Tư tưởng nhân dân trong Chiến tranh và hoà bình của L. Tônxtôi : Luận án PTS. Văn học: 62 22 30 01

Ben yéu tir turong nbàn daq" ITL nbln a§nb.. u -b9C óe Lep Tịnxtịi.. Ntần v^t cbfnta óe b§ truyfn ttjr ttau|t xuat hifn Deng t é n NikỊlenke ta9 Irténtaep... Trong niea t h a t V9ng oba

MOUYtl «RdÓNG LfCI

OAI htoc

^ •';'>'"- ^ J A M A k 9 (

"Td TiIdNfi n a i Dir*

fRoia "ciix£i 1R.AIE lì HÒi i l n r

cu£ LEP TOMTOI

(Lu|a ea pho t i l n s i khoe 1190 agà vàn)

0

TRlfÓNG t>.! hOC TÓ^^e '!<> HANOI J

l ì l^Z - 1983

l

Jbjgcroi; m^t - *^ufc t x l a b hlnh tiiffnb "tir t^raag nban dan" ti , 2.5"

que Ti-Jt ^T: txMyyn ic^ tr.jrw3 Obicn trenta

ve bòr b*inh Cbacra>^' b e i - "Nh^m dan ky o i ^ u " : oeii iiing chù J c o

Cut CbiJn txc nh V6 tjoe b ì n b

ÓI MÓ DiU

1 Tfnb càn t h i e t Lep I ò n x t o i de de l § i cbo nban d à a

Nga ve nban l o ^ i « j t g i e t e i dò e$ goA jO t ^ p vod n b ì e u t b §

l o f i kbéc nbeu : t i l u t b u y e t , t r u y f n nglntki^cb» cbfnb luan»

l y l u ^ n ngb§ t b u ^ t , nb^t icy, tbuf tir van b9c ve d^c b i f t l à

t i e u t b u y e t - enb bung ce«

Denta g i é agt oe'ch t ò n g quet v ^ t h i e n t e i aeng t%o ^ y ,

M S6-*13-kbóp n ó i : "tÒn-*xtoi l e n^t d i n b oeo cbifa a i vuran

t ó i va s e kbong b e o g i à Y.xxm tod dir^rc"

I g e y l u e IÒn->xtài oòn s ^ n g , gilre n b i e u k b i $ ^ buróng

denh g i à kbao nbeu v i ong, Lenin de kblng dj.ab : " L Tonxtiji

l à t a a gircmg Qhen c b i e u cecb nen^ N^e" (l'30d)« Nóircri da v i e t bang l o § t b à i beo b l n b l u a n ve g i à t r i tir taaaa ve sur n g b i ^ p

oue nbà van b à o

"Le nhs n g b | s i v i d ^ i - Lenin v i e t - I c n x t O i de m^t

r ò i va niróc Nge trucco cecb m^ng da cblai SoU vào d i veng • • • nburng t r o n g d i s i n oue ong a l l ^ i co c e i kbóng c b l « vào d i

v e n g , co o e i t b u 9 c ve turcrng l e i ÌJi san do g i e i ^ p v5 een Sga

don l a y va ngbien cixu n o "

M§t b} pban quen t r ^ n g t r o n g d i san dò 39 ay l à "tir

tiro^Oig nban dà^;i*, ne ngey tup l u e aod biKrc v e o seng t e e nbà

Van d£ kìjàng d^nb

"Tur tiropng nban dan" o b i pboi t o e n b9 seng t e e xuyen

a u é t ou§c dòd nghf t b u ^ t cye nbà vùn« d^c b i f t n o i b a t ve t ^ p txung t ó l d l n b e c o oboi l o i t r o n g C b i l n t r s n h ve hòe b ì a h

e l i birng ve "nbàn d&n Mge ky d i f u » vd song" a t e e pbam

v i d § i ney l à d i l a ngcd seng nb&t t r o n g hq t b o a g t b e g i o ì

quen va seng t a o oue nbà v a n

4

-"Tir tuong nban dàn" e(|« I ò n x t o i van ludn luòn l à fl9t

l l o h Vkfo ikeng t fuh thcyl a^ nóng boi aà èjicri van bóe Vrm ngh^

t r ( n tbtf g i o ì cung nnur OP Vift Meft co' tbe t l n tbay a do nburng

bài bfo c^n t b i é t ve bo f c b

Trong li^cb atr ngenh "Tonxtdi b9c"i de co bang l o ^ t e ong

t r l n b lón nbo ngbiin oini ve van de này txén nbicu pbifcrng

di^Q kbec nbeu» song 4è^ van s e i aei là %^t b^ tbong sta va

aS kbòng beo g i à kbép k£n

Xu^t pbat t ^ góo d9 ay» ben lu^n an nay co nbie^ vi^

di aau ngbién oiru t^lli quyét vi^n de de d4t re tron cec Kbfa

c§nh tbu^c tinta» nbìs aeng t ó qua t r l n b blnb tbànb» v | n d^ng

t i ^ n lén «cliìng dinb "tur tircmg nb&n d£n" cung ngbf tbu&t bieu bifn t e e pb&a ve phàn nào pbuKmg bcrong pbat t r l e n sau d o

^» ^ njgbie tbupc t i e p de t e i tie^ neu ùaqc ti^hitn ciru

tbau deo cbao ee góp pban g i l i quy^t nblìng van de ve l y luan

va thiro t i S n aan^^^ t e e a Yi^t Ne» Dun^' ve pburcmg di§n kboa

b9o» 4ay cblnb là " c a i cble kboe vàng" cbo pbép nbirng a i suon

sa Otra kbéa pba beo dièu ky di^u trong leu dei n^uy nga t r é n g

If TSnxtòi, d^c b i ^ t l à Cbiln trenta ve bòs b l n b Cbing pbei

PtaSdin nba v^ìn 15 v i e t nói tien^^ - turng aiiuog <J|nb v^ tzl

trung |am oue b^ t i e u tbuyet - ec^ bùng ce t *

"Trong toen b^ B\f ngbi^p cua Tanxt6i» co the nat di bat

ky mqt t e e pbén nào Idnxt5i van l e Tònxtòi» nnimg néu kbòng

co Cbién trenh ve bòe blob t h l TSnxtòi ee tró» tbànta o^t nbà

v i a kbao"

Tuy vay l^cb aur ngbién oiru t e e pb£« v i d^i này van

d^t re beo di^u nfiu tbuan va noi mo ke tur buoi no vìjra r a dod

0 oac triròmg d^i b9c Ti^t I^em» n9Ì dung gien^ dfy van h9c nurao agoài» ph?in T6nxtai - nbat l a Chicn t r e u h va bòe blnb

l à 7i9t t r o n g nbjmg trong tà«i oue cbjro^ag t r l o b Cbung quanta b$

t i e u tbuyet - enh bung ce cung nbi^ nhà v i a v i d f i này» bang

l o f t ou§o trenta lu^n» bang l o ^ t van de ve n§i dung ve ngbf ttau^t v8 cùag pbong ptau» ptajc t^p de dir^c d^t ra fi§t ceco oap ttaiet» bS fcta v i ly lu^n va tb:jrc t i e p » ca ve phircrng pbep lu^n ngbién oiru van ta9o» «y ta9c nói xiéng ve Ktaoa ta9C xa b9i nói obung

" C b i l n t r e n h ve hòe b ì n b " cung b i ^ n turcjmg I ò n x t o i

t r o n g H c b ati van ta90 qua kbJr ve bi§n d ^ i vSn t r a n day t f n b

thcri, &^4» d a i b o i g l o i n^ìbién Ctjfu gier.g d§y a njrac t e t b e o dol« t z e o dSi de góp ptaàn nang oeo nèn kboe b9c njoo n b e ,

bo4c f t nbat cung t b e o K\p n m b i t dir^o nbtin^ b i e n dsjng xung quanta ngònta Tònxtòi b9o" -* s^^t l l n b vifc héx siro hip dan va

oan t b i é t t r o n g dod e i n g vaa bóe n^b^ t h u a t oue t o e n ribaa

l o § i

t z é n taànta tinta obung t e , l ò o x t ò i d e , dang ve ee con

l e fl§t " b à i b90 v i d ^ i " ntair i n a t ò n if'rangx tìrng nb§n djnta, van

l à " s § t v i ^ n ben làft Oua cao nbà v i n " nbur Aléoxày Tònxtol

de t d a ^ k i t » van l à fl9t'*nguòa niro*o cbe> iì£i kbòng beo a^a

v o i Cbung t a se con ìnei nei dan oung nguan njrcyc ay ve obung

t e ciT nga nbup otaura «§t l à n nào t r o n g d a i ninb Uirq^o u^ng t h i aixac t r o n g veo» tinta k b i l t ve turai s e t dòn t b e " nbir < P é d i n

h ì n g ce ngqri

3 Ljob sir v^^^n de."» C b i l n t r e n h ve hòe blnb vira » a i

x u a t b i § n t z è n v i n dàu de l à a màa xeo dir l u a n còng chung»

nbat l à g i o ì v l n bue V m ngb^ durong ttacd

Pbai van tit^h^ cbfnb t n o n ^ t cung ci^ cue cbfnb quyèn

cbuyèn o b i -> bceng seng l o Bq txuroc kbu^nb buroi^ t i e n b § oue

" t ^ tifong nbàn diin" ve xu hutaog t o ceo cue t a o pbap» uà V9I

vàng l a i l i t l i i ca'cb cbé b e i ce b l u :

P YledeiLXki» s^t oay but t b e li^o dirong tbòd r é u r e o

r a n g do o b i l à n§t " s a b5 l o n bay n ó i dung b a n , l ^ c b sir ta£

l o n v ó i t i e u t b u y e t t r o n g Ctaiea trenta ve hòe b ì n b "

N^of l a i taon» H Streichop d ^ i d i ^ n cbo xu nirong ot/o

btni de l o n t i e n g k i t t ^ l t

"Qua l à ba ttrac T ò o x t ò l da pb^tt a a i làfi l o n l à cnong 1^1 oeo quy t a o n^^bf t h u ^ t : cuon aur b i è n n i é n cua òng da b^c

IQ r o r à n g quan d i l n t r i l t b90 oua Òng; va t r i e t l y cua &ag

I f i oé*? t r a ouun stjr b i é n u i è n cua ò n g "

Tb$a c h f « a i v© seu» k h l C b i l n t r e n h va hòe b l a b da vani

d $ i k b l p obàu 2u» v o i v^ t r f l a y lurng bón pbifong» t b I nà K

6

-Léc&hiep trong cuin "Vè eco t i e u tbuyet cue L TQnxtol" (\3^^)

van oịn kéu g9l "càn g§t bĩ t b ĩ i ^ung bei ntần v§t nịng dan

Kerataep ve éim blob dàn nĩi cbun^"

I b à i bly g i à ngay ce pbai dàn cbu caob a^ng doi l&p voi pbai cbfnta ttalag cung to t b e i d$ b^t dịng voi Tịnxtịi ve quen

d i l « t r i l t b90 n§n da pbe pben kbịag t i e o l a i

Ca din Flgkbenop - nbà ly luan mo xft - oung nb^n ttaire

s a i l&tt xKng :

"Tdnxtịi l à ngirod d^i d i | n cbo t&ng l a p quy t§o pbong

k i l n b} phe 6£n ngùi nbln cenb auy vong tàn tq oue g i a i cap

iilnb fià oan t r a c b cbu ngbie t u ben va t i c n a i In néu c u l i cung

trong giao na kbdng tirong"

Tuy xuat pbét tur ntailu goc cq Ktjéo nbeu, tur ceo quen

d l i a d i i d^oh ntaau» nbtmg b&u b i t nbirng l a i denta già t r é n dèu gléog ntaau óng tt§t d§ag l à otaure ataan rị y ngbIe ca ben cue

"tur ttroug nb&n dàn" «à tao già ds day cịng t\n t ị i va kbing

d^ah trong qua t r l n b xay difng b9 t i e u t b u y l t * anta bung ca oh

Tuy W^f truroc Lenin» oĩ l e chi co taai nhà ptằ bìnta d&n

tuy là Skebiaepxki va id.kbaildpxki de btroo dau t h i y dirc^ "tur turong nbàn dan" trong Cbien trenta ve nịe b l n b "

Bln tbàn ntầ vàn, aeu ntairog naia tbang nung nnu auy ngbl

cung dà xac d^nta ro ràng i " D I ctao t e e phl% ĩvtqo bồn taao» càn

phei a l n yéu tur turong ca bea» cbu yeu trong Chiln trenta ve bịg blnjj Ben yéu tir turong nbàn daq" (ITL nbln a§nb)

Cbo d&n nan 1^06, uhàn l e ky ni^Kk l a n ttai^ oO ngày siali

Cua ntaa v^n» de chc»ag l § i xu tairoog pban d^og cùe Hga bồag va

g l a l c i p ttalag t r ^ deng t l a caota I d i keo Tunxtịi t r a ve thĩa

b l ^ p voi ntầ t b a va nen qi^a cbu» Lcain da a^nta d^n £bing d^oh e

\ " T ị a x t o i l à t l a itiionM jjnlu o a i l u cecb %BÌUC Hga" Xe do» sau ktal

n ĩ i óa t a t oe tầog beo ntaiéu t x i ^ u quàn chung nbàn dàn Nget

v i a da oAa g b e t ntairag dog ctá cue ou§c a l a g b i ^ a a a y "

Dimg vurng t r e n quen d i i a duy v ^ t l ^ c b ea va b i ^ n cbimg

v o i caota ntaln t o à n d i f a » Ngixịl de ctal r ị t

"Cai b i l n ce ntầa dan» cbuyln d9ng dea t ^ n dey cuog v a i

t a t 06 atarrng a^ y l u duoi va t l t oe aire a^nta Oua no de diri/c ptaaa

\ enb t r o n g ta9c ttauylt óe T ị n x t ị i " (Tè van b90 ngta^ t t a u | t t r a n g

217)*

D I I v a i C h i l n trenta yà hịe bìn>i Nguịi h i t l a i ce ng^d

ve néu b^t tfnta ntần càn oua t e e ptaaa» t r o n g l u e n ĩ i cbuyèn

v o i O o r k i

> Tb§t l à a^t bac v i nban» p b e i ichong ? ui'9t con n g o ị i

v i d ^ i I Hhy bqn, dị mai t b ^ t l à a§t ngb§ a l • • • Te bqn oĩ b i l t

con oĩ di^ik này ky 1§ n ^ Kbong ? T i | o ky I f l à tzuroc tbod ba tiroc này» i t a obira tbay oĩ nyt o l i r a i aịn.g ddn chinb con^ nao

éeeqo dJB vào vàn otauong c e " (Te Vii^T t r a n g 'JJA <- inXL nban aitata)

Ktadog ngtai ago g ì ai^e quan d i e a oua L e n i n de a a r a a § t buoo ngo^t b i t sire quan t r o n g kbịng ctaf t r o n g l ^ c b air ngành

n g b i é n ciru '- l y l u ^ a ve T ị n x t ị i ầ con dirt/c aa xqo^ t r é n n b i è u llnta rifo ictaoa ta9c xa ta§i ntaur ay ta90» t r i l t bqo» svx 090 v v *

ngĩt bang t x a a nua aay t r è a d l t nurĩo Nga v e t b I g i o i

Tur nblrag naa 30 d i n c u l i ntaimg a l a 70 tầu talt oac cịng

t r l n t a ngtalén cmx vS T o n x t d i oung Ctaiea t r e n n ve hịe blnta cbu

y l u dirigo t ^ p t r u n g veo v i f o pb&n t f c b aeng t ĩ n 9 i dung t u t u o a g ngtaf ttau4t diKTi anta aeng quen d i l a oue L e n i n

Mirai nàa l § i d t y » d^c b i § t t r o n g d^p ky n i ^ a l à n tbir 150 ngày einta (1378) nbà v i a b«»» C b i l n trenta va bịe bìnta cung nbur oao t a o pb£a oue Tịnxtịi durare n g b i é n cJru eau t r é n cec a^t cta&

^ HÌnh t b e i t à a l y va ven dà tfnta ntaàn dàn t r o n g t i l u t t a u y l t

" C b i l n trenta ve bòs bìnl:^" ( c u l a NAgbe^thuat t i ' u t b u y l t 9^e Tòn"*

x t J i V OcinòkÒp 1i7!>)

•f- Skf oecta t à n cue Tònxtòi t r o n g t i e u t b u y e t • anta bung ca

" C h i l n trenta va boa bln)t:|" cuón "^ir x u a t b i é n t i e u t b u y l t - enb

bung o e A iSiaérin :.: 1/73)

+ C h i l n trenta va bòe b l n b " a nucóc ngoà^ ( T «.òtuléva u ^:^7Q)

Ro r à n g ùjoi eoli aang quan d i e a cue L e n i n , oeo nbà n g h i e n

ciru oó d i e u K:l§n t l a b i e u " t u tirang nban dan" t r o n g Chiift t r e q h

va bòe blnb i maan a g ù JÌ£xHl§t oaob khoa b9c va b i ^ n cbung

iitaSla 1&!& nSi b à t g i à t r ^ v i d^l Oiia t e e phàa v e n ó i duag oung

atau ngta$ t h u ^ t Ó nuoc t a , v i ^ e ngtai gii cuu T ò n x t ò i c h i n o i dung

lq± a buao dàu g i o i t b i f u t h à n t h e va a\f n g b i f p aeng t e e Cbfnta

v i v^y» qua l u $ n en n à y , cbung t ò i lìuón là*n nSi b a t a § t a3 n e t

aod xà g i o i nghién ouu T i § t Naa cbua co d i è u k i ^ n d i a à u

4« Pon/t fiQp « ) *5 góo i^ l y l u ^ a

Hf ttalag taóa van de " t u t u o n g ntaàn d à n ) t u oeo t a o ptala

dau t i è n d i n Cbion trenta ve taòe b ì i ^ a§t qua trlnta v§n d§ng

t r o n g Tdnxtòi ntaà t u t u o n g va nhà nghf a l

Neu nhu t r u o o day g i o i abé b l n b Nga ntaung n&a 7 0 - ^ 0 oua

t t a l ky XIX ctao zì^ng T ò n x t ò i da t ó r e t i e n taàu b i t ntaat t r o n g

t b I g i o i quen va oc t r o n g saog t a o de d ^ n g 9 t c b u y l n t u quen

d i l a quy t ^ o aang I f p t r u ò n j ; nòng d&n g i à t r u o n g ^ b o l o co p b a i

1§1 ptaé phaa "con au t u " Tònxtòi da J^ui^f tlkAÌ.ti ^ tu?

ptau d^Qb a l n b va pbu d^nb t a t ca ntaunj aeng t f o t r u o o dò ttal

g i o i ptaS blnta Xò v i l t b i g a d g i tur s s u L e n i n , bau h i t dau pban

ung I f i bang oaoh cbung alofa n g h i e n g ve a | t l:^ch au • ta§ t b l n g «

nb^ia icnlng d^nb Tònxtòi vSa t r u ó c CGU n h i t quen t b e o dòng " t u

t u ó a g nbàn dàn" t r é n t ù n ^ t a o ptaln G\Ì t h l

Riéng ben l u ^ n an này» a g u à i v i l t 'iìu5n I s a n o i b ^ t i § t

d i l a a o i aeu day t

Dung l à ttal g i o i quen va aaag t e e cua T ò n x t ò i d u / c bìnta ttaenh» obuy^n b i l n ' | ^ e o quy l u ^ t pbót t r i e n cue ben ttaàn t a o

g i à gan l i ^ a v o i aif v | a d$ag cua xà ta§i» tuy v^y càn nban ^ n h

t h S a qua t r ì a t a b i ^ a ctauag ohuycn tur lui/ag tbànb ohat oua " t u

tuoog ntaio dàn" da d§t t o i dfnh oao n b a t o jShlfn trenta ve hu^

)i\xix t u t r o n g t o à n b§ ta§ t h i n g hlnh t u ^ a g cue b j t i l u t t a u y l t

-eata taung o a

b) 0 góo dò t b Jc t i ? g - Qua t r l n b g i J n g ù^y vàn h9c I g a

va L Tònxtòi ban ^0 naoi qua, v o i de t e i ci^ t h e này» n g r à i

v i l t auon d i a à u n ^ i é a cuu va g i o ì t b i ^ u phàn I b i l 0 | i " C b i l n trenta ve taòe bìnta" - a§t t h e l o ^ i tigh^ ttau^t co cuy |iò dò a$

co ttae cbua di|ag nbung bel c t n b lieta ti? r ò n g l o n , r a t oan t h i e t

Coi v o i nca vàn ngta| Y i f t Me?i b i ^ n d^ì t r o n g v i ^ c phBxi enn» t a l

n i f n n a i ou^c kusng cLieci vi d § i obóntó Wiap va obong iy,

e ) Kbeo a a t " t u t u a n g uhàn ciàn" c^e T ò n x t ò i , n g u a i v i l t

3iuon t u góo d§ ttai^'c t i S n ngb^ t n u ^ t 4,4a l i t n v o i xe hQi óè l à a

eeng t o boli 8\ic aòii^^ mZaiu l i ^ t b l a vuu^ cut £^' ngbl^p nhe v4n

h à o HgB t r o n g nen van h9c Vi^t iiei» >0 aiT» quii Cu t h * l à n g b i é n

cuu qua t r i n b Turixtòi va cec t e e pLa-ffi cut Gn^j t h ^ s ntaap vao T i f t Ktia; eu co a^t cue T ò n x t ò i tronfi cu§c t r e u h l u à n gey g i t giuO ,>b8Ì "ngb§ t h u ^ t v^ nj;h^ t h u ^ t " va p u é i v i r.^hf t h u u t v i ntaàn

a i n h " ùhix ntaun<i nan 30 n e y Inh huong t u tuon^, ve fligtaf t h u ^ t

cue nhà v m hào Hga v i d ^ i ù'éi veri ose ttal ta§ nhà v i n Vi§t Naa

t r u o c ve sau Cecb a^ng ì^bang T a a

J^^jm Ve a à t pbuong pbap l u ^ n * -^tn l u à a en này direte xày

d(|ng t r é n c o eò l y l u a n pher wnh aieo x f t Cufi L e n i n Tàn di^ng

quen d i l a duy v ^ t b i ^ n ctaung va quen d l S a l ^ c h a u vào v i ^ o

n g b i é n otJu h l § a tuTOg T ò n x t ò i , «»^t t h ^ c t i o u sen^ t a o - N ^ i ^

de v i l t bàag l o § t b à i aà n o i bt^t uhitt l à b à i i T ò n x t ò i t a a

ZixrnjK pbenotaleu d e b TÌBUS: ^&B ( 190<2) ; T? T> c^'^&n t r o n g cuo T ò n x t ò i

Tònxtòi va thòd d e i oue òt^^ ( i > M )^ '

Xuat ^bót t u oe'ch n b ì n t ^ à n d i f n Neutri de néu l é n

nhunfc nguycn l y co- ben nbìi^ «eo djnta t h e nào l à T§t nlià ngb^

u i cUG ritaàn dàn : " H I L tru^ao a ^ t cbung t e l e a § t ngb^ a l v i

d f l t h l nbà ngh^ a l do p h ^ i pban enh du^c dù l à f t nbet Ci^t a l

•

10-a^t cbu y l u oue cu^c ceeta a^ng t r o n g oeo tao ptaila cue nìnta"

Qan l i è n voi quan d i e a tta^o tieu» ^guòi ^bSng d^nta t i l p t

"T3nxt61 v i d§i l e a chi) òng de noi lèn ùvxfc nbung t u tuong va

nhung t^.«i tr^ng de b'icb tbànb trong bang t r i y u nòng dàn Kge

kfai b^t dàu ou^c céob a^ng t u aen Nga"

Tu nbung lu^n cu oua Lenin» co tbe b i ' u rò van de này

trong quen d i t a cue ^ing Gòng aén Vi^t H e a dói voi d i s i n van b90 nuoc n^oài là "^1 thua co oh^n I90» co ^né phin va eéng t^o

obung ^ i ó t r i t i a b tbàn va vàn boa cue dàn t§G cung nhu cya

Van alata l o à l nguoi" (Beo ceo cbfuta t r i ^9^ '^^§^ i^en^ l a n IT

txani^ 11 3)

Duoi anta aeng oua ntaung nguyén ly IQC Léain» oang quan

d i l a l i c h su oq thè ctaung t ò i t i l p c^n oec toc pbl:n oua

l'òn*-xòi theo gbucmg pbej ohuc njng ^ IjiH^-* ^^ nghia l à tli* nieu

ngbién o!iu cbuc nàng thaji TS^ oue 'Hu iu:ang nban dan" trung

Chilo trenta vq bòa bìn^ cu*? T2a.s:tJ*i atxl tu tui^ug va nbà n^b§

«I

hen lu^n an này duiEjfo aap xèp tbeo oec cbuong AUC aeu day :

- i*ài aa d&u

- Ctauong ^§t - Qué t r l n h hlnh thànb " t u tuoag nbà^ dan" que

Bi§t c i truy^^-n Ky t i u ó c Cbiln t r a n a va bòa b ì a | j

- Ctauong b e i - "Nbàn don ky difu" : d a bung chù d§o c^e Chi|n

;^ranh va taò§_ bìnj^

- Ctauong ba - Nbàn dàn : tbùfoc do oua pb^n g i à con nguòd

Cbjong bon ilhàn d*xn s oa so cue tne l o ^ i t i e u thuyet

-anta bung c a

- Cbuxmg nfia - Sue uong ben vung cùe " t u tuong nbén dan" (they

l ò l k i t l u ^ ) y;;u^n tu l i ^ u ther kheo

Ctauong a ò t

QUA QAC TAC PHAM THI^ÓC C ^ I E N TRAAII TÀ HÒA B Ì N I

Lep l ò n x t S i s i n g v i seng t e e o t b ò i d § i d a t nuóc Nge

buóc vào c^.o t r e o céota a^ng» t b ò i d§i aà " a 9 i t b u da b i deo

l § n va c h i a ó i bat dau ducjro aap x l p l § i " , - " t b ò i d§i dò de

du^c pban ónta a§t osch oijo ky n o i b a t t t r o n g cec t s o pbatn ngb§ ttauat t b i é n t a l Cue òng cung nbu hoc t b u y e t cye òng» l à tbòd

d ^ i t u aeu nàa 1861 dea t r u ó o naa 1^0!? Tònxtòi de hoàn t o à n blnta t b à n b v o i tfnta oecta l à ntaà agta§ a i ve nbà t ^' tuong ( T « I Lenin - Te ,van bgc n^tag ttauat - ÌJXBST t r e n g 232)

Tuy a i n h r e va l o n l é n t r o n g a^t g i à dlnb d^i quy t ^ o

t r é n t r ^ i ap l e x n e i e P ò l i e n a » nbung Tònxtòi I f i nòe aìnta vào cu^c seng cue quan ctaung l a o d ^ n g Lo do Òng sói: nta^a b i e t du9^G beo cinta b i t còng t r o n g xà ta^i, b i e u r o du<9'c aàu t b u a n gey g a t

g i ( ^ t£'ng l o p quy t 9 c quen l ^ i d i e chu t u aen g i à u aeng day

quyen li^c deng tbong t r i <^on£ deo nòng dàn ngueo d o i b i tuóo

b i t a 9 i q i ^ e n e i n g

N i l a d a xuc aàu s a o aenb l i f t ay t ^ o nén o Tònxtòi t u

l u e con t r i » a^t n o i khso khet ty? hào snuon l\^ c o i silnh l à " a 9 t

t b l n b v i é n Cue nbàn dàn"» xe-n do l à s " a l i tinta yèu t u t l a ; be

ùiiqo b^p t b ^ cung v o i ciòng a ^ oue n g u ò i vu n u ò i nòng n ò "

Trong t b u a ^ t nguòi b^n van cung t b ò i » òng v i e t : *''GÓ t h l va càn p b e i a i é u t e nguòi a u g i c b Nge, nguòi nuòi duong otaung t e ,

a u l n n ó i hon n ^ : nguòi t b a y oue chung t a » kbòng p b e i de

nbfo b a n g , cung kbòng ^Jhei nbaa l à a cbo pbong cinta t h e a a i n h d9ag» aà co t h e va càn p b e i v i l t v o i t a t ce t a a voo cus ainh» kbòng p b l i ctal v ó i n i e a yéu ttauong aà ce l o n g kfnta t r o n g » n o i xuc d§ng a^ntaae" (Tbu g u i D ^ r i g ò r ò v i t a ngày 2 7 - 1 0 - 1 8 3 3 )

Siyfe nbung ngày beo t e p oeob a§ng» t u y ichòng "xuong duòng" cung ntaào dàa dau t z e a b » nhung nhà ngbf s i v i d § i gan t e a nuod

t u l i d ò i ay van "khòng t h e i a l à n g " aà r § o rijo gan bó v ó i beo

12

-nSi " u a t bàn va ồa t b u ebịng c h a t nhu n u i ceo" c^a dịng deo qunn obung ceoh a^ng que bue t b u t a a h u y l t g u i V« : j t e x l p - nhà

l y l u à n ay hqc nSi t i e n g au'ong t h ị i : "j)rong t o l n b^ cujc cecb

a^ng này t ị i v a i l o n g ve ti/ nguyen nban denta b i e u t r a n g au oua tầag t r a a t r i ^ u dàn c à y Tịi v u i fnung t r u o c ^ 9 ! c a i t n u c day • bey co t h e tbuo day taanta ptauc cùe ntần diin, t o i kbịng dịng tìnta

v ĩ i a 9 i c a i g ì khịng co ayo dieta do ve d i ch^cb auc dfob d o " ( t b u ngày 1 8 - 1 0 - 1 9 0 5 )

Ro r à n g l à t b ị i ùql xa ta^i de t a o d^ng aenta l i | t ĩèa t h l

g i o i quen nbà v^n l ^ i eeng kbịng t h è t e c b r o i voi c e c t r à o

l u u v-in b9o t i e n b j duong t b ị i T ị n x t ị i buoo veo Barii^ t a o g i u a

dàn dịng oa v i d ^ i oue oso ntầ vàn l ĩ n ve t r u n g blnta t r è n d a t nuoc Nge ve ttae g i o i Nhung t u t u o n g cecta a^ng Oua iiUixxd»

ntaung n i e a ktaat V9ng tij: do - g i e i ptaon^ ctao ntần dàn cùe R e d i g e ; oue cao ntầ ttao ttaeng Cta^p» oue Puskin» LeraịntSp» (Turghéntaep)

QỊgịa» B é l i n x k i » de vun dap t r o n g Tịnxtịi ii^jt tinta d a ntần

dfO sàu ầo t u y ^ t v o i va ctauyln ttầnh l y tuong t h i i i ay xuyén

a u l t t o à n b§ seng t e e cua nhà v a n

Neu nbu t r u o c ùàj vào t u o i 18» t a p t r u y § n t b o ky d i ^ u

Sp^bénbi Onhégbin cùa ? u s k i n tìnta c o den v ĩ i T ị n x t ị i da l à n

obo fìnta ắ aay d9o d i 090 l § i a u ^ t dea t r o n g oan nhà ngtaf t ^ a Oya nguoi nịng dàn ttal t à p But ky oua n^uoi d i aaa óng txnn b§n ttần t b i l t vĩi l u r g h é n b e p de i^iup ịng ktalng dinta hom nua oon duonij eeng t e e vàn otauong Cbo nén k b i T ị n x t ị i l e o vào

boijt d§ng xe ta9l, Turghéntaep da v i e t ttau vsn n à i gii^c g i à ịng

t i l p t ^ c caa bux» ohĩ bo pbx t e i nàng e i e a l n b Chinb Tịnxtịi oung a i r ptauo nbà vàn l ĩ p t r u o c ney t "Turgbénbep de va deng

l à a cbo t a l t r a tbànta n^uịt kheo" ( I ) (NTL nbar a ^ p b )

Seu cu§c " c a i oeob nịnt nị" t x è n d a t nuĩc Nga " a o i t h u

da b i d i o I j n ve c h i TÌOÌ deug duq^o aap xep I 9 Ì " Nhieu van dà

xa ta$i s ị i n l i cap beota ttaịi ttauc T ị n x t ị i cung nbu g i ĩ i t r f

thuo v i n ngtaf tao§t d9ag t f c b c u e H9t ồu b o i l ĩ n óa t b ị i u f i du^ro d^t r e gay g a t : "T^n afnb nuĩc Nge t r o n g tuong l a i r e

seo ? So pb§n nbàn dàn Mga ae r e seo ?"• Ton l à a 9 t con n g u ị i

nb^y ben v o i ttaịi cu^c» T ị n x t ị i ktaịng t h e ttao a dung n g o a l

phong t r à o dau trenta ctaung Hon nue aeu ìctai k i t duyén óng

( 1 ) T S k l d p x k i - Leo TSnxtỊi Nxb Tdn tale» tìt H9Ì 1978» t r

3 0 1

nàng XỊptaie Andréepne Berx (1862) tarata ptauo già dlnta t r a n ngfp» ntaa vàn tầa tao» sung sue» buoo vào v i e t t h i é n anta táng oa do a} Ctailn trenta ve taịe bìnta Seu naa sey ắ aeng t § o l i é n tuo» Tịnxtịi de taoen ttầnta t e e ptaSa v i d^l l à a r^ng r ị nen vàn ta90 Nga va tén t u S i ntầ vàn tầo Nga veng d9i lay lung Idalp nàa

bung» tung day dqn xịng ptaa trong oac ctailn tầo day ktaĩi dqn» óng ta9 ctaung suo keo ptaao qua ntaung deo ceo doo dung • • • Tat ol» t a t 06 ntaung ylu to ay de t^o nén trong Tịnxtịi a^t d a quan xe ta§i t i e n b9» a§t ly tuong thaa ay ceo d^p

Con nguịi ay vĩi t r f tuf dịi dào kkịng obi l e o vào

cu§o song kbịng b i l t aft aoi ầ con t^o obo aìnta a9t von k i l n ttauc dị e ) Hai l a n din tàn ctailn truịng fiịrịdinS quan s e t t y

n i di ve ben dị quàn st/ va ngày này que ttaeng ktaec veo ttau

vifn d9c tầng dĩng t à i l i f u luu tru» tầng vqn cuon sech» t l a bieu que tầng t z à a ntaan ctaung liota au de t§o nén» dung ntau

ntae vàn n ĩ i : "Heng t r i f u caota ptali hqp oĩ ttae oĩ duc/c» de r ị i trong sé dị otai ch9n lay a^t phkn t r i f u tbịi» ttaat l à a^t

di^u ktaĩ kinta ktáng"

Stalin ank táng oa de vuqrt xe oec bào t i e n b o i Chi bon nSn seu ktai x u l t bln» den naa 1873 tee ptaaa dị a^ ay da

dU9Po i n l ^ i l à n tbu be» vĩi nbièu sua dSi va ben b i t vĩi too d$ nbenta otaua tung ttaay t h ị i bay g i ị

"Tịi v i l t liota su ttaịi ttao au Cua t ị i " DỊng otau ngan g9n txén t r a n g ntầt ky ghi ngày 13 ttaeng gieng nàa 1831 ao

dàu a j t ctauong aoi k.y difu trong cu9e dịi seu «groi naa vàn

u

-b9C óe Lep Tịnxtịi Tu do obo din ngày t^ ttae» s u l t dịi nbà Tàn kbao s e t va sey ắ pban tfcb t h e ^ i o i qua ban tbàn ainh b^og ntaung treng gtai ctalp nĩng boi ve cinta dịi beo quanta

Tịnxtịi de bat dàu v i l t nbat ky t u nàa 1851, ntaung ngày sIng tzén t r q i ap qué tauong laxneia Pollane vĩi t u oech l à

n$t die ctá quen ly già san óe aìnta gịa 330 nịng nị Sau kbi già tur n a i truịng d^i h9o Kadan nbung tuong ve sIng ị nịng

thịn t r o n g cenb dồn vién vui tbu va t z a u dịi nàng oeo trlnta d$ ta9C van» ntaung r ị i van ttaly bang khuàng t z é n duịng l^p t b à n nén áe xuàn nàa 1851 theo l ị i khuyén óe nguịi enh ru§t dang

l à a l quan quàn d^i» Tịnxtịi di cùng anta ve ptauong naa Ctaang

beo l à u Tịnxtịi nh^p ngu vai v i t r f a^t oguịi s i quaa tìnta

nguyen ị vùag Kepkaz Chfah aoi day ịag b i t dàu v i l t v à a va

dà hồa tbàab t^P truyfn dàu tey : Tbịi tbo au Seu gàa a§t nàa «ay né seng t§o» Tịnxtịi da gui dang t^p chi "Nguịi óng

t b ị i "

Mai ve aeu» ntaung ngày sIng o Kepkaz van de l ^ i nbi^u

an tu^fng d^p de trong ky uo óe nbà vàn* HỊi ky óe XSphia

Andréepne - vq Lep Tịnxtịi» oịn ^ i l ^ i : "Anta ay tbuịng

nĩi voi t ị i ntaung ky uo ĩ^p de ntaat vin l e ntaung ngèy song a

Kepkaz Noi day enta d9C ntailu» dieta t e e ptaaa óa Storn» (oboi

co v o i nguịi enb va ceo b§n s i quen» a§t cu§c soa^ lành a^nh» tzong aeng ve blnta t h a n Nbung buoi d i san ve t h i é n nbién a day l à n obo anta tbfob t b u vị cùng Nbung diàu obù yeu à

Kepkaz l à l à n dàu t i é n enb buoo vào bo§t d^ng van b90"

NIU nbu trong ban tbeo gui dang l à n dàu t i é n » Tịnxtịi oịn ng^i ngùng otaua den ky day du ta9 va tén t h | l t ầ obi aoi ghi L N.T t h l oblng beo l à u sau dị ịng da n b | n du9Po tbu t r a l ị i o^tt Nbékxexop - chù but t^p obf» l a tbu ngàn g9n ntaung ttaat dang pta^n ktaĩi vĩi ntaung a i aoi oaa but :

^Ben thào oĩ nhiàu dieu thu v}» t ị i se dang» cbua b i l t

ptần t i l p » nén t ị i ohua tbe nĩi a§t oeob obao chan» nbung t ị i ttaly ntau tao g i i cùa ben ttaao oĩ t à i nang"

Ntần v^t cbfnta óe b§ truyfn ttjr ttau|t xuat hifn Deng t é n

NikỊlenke ta9 Irténtaep Cho din kbi va già» nàn 1903 Tịnxtịi da

nbĩ l § i auy nghl oua alata luo v i l t ntaung treng dàu t i è n : t

dinh 0u6 t ị i ktaịng ptaai v i l t ve ben ttần alata ae v i l t ve nliung

nguịi ttần thuo con t b o , va tur dị oec b i l n c i l§n x§a t b i e u

elp xip trong dịi sIng Oue b9 óng nbu o^e t ị i t b ị i tho au du^o

nly sinta"

NIU de t à i t^p ttae ttau nbat l à nbung oaa xuo» nhung n i e a vui nĩi buon t u the g i ĩ i ben ngồi t a o d9ng den t a a bịn Nikd-> lenka óng lop t r e trong gie dlnb ttal o t | p ttau taei de t à i

du^o xcsy quanta ai; ktaịng taei bịe giua o^u t b i e u nién aoi lon voi tbe g i o i ben ngồi va t^p ttau be l § i tauong ve vi§o t l a t ị i cb&n l y aong d^t tod a^t i l i sIng seo otao xung dang vĩi tuSi thanta n i é n

Que trlnta ptaat t r i l n tfnta cecta cue Nikdlenke óng enta ee trong ntầ voi b§a bà l à con c a i nịng nị ttae bien a j t buĩc t i e n

l é n 0^6 t a a bịa, t r f t u | t u tbap dea oao» t u don g i l n din phuo t§p gan l i l n voi bồn cenb ttaifc t e xe ta9i ve cu^c song xung

quenta CÙng Icnalén voi nàa theng» t u cea xuc ve aQt oenb song

éa dea càn oị giue con nguịd ti/e nbu anta ea ta9 nhà k i l n l i t i van taịe ttauàn dat ntaau di trong vuịn ồy tzén t r f i ap» Nikịienka dàa dà y ttauc a§t d e h ti/ nbién v i si^ d e b b i f t giàu ngheo giun

b a i tàng lĩp quy t^c - nịng nị ve dan din nBi bàn kbồn h l i b^a truoc nhung tbang ngày vỊ v^ t x ị i que gan voi niea sey ắ kbet V9ng t u t u t h i é n oue a j t thanta nién dang truịng ttầnta txen nhieu

a ^ t Buoo duịng phet t r i e n nb|n thuo cua Nikịlenka.cùng l à que

t r l n b t i ; t b i n v i n bla tbàn t e e g i £ Thi/c r a dĩi vĩi ịng luo bay

g i à t i é u ebuan dfo due con ktaa ao tao, ly tuong co ben ve d§o

cao aa Tịnxtịi auon Vixan t o i l à gan gùi voi ntần dan va bay

xa i l a ou§c eing quy t 9 c Ong quan ni^a rang pban dau d§t t o i

l y tuong ĩ%o duo ay l à a^t qua trlnta g^t bo s e i l à n ầ ị dịd

a i cùng eĩ s e i làa» ntaung dièu ctá yeu l e b i l t nh^n r o s a i làa» ktaao ptai^o s e i làa» de vuon lén oei hồn beo - tuo l à d i t h i f n

l y tuong

Dieu này cbfnta bln t h a n L Tịnxtịi» t r o n g l a ttau gui oho

bà oị A.Àm Tịnxteia vào theng 10 naa 18579 de b^c 1§ khe day

dù : "(Jtaeu buon cuịi ntaĩ l § i talnta ntau etaeu de tung suy ngtai

g i l a g atau od ktai oho ràng nguịi t a oĩ ttal t^o re otao aìnta a^t ttal g i o i ntaĩ bĩ t r u n g ttataro va taanta ptauo» o do nguịi t a eSag a§t ceota blnb yèn kbịag co l à a i S i » khịag chut van vuong» khịng oĩ nbung cinta r i i r a e b^n r^n v i aìnta» ktaịng l à a an a§t oecta v^i

ve va a 9 i ttau dèu d i l n ra t l t d^p ca* T b | t l à buon cuịi qua I

Ben tq t r u y f n l à buoo duịng t u b i f t eịa qua ktau, dut

nlnh ktaoi d i veng» de t i l n l é n bang ntaung ttau taoech a ĩ i ae

b i f n ohung v e a l i quen h§ g i u a nguịi v ĩ i nguịi t r o n g xe h 9 Ì Day ohfnb l e quen d i l a t i l n b§ óa te'o g i e duoc bfc I f r e r f t que t e o ptaaa dau t i é n deng g h i obo dy«

Nfi dung " t r o n g eeng ve tìnta o l a d§o due" cià S e r n u c e p *

x k i dà ptaat taifn r e t r o n g " t h ị i tiao au va t h ị i th:i-cu:i:iien" duq^o b i e u h i f n xgyén s u o t t ^ n b oech Nikịlenks» Tu t a a bĩ c à u

da h\x<mg t r a i t i a nịng n b i f t t u o i t a n oue a i n h vào nhung

oon nguịd g i s n di» bon bau» c h a t pbec cùng v o i oufe aong n^heo ben deng ttauong Oue ta9 nhu ntau aau N e t a l i e Xaviene» co g a i

Ketenke» l e ^ bfc Keo I v e n ị v i t s » cbu be Oxiss khị kh^o • • • Tìnta

d a t r l u aen l y de dan iJikịlenka d§t t o i " a ị t caoh n h ì n aìĩi"

va oeo taon nue d i t l a ai^o dfcta cufo song» t l a l y t u o n g otao

l ĩ p t r e t r o n g taifn t ^ i va t u o n g l e i

Huĩng ve ntần dàn bang oech d I i c b i l u t h a a v i n " d i t ị i quy t f c " so v o i ptaaa c h a t d§o due cue nbàn dàn l à " a j t d4c d i e a '^

a l i b à t óe l ĩ p thanta n i é n t i l n bf nhung n à a n à a TIUOÌ s e u

a u o i ae B i é l i n g x k i cùng c e c ntầ dàn chu oecta a§ng nhu S e r n u s e p »

xki» Dịbrịliubịp» N^ékraxop kbod xaang va ttayrc h i ^ n v ĩ i t a t ce

t r e i t i a nịng n b i f t óe t u l i t r e

Bod t h l » khịng p h e i ngau n b i é n ae N^utịi cùng t h ị i , t § p Obf dàn ctá t i l n bf du<jfo t f n n h i f a t h ị i bay g i ị oho dang t r 9 n v^n be t § p tif t r u y f n tur t h ị i t h o au d i a ttaịi thenta n i é n oua

a f t l o p n g u ị i sinta r e ve lem l é n t r o n g g i à dlnta quy t f o oo

t r u y l n t b o n g l à u dịd ntau v à y

Nbung nàa t h e n g s l n g va c h i l n dau t z é n o h i l n t r u ị n g

Xévextịpịn co y n g h l e b i t suo t r 9 n g d§i t r o n g que t r l n h phot

t r i e n t h l g i ĩ i quen óng nhu aq n g h i f p seng t ^ o cùa Lep T ị n x t ị i

Xévextịpịn bay g i ị l à a f t t h s n b p b l b i l n » ' m f t d n g quaa

t r 9 n g Oue nuĩc Nge t r é n ben deo Krara, vùng b i l n Ben Luo dị

bon de quoo Anb» Pbap l i é n a i n b v ĩ i Tbo ntầa kbong o n l b i l n

này de k l a hàa khịng oho nirĩo Nge ptaat t r i e n t r é n i:hu vue

l i n b b e i óe a i n h Ou^ro o:3Ìen t r e n h Krua (1853-1B56) da d i e n

r a vị óng eo l i f t Cuoi cùng Xévextịpịn b i c b ì e a dịng» mwo

Nga t h a t b e i p h e i ohap nbàn ky bịa uĩc P a r i "Gufo c l - i l n tranta

Krua t h a t b q i ohung t o d n b b a t l u e va t h o i n e t óa ohe df

Nga h o à n g " ( L e n i n )

Toi t u oeob nguoi s i quen tìnta nguyfn» aau a f t t h ị i

g i a n d e i dĩng quàn ĩ vùng JCepkaz» T ị n x t ị i gbe ve t r ^ i I p t h à a

g i à dlnb r ị i vuot bang ngàu d4a bang xe t r u o t ve ngue t r e a

t r é n ob4ng duịng quenta oo l à y l ị i t i l n ve b i e n g i ĩ i ptafa naa

C u l i n à a 1834 T ị n x t ị i de o Xévextịpịn t r o n g l u e d§a va aay

ttaeng seu de otalt ĩ n o i nguy talla n b l t : pbeo d a i so 4* Cbfnb

n o i day nguịi s i quen quy t f o t r e t u l i bang b e i l à n I f n b e a

0§nta oeo c h i e n a l gan d^ quen a i n h v i su ngtaiép beo ve t o quoo»

co l à n s u y t o - I t v i b i dan pbeo v ù i d à p Cung n o i day nhà vàn

t r e tung cbung k i l n b i l t beo t a a guong enb cùng t u y f t v o i cùe

abàa dàa Nge bau kbuat k i é u ouịng va tung xuc dfng aenb l i f t

06 ngql tao t r é n ntaung dịn^ gtai ohep nong b o i óe aiata Giua

c h i e n bào aau l u e kbao n ^ h i e t ầy ii!ịnxtịl oịn b i e u duoo o b i è u

% A i n ITge b o a o g , a o t a u à n d ị i , * ^ Ì.T '

d i e u xau xe b i o i t r o n g quan d^I/Lbong c h i l ^ c bau ve acx t h u

t r e n g b i ầ l ^ i b i auc xuong v i n^t- t h a a ị» dot net óa oap

o b i tauy» n§r: àn oap cịng quy d i n auc kbùng ktaiep l à a k i é t q&§

oa tinta t h à n o h i e n dau cue nbung n g u c i beo ve Xévextịpịn Qua

ntaat ky nbà vàn de t u n g g h i t " T ị i n ĩ i t b é a de eo aenb : t r o n g

oao quàn d f i obàu 2u kbong co a f t quàn d f i nào ầ v i e c nuịi

quàn l ^ i t ị i t f bon quàn d f i Nga» ktaịng 00 quàn d ị i nào l ^ i oĩ

t é ttaaa ntaung d i n auc t u ĩ o do^t oue nguịi Imta a f t nua nbung

g ì ta9 duoo tauĩngii."

"Duịng cịng denta t r o n g binta ngtaifp"» n o i t r a n t i è n ktaịng

ptali l à nguịn taap dan n g u ị i s i quen t r e ae n i e a sey ắ seng

t e e van ttaSi ttáo git^c g i e nguịi ctailn s i o à a but» ^ i ^ nbung

pbut g i a y i a t i e n g sùng» t r u ĩ e ng9n d à a l ù á t r o n g cịng sur

ctaing t e y l é n c h i l o be 18 d^a a ù i t h u o o fiuag»^ nhà vAn t r e

khịng ttal ktaịng taồn ttầnta not t a p tif t r u y f n t b u ba Thịi t h s n h

n i é n (1855) va khịng t h e khịag v i e t ve nhurfg bj-ln c a - d ^ V i ì ^

deng r u n g dfng t à n taịn alata d e a t a a day "^^^ x^"T-ri:=.j^^ "^

18

-Tféa ctailn t r u ị n g Xévaxtịpịa» d o a l quen phao binta cùng

a f t s i b^n bà cùe Tịnxtịi d i n b ctao x u a t ben a f t t ị t § p c h i

quàn d f i , nhung dan(^ t i l o l à Hồng ttauong l ^ i t u o h S i kbịng

otao p b e p Cịng v i f c ebang tbànb» nén k b i g u i ttau obo chu but

t ^ p obf N.2:uịi ónff t h ị i Tịnxtịi v i l t t " T ị i oĩ vỊ k b o i t à i

l i f u Ntaung t à i l i f u v ĩ i n f i dung c h i l n t z e n h h i f n d ^ i ầ t ị i suu t a a ebuan b i " Nhèkrexip de t r i l ị i h i t suo obàn tinta (27/1/18i?5) «

"Tịi de n n | n du^fo t h u ịng v ĩ i l ị i d i n g h i ve oec b a i beo

v i l t ve de t à i c b i l n t z s o b va t ị i x i n bao de ịng b i l t r à n g

khịng nbung tỊi san ầng -ne con v u i suong dànb cbo ịng d a t

ho^t dfng r f n g r e i o Nguịi oung t b ị i Tịi t i n o k b i e u t h a a ay

ve t à i nàng o^e ịng hon l à cue t ị i "

Chu de n o i b à t va beo t r ù a duc/c t e e g i i d^t xa a f t céeb cap t h i e t co y ngbìa t h ị i &i| obinb t r i nong b o i : dị l à "ouĩo

Nga va Xévextịpịn" s l pb$n lieta á xe h f i d a t nuĩc ^gB gan

bĩ a | t t b i l t v o i 3i| nghi§p beo vf t e qulo ve nhàn dàn Nga

"Ntaung nguoi beo vf Xévextịpịn"» h i a b tu^fog t r u n g t à a óe ca

t ^ p t r u y f n ky ĩaqo nbà v i a kbao ta96 a f t oech sinta dfng va t r a n

day a l l a a l a yéu t x à n t r 9 n g Noi déy t x é n t r a n t i è n sịn^ a a i

v o i quàn t h ù x à a l u ^ c , d o c h i e n a l quàn d f i de néu cao chu

ngbje yéu nuoo» obù nghìe anh hùog B i l t beo phaa chat t u y f t ¥

v o i quyfn ob4t v ĩ i y ttauc ngtale vu t h i e n g l i é n g diRjrc bfc I f f»ta pbong pbu que ntaung n g u ị i dàn Nge b l o b tbuịag» g i e n d i Lo dị

k e t tbuc t r u y f n t h u n b a t XévextSpịn t r o n ^ tbeng Gnao à a d i f u enb táng oa du^o vut l é n o s o b i l n ttầnta c e a taung cbu d^o Oua

06 be t r u y f n t " T b i é n enta hùng oe Xévaxtịpịn t r o n g dị nìiàn dàn

Nga l à n g u ị i anta bùag se ^%± a e l con de l ^ i ataung dau tfeta v i

d ^ i t z é a d a t uuĩc K g e "

Tur ptaaa ctaat d^p de cùe binta ifnta va ntầa d à a Nga» nbà vàn eịa auSa nb^a gùd a f t aba.a diob» a f t Uoc a o dịng t h ị i

l à a f t l ị i phé pbaa( neu nhà vue va bf c h i tauy quàn d f i óng

060 t è otaue quàn QI| t ^ o daqo ntaung d i è u k i f n t h u a n Iqd bon»

quy cu hồn c h i n b hon t h l chao chan nhung n g u ị i ifnta ồa sung

t z é n ctaiea t r u ị n g s a con oo t h e p b e t tauy tinta t h à n yèu nuĩo a§nh ae taon ve dea I f i nbung tai^u qua o b l è n dàu t o t d9P hon

ntaièu

Cecta b i l u taifn e ĩ kbao nheu f t n b i à u , aong qua ca ba

t r u y f n k y , t e e g i i deu audn oan a | t bqn d90 cùng aAnta d i n

cbung g i a a canta t b à n b pho oang Xévextịpịn deng k i é n ouịng

c h i n g gi.jc ngoqi xatii» óng n b l n t b S y t a n a a t va chuyfn t r ị

v o i c h i n b "ahumg nguịi beo vf Xévextịpịn" nhung con nguịi

t h e p deng n^jày de TI quyet g i ù pbeo d e i so 4 - phso d a i t h e p

n 5 i t i l a g k i é n ouịng t r o n g cufo c h i e n t z e n h Krua H9 l à nhung nguịi dà b i e n a i n h v i t g quoo t h à n y é u , n g e xuong c h i l n t r u ị n g

danta dqi hc^ l à nhung ttauong pbe binta de dang a f t phaa aeu xuong quy bea óe a i n h v i aq s l n g con cùe ce dan t f o Tat ca

ta9 otai l à nbung con nguịi b l o b tbuịng» g i e n di» c h a t pheo» taịn ta^u ne b§n tìrng g^P» dang g^p va se g | p iiàng ngày t r o n g cufo aong óng nhu t x è n a^t t r § n duoi l à n d§i bec rto l i f t Oua

quàn t h ù x à a lu^^c YỊ nhàn d § o

Yéu nuĩc t b i l t t b e ve n b l n tbay suo a^nta ky d i f u Oua ntần dàn Nge» dàn t f o Nga» t i o n g eufe ctailn txenta Krua, nhà

vàn T ị n x t ị i qui thifo da t ^ o nén a f t ben evùi hùng oe X é v a x t ị

-pịa xuag deng l à a f t ben d§o rih§o d*y bua bfn cho ben hcjrp

cùng t ị d a y , I Ị n x t ị i dong d ^ i t u y é n bo t r o n g phaa k i t

tbuo càu chuyfo XevextSpịa vào t h e n g nàa (ngày kĩ t b a n g aeu nàa 1355) nhu auon néu l é n j\ft caaag l i n h aaag t » c cbo r i é n g

a i n b :

"Np m y a t cbinta t r o n g t r u y f n cue t ị i ầ t ị i xen yéu v ĩ i

t a t ce suo a^nb óe t à a hịn» ầ t ị i de cS gang tei h i f n v ĩ i

ồa cung c h i e n dàu da t x ĩ thanta a f t nbà v à n thqo aq sey ắ

Bang t e e » cung n o i Aày ịng t u n g ngtai : "Duong cịng denta t r o n g ngtằ b i n h khịng p h e i cùa t ị i và t ị i son t b o é t r e duoc chung nào de bồn t o à n dàob cho vàn ta9c càng t l t ctaung a y " (nta4t

20

-ky ttaeng seu nàa 1855) Song nè.J9n l^a sSag r^o rijo cùa nguịi

a j quan tìnta n,3uyfn t h a t aq da giùp ịng t r o ttầata ngirịi ngtaf

a i chan chfnh» boi noi day Ịng tung l à n I f a trong nhuag t r f a qùylt chiln» siìiH t u truĩe ái sung qocvn thù» tung nla t r l i » ttaao thuo, cà**! gi.=^n aorih l i f t » tùag beo huo ehị t i n aung t!i!ng

t r a n , tutif t r a a l t nhin ro beo hành dfng uso hùng óa dịn^

d f i » tung kbS dau ch§7i t r e n vĩi tbàn chic» vĩi aeu a e , bfnh

anta hùng oa Chien trenta và bịa bìnta RÌnta tu9rng d^p de ay

Qtafnh l à g\^^ t h à t cu§o song

Gei dfo dfio trong L Tịnxtịi l à o oho " t u tuong nban dan" kbịng chi tzén nhung a4t t i e n bf ầ ngey t r o n g nhung a4t h§n obi 5»ei l à a cùng Jucyo bfo I f ro a l t Txuyén Luy.^dern l à aft

b i l u hifn noi b a t Iriiyfn aang t é n aft thànli pbĩ nghi a e t a

Tbyy Sl du^c v i l t vào tbang 7 nàa 1857 seu dip TJnxtịi d i

za nuoc ogồi làn dàu t i é n và ĩaqo diug t r é n t§p o h i ^gugri

óni^ t h ị i

Tao c u l i thÉng 11 nàa 1i3>6, a^u Khi g i l i ngu, Tcìnxtịi

x u l t hifn o thù dị g i u t aq don t i l p talt suo nịng nbift cùa

g i o i vàn ngbf Péterbua MÙe xuàn ần 1857 chàng thenta nien quy

t f o Ngs d i du lieta re nuĩc ngồi» buĩc vào t h e g i ĩ i t u ben obàu

l u Dea Peri» thù dị boa 1§ neo n b i f t óe nuoo Pbap hap dan ntầ vàn t r e ngey t u lue aĩi dat otaen tod day» ầ àn tuqfog a§nta ae ntaat l à " c o i d a g i l è ti; do - xa hfi» d i tif do t^o thành ve d^p cbfnta cùe cufo song noi day" Nhung otaÌ aft t b ị i g i a a ngàn Tịnxtịi bat dàu hồi n g h i Vào oift ngày xau t x ị i ịn? da d i xan xii t r l a aft nguịi t u t u Cai aay obin Ktáng kbinp da gay aft an

tur9rng b i t sue b i thla» rùng r9Ti doi vĩi ịng : "Tịi de tuay nnièu

d i l u kóng k h i l p trong c h i l n txenb va ĩ Kepkaz» ni)ung nèu nbu

truoo ầt t ị i nguoi t a dea xe oon nguịi re tung aenta ttal

v i f c dị óng ktaịng de'ng ghè t ị a bang d i aay tinta xeo ve dfp

de này chi trong nbey aat de g i l t c h i t aft con nguịd ktale a^nh» li|o luong t u o i t l t eịa oịng ctaung ttaat dang khinta bi» aft nguịi b l giàng g i l i cbo con l à d i aay ay tinta xlo» t i f a 1 ^ nbu tbe neo v v Luft pbep oon nguịi t va van I "

tbe là " d i ắy chea tinta xlo và d^p de ay otai trong

ntaey a l t de g i e t etaet a f t con nguịi ktaịe a^nh»lt|c luong» turai

t l t « • " • óng obla dut luịn niea hy V9ng ben dàu óe Tịnxtịi vào nèn t ^ do vàn ainh ve anta saiig t r f tuf cùa xa n f i tu san ptaiRmg t à y ầ bay làu ney ịng tầng ao uĩc.phfnh v i vfy ịng

" t t | nbién nay xe aft y ngbl gian don và xac deng - "di kboi

P a r i " Cai I n tu9Tag kbùng k h i l p ve xe h f i t u bln Pbap khịng chi oaa cbft vào dàu oc Tịnxtịi ầ oịn durcjfo ntần ib.>j l é n gap

b f i ktai ịng d^t obàn lén tbànta phi Luydern t r è n dat nuĩo Thi^

s i t u o i d9p» a f t trung t à a nghi a l t nSi t l l n g cùa the g i ĩ i

t u ben

Trong niea t h a t V9ng oban otauịng» bang "oon duịng xe liin dang gtaet" Tịnxtịi din ttầnta ptal ftionevo N^ung tuong ttaién ntaién d^p de oo ttae aeng l ^ i otao tan taịn ịng niea thenta then» ttao afng seu ntaung ngey kbùng k b i l p tzén dat Peri» nào ngị

giua eufo slng xe tace Ifag lay này van t r è n ngfp tìtaung n3i

b i t oịng ngtầo d ị i Dut^o otaung k i l n aft d n b tuqnig t r e i ngvtqo

deu long» ntầ vàn de gtai r o t "Ngày aịng 7 theng 7 nàa 1857

ĩ Luydezn» truoo khéeh s^n Tbijy si» noi day b i e t beo ke giàu

Bìf deng aghi tr9» oị aft eata otầag taet roag ogtầo kboa dung

b e t và dàn ghi t e bang nue g i ị Ngot a f t t z à a nguịi ngbe oheng

b a t De be l à n chàng bat rong ồu xin b l thf cho anta aft otát

g ì Ntaung ctaang aft e i cho anta t a t f gì ầ nbièu nguịi oịn

cuịi obi dieu anh"

Canta dịd oĩ tbij!c này dt^o Tịnxtịi v i e t tbànb t r u y f n

n g i n Luydern Ntắktaoliu^ịp • ntần v f t ohfnli óa t r u y f n l à t a o

g i à càng lang ngbe t i e n g h i t sey ắ óe gè b i t roag xu f i r ị a » kbịag seo c h i ù a l i t h a l df l§nta lùng bùn xin cùa nhung ke seng tx9ng dung vày quenb» anb bàn keo chàng bat rong doi ngbèo ay

22

-vào khaota s^n de d e i enta a f t b ^ xceqìi san beuta xe t r ị Thay

anta chàng q u i t f o Nga dan ga t e vào bàn» b9n kbach " l i o b ai/" dung d^y t ị va khị chiù» t h f a obf bau bàn óng kbịng t h e a ta<Si ta9 Nbln t h i y ou c h i 1§ l ù n g cùe Ntắkboliucịp» ban dàu " d o

kbeeta du liota nguịd Aata x l t ag^o ntaién» b9 t r i a a t ago ngeo ntaung l i è n seu do h9 t ị t h e i df d i e u c f t » khinta b i và dà b i u

n f t oach kinta t o » d o i v ĩ i c i bei nguịi này"

"Day kbịng pbei l à d i è u tuong taqng ầ day l à a f t eq k i f n

eo thqo và a 9 i nguịi oĩ t b e t l a bieu» n l u b9 auon, que nhung

nguịi l à a v i f o o kbech s§n Ihtjy s i » que bé'o chf hồo qua nbung nguịi nuoo n g o à i co a^t o kblob a§n taịa nay aịng bey t h e n g

b e y Doy l e aSt b i e n c i a l ceo nhà su hoc t b ị i d e i churiiZ t e

ptaei g h i l a i bang nbung dịng chu nay *1,^£ kbong t h è ohei ao d u o 9 Day l à a f t b i l n c i n&i bàt» n g h i e a t r q n g và co t à a t u tuĩng

ầu sao bou ce nbung aq k i f n blnta ttauong duKjfc aị t e t z é n beo

o h i và t r é u oec cuIn su ky " (NTL nban a ^ n h )

Dièu ae Tịnxtịi kéu g 9 Ì d o nbà su b9c p b e i g h i l § i

bang nbung dịng cbu ney l i ^ chfnh l à t o oeo non vàn a i n b t u

s i n » k i t en g i e i cap t u ben l ^ n b l ù n g nban t à a t r u o o cinta ngtầo

ktal Oue beo n g u ị i , l é n an t h l Iqo dịng t i e n deng ngi^ t r i xa tafi

da gay nén b^o n 3 i b a t c ị n g Day l à ctá de obfnta o^a t e o p h a a

M|t kheo» tbịng qua ồu chuyfn co tb>^c» nbà v a n tiuon n o i

g i a i oap t u s a n óng nhu t à n g l o p quy t f o hồn t o à n ruịng bo ngtaf t t a u f t

XỊt xe t r u ĩ e so ptaan óng CL;O oua nhàn dan l e o dfag» dịng

o l a v ĩ i k i l p sSng l é n b dénb óe beo ngtaf s i ngbao Kbo» qua

t r u y f n ngan Luydexn t e e g i à de d a t r e nbung ồu b o i ohay bịng nong t l a duq^c a f t l ị i g i l i dep» dịag ttaịi auoa vuoa l è a t l a

n f t eoa duịag se'ag cho xe h f i l o à i aguịi soag song v ĩ i v i f o

l é n en q u y l t l i f t và pbu nbaa t r i f t d i t o à a bf bf tbong t r à t

tq t u a l n deng ngijr t r i a f t oecta vỊ ntần d^o t z é n li^o di& otầu

lu :

"Tàn aiata l à taanta phùc» de aen l à d f c e o , t t ; do l à ta§nta

ptác» a a t tq do l à dfc e o T r i ttauc t u o n g tutjixg ay t i é u d i f t

atáag atau ồu aguyén ttauy t l t dfp nbat 've tfnta ben t h i f n t r o n g

con n g u o i và s i oị t h l xac d i n b cho t ị i t h e neo l à t i j do» t h l nàc l à dfc t à i » t h l nào l à vàn a i n h l à da aen ? Dàu l à g i ĩ i b^n g i u e a^t này so v ĩ i a ^ t ktaec"

"Ntaung b i l n o l này l ^ i xay r e ĩ Luydern ngày aịng bay ttaeng bey» d o i v o i t ị i bau nbu bồn t o e n a o i 1§ ky qu^c» no

khịng p h a i v i tr^^t xau xe co buu t r o n g ben chat oon nguịd ầ

l à t b u f c a f t t b ị i d^i phet t r i l n xe tafi ntaat d i n b DĨ l à aq

k i f n kbịng t b u f c vào aft l i c h ou tầata v i Oue oon nguịd ae

I f t h u f o vào l i c h au t i l n bf và vàn a i n b "

và d i k i t t b ù c t a o p h a a , bay oĩ t h e n ĩ i b l n d o t r ^ n g

oue ainb» Tịnxtịi de dong d^Q kéu l é n r à n g : "Cbung t a c h i oị nft» hồn t o à n c h i oĩ aft nguịd lenh (3^&o ĩuy nbat khịng t h e

s e i l à a duK/o» dị l à o e i t i n h t h a n t o à n t h e g i o i uị nhfp sàu

vào t r o n g t a t ce cùng nbu t r o n g a 3 i nguoi chung t a ^^ (ItTL

ntaln iii^uk)

Ho zàng l à nhung ồu taoi gey g a t ntaat t '*Thl r.eo l à tijr do» t h e nào l à doo t e i » t h e nao l e vàn ainh» l à de aen 7 aa nbà vàn d^t r a b i t sue khan t h i l t I q i dU9^o ohfnb ịng g i l i quyet

n f t oecta dfc doen nbat» don g i e n nbat ve óng be t a o nbat n g b l a

l à c h i eị CH0A TROI a ĩ i l à ke ptain x e t c u o i cùag» khịng eịa cecb nao ktaao taon Day óng otafnta l e n e t doo deo h§a c h i t u tuong và t à i nàng óe nhà v à n

r

D i l u deng buon l à nguịi thenta n i é n quy t f c Nge t r a n day

l o n g ntần d§o o e o ca này deng song t x e n a f t d a t nuoc ptauong dịng

t r à a 14n^ l à n dàu t i é n seng obàu Au t i l p xuo v o i xa h f i t u b l n nén kbịng s a o h i l u h i t nhung a a t t f c b ci|c cùng nbu nhung a^t

t i é u ci^c óe phiccng t b u c sen x u a t t u ban cbu ngtale Boi ttae» Tịnxtịi a ĩ i tuong r à n g nhung b i l n o l xày xe o Luydern l à " h o à a

t o à a a o i 1§ ky qu^o" l à a dee I f a t a t oa nbuog y a g h i d^p de

ve a è n vàn a i n h tq do phuong t à y cu8 ịng t r u o c d a y An tuij^ng

aenb l i f t ay k h i e n ịng l ĩ n t i e n g kéu g 9 i "ceo nhà su b90 o t h ị i

d ^ i cbung t e p b e i g h i l ^ i bang nbung dịng chu vàng de t o c a o o cbu ngbla t u b e n

24

-Qui t h f t Tịnxtịi co long nhàn tì§o t u y f t vĩi» song óng

taịn ntaién vs don gien» b o i l e xZ tafi nuoo Nge t h ị i bay g i ị

ktaịng otao phép ịng n b ì n du^'c xa b o a

t z é n tbifc t e l i o h eu xe h f i » a u ị i nàa t r u ĩ e k h i Tịnxtịi

v i l t t r u y f n Luydern (1857) ngty t r o n g l o n g c h i df t u ben Anta

Pbap» Me e và Inggben da v i l t ben Tuyén ngịn Dsn;g Cịn.g san

(1B48) ahi t i l n g Ben t u y é n ngịn de dong d^c t ĩ d o a l i quen

taf g i u a nguịi v o i n g u ị i "khịng aft a o i quen bf n à o kbao n g o à i

a l i Iqd l^nta l ù n g và l o i " t r e t i è n ngey" khịng t l n h n g h l e «Hai cap t u een da d i a nhung xuo dfng t b i é n g l i é n g óa l o n g áng d^o»

t i n h t b à n taung khịd ngbIe hifp» a o i tbuịng CITI t i l u t u aen vào

t r o n g dịng nuĩc g i e n g i t cùe i l i t f n h t o a n v i ky TĨa l ^ i

g i e i cap t u aen de d e a a f t l o i boc I f t cịng nhàn vị s i » txqo

t i l p » t à n nban t h e y cbo l o i boc I f t duqfo obe day bang nbung

ao tuong t ị n g i é o ve cbfnta t r i " ( 1 )

Trong ktai ngbién ouu ve L Tịnxtịi» L e n i n de l a y t r u y f n Luydern l à a dan chung de r ù t xe a f t nhfn d i n b quen t r 9 n g d o i

v ĩ i aijt h§n che t i é u cifo cue nhà van v i d § i này :

" Quen d i l a dị (cùe L T ị n x t ị i ) o b i phaa enta t u tuc'ng ous c h i df cu ("de b i l a t d i " ) - a f t o h i df nịng nị v ĩ i phuong thuo s i u b hoi|t cùe d o dàn t f o ptauong {dịng" ( 2 )

Song dau s e o u o i l o n g uu e i v i t b a cue ntầ vàn óng

ntaung an tia/ng sàu ciao t r o n g cbuyen du l i c h seng phuong t à y

l a n dàu t i é n du<yc bfo l o que "Lu.ydern" ^ùng de b i e u h i f n a f t ch4ng duịng t x é n q d t r l n h p b s t t r i l n t d g i ĩ i quen day ầu

t h u a n óe nha vàn t b ị i t r e Suét d naz a u o i nàa s e u t u y oĩ

n b i è u t h e y dSi» n b i è u cịng t r l n t a v i d ^ i t r o n g s e n g t ^ o nghf

t h u à t » song nhung n e t ban dàu van l à / n h u n g yeu t o oo ben t r o n g

l y t u o n g t h a a ay o^e nbà nghf a l nuoo Nga phuong dịng n à y

( a ) T I Lenin - Te vàn hoc n^hf t h u à t - Nxb 3q t h à t uà * f i »

1977» t r 2 3 4

( 1 ) M^c Anggben t u y e n t à p - Tap 1» Nxb Su t h a t - Ha Noi 1J62

t r 2 1

"Tu tucmg nban dàn" cùe T ị n x t ị i con du^c t h l h i f n khe

r o n e t t r o n g t r u y f n rigln Nhuag nguịi Gịdao (1852-1863) s o v ĩ i

t r u y é n tq thuf]; ve Buoi sang oue a ị t t r e n g c b u que c à u c h u y f n ney» t e e g i e auon d^t 'van dà a f t oeoh quyet l i f t » dut kVtoet

b o a Cei t à a l y auon r ị i b^ canh song t b u ^ g l u u xè vị oịng

r ị i n^h% "ebang he eo t ĩ i a f t v i f c g ì " bị feb ngày ồng xàa

c b i l a D a i t r i O l é a b i n - chàng thenh n i é n quy t f c a ĩ i h a i a u o i bon t u S i d à u Gie t u t h ù dị» chàng d i ve vùng Kepkaz» song ị

xe Orébenxkale aong t i a t h I y tq do taanta ptác n o i d a y Chàng

v u i song g i u a nhung nguịi dàn Codio d i a phuong, daa sey tầng

Mariana xinta ^%p9 g i e nbfp d f i ky binta óng h9 t h a a g i e c b i l a

trfn

N I U nbu t à a t r § n g Nguịi t u Ke.okez óe Puakin và P é s ị r i a óe L e r a o n t l p deu kht dàn v à t v i d n b song t h u e g i u s t h l g i ĩ i quy t f c b l t a c ea d e e , xe r S l nbsn dàn que d B i , t h l O i é n h i n l § i

nb Iqc d e a h i t sue t x e gàn g u i v ĩ i "nbung con nguịi cùe t h i é n

n b i é n " g i e n d i hịn n h i e n Clr.àng khsng dinb :"Henh phùc day

r ị i » h^nb phuo nghle l à eong v i nguoi kheo"

«

v ĩ i y nijhle dị» O i é n h i n l à t i e n t h à n óe tde và Andray

t r o n g C h i l n trenta và hịe binta t u y otầng cbua d§t d i n t r i u h

df nhu b 9 Mie dàu con a f t ao net ầu thuan» h§n che» nhung

ồa ohuyfn oĩ tfnta tq aq này de khan h9& r ị n e t que t r l n t a

ptaat t r i u n " t u t u o a g nhàn d à a " dịng t b ị i cùag l à qua t r i n b phù ata^a a è a v à a a i n h t h à a h t n i và Tàa boa t u s e n t r o n g t h l g i o i quen cue nhà v à a

Nbia l § i a f t ao te'o phan t h ị i ky dàu t i é n » t u t u o n g nhàn dàn cùe T ị n x t ị i de dutjro binh t h à n h và p b a t t r i e n t ^ o nén ben d§o nb^c day bua b§n d i buĩo v à o b à n d q i bcjrp xuĩng C h i l n

t z e n h ve hịe b l n b

• 4>b

-Ghuong taei

"NUAN DAN KÌ LIEU" : GÌM HIÌNa GliÙ D4O

GĨA CHISM TRANH Vl liỊA BÌNÌi

Co l à n nhà V-in di té^i su :"Tec phaa cùe t u i l à t a t d icon nguịi t o i "

Pb€i ci3:ing t o e n bf aq n g h i c p kbong l o Cye nhà d^i vaa

beo c h i n h l à t a t d t à a hịn» t r i t u e và t à i nàn^ vị t | n ùaqz

g u i gaa que tịng t r e n ^ t e e phaa ?

Song dac b i f t nbat van l à b j Chiịn t r e ah ve noe j l n : ;

Bln enta hùng ce ky d i f u này chfnh l à t à n t u » n^iuyfa V9ag» ly

t u o n ^ t h e t h i e t a h a t và Ichl nang d ị i dào sunjg sue nbat cùe nbà

v à n

T I t h e ae txong cuịc c h i e n t r a n b beo vf t o qucc cìiong

pbet x x t Due, dung t r u o c Vifn beo t à n g là^p Tịnxtịi den^ l u e

duoc s I p xep d i cbuyen ve phuong dịng» a f t c h i l n s i b ị n g , q u à n

xị v i l t ( t r o n g t i e u t h u y e t Mue tầ ky l e ( 1 ) , t ị n g t h o t l ị n :

"Trong t o à n bf aq ngtaifp cùe 'LQ';^ T ị n x t ị i , co t h l a a t d i b a t icy

a f t t e e phaa nào T ị n x t ị i v^n l à i ' ị a x t ị i , naung neu Kirjịng co

bf Chien t r e n h vg hịg cinb t h l Tịnxtịi se t r ĩ t h à n h a f t nhà

vàn k h e e "

Giịn d ị n u ị t t h i (John Galswortby) nhè vàn kdn^ t u n g ciu^e

g i e i thuo'ng Nịben v i e t : "Neu p h e i néu l é n a f t cuon ix^u t b u y l t dung v o i dinb ngbie t b s t h i l t cùe cec 'D§n t 5 cbuc ahùng cufc dièu t r e v i n hoc ve "cuon t i e u t h u y e t v i d § i a h a t t h e i i ĩ i " -

t h l t ị i lije oh9n t e e phaa C h i l n trenta và hịe binta ( k ) Yà chfnh

cs t e e g i e cùng t u n g nghi ve bf eab áng ce cùe T^lnh i "G§t t h ĩ ì

k h i é a t o n g i i d I i eeng a g t ben» p b l i n ĩ i r à n g dị l à a f t phÉ

I l i e t t b u b e i ( 3 )

( 1 ) :^^ he x i Ih - Tie-u t b u y l t cu£ ^ibà vàn Xị v i e t i l ^ d i n

( 2 ) Dan t b e o Hồng Xuàn Nhi - i^ich ^u VÌQ loa A^^_a - ìlxb Giso

ct^e ha Nfi» 1 i62 t r I d i *

(3) T ị n x t ị i - d*n t b e o Gorki - Jbta VG V ^a ^ 9 0 Tap l i , Nxb Vàn

IJ^G, Al J f i 1370» t i 3 i 8

x dinb v i e t ben enh hùng ce cùe dan t f c de nay e i n b iihe

s o a t r o n g t r f nhà v à n Nhung nàa aó t r u ò n g d^y hoc t z é n t r e i

ap cbo con ea nòng dàn (1839-1862)» T ò n x t ò i tung ke chuyfn

c h i e n dau cue quàn d-n Ngs t r p n g cufo c b i é n t r e n h chong b9a

x à a lucj'c P h e p Lap t r e oon sey aé ngbe chuyfn den auc san aang

dung day doi r e d i I f p c h i e n còng : "Qie bay g i ò chung ainb

óvcqo g i 5 0 n h i e a vii t i e n còng ou d i e a Sévecdònò và d ò i Melekhòp»

cbung a i n b se c h i e a l § i dU9^o n g e y "

Tbe r ò i que l e t h u g u i cho nbà van ttherxen ( 1 4 - 3 - 1 3 b 1 ) Tònxtòi ke r à n g : "Bon t h s n g txuoc day t ò i de suy nghi ve nbàn

v à t c h i n b cùe cu5n t i e u t b u y l t p b e i l à a f t n^uòi theng Ch§p

vue b i day ve • • • ( 1 ) N^iuòi t h e n g Ghqp cùe t ò i p h e i l à a f t

\ n g u ò i bang bei» t b à n bf t h e o d^o co d o c , n à a 1856 t r o ve nuoc

[ Nge cùng yqf con t r e i và con g e i Anb t e nbln nuóc Nge aoi bang

^ e4P a a t nghi éa k h i c ve b o i l y t u o n g "

Nbung seu k b i de v i l t xong be cbuo'ng, cuon "Nh5ng nguòi

t h e n g Chep" l ^ i b i bo d o Nhà v.m b à t Jey chuyen seng v i e t

Chien trenta ve hòe b i n h Den ngày 23-2-1863 vo nhà v i n beo

\ t i n cbo ea g e i b i l t chòng a i n h den,^ b a t dàu xày dung a f t bf

t i e u t b u y l t TÌOÌ

Tiep den ngày b - I I I - 1 t ì ó 3 Tònxtòi l § i beo t i n vin t a t

] cho bà c h i g e i : "Tòi v i l t t i ó u t h u y e t "

Veo t h ò i ky ney nhà v i n de ghi t r o n g n b a t ky : "deng

i l t a f t cuon sech ve que khu • • ve t h ò i d ^ i v i n h quang 0^6 nuóc Nge nàa 1 8 1 2 )

Kl^eG v ó i t h ò i ky txuóc» g i ò day Tònxtòi c e a tbay t r a n H I

^g^i? nói yéu d ò i : "henb phùc cufo song g i e d*inb l à a cho t ò i

jdaa d u o i " (Nbat ky i>-1-1863)

HÒi ky cùe nguòi con t r e i nbà van cùng ke l § i day l à

nbung ngey d§p de pban Kbod và sung sue nbat Oue L T ò n x t ò i

( 1 ) Nguòi t h e n g Cb§p l e d e c h i l n s i d e h a§ng chong che df

Nge hoàng txong cufc d e b a^ng the'ng Ch^p 1825» b j t h a t

b ^ i và b i dèy d i X i b i e den nàa 1856 a o i duq^o àn x e

28

-Nbu vày l à t r o n g khoeng t h ò i g i e n seu nàxi t u 1863 den 1869» Tònxtòi de v i l t xong bo t i e u t h u y e t v i d ^ i tigót b e i nghin t r e n g : Chien t r e n h và hòe b l n b

Tee phaa dò so này de l à a r^ng r ò nen vàn h9o Nge và òua nhs Van buóc veo v i t r i l e y l ù n g nbat txong l i c h s u van h9c

nh/n l o f i t u xus den n e y

Seu cufc d i d e h hùy bo che df nòng nò (ngày 1 [^-2-1861 )

( l ) a f t van de t h ò i aq nòng hgi nbat du9'c d^t r e t "Nuoc l'aita

t i e n l e n con duòng nào ? So pban nòng dan ve vàn afnta auoc

Ngs se r e seo ?"

Do l à de t à i noi b a t t r e n beo ehi» t r è n vxn dàn» t r o n g

d e b u o i d i e n t b u y l t » txong d o cufc t o e dàa cue g i o i t r i t b u c

và cec pbòng kheob duong t h ò i

Cuon t i e u t h u y e t Lei: g i aà nhà vàn c e c b a^ng dan chù

Seonusepzki v i l t t r o n g nhà t u n a a 1862 c h i n b l à nbaa g i l i dep oàu b o i l i c h su t r o n g d e i d o

cùng nhu n b i è u t r i t b u c t i e n bò kbec cùn^^ quen t à a din

v^n afnb dat nuóc» Lep Tònxtòi auon góp phàn g i e i ^ep van de

t r u n g t à a cùe t h ò i d § i Nhà v i n cho r a n a v à a afnta nuoc Nge

t x u o c b i t l à do t b e i df cus quàn chung dòng deo txong nuoo

q u y l t d i n b Ong auon t l a t b a y sue a§ab ous d a t nuoc txong t f n h oech cue nbàn dàn l^ge

Theng 3 nàa 1861 nhà v i n b a t t e y vào v i e t cuon t r u y f n ve Nhung nguod ttaeng Ch^p Tuy a ó i v i e t dU9'c be cbuong d*u và t e e

phlv con bo dò» nbung qu^ nban v a t LsbedÒp nhà vàn de n o i xo

quen d i e a ve n b a n dén cùe a i n h : " T ò i p b l i n ó i r à n g t ò i de quan

t £ a và deng quen t à a d i n nbàn dàn nbièu hon het t a t c e Tòi

cho r à n g sue a^nh cùe nuóc Ngs khong p h l i ^ o t x o n g chung t a ae

o t x o n g nbàn dérn^

( 1 ) Cufc d i d e h nò(ig n ò t c u c i ijhung rjàa ^ 0 , c u f c ^ o h i e n trenta

t r u n t h a t t ^ i » cùng^^voi d ò i ^ong qi^e kbo cue» d^ lexi^cho^

nòpg dàn Khap n o i ^^^ ^¥^ chon^ j h e 4f pnong icien ^hen u ong»

nhe vu£ denh p h e i r e sao Ifnta c e i ceoh nòng dàn t u t r é n ben x u o n g

> « > ' % # f % ' y <

Nhunt< nguoi theng Chep chinh l e do§n d^o nh^o deng da

dan dc-n Chien trenta ve hòe binh'' Y dinb dàu t i è n ve cot truyf^i này de du(;fc néu r o t "Tòi de bat dàu v i l t t r u y f n vói khuynb

hìjfang Xo r à n g nbàn v | t chfnh p h i i l à aft nguòi theng Cbqp duq'c

àn xe t r o ve nuoo ÌÀ^B TU h i f n t § i » khòng tir g i e o t ò i l u i ve

nàa 1825, t b o i ky l a a l § c và b a t h§nta doi v ó i ,ntaàn v à t cùe t ò i

ve t ò i de vut bo ptaàn ao d à u Nhung v à o nàa 1825 nhàn v à t Oua

t ò i de t r u ò n g t b à n b và ae eo g i e d i n h De b i e u duq^c enb t e »

t òi oan p b e i l u i ve t h ò i n i é n t bieu cue enta ae t b ò i ky này I q i

t r u n g hq-p v o i gieL do^n vinh queng cue d a t nuoc Nge» g i e i (:o§n

1812 Mft l à n naa t e i p h e i vut bo cong v i f o de b a t dàu và l e i

v i l t ke t u naa 1ò12» t b ò i aà huong v i ve t i l n g veng van duoo cbung t e ngbe t h a y và aen chufng» t u y vày j^iò day de xe d e h e chung t e t ó i auc aà chung t e eó t h e nghi den no a f t d e b bìnta

t i n t a " Nbung r ò i nhà vàn l ^ i p b e i bùy bo ptaàn ao dàu do và a ó

r f n g t e e phaa l u i ve nàa 18.Q5 b a i vi» nhu nhà v a n de t à a su

" t ò i d a t h a y ho t h ^ n neu v i e t ve c h i e n ttaang cue chung t a chong

b9n xàa lu^^c ?ìf\ép do L ò n e p e o t o c h i huy ae lq± khòng aò t e v^n

den ve n o i s i nhue c^e chung t e Ai ae l ^ i ^nòng ti^' thay co

a f t tìnta caa à a ì» dey dut» r ; i t r è và t h i l u t i n tuóng k h i d9c ntaung t r e n g sech t r à a day l o n g yéu nuoc v i e t ve nàa 1812» neu

ntau nguyén nhaa ttaang l o i oue chung t e khòng p n e i ngau a h i è n

aà cbfnb l à naa t r o n g ben c h a t cùe tfnta d o t a ntain dàn và quàn

d f i Nge» ttai taan l à tinta oech do l § i oeng duyc b f c l o r o n e t

taon tronfi t h ò i ky g4p ven den và b§i t r a n " (1)

Xày dijmg c o t t r u y f n này l à co a f t que t r i n b day khò khan

g i e n k b S Txong l e ttau g u i ctao ntaà ttao Nga ^ e t vào t h ò i icy

ebuan bi» L T ò n x t ò i de nói r o ; "Tòi t b a y buon và c h l n g v i e t

g ì d » con l à a v i f c t h i kbo s ^ q u e Anta khòng t h e b i n h ching

du<jfc t ò i p b l i c h a t v à t nhu t h l nào v o i còng v i f c chuan b l này : p h e i cày sau d i cenb dòng aà t r é n do t ò i bufe p b e i ^^ieo

g i i n g P b ' i suy d i t f n h l § i t a t ca nhun^ g ì co t h l x l y r e v ó i

t a t d ose nhàn v à t tuong l e i t x o n g t e e phaa sap xep» a f t t i c phaa r a t l ó n và p b e i a g h i r e bang t x i f u oech p h o i bop co t h e

co ducjfc, de r ò i t r o n ^ so do, c n l chon l a y a f t phàn t r i f u t h ò i »

và hịe biah» ắn yeu t u tuong nhàn dàn* TỊi co gang v i e t l i c h

á cùe nban d à n "

^ c l a bung ve "nrK.n àia ky ĩ i ^ u " txong t e e phaxi ouij'e t h e

h i f n t ^ p t r u n g que cufc c h i l n tx:.nh e i quoc v i d ^ i n à a 131^

c h l n g quàn x à a lu^'c i ' h s p Cùng co ttae n o i cufc kl^eng a h i e n

beo vf t o q u l c Kge l à ohu de c o ben» txijc t i e p cùe bf atìh bùn^

c e , que day t n e h i f n chù de aua xe v e " t f n h oech nhàn den I^^<6g

Ben cgnh dị l à chù de ve g i a i cap quf t f c Nga cùn^ v ĩ i d ị i

s l n g , sinh hoet ca^ b9 tron^r t h ị i ky c h i e n t r s n h vs t h ị i ky hịe b i n h

Theo nhà v^n» de l e aỊt t e e phaa v i l t ve que khu» t h l

" a o i a f t si^ k i f n l i c h su càn t b i l t p b l i thịng que con nguịi

d i g i e i t h f c h , và càn t r e n h cach b i e u b i e n l i c h s u t h e o k i é u

c i xue" (9)> ^ 1 phàn và buĩc duịng d ị i cùe cec nhàn v à t cbfnta

t r o n g t r u y f n s e dan dat nguịi doc d i Khap oec neo Ouong quenb

co iCy 1§ c^e d a t nuoc nhung ngày xe x u e Chinh do«ià chu a è

« , # j»

t h u be cue t e e ptaaa

Neu c h i drpng l § i o a4t d ị i song nhàn dàn v o i nhung b i l n

co l i c h B\jt l^nh lutig» t e t n h i e n ae khịng con l a a f t t e e phaa ngbf t h u f t uà t i o thành a f t cuon ky aq l i c h s u

Truĩe buoc ngo^t l o n l e o cùe d a t nuoc» t x u o c Pif t h ị i

t h u c d o i b o i cùe n h i f a vi^ xe h f i nbung n à a seu auoi» T ị n x t ị i

l a y a f t c l t t x u y é n t r o n g qus khu xa x ị i khịng k h ị i ihịng l à a cho n h l c u nguịi b^n khồn t h i c a a c iJe co y icien oho rùng

( 1 ) L T ị n x t ị i - dan t b e o X a y t o l i n t x o n g cuon "Leo don,-:^ nhà

v i n " T I I i»xb Tin h9o Ha Nfi 1968, t r 107

"tfnta ttaịi sgr khịng du^c chù y day dù t r o n g t e e p h a a "

Ngey t r o n g l ị i b^t cùe Chien t r e n h ve hịb b i n h Tịnxtịi

de g i e i dep ve nban a^nb y n^tble t h ị i Bq cùe t t e p h a a T I H ve

b e i h9C l i c h sij» nhà vàn eĩ kbet V9ng t b a u b i l u tuong l e i d a t nuoc que t x u y é n tbong d§p do, b a t khuat» k i é n cuịng cùe nhàn

d à n Ly g i e i ben chat dịn t f c de r ị i t u do ithlng dinta " s u e

Beata cue auge Nge l à «^ t r o a g nht^n d à a " t và cùng t u do t e e

g i e ve nén v i e n d n h rijfc r ị , t u o i d^p a e i seu cus d a t n u ĩ c

Cbfnta day l à eo aĩ vung c h i c a*iu n h i f a n b a t xày dap nén l y

tuong t h a a ay cue nhà v i n và du</c t h e h i f n aenl) l i f t » dịi dào

t r o n g bf enb táng ce t u y f t v ĩ i Chien t r e n h và hịe b ì n b

T i e t ve que khu cùe dàn t f c t r è n a f t boi d n h r f n g l ĩ n vĩi beo n h i é u b i l n c i v i d e i t u a i a 1805 den naa 1820» khịng

co nghle l à nhà v i n d l i l a p v a i h i f n t ^ i » cùng khịng co ngh^a

l à h§ t b a p yéu càu nghf t h u à t ầ chfnh l à x u a t phet t u c o s o

ay h9c t r o n g t r u y è n tbong l i c h s u

A S P é t e r x e n nhà v ,n n g h i é n cuu Due, txoncr cuon Lich aq

v i a h9c Nga de nban x l t a f t d e h xec deng : ^ " ^ h ị quen d i e a

l i c h su s i c seo» L Tịnxtịi khịng b i o h i a v e o que klia^ ae t h e

taifn c e i duong ttaịi t r o n g bf eo lieta s u " P é t e r x e n oịn ktaang dinta r à n g "cec ntaan v à t t r o n g Chien trenta ve hịe b l o b v ĩ i t a t

d t f n h t ^ o hlnh và t f n h a i n b dfng cùe chùrjii, aZ di t u nhung

nàa seu a u o i veo que khu" ( 1 )

So aenta v o i a f t s l t i e u t h u y e t l i c h s u kheo txon^^ vàn h9c Nge t e oĩ t h e r o hon a o i quen he Aiue t m h l i c h su và t f n h

b i e n d ^ i

Cuon t i e u t b u y l t nSi t i l n g Nf^uịi con gei v i é n d e i uy

(1834-1835) Cue P u s k i n t u y l a y de t e i l i c h aa!^ nhung van t h a a

ĩisqm tinta ttần t h ị i s u Xuc dfng sàu s a o t x u o c nhung cufo khịi

n g h ì e aenb l i f t cùe nịng dan» dàu t h e n g 8 nàa 1831» nhà t h o de

(4.J fA-Xp^aieKkio /-^To^crn^jc^cx^joXaa^^ cn A^IO r,^,^

Xeo xuyen ve khàa phyc txuoc sue n^nta cua nòng dàn»

ntaà v i n t i a ve que khu» ce nggd cufc kboi nghle nòng dàn 1775) ve Isnh tij Pugasiòp» - "Oon c h i a d § i bang" cùe h o Que

(1Y73-t s c p(1Y73-taaa» Puakin de phec h9e dU9'c n f (1Y73-t chàng duòng l i c h s u cùa

dàn t f c v ó i beo aàu t h u a n gey g a t iiiue cec t à n g l ó p t x o n g xe

h f i ajcjc dàu do l à càu ohuyfn l i c h Su- nbung van pben enb duyo

" t i n t a t h à n t h ò i d § i " » khòng k h i xe h f i aa nhà vxn dan^r a o n g

•7 Voi txL^yfn ngan ij^uòi nò l e de den cus i.-'iot Je nhàt cùng

txuyfn K^4uòi con g e i v i é n d e i uy Puskin dà d%t co ah dàu t i è n

cho dòng t i e u t h u y e t lieta au txong Vin hoc X^ge

Cung ttaòi ky này» Cògòn de v i è t cuon enh hùng ca T e r s x

Bunba (1835)* Sue a^nh enh hùng và cufc dau t r e n h xiVén cuòng

t ••

gienta doc l a p t u do cue nbàn dàn Ukoreine l e co s o ay h9c cue

t e e ptaaa Tuy pben enb cufc son^ nh^in ean t u nhung ngB'^ xe xuc» nhung t e o phaa vZn t r e n day y nghle t b o i su d ó i v o i phong t x e o

d ò i g i e i pbong dang d i e n re quyet l i f t que cufc ^ h o i a^hia vù

t r a n g do K e r a é l i u o otai buy chong l ^ i ecb tnong t r i beo t à n cùe

etae df chuyén c h i Nga h o à n g U.^c dù c u f c b^o dfri^ \hht b $ i và

nguoi enta taung ota% d a t ay tay sinli nhung t i e n g t à a de vang d o i

kblp d a t nuoc I k o r e i n e cùng nhu d a t nuoc Nge

Ben anta hùng ee Terex Bunbe r e d o i khòng ntaung de dqng

nén ce a f t qua khu oenta l i f t l a y l u n g Cye nhàn dàn Ukoreine

b a t d i f t aa con co y ngtale h i f n t b u c t o ceo aenb l i f t » k i p t h ò i » etafnta sactaptaen dfng cùe t è n vue i^ge t à n ee» day t h e a vong

N i c ò l e i df n b i

B é l i n x k i xea dò l à " a f t k i e u aau t i ^ f t v o i ve l o § i t i e u

t b u y e t enb hùng oe k i l u Hòaero t r o n g t h ò i d § i chung t e " ' Nhà '^ l y l u à n oòn Khang d i n b a^t nguyén ly sen^^ t e e : "Chung t a h o i

ve chung t a c h a t ve^n nhung d i de que» de chua^ g i t i t h f c h cho

t a h i f n t q i ve c h i r a t u o n g l e i cùe t e " ^ Viet t i e u t h u y e t ilota

s u 060 nhe v i n kbòng t b e icbòng e a b i e u l u f n d i e a n o i t i e n g aà|[

d u ^ c

taung otau dfO ous enta táng c e Ttaft re day kbịng o b i l à n i è n

n l n yéu nịng nàn d I i vĩi ntần dàn Nga ky d i f u ầ d i è u quan

t r 9 n g taon otafnh^là a otaỊ ntầ v i n da taiSu du^o ttaau deo suo

n^nta v8 dieta t i è a t à n g t r o n g l o n g ntần dàn b a t d i f t Cuu auĩo

Iga» ouu otầu l u ttaoat ktaịi t e i ta9e t t a l a g t r i ^^^ ^^° ^^° ^ ^ *

pdlSịag» atần dàn Nge de kbang dinta a f t otần l y lieta s u kbịng

ttal ngtai ngị g ì du^o : v^n afnta dàa t f c t r o n g qua ktau t r o n g

taifn t ^ i và 08 t r o n g t u o n g l e i ptali do ntần dàn q u y l t dinta

Ctafnta ntầ ngtaf s i Tịnxtịi óng de y ttauc du^c day du chàn l y

v i d f i ay và de t h e h i f n a f t cecb nbat quen xuyén s u o t ben

enh táng oa t

"^90 dfota cùe ntần dàn otai co a f t : g i e i pbịng d a t nirĩo

Kboi cufo x à a l à n g " (CTHB I T / 1 6 3 ) •

Ly tuong t b i é n g l i é n g ay da t ^ o non a f t ng9n l u e rijro

obay ttaiéu dot bang ctai^o vfn quàn t h ù tbànb t r o b u i *

Nbàn dàn t r ĩ tbànta nbàn v à t t r u n g t à a cue t o à n bf t e e

ptala enta táng o e Tuy otaua xày d i p g du^o ntaung ntần v a t d i l n

talnta x u a t ttần t u quàn ctauag l a o dfng» song talnb tuqfng ntần

dàn Nge óng de du^ro nbà v à n ttal h i f n ktaa phong phù sinta dfng

t x é a ataièu d^ng v e ktaec n b e u Troag a l ^:>9 nbàn vàt cue t e e ^

ptaIn de co d i n 200 ntần v f t x u l t t b à n t u nbàn d à n DĨ l à nbung

nguịi dàn yéu nuĩc g i e n di» binta ttauong» ntaung n g u ị i dàn ba xue ney otai b i l t v i f o g i e dlnta ctaue tằ ngtai d i n g u o a sung nhung

g l 4 o din ntầ ta9 ktadng oịn con duịng nào ktaec» tq p h e t vùng l é n

t i é u d i f t otaung b à a g ataièu taìata t b u c ptaoag ptá Lue c u f c c t a i l a tzeata du kfcta n o a à a - bay g i ị duye g q i l à ntauag cufc c h i e a • tzeata otao - ataièu aịag daa t i a ce'cta b l a t i a dàa b9à ifnta Ptaap

h^

d i cuĩp o ù e T i l p d i "quàa du kfoh t i é u d i f t dfO quào v i d § i tung bf pban a f t H9 lu^ra l | t abuag c h i l o l e ùe t u aĩ i l e k b o i canta ồy ktaị taeo - t u e quSn d f i P^^e'p - r a d xu^ng d l t và d ị i ktai 1§1 rung ồy ctao l e ri^ng • • • Tao t h e n g auịi» t r o n g k b i

quàn Phsp ^^^ otagy ve Saịlen» co tầng t r à a ntaung d f i du kfcta»

dù cec co t o ntao và du eao l o | i ktaec ntaeu CĨ atauag d f i s u

d ^ ^ du 080 b i f n ptaep cùe quàn otainta quy» oị bf binta» ptaao

blnta» b f ttaen nuu và dù d e t i f a a g h i sinta tao^t; oị ahùng d f i g^n t o à n ntaung nguịi CỊdac» ntaung ky binta» 00 nhung d f i vị denta óe nịng dàn và t r eng c h ù CĨ a f t t b à y dịng o b i buy a f t d f i

ntau v^y de b£t daqc aay t r à a t u binta t r o n g vịng a f t theng» 00 nft bà t b ị n t r u ị n g l à T e x i l i x a g i l t 6\xqo tầng t r a a t é n Ptaap"

(CTEB I T / 1 9 3 )

Tiéu biSu ctao d f i du kfcta gen d§ ay ptaei ke den nguịi ctailn s i deng yéu e Tiktaịn S e o b a t u i Aata deata dieta ttaeo tlata

oen tq ptaat óa nguịi augio I g a dang s ị l sijc e à a g i f n quàn ttá

ctầ d | p l é n aenta d l t auịn quy ngàn yéu óe aiuta BĨi v | y »

ctao nèn ktai DénixỊp - nguịd o b i tauy du kfcta t u t r é n ve t l a

tailu tinta talnta t h i Tikhịn I 9 Ì l ù n g t u n g t h ^ a obf aq a f t r è i

I p ung ktaal beo : "Chung t ị i qua oị g i l t v à i ctai^e t é n ifnta di

àn t r f a » n g o à i r e ttal ctaang l à a d i è u g i a e " The ầ adtx l § i

ctaue ptali l à d f i v i é n du kfcta otafnta t b u c Mei d i n l u e dị anta ned "ven n à i x i n ĩ I 9 Ì t r o n g d f i du kfcta Dènlxịp r e Ifnta ctao

anh a 1^1" t r o n g don v i do otafnta aìnta c h i tauy

Trong d f i du kfcta »'^Tiktaịn eị a f t v i t r f x l t d^c b i f t Khi ồn ptaei l à a a f t v i f o g ì d^c b i f t ictao ktần và n^ng nta9c»

- kd v e i ntaac n f t otailo xe bị xe ktaịi bùn» ồn duSi a f t con ngife I d i r a ktaoi vùng l à y » otaei ctao nị e^ota bùn» l é n l ị i vào

t f n g l ù e quàn fhsp^ d i bf nàa auod v e o x t a t r o n g aft ngey» - a 9 i

n g u ị i dèu cucd otai vào T i k h ị n

- T i f o ay ttal ttaan gì v ĩ i con quy k i e I Hin khịa nhu oon

bị afng ay nà« I 9 tbuịng n ĩ i ve Tiktaịn nhu v^y.x^

CĨ l à n a f t t é n Ptae'p ầ Tikhịn dinta b a t » da dùng áng t a y

b l n t r u n g vao hịng enta t a T l t ttauong này duq^c Tiktaịn otaua

t o à n bang ru9ai v l t k a t r o n g u i n g n g o à i xoe ve de du9^ t o à n d f i dùng l à n dàu dS due e^t h i t sue v u i ve ầ Tiktaịn óng v u i

l o n g tauong img ntaung l ị i due 09^ n à y

- The nàto dly anh b ^ » chùa t h S i chu ? Nhuo din tfn xuong r o i con g ì 7 - nhung n^uịi C6-dèo vịa cuịd vịa n o i t Tikhịn c i leua r a bf dau don» osa ngucd nhen n|.t» g i à va noi

gi§n và dùng nhung o^u chui b a i thf t buon cuịi ĨÌ n,^uyèa rùa

qoln Phap Tifo vua xry r a chi co mft anh htrong duy ntalt l à

•an dị Tiktaịn i t bat song tu binh mang rh I z s ' h o n t r u ĩ e

Tiktaịn l à oon nguoi co iota và oan don n h I t trong d ^ l Khịng co a i tiri r a dU9in ntaìiu oa h f i t&n cdng hon anh ta»

khịng co al hit và g i l t dtrgic n h i l u l l n h Phap hon anh t a i v i

vjy Tiktaịn t r a th^mh anh he óa d f i C6dÈ0 và l i n h phléu k j

và anh cùng vui long dam nhlfm chVQ vy này (CTHB IT/205)

^Tồn t h l nh/n Aèn Nga nQt long mft d^ c h i l n dio din

cùng Thành phI fv'^axkova t r o n g khịng khi quàn Phap t r a n v à o

K I hojch "vtre» ktaịng nhà t r a n g " dv^ t h y j hifn t r i f t d i Dei

ce d6 otai con l à mft thành ptal chIt» voi nhung dong t r o t à n

x a xac» t a n hoang cùng ntaung dàn otao cta^y rong nhe nanh v u l t

gim gtr ntaln data ktaaob taung han» xa 1^» khịng nĩi rồ d i n Cao

bao nịng dàn ngo^i thành nhu Cappa r à TXatxo t h è dét ron di ohu ktaịng wtầm ban oho chung nu£i ng\ra Bao chù quan PhSjra-

pdntip a SBĨlen» chin d i a ồn oua nvtĩo Nga» khi b i l t t i n thành

pho này ao h i bị ngo» da khịng ngT^n nggd t y t a y t h i ? u huy ngịi nhà than ySu óa mlnh khịng cho gl^c t r ù ohan I b ì n they binh ifnh Nga vào nhà mlnh l l y b f t ni» PhSrapịntép "toan kéu l e n nhung r è i b8ng Im h i t » g l a hai tay tùn l l y toc và pha len cucd»

t i é n g eiral ngtajn ngào nhu t i l n g n l c t

"Anh en cu mang h i t di» mong h i t d i cho t ị i DÙng co

di g ì cho b9n quy su k i a ! dng t a vua nĩi vira tum lày nhung bao bft vut r a duịng" Thl r ị i » mft t l n h càm t y nhiSn dĩng tran» Phfirapịntip oay dang t h o t l a n « "-Th61 t h l l à xong !

l u c e Nga di d a i r è i ! 6ng Anpatloh oi» nuĩc Nga di dịi r ị i I T6i 80 thàn hành oham l u a d l t nhà Thl l à het !" ( I I I / 1 8 6 )

Va dung nhu v.;y» nhnaig mai nhà th^n yéu b i c chay l&i banh mi» mài banh da thom thom bay t e a RỊi "ng9n l u a hùng

l é n c h i l u sang nhung khu5n m^t a f t mịi nhtmg vai ve phin chIn oua nhung nguịi quSy quàn xung quanh dais e h a y " v

- 36 - ^

Tinh thàn y8u nuoc t r a n t r i t r o n g nhan dSn a h|u phuong

t u t r o ohi già» t u giàu chi ngtầo dèu gin mlnh theo so p h ^

oua dat nirac Tu ohau ba Maleuse mal ISn sau t u l i den lao c8ng

tuĩc Bdnkdnxkl dang hip tali t r é n giuịng bfnh dIu hao huc

huĩng v i Maxoova "Trong nuĩc m£t di© d i a " , lao t r à n g t r é i t

"di» nuoc Nga nguy mlt f I g u ị i t a di mat nuoc Nga rịi I"

Vhfm ohi oac g i à dinh quy t f c xua nay eị t h ị i quen n o i

t i l n g Phap» nay cùng dùng t i l n g m^ de t r o n g thu tir d i bfc 1§

n8i ồm hịn Hjt t i l u thu da v i e t nhung dịng tfin ey cùng b§n :

"T8i v i l t t h u oho b§n bìuig t i l n g I g a b^n j^» v i t 6 i ồm thù

t l t ca b9nFhap cung nhu ngịn ngu cùa chung và h? nghe a i nĩi

t l l n g Phap l à t 6 i ktaịng sao chiù n e i " (CTHB I I I / 1 6 5 )

Trén duong t à n cu» ba tuac phu nhsn HSxtịva nhan duj'O

t i n Maxcova beo ctaay da ịa l é n khĩo nuo n o Oa bac hàu phịng

Danilo cùn^ xuo d^ng nao l^n nghfn ngào t "ohinh l à Maxeorva»

thành phé « ( de óa ohung t a bdc ctaay I"

l è i b f t t r o n g gi'x d l r h này l à cfu u t Pc chi a Rg^o l y c

diaag ngịi khong yen» cru hao huc r a t r ^ n nàng n | c dịi b l in^

cho "nhfp ngu v i khong ttal ohiv dugie nua I " ^'he l à vài hSm

Bau ofu da oung kien len duịng và ềm cifng x i l t bao» giua mft

t r f n d f t kfoh quf>n Phap» cftt da hy &inh dung t u o i nutiịl sau

iuo tre^ng Bach oịn di ma

^ Trong oufo c h i l n din óa tồn t h l d£n t f c » càng gàn bị

voi d l t nivĩo bao nhiéu» nhàn dl^n 1^1 ồng g^n gui glup da quàn

d f i br'y nhiSii.^ Ba l à o Mavra Cudaminhitxa giùp v i f c g i à dinh

he tuoc Rịxtop dang o Igii Maxcova t r o n g nom nha cua chua di s a

tan» bSng g|Lp mft s i quan t r e chf d§ muịi tam» quàn ao raoh

buoRt t u i h i t nhan, aau t r f n Bĩrddinị» ohjy vào nhà x i n t i è n »

nhung ha tutfc da di r è i Dfng long t r a c In» bà l à o quan g i à

cùng c i bon mot cùa riSng dành igm bty ISu duyc "mft tir g l l y

bgtO 25 r a p " t r a o t a y cho vlen s i quan Ti?n ehSn'vlSn a l quan

ba cu jbm <» bàn khồn mal g i à ma ba ttnrc con a nhà t h l n h I t

dinh Bd giup do duyc n h i l u taon Tién a l quen da r a ktaịi ol ng

• a "ba MaTra oịn dimg bịi lau t r u o c hai eanh cong dong kìn»

roBi ram nuoo a à t » i l o dàu r a dang t u lyr» bong dung ttaly long

j^trànngfp mft t l n h oan mSu t u t r l u min và xot thuomg doi v a i

nguịi B I quan t r a t u l i ktaQng hi quan biet"^ (CTHB 111/518)

Ourg ohinh bà lào quon g i à và Natasa - ba tuoc t i e u

thu - h i t BÙC xuc dfng khi they dồn thirong binh tir o b l l n

truovig Bdrddinfi vi ìl^axcova d i qua nhà mlnh dà t y dfng mịi h9 vào nghi» ma kh6ng hi hoi y k i l n ịng bà ba tuĩo RfixtỊp, Ta

eing ohinh l a t a s a hdm sau dà dIu tranh v o i b l m^ nhtjeịng cho

thuong binh 30 o h i l o xo ngya ĩÌ h^ khịi di bf Qua l à nhung

•u chi h i t sue dfp d e "

T r i thịng minh cùzxg y c h i quylt c h i l n quyet th&ng cùa quSn d f i và nhan dan I g a duj^ k i t t i n h t r o n g Kutud6p - "N^uịi

d ^ difn cùa nhàn d e n " Bung nhu tao g i à dà neu r ị s Tlguoi

t a t i a nhifm XutudSp» v i dng t a l à nguịi Nga l à v i Ịng qua quylt l à 80 oho ohung nị "ngin t h i t ngya ntau bgn Tho" và v i

l a ffi9i nguịi dà tìin thIy trong v i tịng t u Ifnh t o i cao l y "con nguoi than t h i l t óa chinh mlnh"

Ta y ohi càn thù gi^^c manh l i f t ay dujrc then sau t u v\ tịng t u Ifnh cho d2n tfn tung duịng g?n ttaĩ ttait cua m5i o h i l n

o j ma d | c b i f t n e i bft l à a t l ? u ĩoeon do Tom6khin chi tauy Dém

truxFD t r f n Borĩdinị t r o n g lue ctauyfn t r ị voi ArdrSy và Pie»

vién dgd ujr này dà dut khoat ktaịng dinh : "Bay g i ị éịn s y c h I t hay sao ? Binh B I t r o n g t l ^ u dồn t S i khong chiù uong ru^u

v i t c a : h9 nĩi hry ^a khịng phal l à lue ctầ cben" (CTHB I I I /

329) e a AndrSy • trung dồn truịng cung bịng bù-ng l u a Jjànr~7

"Ngày i!»ai dà 00 t h l rào t a cung se t h i n g khịng b£t tu b i n h ,

cu g i l t phang di và t i l n Un don ley cai chlt"^ (CRHB-3236325)

(CTHB 1 1 1 / 3 2 3 0 2 5 )

Tà cà nhung dàn binh ph\|C v^ c h i l n truịng cùng bfo 1§

quylt tara "di chu^^n h\ duong dèu v a i c a i c h I t ngày r : a i , h9 da m^e lo s l n,cf t r à n g " (CTHS I I I / 3 0 9 ) "Phni ctắn c i chung di !"

dị l à tinta thàn quàn d 6 i Thyc ti c h i l n truịmg Bor6dino dien r a

song d§ng nhu the d ị Ton^ t u ifnh KutudĨp t r o n g mft l a t h u r l é n oung dà nĩi xo 2 "Quén d f i dà c h i l n d-u voi mft t l n h than anh dung khịng t h l tuong tujrng duyc Geo trrjn d i a phao chuyln t u tay nay aang t a y khao và k i t qua l à kbịng eị noi nào quan dioh

• 38 ~

giành duyc t h l n g I j d , chung cung khịng t i l n duyc mft buoc n à o ,

a | o dàu lye lu^mg chung mgnh taon" (ohu tblch CTHB I I I / 6 2 8 )

Trfn quylt c h i l n a B3r8din6, v i f c thyts hifn chien t h u f t

"vtixm khịng nhà t r i n g " t h i l u hny e ne thành pho làng m§c cùng

cufc r ù t l u i c h i l n luyo cua quèn chinh quy» nhung trsn t | p

kich oua oac don v i dSn quan du kich v a i b i l t bao h^nh thuc

d i f t djcb phong phù khac dà làn oho bon sau rnucd v ^ quén Thap chlm sfiu vào bien cà chien t r a n h du l i c h Nga ciénh mong v8 t ^ r ,

TÙ Chinh " c a i b i l n cà e^c B 8 Ì din tàn day B§U" vy t r o n g g i ị

phut làm nguy cua t o quoo da tbong n h i t chft che voi quan d f i cung voi mft bf phfn t i l n b§ t r o n g g l a l cap quy t f c ket thành mft lyc lujng táng h^u ctaịn vùi tồn bS "d^io quen l'bap v i dg.i",

ohàffl dut cà mft g i a i dogcn d i che ify lùng cua hồng de Napdléịng

T 1 t h l ma ntầ qusn aq t à i ba ly cu "luịn luịn than p h l l a

vi Kutudop Vu hồng de Al3oxan r ^ g cufc c h i l n t r a n h này t i l n hành t r a i v a i quy t^o (làm nhu co nhùng quy t a o an djnh cach

g i l t nguoi oua ke xàm luyc ma nhi?n don Nga da -^ut klem csn ley

c8y gfy tàiy tb!in ky difu : '^CL:^ gay tày oua chidn tranh nhan

dan ven g i à oao len v a i oue m ^ h du d f i và uy nghi cua no và giang xuong quan Phap cho den kbi tồn bf cufc xSm làng bi t i é u

d i f t " (C'i'ìa? lV/138)^

Q"a vfy "nbSn den t h f t l à ky difu» nh^n dfìn t h f t l à v6

s o n g " (CTHB I I I / 3 0 9 ) ^

"Sy v i dgii cùa Cbién tranb vàtaịa binh truoc het l à fe

a cbo dà làm a i n g 1^1 -Tift thịd dgii Ijota su» ktal ma tồn t h l ^ nhSn d«n và din t f c g | p nhau t r S n chicn t r u ị n g

bị o h | t che v a i hlnh tuyng Lich su và hịa cung oac hlnh tujng

t r u n g tàm oua anb tárg oa tyo tbành mft th§ t h l n g n h l t

i^j I^.Xba'v\H.cy<.\Co j_aAci4^aw Ì^AJ<I >Ci)gojyHMJg !''cn.M.jy6^.ciw|.4ft;/

IhSn thuo duyc sue npih cua nhen d'n» h9a I j l bing nhung

bue t r a n h sinh dfng hào hùng l à m^t oach ^ gng t r o n g nhà vàn

Ti dgi này Dung nhu Lenin da tung ntafn djnh kbi N^niòl v i e t

bài s "L Tunxtòi» tem girong phàn chleu cach n§ng Nga" (1908) |

• "Neu truoc mit chung t a l à mft nghf s i t h f t sy v i d^i

t h l nha nghf B1 do phai phan anh trong cae t a c ph'ra cùa mlnh,

du chi l a mft so m^t chu ylu cua cufc cach njng"

Xuit phat t u cru-n himg chu d j o , t u cach nbln sSu eàc và dung dàn d I i voi quy l u f t phat t r i e n cùa IJch s u , nhà vcn dà xSy dyng hlnh turjng nh-^^n d^n t r o thành hlnh tuxmg co s a cùa

toàn bf anh bung ca dong thòd nhrn den cùng l à co s o cua ly tucmg thcm my cua tac g i à và tao p h l n Nh?n df'n cung l à thuóc

do co ban t r o n g t i é u chunn danh g i à t l n h cam, t u tvrong, phpm chat djio due cùng nhu ngon ngu và hành dfng cua mSi n f t nguoi

t r o n g toàn bf hf tbong 559 nhfcn v f t Djlu cot l o i duyc quan xuyln 8uot tao ph?B ngay t u dy dò eang tgto l à nhà van dà kh&ng dJnh dujfc mft nguyén ly l i c h au co y nghla cach mgjìg t "BITC

n ^ h l a a t r o n ^ nhan dc"n, chu kbong phal o t r o n g chunp* t ^ "

(chung t a tue l à g i a i cSp quy t f o ITL g l a l t h i c h ) khong nhùng

t h l , nguoi nghf s i oòn dyng nén mft taf t h l n g hlnh tuyng nhSn dàn voi m9i aàc t h a i cy t h e , sinh dfng t h l qua l à n f t d i l u ky

d i f u , b i t suo «01 ma so v a i b-^t ky nbà v t n nào co t e n t u l i cùng

t h ò i cung nhu truoc do

]Oual màt T ò n x t ò i , nhàn d.n bao gòm 1:191 tnng lop nà chù ylu l à nòng dan cùng ttauong nhàn và nft bf phfn t i e n bf t r o n g

g i a i cap quy t f c ; do l à tàng lap quy tfc t r ^ l ap yeu nirac gàn gui nòng dan lao dfng ^

I h a vàn kién quyet ggtt bo r a khòi dan t f c và nh5n dan lop quy t f c kinh dò pharj dfng, hoàn toàn mlt g l c Chung h i t euc t h o a Ijinh nhg,t truoc v^nmfnh bien nghèo cùa t o quoc và

so phfn dang oay cua nh n don Hon the nua, chung con t i n cach

ngan t r a mql th^iig I j d t r o n g cufc chien dsu clnh t u t b i é n g

l i é n g l y Chung ehi ràp t^m mxni I j d ioh r i é n g oho g i à dlnh,chèJD

chut huong l§.o ca nhàn t r é n dau khl chet choc cùa nhon dan và quén d f i Tieu b i l u cho l o g i nf^uòi này ohai kl din g i à dinh cong tuoc T a x i l i Curaghin, l à thù tuóng Aracseep, l à t i n g t r a n Kaatòpsin và bgn co van t r i l u dlnb a Péterbua ^

40

-Hlnh tvrjng nhSn dàn da tj^o n§n d i l n n^òl sang lung l l n h

t r o n g tao pbem» kbang dinh g i à t r i v i dj-i b r t t u cua bf anh

hùng e a M^t kbao hlnh tur§ng nhén dan da bfc If the g i o i quan

t i é n bf cua nbà van

^Tuy vfy do hgn che cua IJch su» co lue Tònxtòi qua nbln aanh t i n h t y phat trong t u tuong tlnh Cam cùng nhu hành dfng

oua nhon dàn Ong da dyng n§n mft GO canh nanh dfng cua quan

chung lue quén Phap sap t r a n vào Maxcova Cai canh doàn nguòi ddng dao tfp trung truoo nhà Raatopcin - t I n g t r a n Maxcava -

tlm g | p y de dòi di danh Phap và trung t r i b9n phàn quéo l à

» ^ f

mft canta r ^ t noi b^^t

0 dey» mft m^t ntaà van dà ve duyc bue tranh ool dfng

manh l i f t cua nhand^n vung dfy chong ke thu xam lu^c va mf.t

khac dà phan anh dujfc nSi càm gi^^n ngùn ngyt ch£:t cao bang nui cùa h9 doi v a i g i a i cap t h l n g t r j v6 t r a c b nhifm truoc v^n

Bfnh cùa dèt niróc Nhung t r o n g c a i khl t h l ben thu Sy, don dong Ifn xfn Igd bi mac miru» dien bien thành cufc noi l o § n , r o i bSng dsu lao vào xe xac dSm chet /:<?* TSresaghln v6 t i c h Ry nào do và

eu da t u tung cho ha glfn chang dpu vào dPu o a Thyc cht^t do

l ^ i l a c a i ffloi ma chinh vién tong t r a n xao quyft nem r a cbo

dam dòng t r ù t h i t càm thù vào day di han dù t h ò i gian t l u t h o a t

Khòng chi a thành phI ma a nong thòn, nhàn d^n cùng dàu

t r a n h quylt l i f t dòi quyln s l n g chinh dang Tren t r j i ap

B6-guraeovo, nòng nò n e l lojai chong lenh tan cu cùa c3 chù Maria Bónkònxoaiai hf nhat dinh barn g i ù manh d^^t que huong rufng vuòn nhà oua ma khòng chiù r a di t i e p tyc "cai k i l p t ò i d ò i " "n8 1 | "

Ihimg chi chic l a t , cufc noi logn l y I j l b j ba tuóc N l k S l a i ,

d^i d f i truòng l i n h phiòu ky, t r e n duòng di tlm co ngya, bèt

dam dòng nong dan g i a i tan mft cach qua de dàng blng raay t i e n g quat don g i a n

^ Tinh nhàn dan chon chua dfm da xuyen suot t a c phrm t^o j n8n the mgnb co ban cùa onta hùng ca» song do hgn che cùa t h ò i dgti nén caffi bung chù djo Chien t r a n h va hòa binh v5n chi dung

1 ^ t r o n g p h ^ t r ù d n tfc» ma chua the vuon t ó l p]pgxQ t r ù g i a i cap xà h f i du9^