếu niên là chủ đề rất được quan tâm trên nhiều trên báo chí và mạng xã hội Tuy nhiên, có một điểm cần nhắc lại là manga đã xâm nhập và phát triển ở Việt Nam được hai thập kỉ, điều này có nghĩa là thế hệ đọc truyện tranh đã có sự biến đổi Mặc dù thế hệ độc giả đã bước sang thế hệ thứ hai, nhưng vẫn có nhiều ý kiến cho rằng manga là loại hình ấn phẩm có ảnh hưởng tiêu cực đến lứa tuổi này vì nhiều manga có bao hàm yếu tố giới tính và bạo lực Bên cạnh đó, tại Việt Nam, đa phần nghiên cứu quan tâm đến ảnh hưởng của truyện tranh đến đối tượng là trẻ em mà ít quan tâm đến lứa tuổi lớn hơn Với những yếu tố đó, một số câu hỏi về thị trường xuất bản manga ở Việt Nam và bộ phận độc giả Đối với thị trường xuất bản truyện tranh,trải qua quá trình du nhập lâu dài như vậy, truyện tranh Nhật Bản được xuất bản ở Việt Nam có chuyển biến gì không? Thể loại được xuất bản ở Việt Nam sau hai thập kỉ có thay đổi không?

Hình thức xuất bản như thế nào so với trước kia? Về phía độc giả độc giả Việt Nam, những thế hệ thứ hai đọc truyện tranh, loại ấn phẩm này được họ đón nhận như thế nào? Mức độ quan tâm và yêu thích của độc giả đối với truyện tranh Nhật Bản manga? Truyện tranh Nhật Bản manga có ảnh hưởng như thế nào đến người đọc? Bên cạnh đó, với vai trò là một trong những công cụ của ngoại giao văn hóa, truyện tranh manga có quảng bá hình ảnh Nhật Bản đến độc giả Việt Nam không? Hình ảnh đất nước Nhật Bản hiện lên thế nào với những độc giả truyện tranh? Truyện tranh Nhật Bản có phải một kênh văn hóa giúp người Việt Nam tiếp cận và hiểu hơn về văn hóa Nhật Bản không? Ngoài ra, truyện tranh Nhật Bản manga có đóng góp như thế nào vào mối quan hệ Việt Nam – Nhật Bản và cả hai nước có thể thu được lợi ích gì thông qua loại hình văn hóa này

Với những lí do đó, luận văn lựa chọn tìm hiểu về ảnh hưởng của truyện tranh Nhật Bản manga đến giới trẻ Việt Nam là đề tài nghiên cứu Luận văn hi vọng có thể tìm hiểu quá trình truyện tranh manga thâm nhập và phát triển tại thị trường Việt Nam, những độc giả Việt Nam thế hệ mới đón nhận loại hình văn hóa này ra sao, và hiểu hơn về ảnh hưởng của văn hóa Nhật Bản Đồng thời, nghiên cứu mong muốn có thể đóng góp vào sự phát triển của quan hệ Nhật Bản và Việt Nam, và hai quốc gia có thể thấu hiểu nhau hơn

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của nghiên cứu là tìm hiểu cách độc giả Việt Nam tiếp nhận truyện tranh manga Nhật Bản, mức độ quan tâm, mức độ ảnh hưởng của manga đến người trẻ Việt Nam Nghiên cứu hi vọng làm rõ những lí do khiến truyện tranh Nhật Bản được ưa chuộng ở Việt Nam và đưa ra những gợi ý để phát triển hơn nữa giao lưu văn hóa Việt Nam – Nhật Bản Ngoài ra, nghiên cứu muốn tìm hiểu hình ảnh đất nước Nhật Bản hiện lên trong những người đọc truyện tranh như thế nào và truyện tranh có ảnh hưởng đến cách người trẻ nhìn nhận Nhật Bản hay không

3 ối tƣợng nghiên cứu

Đối tượng trong nghiên cứu này là những người trẻ Việt Nam, cụ thể là thanh niên trong lứa tuổi 16 và 17 tuổi, hiện đang học lớp 10 và 11 tại trường THPT Khoa học Giáo Dục Nghiên cứu tập trung làm rõ những ảnh hưởng của truyện tranh manga đến lứa tuổi này, mức độ quan tâm của họ với manga

và hình ảnh đất nước Nhật Bản thông qua truyện tranh Nhật Bản manga

4 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn được thực hiện trên địa bàn Hà Nội Luận văn khảo sát ngẫu nhiên 100 người để tìm hiểu tác động của truyện tranh tới giới trẻ hiện nay Khảo sát được thực hiện trong khoảng thời gian từ ngày 7 tháng 5 năm 2019 đến ngày 17 tháng 5 năm 2019

Về nội dung, luận văn chỉ chú trọng vào truyện tranh Nhật Bản là manga Cần phân biệt rõ chủ thể được nghiên cứu là manga chứ không phải Ehon, cũng là một thể loại sách tranh Nhật Bản Ngoài ra, luận văn không tập trung vào các loại hình văn hóa đại chúng Nhật Bản nào khác, như phim ảnh, phim truyền hình, âm nhạc, hoạt hình, thời trang Luận văn sử dụng luôn thuật ngữ “manga” thay vì gọi là “truyện tranh Nhật Bản” Manga đã vô cùng phát triển, trở thành một thể loại thay vì chỉ đơn thuần được dịch là “truyện tranh” trong tiếng Việt hay “comic” trong tiếng nh Vì lí do đó, luận văn lựa chọn gọi là manga để nói không chỉ nghĩa đen của từ mà bao hàm cả những cách thể hiện trong loại nghệ thuật này

5 Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Luận văn chú trọng tìm hiểu những khía cạnh sau:

- Thực trạng đọc truyện tranh manga ở lứa thổi THPT Luận văn tìm hiều thái độ của học sinh THPT đối với truyện tranh, mức độ yêu thích, quan tâm, nguồn đọc, thời gian đọc, thể loại truyện tranh thường được các học sinh phổ thông tìm đọc, số tiền chi vào sở thích đọc truyện tranh và những yếu tố tác động đến việc đọc và mua truyện tranh

- Truyện tranh Nhật Bản manga có ảnh hưởng đến hành vi, giao tiếp, ngôn ngữ và học tập của giới trẻ Việt Nam hiện nay?

- Phụ huynh có quan điểm như thế nào về việc con cái đọc truyện tranh?

- Độc giả nhìn nhận nước Nhật thông qua truyện tranh manga như thế nào?

6 Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được những kết quả tốt nhất, luận văn sử dụng nhiều phương pháp Luận văn sử dụng bảng hỏi để điều tra, thu thập thông tin và những dữ liệu cần thiết Bên cạnh đó, luận văn đưa ra mô tả, nhận xét và phân tích thông qua những tài liệu, những nghiên cứu trước đó về chủ đề truyện tranh Nhật Bản manga Những tư liệu sử dụng trong luận văn bao gồm các công trình nghiên cứu, bài báo tạp chí và sách về truyện tranh của những tác giả trong nước và nước ngoài Ngoài ra, nghiên cứu có tham khảo thêm những sách và tư liệu về chính sách ngoại giao, ngoại giao văn hóa và sức mạnh mềm (soft power) Những tài liệu dung để tham khảo được viết bằng tiếng Việt và tiếng Anh Ngoài ra, luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu tình huống (case study) Đầu tiên, luận văn sẽ thu thập và phân tích những tài liệu Tiếp theo, luận văn sử dụng bảng hỏi điều tra để thu thập những thông tin cần thiết Luận văn sử dụng phương pháp điều tra bảng hỏi Đây là phương pháp nghiên cứu chính được sử dụng Số người được khảo sát là 100 người, hiện đang học tập tại trường THPT Khoa học Giáo dục Những đối tượng được khảo sát ở độ tuổi 16 và 17 Địa bàn điều tra là thành phố Hà Nội Ngoài ra, luận văn sử dụng phương pháp phỏng vấn đề tìm hiểu hiện trang xuất bản truyện tranh manga ở Việt Nam Luận văn phỏng vấn 1 BTV nam, 28 tuổi, hiện đang làm ở NXB Kim Đồng Thông qua việc phỏng vấn, luận văn sẽ tìm hiểu hiện trang, số liệu những đầu truyện tranh hiện đang được xuất bản ở

Việt Nam và doanh thu đạt được từ truyện tranh

ƢƠ ỔNG QUAN VỀ LÍ THUYẾT 1.1 Khái niệm ngoại giao văn hóa

Ngoại giao văn hóa không còn là một khái niệm mới Một số định nghĩa đã được đưa ra để giải thích cụm từ này Nhà nghiên cứu Simeo Adebolu, thành viên Hiệp hội các nhà ngoại giao thương mại nh, định nghĩa ngoại giao văn hóa là “là một hình thức ngoại giao nhấn mạnh tới sự thừa nhận văn hóa và hiểu biết lẫn nhau như là một cơ sở của đối thoại.” Nhà nghiên cứu Milton C Cummings Jr thuộc Trung tâm nghệ thuật và văn hóa

Mỹ ở Washington cho rằng ngoại giao văn hóa là “sự giao lưu những tư tưởng, trao đổi thông tin nghệ thuật, lối sống, hệ giá trị, truyền thống, tín ngưỡng và các phương diện khác nhau của văn hóa nhằm thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau.” Bên cạnh đó, giáo sư Joseph S Nye thuộc đại học Harvard, đồng thời là nguyên trợ lý Thứ trưởng ngoại giao Mỹ từ năm 1977 đến năm

1979, nhận định ngoại giao văn hóa là “một ví dụ hàng đầu về sức mạnh mềm hoặc khả năng thuyết phục thông qua văn hóa, giá trị và những tư tưởng trái với sức mạnh cứng, tức là chinh phục hoặc cưỡng ép thông qua sức mạnh quân sự.” Ở Việt Nam, một số định nghĩa đã được đưa ra để giải thích ngoại giao văn hóa Theo Nguyên Phó Thủ tướng Nguyễn Khánh, ngoại giao văn hóa là “một trong những trụ cột của ngoại giao chứ không phải là bộ phận của văn hóa đối ngoại Đó là việc thực hiện chính sách đối ngoại để đạt được mục tiêu chính trị bằng công cụ văn hóa, biện pháp văn hóa Trong đó các giá trị văn hóa sẽ là chỗ dựa tinh thần bền vững cho các hoạt động ngoại giao, làm

áp lực đối với các đối tác để thực hiện có kết quả các chính sách chính trị, kinh tế và văn hóa quốc gia.” Đối tượng của ngoại giao văn hóa là những chủ thể quốc gia khác, chính phủ và người dân ở những quốc gia đó Ngoại giao văn hóa hướng đến quảng bá hình ảnh quốc gia, nâng cao vị thế của đất nước, dân tộc và không hướng tới mục đích lợi nhuận.Mục đích của ngoại giao văn hóa là góp phần đảm bảo an ninh quốc gia, phục vụ phát triển kinh tế, nâng

cao vị thế, hình ảnh quốc gia trên trường quốc tế và phục vụ cộng đồng người Việt ở nước ngoài Ngoại giao chính trị, ngoại giao kinh tế và ngoại giao văn hóa là ba trụ cột của ngoại giao Việt Nam1

Ngoại giao văn hóa có ba vai trò chính, đó là chính trị, kinh tế và phát huy bản sắc dân tộc Về chính trị, vai trò của ngoại giao văn hóa có sự khác biệt giữa các quốc gia Đối với những nước lớn, ngoại giao văn hóa là phương tiện để tăng tầm ảnh hưởng của mình với thế giới Ví dụ, đối với Mỹ, mục tiêu hàng đầu là “mở rộng những giá trị về dân chủ và nhân quyền trên khắp thế giới nhằm tạo lập sự thống trị và ảnh hưởng rộng khắp” Về kinh tế, ngoại giao văn hóa góp phần thu hút đầu tư, phát triển du lịch và khai thác các ngành công nghiệp văn hóa Ở Hàn Quốc, thông qua phim ảnh, văn hóa Hàn Quốc đã được đưa đến những đất nước trong vực, mang lại cho chính phủ và quốc gia những khoản lợi nhuận lớn Ở Singapore, chính phủ quảng bá văn hóa gắn liền với phát triển du lịch, thu hút đầu tư nước ngoài và lao động nước ngoài có tay nghề làm việc tại nước này Trong việc phát huy bản sắc dân tộc, ngoại giao văn hóa không phải là một hoạt động một chiều mà là tương tác có sự qua lại giữa các quốc gia Sự trao đổi này sẽ khiến các quốc gia tiếp nhận các giá trị và thành tựu văn hóa nổi bật của nhân loại, làm giàu kho tàng văn hóa của đất nước, định hướng việc gìn giữ, phát huy và điều chỉnh các giá trị văn hóa riêng cho phù hợp với dòng chảy phát triển chung của thế giới.2

Nhìn chung, ngoại giao văn hóa có thể được hiểu là một hoạt động ngoại giao, sử dụng văn hóa làm phương tiện để đạt được những mục tiêu cơ bản trong chính sách đối ngoại, quảng bá hình ảnh và văn hóa của đất nước, đồng thời góp phần vào việc gia tăng ảnh hưởng và củng cố an ninh Ba yếu

tố chính ngoại giao văn hóa đóng góp là chính trị, kinh tế và phát huy bản sắc dân tộc Ngoại giao văn hóa hướng đến việc gây ảnh hưởng lên những chủ thể quốc gia khác, chính phủ và người dân ở những quốc gia đó Ngoại giao văn hóa đã đem lại những lợi ích đáng kể cho quốc gia Mỗi quốc gia và chính phủ sẽ có cách sử dụng ngoại giao văn hóa khác nhau

1.2 Ngoại giao văn hóa của Nhật Bản

Khái niệm về sức mạnh mềm xuất hiện ở Nhật Bản vào những năm 90 của thế kỉ XX Luận thuyết về sức mạnh mềm đã được chính phủ Nhật Bản vận dụng sau Chiến tranh thế giới lần thứ Hai Với mục đích cải thiện hình ảnh, truyền thông điệp về một Nhật Bản yêu hòa bình, phát triển và thân thiện, phương hướng chiến lược phát triển văn hóa của Nhật Bản đã xác định

và triển khai trên mọi khía cạnh, gồm những giá trị kinh tế, chính trị, ngoại giao, giáo dục mang đặc trưng nền văn hóa Nhật Bản hính sách văn hóa Nhật Bảo được chia thành nhiều giai đoạn: giai đoạn trong những năm 1950 –

1960, giai đoạn 1960 – 1970, giai đoạn đầu những năm 1980 và giai đoạn từ năm 1990 trở đi Trong giai đoạn 1950 và 1960, Nhật Bản tập trung vào quảng bá hình ảnh đất nước, thay đổi từ một nước quân phiệt trong chiến tranh sang một đất nước vì hòa bình Từ năm 1960 đến năm 1970, Nhật Bản chú trọng vào hình ảnh một đất nước hòa bình, có nền kinh tế phát triển Vào đầu những năm 1980, nền kinh tế Nhật Bản đã lớn mạnh và có ảnh hưởng toàn cầu, đối tượng trong chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản là các quốc gia châu Á Từ những năm 1990, Nhật Bản bắt đầu phát triển văn hóa đại chúng (Pop Culture) với mục đích quảng bá hình ảnh, truyền tải “bản sắc Nhật Bản” sang các nước khác3 Có thể thấy rằng, trong giai đoạn đầu triển khai, Nhật Bản muốn thay đổi hình ảnh của đất nước với toàn thế giới, chuyển

từ một đất nước quân phiệt trong chiến tranh thành một nước hòa bình, có nền

3Ngô Phương nh (2015) Chiến lược quảng bá sức mạnh mềm của Nhật Bản và kinh nghiệm đối với Việt

Nam Tạp chí Lý luận chính trị điện tử số 9-2015

kinh tế phát triển Khi nền kinh tế trong nước đã đủ mạnh mẽ, thay vì hướng tới toàn cầu như trước, chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản hướng đến những quốc gia lân cận, cụ thể là những nước châu Á Với vị trí gần, Nhật Bản sẽ quảng bá văn hóa, xuất khẩu những sản phẩm văn hóa đại chúng một cách dễ dàng, từ đó sẽ thuận lợi cho việc lan tỏa rộng ảnh hưởng Vào năm 2004, khái niệm sức mạnh mềm đã chính thức được công nhận trong

“Sách Xanh” ngoại giao Nhật Bản Ngoài ra, khái niệm “sức mạnh mềm” được nhắc đến nhiều trong những cuộc bàn luận và văn bản hoạch định chính sách của Chính phủ Nhật Bản Một viện nghiên cứu mang tên “The Japan Soft Power Research Institute” đã được thành lập ở Nhật Bản đề nghiên cứu

về sức mạnh mềm Sức mạnh mềm cũng là chủ đề trong cuốn sách “Soft Power Superpowers: Cultural and National Assets of Japan and the United States” do hai tác giả Yasushi Watanabe và David L Mc onnell đồng thực hiện Cuốn sách đã nghiên cứu những ưu điểm và khuyết điểm về sức mạnh mềm của Nhật Bản và Hoa Kì Có thể thấy rằng sức mạnh mềm của Nhật Bản ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm từ những nghiên cứu trong nước lẫn quốc tế

Chính sách ngoại giao văn hóa được thể hiện trong chiến dịch “ ool Japan”, với mục tiêu đẩy mạnh hình ảnh một “Nhật Bản thú vị” Đây là chiến dịch để Nhật Bản cải thiện, quảng bá hình ảnh của mình với những nước khác

và thúc đẩy kinh doanh thông qua việc xuất khẩu sản phẩm văn hóa ngoại chúng ra nước ngoài Thuật ngữ “ ool Japan” lần đầu xuất hiện thông qua một bài báo của tác giả Douglas McGray đăng trên tờ Chính sách Ngoại giao vào năm 2002 Bài báo đó mang tên "Japan's Gross National ool" (Tổng sản lượng thú vị quốc gia của Nhật Bản) Trong bài viết của mình, McGray (2002)

đã chỉ ra những thành công Nhật Bản đạt được và trở thành một đất nước siêu cường văn hóa thông qua những loại hình văn hóa đại chúng lan tỏa trên thế giới, mặc cho những vấn đề kinh tế và chính trị gặp phải trong giai đoạn

đó.Chính sách ngoại giao văn hóa của Nhật Bản còn được thể hiện qua việc lựa chọn những đại sứ văn hóa vào cuối những năm 1990 – đầu thế kỉ XXI Những đại sứ văn hóa trong giai đoạn này là những nhân vật manga được yêu thích như Doraemon, Hello Kitty thay thế những nghệ sĩ nổi tiếng để đảm nhiệm việc quảng bá, giao lưu văn hóa đến các nước khác Trong thời gian này, chính sách ngoại giao của Nhật Bản đã chuyển đổi sang “hướng về hâu Á” Thông qua hình ảnh những nhân vật truyện tranh dễ thương, Nhật Bản hướng đến mục tiêu tăng thiện cảm và hình ảnh đẹp đến các nước lân cận

Đã có nhiều ý kiến được đưa ra để giải thích về tính hấp dẫn của các sản phẩm văn hóa đại chúng Nhật Bản Iwabuchi (2002) cho rằng các sản phẩm Nhật Bản thu hút được khán giả toàn cầu là vì những sản phẩm đó không còn nhiều thuộc tính Nhật Bên cạnh đó, theo Leheny (2006), khán giả

ở các nước châu Á ít bị thu hút bởi đất nước Nhật Bản mà đa phần bị hấp dẫn qua những hình ảnh hiện đại thể hiện trong các sản phẩm văn hóa của Nhật Bản Ngoài ra, khi bàn về “công cuộc quyến rũ” của Nhật Bản, Jung Sun (2012) cho rằng công cuộc này diễn ra vì kinh tế Nhật Bản đang giảm sút, quyền lực cứng về mặt kinh tế không vững chắc nên Nhật Bản khó có thể quảng bá bản thân như một hình mẫu4 Bên cạnh đó, Võ Thị Mai Thuận (2012) chỉ ra rằng “ ool Japan” đã mở ra cái hình mới về Nhật Bản “ ool Japan” đã khiến người nước ngoài bị thu hút từ văn hóa Nhật đương thời là manga và anime, cho đến môn đấu vật sumo [14, tr 64] Ngoài việc gián tiếp

mở rộng quan hệ của Nhật Bản với các nước ngoài, tính thiết thực của manga

và anime với quan hệ quốc tế Nhật Bản còn có một số hạn chế Võ Thị Mai Thuận (2012) cho rằng manga và anime có thể thu hút một số người nước ngoài, tuy nhiên sự hấp dẫn của chúng hơi cường điệu, đặc biệt là với những quốc gia châu Á bảo thủ Ở những đất nước này, manga và anime được cho

4 NXB Đại học Quốc gia Hà Nội Lịch sử, văn hóa và ngoại giao văn hóa: sức sống của quan hệ Việt Nam –

Nhật Bản trong bối cảnh mới của quốc tế và khu vực tr 203

rằng là sản phẩm dành cho người trưởng thành, có yếu tố bạo lực và dâm tục, không phù hợp với đạo đức xã hội ở nước họ Bên cạnh đó, những sản phẩm này có thể hấp dẫn và là thứ giải trí hữu ích với một số người, nhưng một số khác có thể thấy rằng chúng trẻ con và không thấy thích thú Không những vậy, trong thời đại toàn cầu hóa, người dân ở những quốc gia châu Á cũng chịu ảnh hưởng bởi những sản phẩm văn hóa từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn

Độ, Mỹ và nhiều nước khác chứ không chỉ bị thu hút duy nhất bởi sản phẩm của Nhật

Tóm lại, khái niệm sức mạnh mềm bắt đầu được chính phủ Nhật Bản chú ý vào những năm 90 của thế kỉ XX Các loại hình văn hóa đại chúng Nhật Bản từ lâu đã lan tỏa rộng đến nhiều quốc gia trên thế giới và được yêu thích

ở rất nhiều nơi Đến cuối thập niên 1990 – đầu thế kỉ XXI, khi chính sách ngoại giao trong thời kì hiện nay đã chuyển sang “hướng về hâu Á”, những quốc gia châu Á là những nơi chịu ảnh hưởng lớn nhất Mặc dù có nhiều ý kiến cho rằng ngoại giao văn hóa đã đem về nhiều lợi ích, một số nghiên cứu chỉ ra những mặt hạn chế của nó Sự thu hút từ các loại hình văn hóa này không phải từ chính bản thân văn hóa hay đất nước Nhật Bản mà từ hình ảnh thể hiện trên những sản phẩm văn hóa Tuy nhiên, không thể phủ nhận sức lôi cuốn của các loại hình văn hóa Nhật Bản Một trong những công cụ của ngoại giao văn hóa là truyện tranh Nhật Bản, hay còn được gọi là manga

1.3 Khái niệm truyện tranh Nhật Bản - Manga

Manga là một phần của văn hóa đại chúng Văn hóa đại chúng (popular culture) được PGS TS Lương Hồng Quang định nghĩa “là một kiểu loại văn hóa cần được chúng ta nghiên cứu sâu hơn bởi là sản phẩm của xã hội đô thị,

xã hội tiêu thụ, của quan niệm văn hóa là cái của đời sống hằng ngày thay vì chỉ tất cả là tinh túy, cao siêu Hiểu biết hơn về văn hóa đại chúng sẽ là nền

tảng lý luận cho chúng ta phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo”5 Thuật ngữ “manga” được cho rằng sử dụng lần đầu vào những năm 1770 [22, tr 20] Đến thế kỉ 19, từ ngữ này trở nên thông dụng hơn và được dùng để chỉ tranh khắc gỗ có chủ đề truyện tranh, như loạt tranh biếm họa khắc gỗ (Hyakumenso) của họa sĩ Katsushika Hokusai Yuichiro(2014) cũng có nhận định tương tự Cụm từ “manga” được họa sĩ Hokusai sử dụng vào năm 1814,

để đặt tên cuốn sách về tác phẩm của mình Cuốn sách đó mang tên Hokusai Manga Quyển sách có 15 tập, tổng hợp gần 40.000 bức tranh về con người, động vật, yêu quái, đời sống, phong tục và nhiều đề tài khác [15, tr 22]

Từ ngữ “manga” được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau Về mặt dịch thuật, “manga” được định nghĩa là vô tư, “những hình vẽ kì dị” và

“những bức tranh vẽ vì bản thân” [21, tr 28] Thêm vào đó, Schodt (1996) miêu tả manga là sự kết hợp của nghệ thuật hội họa truyền thống của Nhật và những yếu tố phương Tây [26, tr 21] Schodt (1996) nói rằng người Nhật Bản

đã gắn bó với hội họa từ lâu Hội họa được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, nổi tiếng nhất là những đường nét đơn sắc Những tạp chí manga và truyện có nguồn gốc từ thế kỉ 18 và đầu thế kỉ 19 [26, tr 22] Cách các họa sĩ

vẽ trong manga hiện đại, với khung tranh và bong bóng thoại, là bị ảnh hưởng

từ những mẩu chuyện nhỏ trên các tờ báo Mỹ.Về mặt từ ngữ, chữ Hán của manga là “漫画”, nghĩa là “Mạn họa” Theo Yuichiro (2014), thuật ngữ manga đã xuất hiện một lần nữa trong tác phẩm “Tiên sinh Đông Tâm tạp họa

đề kỷ” do nhà văn Kim Đông Tâm sáng tác vào thời nhà Thanh Từ “Mạn họa” trong tác phẩm được sử dụng với ý nghĩa vẽ tranh vô tư, vẽ tranh theo ý thích của mình Hạ Thị Lan Phi (2017) cũng đề cập việc về mặt ngữ nghĩa, trong nghĩa Hán – Việt, manga có nghĩa là “mạn họa”, có thể hiểu là “bức họa mang tính trào phúng.”Về mặt mĩ thuật, trong một số nghiên cứu, các nhà

5Hà Hương (2012) Làn sóng Hàn Quốc: thành công của văn hóa đại chúng Truy xuất từ

https://thanhnien.vn/van-hoa/lan-song-han-quoc-thanh-cong-cua-van-hoa-dai-chung-49137.html

chuyên môn định nghĩa manga là “tên gọi chung của một loại hình hội họa về

cơ bản lấy sự châm biếm và hài hước làm nội dung, dựa trên cách vẽ giản lược hay khoa trương Nó là một phương tiện giải trí truyền tải thông tin đến người xem thông qua thị giác dưới hình thức các bức tranh vẽ mang tính liên hoàn”6

Manga có thể được hiểu là “một hình thức đồ họa mang tính ngẫu hứng hoặc ứng tác, áp dụng những thủ pháp cường điệu (intensification), cách điệu (stylization) hay biến (caricature)” để thể hiện sự ngộ nghĩnh, dí dỏm, hài hước, kì lạ và khác thường Theo từ điển Quốc ngữ Nhật Bản, Manga có hai khái niệm Đầu tiên là “loại tranh hoạt hình, hài hước, loại tranh gây cười, hóm hỉnh (comics) Nghĩa còn lại là “loại tranh đả kích, châm biếm nhân tình thế thái”7 Nhìn từ góc độ lịch sử, nét phác họa đơn giản nhưng hài hước của manga có nguồn gốc từ một loại tranh vẽ của Nhật Bản Loại tranh này xuất hiện vào khoảng giữa thế kỉ VI và VII Vào thời gian đó, những cuộn giấy da

có hình khắc đã được những thầy tu sử dụng để làm một loại lịch để theo dõi thời gian Hình vẽ thường là những hình tượng phổ biến có thể tìm thấy trong

tự nhiên như hoa anh đào và lá phong đỏ để báo hiệu sự chuyển giao mùa, hoặc những động vật như cáo, gấu trúc, những con vật được xem là đại diện cho thời gian Những hình ảnh này được vẽ bằng những nét đơn giản nhưng rất ngộ nghĩnh và dí dỏm

Cụm từ “manga” có ý nghĩa khác nhau ở Nhật Bản và nước ngoài Ở Nhật Bản, cụm từ này dùng để chỉ các thể loại truyện tranh Tuy nhiên, ở những nước khác, cụm từ này lại có ý nghĩa khác biệt Như ở Đức, “manga” dùng để chỉ nghệ thuật truyện tranh có xuất xứ từ Nhật Bản Ngoài ra, đi đôi với manga là “anime” nime có nguồn gốc từ từ “animation” trong tiếng

nh, dùng đẻ chỉ phim hoạt hình Manga và anime là hai thứ không thể tách

6

Hạ Thị Lan Phi (2017) Ảnh hưởng của Manga Nhật Bản đến học sinh phổ thông tại thành phố Hà Nội Đại học Văn hóa Hà Nội tr 23

7 Hạ Thị Lan Phi (2017) Ảnh hưởng của Manga Nhật Bản đến học sinh phổ thông tại thành phố Hà Nội Đại

học Văn hóa Hà Nội tr 23

rời Cả hai cũng có vị trí quan trọng trong văn hóa của người dân Nhật Bản

Có thể tìm thấy những hình minh họa manga trong nhiều thể loại sách khác nhau, như sách nấu ăn hay sách hướng dẫn Có thể thấy rằng niềm yêu thích dành cho loại hình nghệ thuật này đến từ mọi tầng lớp xã hội và các nhóm ngành nghề khác nhau Trong tiếng Anh, từ ngữ “manga” được hiểu là

“truyện tranh Nhật Bản” Theo Gravett (2004), người Tây thường cho rằng các nhân vật trong manga có đôi mắt to và lấp lánh, những quyển tạp chí truyện tranh dày như từ điển, nhiều người say mê đọc truyện tranh trên xe điện, truyện tranh có nhiều yếu tố bạo lực và dâm tục Ngày xưa, khi dịch sang tiếng Anh, cụm từ “manga” được hiểu là “Japan’s comics”, phiên âm sang dạnh chữ Katakana của Nhật Bản và giữ nguyên âm đọc là “komiku” Đến cuối thập niên 1980, khi manga đã đạt đến đỉnh cao, khiến cả người đọc

và giới nghiên cứu quan tâm, khái niệm “manga” không chỉ đơn thuần là

“comic” (truyện tranh) nữa, mà còn được coi là một danh từ riêng để chỉ loại hình truyện tranh của Nhật Bản, được phiên âm ra chữ latinh là “manga” ác nhà xuất bản trong nước không chỉ dùng chữ Hán khi nói về loại hình này mà còn sử dụng cả chữ Katakana, bảng chữ của Nhật dùng để phiên âm từ ngoại lai Đây là hình thức để khẳng định sự riêng biệt và độc nhất của Manga Nhật Bản [4, tr 26]

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng truyện tranh manga bắt nguồn từ lịch sử hội họa Nhật Bản Những đặc điểm trong những thể loại tranh truyền thống kết hợp với một số đặc điểm từ truyện tranh phương Tây đã được kế thừa và tiếp tục trong truyện tranh manga hiện nay Một hướng nhìn nhận khác về manga đó là cho rằng đây là tạo vật của xã hội hiện đại Kinsella (2000) đã chỉ ra rằng trước khi manga là một đại diện của văn hóa, nó là một ngành công nghiệp Theo Kinsella (2000), manga là một hiện tượng của văn hóa cận hiện đại Gracia (2010) cũng có nhận định tương tự Garcia (2010) cho rằng

để hiểu về xã hội Nhật Bản cận đại thì không thể không chú trọng vào hiện

tượng manga Theo Gracia (2010), manga gắn liền với cuộc sống hàng ngày của người dân Nhật Bản và đây là thứ đã giúp Nhật Bản lan tỏa văn hóa của mình đến thế giới [18, tr 100] Từ Gracia (2010), có thể hiểu rằng manga có ảnh hưởng cả ở trong đất nước sản sinh ra nó và cả trên toàn thế giới

Về thể loại, truyện tranh manga có rất đa dạng về thể loại Truyện tranh manga có thể được phân loại dựa theo lứa tuổi Một số những thể loại manga

cơ bản bao gồm:

“Kodomo”: truyện tranh hướngđến đối tượng thiếu nhi, nhi đồng Một

ví dụ tiêu biểu làtruyện tranh Doraemon

“Shoujo (sô-giô)”: Đây là thể loại manga hướng đến những bạn nữ ở

độ tuổi thiếu niên Thể loại truyện này tập trung khai thác những câu chuyện tình cảm, những rung động đầu đời, cuộc sống trường học, thời học sinh…

“Shounen (sô-nên)”: Đây là thể loại truyện hướng đến nam thiếu niên

Chủ đề của thể loại này thường là các cuộc phiêu lưu, thể thao, hành động,…

“Seinen (Sê-nên)”: Đây là thể loại truyện tranh dành cho nam trung

niên Loại Manga này có nội dung phức tạp hơn so với thể loại hướng đến nam thiếu niên, có thể đề cập các vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội

“Jousei (Giô- sê)”: Đây là thể loại truyện Manga hướng đến nữ trung

niên Nội dung của thể loại này nhiều khi giống với truyện hướng cho các thiếu nữ, nhưng được khai thác dưới góc nhìn người lớn hơn Hai loại truyện Seinen và Josei thường rất hiếm được mua bản quyền và xuất bản ở Việt Nam

“Boy’s Love”: Thể loại truyện đồng tính Nam Boy’s Love thường chia

ra làm hai thể loại chính là Shounen Ai và Yaoi

“Shounen- Ai”: Đây là thể loại truyện khai thác tình yêu giữa hai nhân

vật nam, thường không có quan hệ thể xác

“Yaoi (Ya-ôi)”: Thể loại truyện đồng tính nam, có yếu tố quan hệ thể xác

“Girl’s Love”: Thể loại truyện tranh đồng tính nữ, thường chia ra làm

hai thể loại nhỏ là Shoujo Ai và Yuri

“Shoujo Ai”: Đây là thể loại truyện khai thác tình yêu giữa hai nhân

vật nữ, không đề cập đến quan hệ thể xác

“Yuri”: Thể loại truyện tranh đồng tính nữ, có yếu tố quan hệ thể xác

Manga được hiểu đơn giản là truyện tranh nói chung Tuy nhiên, ở nước ngoài, “manga” là cụm từ dùng để chỉ riêng truyện tranh có xuất xứ từ Nhật Bản Yếu tố khiến manga tách biệt với các loại truyện tranh trên thế giới là nét vẽ, cách diễn tả câu chuyển và nhân vật Manga rất đa dạng về thể loại và chủ đề Các thể loại manga thường được phân chia dựa theo lứa tuổi, đôi khi dựa theo chủ đề của truyện

1.4 Những nghiên cứu trước đó về truyện tranh Nhật Bản

1.4.1 Những nghiên cứu về truyện tranh Nhật Bản trên thế giới

Cùng với sự lan rộng của mình, manga đã trở thành đề tài nghiên cứu của rất nhiều học giả Nghiên cứu về manga được bắt đầu tiến hành ở Nhật Bản vào những năm cuối thập kỉ 1950 Trong thời gian này, các nghiên cứu chủ yếu là các bài báo viết về những ấn phẩm manga bị coi là “xấu” với thanh, thiếu niên Đến những năm cuối ở thập kỉ 1980, khi manga đã phát triển đến đỉnh cao, đem lại nhiều thành công ở cả thị trường nội địa và quốc

tế, trong giai đoạn này, những nghiên cứu về manga đã từng bước có tính học thuật Những thuật ngữ cơ bản như khái niệm về manga hay các thuật ngữ sử dụng trong quá trình sáng tác đã được ghi chép lại trong cuốn sách “Từ điển Manga Nhật Bản: Quà tặng cho người hâm mộ Manga toàn quốc” của tác giả Shimizu Isao (1985) Bên ngoài Nhật Bản, nhiều nhà nghiên cứu đã tìm hiểu

về manga nhằm giải đáp nguyên nhân tạo nên sự lôi cuốn của manga Nổi trội

là những công trình như Manga! Manga! The World of Japanese omics (1983) của tác giả Frederik L Schodt, Adult Manga: Culture and Power in Contemporary Japanese Society (2000) của tác giảSharon Kinsella, Manga: Sixty Years of Japanese Comics (2004) của tác giả Paul Gravett, Reading Manga: Local and Global Perceptions of Japanese Comics (2006) của tác giả Steffi Richter và Jaqueline Berndt, và nhiều công trình khác Những nghiên

cứu này đã tổng hợp đầy đủ sự ra đời, quá trình phát triển, nghệ thuật thể hiện, nội dung, ảnh hưởng của manga tại thị trường Nhật Bản và tầm quan trọng của loại hình giải trí này Ngoài ra, một số nhà nghiên cứu đã tìm hiểu

về manga ở thị trường phương Tây, như Dreamland Japan: Writings on Modern Manga (1996) của tác giả Frederik L Schodt, Japanese Visual Culture: Explorations in the World of Manga and Anime (2008) của tác giả Mark W MacWilliams và nhiều tác phẩm khác

Có nhiều hướng tiếp cận khi nghiên cứu về manga, điển hình là phân tích mặt nghệ thuật biểu hiện của manga hoặc tập trung phân tích mặt văn học trong manga, như nội dung, cốt truyện và sự đa dạng về chủ đề Ngoài ra, một

số nghiên cứu khác tập trung vào quá trình manga vượt biên giới Nhật Bản và

du nhập sang những quốc gia khác Một mảng khác được chú trọng khi nghiên cứu về manga là coi manga là phương tiện ngoại giao của Nhật Bản Những nghiên cứu tiếp cận manga từ góc độ nghệ thuật biểu hiện bao gồm

“Văn hóa Manga Nhật Bản” của tác giả Natsume Fusanosuke, “Nhập môn Tâm lý học Manga” (2001) của tác giả Kyo Taro và Naga Oka; “Ponchi: Nghiên cứu văn hóa biểu hiện” của tác giả Misuzu Kubota (2002); “Manga:

60 Years of Japanese omics” (2004) của tác giả Paul Gravett; “Nghiên cứu

lí luận biểu hiện trong Manga” của tác giả Kyotaro Nagano (2005) và nhiều nghiên cứu khác Những nghiên cứu khai thác manga từ góc độ văn học gồm

có “Xã hội học Manga” (2001) của hai nhà Xã hội học Miyahara Kojiro và Ogino Masahiro, “Nhật Bản đất nước của Manga: Văn hóa đại chúng của Nhật Bản tính khả năng của văn hóa thị giác” (2007) của học giả người Đức Jaqueline Berndt và nhiều nghiên cứu khác.8 Bên cạnh đó, manga và ảnh hưởng của loại hình này cũng là một chủ đề thu hút sự chú ý của nhiều học giả Vào cuối thập niên 1950, những nghiên cứu về ảnh hưởng của manga chỉ dừng lại ở các bài báo phê phán, chỉ trích các ấn phẩm manga bị coi là “độc hại” đối với bộ phận thanh, thiếu niên Đến những năm 1980, khi đời sống

8 Hạ Thị Lan Phi (2017) Ảnh hưởng của manga Nhật Bản đến học sinh phổ thông tại thành phố Hà Nội

Trường Đại học Văn hóa Hà Nội

kinh tế của người dân Nhật Bản được nâng cao, xã hội phát triển, có một nền văn hóa mở, tiệm cận với văn hóa phương Tây, một nền văn hóa đại chúng dành ch tầng lớp thanh niên trẻ đã được hình thành Đồng thời, vào giai đoạn này, manga Nhật Bản đã đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật biểu hiện, phong phú và đa dạng về thể loại lẫn nội dung, nghiên cứu về manga đã có chiều hướng thay đổi và xuất hiện sự phân hóa Hai luồng nghiên cứu trái chiều về ảnh hưởng của manga xuất hiện trong thời gian này bao gồm:

(1) Những nghiên cứu cho rằng manga có ảnh hưởng tiêu cực đến thanh, thiếu niên Do đa dạng, phong phú về nội dung, chủ đề và các thức biểu hiện, manga được cho rằng có chứa đựng cả sự “hỗn tạp”, tiêu cực, không lành mạnh và thiếu chuẩn mực Nhiều vụ án xảy ra bị cho rằng có liên quan đến việc đọc truyện tranh Với lí do đó, nhiều nghiên cứu đã ra đời để tìm hiểu về ảnh hưởng tiêu cực của manga đến thanh, thiếu niên Một số công trình tiêu biểu về hướng nghiên cứu này là “Khái quát và triển vọng nghiên cứu liên quan đến Manga dước góc độ Tâm lý học” (2007) của tác giả Ieshima Akihiko thuộc trường đại học Kyoto Trong nghiên cứu, ông đã đưa

ra cách phân loại “Manga độc hại” và “Manga không độc hại” Ngoài ra, công trình nghiên cứu “Tại sao phải ban hành qui chế đối với Manga” (2010) của tác giả Nagaokao Kayoshi Yuki đã giới thiệu và giải thích lí do cần có những qui chế qui định đối với những manga bị đánh giá là có yếu tố khiêu dâm Một số thể loại manga được cho rằng có cảnh miêu tả về bạo lực và giới tính,

bị đánh giá là tác nhân xấu đến thanh, thiếu niên và ảnh hưởng đến quá trình hình thành tâm sinh lí của lứa tuổi này, đồng thời có khả năng dẫn đến những hành động trái pháp luận của trẻ vị thành niên Tác giả của những nghiên cứu theo hướng này thường là các nhà nghiên cứu giáo duc, các nhà nghiên cứu thuộc tổ chức Hội Cha mẹ học sinh Nhật Bản, các nhà nghiên cứu xã hội học

và nghiên cứu tội phạm, và nhiều học giả khác 9

9 Hạ Thị Lan Phi (2017) Ảnh hưởng của manga Nhật Bản đến học sinh phổ thông tại thành phố Hà Nội

Trường Đại học Văn hóa Hà Nội

(2) Những nghiên cứu cho rằng manga đem lại ảnh hưởng tích cực đến thanh, thiếu niên Vào những năm cuối thế kỉ XX, khi “làn sóng manga” lan rộng và được nhiều nước trên thế giới yêu mến, có nhiều ý kiến cho rằng cần nhìn nhận và đánh giá lại tác động của manga lên thanh, thiếu niên Sang thế kỉ XXI, khi Nhật Bản quyết định manga là một trong những phương tiện để tiến hành ngoại giao văn hóa, các nghiên cứu về ảnh hưởng tích cực của manga đã phát triển Một số nghiên cứu tiêu biểu của giai đoạn này là “Mô hình nhân vật lí tưởng ảnh hưởng đến cuộc sống lí tưởng” (2006) của tác giả Ieshima Akihiko Nghiên cứu đã khái quát năm ảnh hưởng của manga đến thanh thiếu niên Nhật Bản, đó là: tình yêu, tình bạn, sự nỗ lực, nhân sinh quanh và thế giới quan, và kiến thức Trong công trình nghiên cứu “Khái quát và triển vọng nghiên cứu liên quan đến Manga dước góc độ Tâm lí học” (2007) của tác giả Ieshima Akihiko, tác giả cho rằng ngoài những manga bị cho rằng có tác động tiêu cực thì cũng có nhiều manga mang đến ảnh hưởng tích cục cho thanh, thiếu niên Vào thời kì này, manga đã được thừa nhận có ảnh hưởng tích cưc đến trẻ nhỏ, đặc biệt hình ảnh động trong truyện tranh đã kích thích sáng tạo, phát triển trí tưởng tượng cho trẻ em nhiều hơn những loại ấn phẩm khác Nội dung truyện và hình tượng nhân vật có tác động tốt đến hình thành nhân cách, nhân sinh quan, thế giới quan, đồng thời nâng cao tri thức và giúp trẻ nhỏ học chữ Hán tốt hơn10

Có thể thấy rằng những nghiên cứu về manga trên thế giới rất đa dạng Manga là chủ đề thu hút sự quan tâm của cả học giả Nhật Bản và quốc tế Những công trình nghiên cứu tiếp cận manga ở nhiều góc độ khác nhau, tạo nên góc nhìn đa chiều về loại hình này

1.4.2 Những nghiên cứu về truyện tranh Nhật Bản ở Việt Nam

Mặc dù đã du nhập vào Việt Nam từ năm 1992 nhưng phải đến những năm 2000, những công trình nghiên cứu với đề tài là manga Nhật Bản mới

10 Hạ Thị Lan Phi (2017) Ảnh hưởng của manga Nhật Bản đến học sinh phổ thông tại thành phố Hà Nội

Trường Đại học Văn hóa Hà Nội

xuất hiện, ví dụ như luận văn Thạc sĩ “Truyện tranh Manga Nhật Bản và những bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam”, chuyên ngành văn hóa học của tác giả Hạ Thị Lan Phi Nghiên cứu đã đề cập khái quát khái niệm, đặc điểm và thể loại của manga Tuy nhiên, nghiên cứu mới đề cập đến phân loại manga theo độ tuổi chứ chưa đưa ra được cách phân chia theo thể loại và chủ

đề của manga Bên cạnh đó, nghiên cứu chưa chỉ ra được những đặc điểm tạo nên sự lôi cuốn của manga không chỉ ở Nhật Bản mà cả trên thế giới11 Ngoài

ra, một số bài báo và tạp chí viết về manga đã xuất hiện Một vài bài viết bao gồm “Vài nét về Manga Nhật Bản” của tác giả Hạ Thị Lan Phi (2004) đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, “Manga qua các thời kỳ lịch sử” (2005) đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, hội thảo “Khám phá bản sắc văn hóa trong truyện tranh (Manga) và Anime (phim hoạt hình) Nhật Bản” do quỹ Toyota, Lãnh sứ quán Nhật Bản tại thành phố

Hồ Chí Minh và Nhà xuất bản Trẻ phối hợp tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh vào cuối năm 2005 Bên cạnh đó còn có triển lãm “Không gian mới của Manga: Nghệ thuật truyện tranh đương đại Nhật Bản” do Quĩ giao lưu Quốc

tế Nhật Bản tổ chức vào năm 2011, “Truyện tranh Việt Nam: Nhìn từ kinh nghiệm Manga Nhật Bản” của tác giả Lê Văn Sửu đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Mĩ thuật (2011), “Sơ lược về quá khứ và hiện tại của văn hóa Manga của Việt Nam” (ベトナムの漫画文化：その過去と現在の概説) của tác giả Nguyễn Hồng Phúc, đăng vào năm 2014 trên Tạp chí International Manga Research Center, Kyoto Seka University công bố bằng tiếng Nhật Các bài viết đó đã đề cập đến lịch sử hình thành, phát triển, vai trò và vị trí của manga trong xã hội Nhật Bản, nhưng chưa đi sâu và chỉ dừng lại ở mức giới thiệu khái quát những vấn đề được nêu ở trên12

11

Hạ Thị Lan Phi (2017) Ảnh hưởng của manga Nhật Bản đến học sinh phổ thông tại thành phố Hà Nội

Trường Đại học Văn hóa Hà Nội

12 Hạ Thị Lan Phi (2017) Ảnh hưởng của manga Nhật Bản đến học sinh phổ thông tại thành phố Hà Nội

Trường Đại học Văn hóa Hà Nội tr 10

Đầu thế kỉ XXI, nhiều bài báo về tác động của manga Nhật Bản đến trẻ

em Việt Nam đã xuất hiện Ví dụ như bài viết “Truyện tranh Việt Nam: Một nhu cầu lớn” đăng trên báo Phụ nữ ngày 27 tháng 9 năm 2003, “ ần quan tâm đến trẻ em đọc truyện tranh Nhật Bản” của tác giả Thanh Hoa đăng trên báo Phụ nữ Thủ đô năm 2004 Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ “Truyện tranh Manga Nhật Bản và những bài học rút ra cho Việt Nam” của tác giả Hạ Thị Lan Phi

đã nói đến những ảnh hưởng tiêu cực của manga ở Việt Nam Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu mới chỉ tổng hợp và phân tích các tài liệu trước đó, tính thực chứng của tài liệu chưa cao13 Vào năm 2009, tác giả Đinh Thị Thu Nga đã có nghiên cứu về việc xuất bản truyện tranh ở Việt Nam, mang tên “Hoạt động xuất bản sách truyện tranh góp phần giáo dục thiếu nhi ở nước ta hiện nay (Qua khảo sát Nhà xuất bản Kim Đồng, Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin)”14

Trong nghiên cứu này, tác giả đã tiếp cận từ góc độ khoa học xuất bản

để từ đó chỉ ra những vấn đề lý luận chung của thực trạng và hoạt động xuất bản sách truyện tranh ở Việt Nam hiện nay Ngoài ra, nghiên cứu có đưa những kiến nghị, giải pháp để nâng cao chất lượng xuất bản các sách truyện tranh giáo dục dành cho thiếu nhi Vào năm 2012, Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á đã có bài viết tạp chí mang tên “Sự du nhập và ảnh hưởng của manga ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Hạ Thị Lan Phi15 Bài viết chỉ ra những ảnh hưởng tích cực, tiêu cực của manga đến trẻ em Việt Nam và đưa ra những ý kiến để quản lí việc xuất bản manga ở Việt Nam Năm 2014, tác giả Đặng

ao ường cũng có một đề tài nghiên cứu về hoạt động xuất bản mang tên

“nâng cao chất lượng xuất bản truyện tranh tại nhà xuất bản Kim Đồng hiện

13 Hạ Thị Lan Phi (2017) Ảnh hưởng của manga Nhật Bản đến học sinh phổ thông tại thành phố Hà Nội

Trường Đại học Văn hóa Hà Nội tr 11

14

http://thuvien.ajc.edu.vn:8080/dspace/handle/123456789/4921

15Hạ Thị Lan Phi (2012) Sự du nhập và ảnh hưởng của manga ở Việt Nam hiện nay Viện Nghiên cứu Đông

Bắc Á

Ở nghiên cứu này, tác giả đã xác định những vấn đề lí luận chung của truyện tranh như khái niệm, đặc điểm, phân loại và vai trò Từ đó, tác giả tập trung vào những yêu cầu trong chất lượng truyện tranh được xuất bản, làm rõ thực trạng chất lượng của những tựa truyện tranh được NXB Kim Đồng xuất bản hiện nay, những nguyên nhân, thành tựu và hạn chế của những truyện tranh đó Ngoài ra, tác giả đưa ra phương hướng và hướng giải quyết nhằm nâng cao chất lượng truyện tranh xuất bản của NXB Kim Đồng Năm 2014, luận văn thạc sĩ “Giao lưu văn hóa Việt Nam - Nhật Bản từ năm 1990 đến nay: “Nghiên cứu trường hợp Manga Nhật Bản được phát hành tại Việt Nam” của tác giả Kurokawa Yuichiro đã nghiên cứu những truyện tranh Nhật Bản khi du nhập vào Việt Nam Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã tập trung chỉ ra lịch sử manga du nhập và lan tỏa ở Việt Nam, nghiên cứu dịch thuật trong manga, khác biệt về quan niệm truyện tranh giữa Việt Nam và Nhật Bản, và ảnh hưởng của manga thể hiện trong truyện tranh Việt Nam Vào năm

2016, tác giả Ngô Thanh Mai đã có bài viết về manga mang tên “Những ảnh hưởng của truyện tranh Nhật Bản đối với trẻ em Việt Nam hiện nay” Bài viết khai thác những điểm tích cực và tiêu cực manga mang lại cho trẻ em Việt Nam, từ đó đưa ra những kiến nghị để chọn lọc truyện tranh cho trẻ em đọc một cách tốt hơn

Nhìn chung, chủ đề manga đã được nhiều nhà nghiên cứu ở Nhật Bản

và quốc tế khai thác và tiếp cận từ nhiều góc độ Những nghiên cứu trước đó

đã tổng hợp, phân tích, khái quát những nét cơ bản của manga, đồng thời so sánh với truyện tranh (comics) của các nước phương Tây qua góc độ hội họa, văn học và quá trình sáng tác để tìm ra sự khác biệt và lí giải sự thu hút của loại hình này đối với thanh, thiếu niên Ở Việt Nam, những công trình nghiên cứu về manga chủ yếu khai thác những ảnh hưởng, tích cực và tiêu cực của

16 Đặng ao ường (2014) “Nâng cao chất lượng xuất bản truyện tranh của Nhà xuất bản Kim Đồng” Học

viện Báo chí và Tuyên truyền

manga đến trẻ em, đưa ra những phương hướng về giáo dục trẻ em Đây là hướng nghiên cứu thiết thực, nhưng vẫn có một số giới hạn Gần đây, chủ đề nghiên cứu về manga đã mở rộng hơn Một số nghiên cứu tiếp cận manga từ góc độ xuất bản Những nghiên cứu này đã chỉ ra được thực trạng xuất bản manga ở Việt Nam hiện nay và đưa ra những kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng xuất bản manga Những nghiên cứu về xuất bản manga ở Việt Nam đã bước đầu nói về sự thay đổi trong hình thức và chất lượng xuất bản Tuy nhiên, những nghiên cứu về manga ở Việt Nam chưa được phong phú và đa dạng Mặc dù đã xuất hiện ở Việt Nam 2 thập kỉ, còn thiếu nghiên cứu tìm hiểu sự thay đổi về manga trên thị trường Việt Nam, các thể loại được xuất bản và độ tuổi của những manga được xuất bản ở Việt Nam Ngoài ra, nhiều nghiên cứu khai thác ảnh hưởng của loại hình này đến trẻ em nhưng vẫn còn

ít nghiên cứu tập trung ảnh hưởng của manga đến độ tuổi lớn hơn

Trên cơ sở những nghiên cứu trước đó, luận văn chú trọng nghiên cứu những ảnh hưởng manga mang đến với lứa tuổi thanh thiếu niên và quan điểm của thanh niên Việt Nam về manga Ngoài ra, luận văn hi vọng có thể tìm hiểu cách những độc giả nhìn nhận đất nước, văn hóa và con người Nhật Bản thông qua manga như thế nào

ƢƠ TÌNH HÌNH TRUY N TRANH NH T BẢN MANGA Ở VI T NAM

2.1 Manga đƣợc phổ biến trên thế giới

Từ xưa, đã có một số hoài nghi về việc xuất khẩu manga nói riêng và các loại hình văn hóa đại chúng nói chung ra nước ngoài Trong cuốn sách

“Manga! Manga! The World of Japanese omics”, Schodt (1983) đã chỉ ra một

số trở ngại manga gặp phải khi xuất khẩu sang những quốc gia khác Những trở ngại đó là khi xuất khẩu ra các nước khác, manga phải được đảo ngược lại để đọc từ trái sang phải, thay vì phải sang trái như trong nước, vấn đề dịch thuật, nội dung của truyện và nhiều vấn đề khác Ngoài ra, trong nghiên cứu của mình, Schodt (1983) cũng đề cập đến một số thành công của manga ở thị trường châu Á Do vị trí gần hơn nên manga dễ dàng thâm nập vào các nước Hồng Kông, Hàn Quốc và Đài Loan hơn Tuy nhiên, manga không hoàn toàn thu về được lợi nhuận Ở Thái Lan, một phiên bản lậu của truyện tranh Doraemon do tác giả Fujio Fujiko sáng tác đã trở thành một hiện tượng Ở Hàn Quốc, chính phủ đã hạn chế nghiêm ngặt sự thâm nhập của manga do sự phổ biến thể loại này có được ở đây (Schodt, 1983, tr 157) Trong nghiên cứu của mình, mặc dù Schodt (1983) cho rằng manga sẽ tạo được ảnh hưởng trên thế giới bằng những phương pháp gián tiếp, như thông qua đồ chơi, trò chơi điện

tử và các sản phẩm ăn theo khác nhưng vẫn có sự hoài nghi về việc manga xuất khẩu và được ưa chuộng ở thị trường nước ngoài Schodt (1983) đã nhận định đúng về việc manga sẽ tạo hiệu ứng thông qua những phương thức gián tiếp như đã chỉ ra, nhưng trái với sự hoài nghi, manga đã dần dần lan tỏa sang nhiều nơi trên thế giới, trở thành một hiện tượng

Ở nhiều nước châu Á, truyện tranh Nhật Bản được phổ biến không thông qua con đường chính thức Trong nghiên cứu của mình, Yuichiro (2014) cũng nhắc đến việc bộ truyện tranh Doraemon được dịch và tạo ra một

thị trường không theo bản quyền Vào năm 1990, sau Trung Quốc chính thức tham gia công ước Bern, Doraemon đã được dịch và xuất bản có bán quyền Tuy nhiên, ở một số nước khác, hiện tượng phát hành trái phép vẫn tiếp diễn Tiếp theo đó, nhà xuất bản Thanh Văn đã tiến hành dịch manga Nhật Bản, trở thành trung tâm phân phối truyện tranh ở khu vực châu Á đến những nơi có nhiều cư dân Hoa kiều như Singapore và Mã Lai [15, tr 33] Ngoài ra, bộ truyện tranh thiếu nhi Doraemon đã đến Hàn Quốc vào đầu thập niên 80 và đến Thái Lan vào năm 1982

Cần nói thêm rằng ở cách phản ứng và đón nhận đối với manga Nhật Bản ở mỗi nước có sự khác nhau Mặc dù Doraemon được đón nhận nồng nhiệt ở các nước thuộc khu vực châu Á song, ở Mỹ, bộ truyện thiếu nhi này không tạo nên hiện tượng mạnh Ở Mỹ, Doraemon không được độc giả yêu thích Nguyên nhân của việc này là vì người Mỹ có tư duy độc lập, tự làm tự chịu trách nhiệm nên họ không đồng cảm với một nhân vật ngốc nghếch, chậm chạp và mãi không trưởng thành như Nobita[15, tr 34] hưa kể, ở Mỹ,

họ đã có sẵn thị trường với đủ sản phẩm phục vụ cho thiếu nhi Đối với người

Mỹ, giái trí và giáo dục là hai yếu tố tách biệt, không liên quan đến nhau nên sản phẩm trong thị trường Mỹ không đặt nặng yếu tố giáo dục như manga Nhật Bản Bộ truyện được chỉnh sửa nội dung, địa phương hóa để phù hợp với thói quen và tư duy của người Mỹ Ở phương Tây, Doraemon chỉ có bản dịch Tây Ban Nha Trái lại, phim hoạt hình rất được ưa chuộng Ở Ý, phim hoạt hình được phát hành từ năm 1982 và đã được tái bản nhiều lần Đến năm

2003, phim hoạt hình chính thức được phát hành 1 tuần 5 buổi Ở Tây Ban Nha, phim cũng được phát hành từ năm 1993 và Pháp phát hành từ năm 2003 Một quốc gia ở châu Á mà bộ truyện Doraemon không thu hút được độc giả,

đó là Philippines Độc giả Philippines không đón nhận Doraemon nồng nhiệt

so với các độc giả ở những nước trong khu vực Lí do là vì đa số người Philippines theo Kitô giáo và họ thường xuyên tiếp xúc với văn hóa phương

Tây và Mỹ Chính vì vậy, Doraemon cũng không được đón nhận ở đây như ở

Mỹ Tuy nhiên, bộ phim hoạt hình Nhật “Voltes V” rất được yêu thích ở đất nước này

Có thể nhận thấy rằng sự phổ biến của truyện tranh Nhật Bản ở mỗi khu vực, quốc gia và nền văn hóa là khác nhau Phương thức phổ biến cũng thay đổi ở mỗi khu vực và nền văn hóa Đôi khi, cách truyện tranh Nhật Bản lan tỏa ở các nước không phải do Nhật Bản hay thông qua con đường chính thống mà qua những con đường không chính thức Tốc độ phổ biến truyện tranh, đặc biệt qua các bản copy, đã vượt quá tưởng tượng của chính phủ Nhật Bản Ví dụ, ở Thái Lan đã có trường hợp sáng tác truyện mới dựa trên những truyện đã xuất bản Những phiên bản mới này được lưu hành trên các trang mạng như Youtube

2.2 Manga đƣợc phổ biến ở Việt Nam

Trước khi bộ truyện tranh Doraemon du nhập vào để rồi trở thành một hiện tượng, Việt Nam đã có một số truyện tranh nước ngoài Vào thập niên 50 – 60, ở miền Nam Việt Nam, nhiều tác phẩm Trung Quốc và truyện tranh của Pháp đã có mặt trên thị trường Trong chiến tranh chống Mỹ, một số truyện tranh của Mỹ đã có mặt ở Việt Nam Việc “đọc truyện bằng tranh” phổ biến ở miền Nam hơn ở miền Bắc [15, tr 37] Bên cạnh đó, truyện tranh do tác giả người Việt Nam sáng tác đã manh nha xuất hiện Những tranh truyện này là những tranh vẽ về nhân vật Lý Toét, Xã Xệ trên đăng trên báo từ thời Pháp thuộc, truyện ngắn đăng trên báo và tạp chí từ sau Cách mạng tháng Tám và những truyện tranh bị ảnh hưởng hoặc được vẽ lại từ truyện tranh Mỹ, Pháp –

Bỉ ở miền Nam trong giai đoạn 1945 – 197517 Đây là những câu chuyện mang tính giải trí đơn thuần, giáo dục lịch sử và kĩ năng, không bao hàm yếu

tố chính trị nên sự phát triển của truyện tranh ở miền Nam không bị yếu tố

17 Nông Thế Linh (2011) Hình và nét trong thiết kế tranh truyện Luận văn thạc sĩ mỹ thuật công nghiệp

Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp

chính trị và xã hội ảnh hưởng Đến khi Doraemon được xuất bản, bộ truyện tranh đó đã tạo nên một hiện tượng lớn, mở đường cho truyện tranh Nhật Bản

đi vào văn hóa giới trẻ Việt Nam Một số tác phẩm nước ngoài khác cũng đã được xuất bản, bao gồm xterix, Siêu Popeye hay Xì Trum, nhưng không tác phẩm nào tạo ra được ảnh hưởng tương tự như Doraemon

Năm 1992, nhà xuất bản Kim Đồng ra mắt bộ truyện tranh Doraemon ở Việt Nam Lúc này, bộ truyện được dịch từ phiên bản Thái Lan Phiên bản Thái Lan có hai tên gọi, đó là “โดราเอมอน”(Doraemon) và “โดเรมอน” (Đôrêmon) Vì vậy, tên gốc Nhật “ドラえもん”(Doraemon) đã chuyển thành

“Đôrêmon” do cách phát âm trong tiếng Việt và ảnh hưởng từ bản dịch Thái Lan Tác phẩm du nhập vào Việt Nam muộn hơn các nước khác do ảnh hưởng

từ cuộc chiến tranh chống Mỹ và tranh chấp với Campuchia Nhiều công ty nước ngoài đã ngừng đầu tư vào Việt Nam và các hoạt động giao lưu văn hóa

Bộ truyện lần đầu được xuất bản với tựa đề “Đôrêmon chú mèo máy thông minh” Năm 1992, 6 tập truyện đã được ra mắt Năm 1993, nhà xuất bản tiếp tục phát hành đến tập 33 cùng 3 tập truyện dài Năm 1994, nhà xuất bản tiếp tục xuất bản đến tập 74 Năm 1995, truyện được phát hành kéo dài đến tập 78 Trước khi phát hành bản quyền chính, nhà xuất bản Kim Đồng đã bán được hơn 10 triệu sách Ngoài truyện gốc, có rất nhiều tác phẩm khác liên quan đến Doraemon [15, tr 35]

Từ khi phát hành, Doraemon đã trở thành hiện tượng ở nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam Ở Thái Lan đã xuất hiện những tác phẩm mô phỏng theo bộ truyện Điều tương tự đã xảy ra ở Việt Nam Vào năm 2011, phong trào chế Doraemon lan rộng trên các trang mạng Việt Nam Nhiều hội chế truyện trên các mạng xã hội, diễn đàn ra đời, các cuộc thi chế được tổ chức Những câu chuyện chế này vẫn giữ nguyên hình ảnh trong nguyên tác nhưng thay đổi lời thoại trong truyện theo lối hài hước hơn Nội dung của

những câu chuyện chế này xoay quanh những vấn đề xã hội, câu chuyện thường ngày thông qua góc nhìn hài hước của người trẻ Cùng thời gian đó, nhiều video âm nhạc chế truyện Doraemon cũng xuất hiệnvà được gọi

là Doraemon Music Video (DMV).Cuối tháng 5 năm 2015, Acecook đã tổ

chức chương trình “ ùng Doraemon chu du thế giới” diễn ra tại Thành phố

Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Nha Trang, Cần Thơ để quảng bá món

"Mì Doraemon" Đây là sản phẩm mới ra mắt của công ty sau khi hình ảnh chú mèo máy xanh nổi tiếng chính thức được mua bản quyền Đồng thời, công ty này cũng là nhà tài trợ chính cho phần ba và phần bốn của loạt phim

"Doraemon - hú mèo máy đến từ tương lai" chiếu trên kênh HTV3 Ngoài

ra, cục Cảnh sát Giao thông, Bộ Giao thông, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hợp tác với Tập đoàn Mainichi Nhật Bản để phát động chương trình "Doraemon với An toàn giao thông" với mục đích tuyên truyền, phổ biến và giáo dục trẻ

em Việt Nam về Trật tự an toàn giao thông hương trình được bắt đầu từ ngày 20 tháng 4 năm 2016 Mức độ nổi tiếng rộng rãi của mèo máy Doraemon không chỉ thể hiện ở những truyện chế, sản phẩm hay các chương trình sử dụng hình tượng nhân vật Bộ truyện cũng gây cảm hứng cho một số họa sĩ tự sáng tác tác phẩm của mình Vào ngày 20 tháng 2 năm 2014, bộ

truyện Dế Rô Bốt - Nhân tài ảo thuật đã được công ty Phan Thị phát hành

Trước khi phát hành, bộ truyện đã bị "Nghi án đạo truyện Doraemon" và bị chỉ trích vì sự tương đồng với Doraemon Sau khi ra mắt, sự hoài nghi càng

gia tăng vì nhân vật và bảo bối trong bộ truyện “Dế Rô Bốt - Nhân tài ảo thuật”mang nhiều đặc điểm giống như trong “Doraemon”, nhưng đã được

chỉnh sửa Sau đó, nhóm tác giả của bộ truyện đã thừa nhận lấy cảm hứng từ

“Doraemon” nhưng dựa trên nguyên lý "Innovation" Việc này đã gặp phải sự phản đối kịch liệt từ các diễn đàn và trang mạng xã hội

Ngoài việc là một trong những ấn phẩm truyện tranh Nhật Bản đầu tiên phát hành, Doraemon còn có ý nghĩa đặc biệt đối với độc giả nói riêng và