Tục ngữ Nhật Bản về văn hoá ứng xử : Có so sánh với tục ngữ Việt Nam: Luận án TS. Văn học: 5 04 07

Trong pham vi luàn àn này, bang chùng lièu là tue ngù, nói dung vàn hoà ùng xù Nhàt Bàn dugc khào sài theo mot he ihong quan he tuang tàc giùa con nguùi vói mói Iruùng lu nhién, giùa co

rJ6r

DAI HOC QUÒC GIÀ HA NOI

TRUÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HÓI VA NHÀN VÀN

NGUYEN THI HONG THU

TUC N G € N H À T B À N V È VÀN HOA ÙNG XU

(CO s o SÀNH VÓI TUC NGÌT VIET NAM)

LUÀN AN TIÈN SÌ NGÌT VÀN CHUYÈN NGÀNH: VÀN HOC DAN GIAN

MA SO: 50407

NGlTÒI HirÒNG DAN: GS.TS LE CHI QUÈ

DAI HOG Q U Ò G è l A HA (MPI TRUNca TÀM TMÓNO TIN tNU VIÈN

HA NOI - 2005

LOI CAM DOAN

Tòi xin cam doan day là còng trình cùa rieng tòi Càc so licu, két qua néu

rong luan àn là trung thuc va chua iixng dugc ai còng bo trong bai ky còng

rình nào khàc

Tàc già luan àn Nguyén Thi Hong Thu

Danh muc càc ky hléu va chfi viét tàt

Danh miic càc bang va hình ve

1- Bang tóm luac nhùng sinh boat tin nguòng va lòn giào (1-1, ir 52) 2- Bang thò'ng ké so sành so liéu càc moi quan hC già dình va xà hòi

5- Bang thò'ng kè ve lin do lòn giào Nhal Bàn (3-2, ir 144)

6- Hình ve the hien quan he giao nhau (1-1, ir 29)

7- Hình ve the hien quan he ngang hàng cùng bi bao hàm

(1-2, lr.32)

8- Hình ve the hien quan he giùa lin nguòng bàn dia vói Phàt giào

v à T h à n d a o ( 3 - l , tr.l46)

1.1 Giói thuye't ve càc khài niem 21

1.2 Tóng quan ve van boa va van hoà ung xù Nhal Bàn 40

Tiéu ket 55 Hiucfng 2:

'àn hoà ùTig xù* trong tue ngìrNhat Bàn 57

2.1 Vàn hoà iJng xù the hien trong mò'i quan he cùa con

nguòivói thien nhién 59

2.2 Vàn hoà ling xù the hien trong càc mò'i quan he

uóc dàu so sành vàn hoà umg xù duac the hién trong

tue ng&Nhat va tue ngOr Viét 113

^.i NbiJng diém gap gógiùa bai dàn toc 115

^.2 Mot dòi net dàc tbù trong vàn hoà ùng xùNbat Bàn 122

> 3 Su dòc dào trong càch thè hien cùa tue ngù hai nuóc 155

néu két 167

Cétluan 169

li liéu tham khàc

hu lue

MÒ DAU

I Tinh càp thiét cùa de tài

1.1 Huò'ng ùng cuoe vàn dòng Thàp ky Vàn hoà do UNESCO phàt dong tu nhung nàm 80 cùa the ky 20, giói kboa hoc Vici Nam, a càc ngành,

càc cap do khàc nhau dà dànb nhiéu thòi gian va tri lue de tién hànb nghién cùu vàn hoà nuóc mình va vàn hoà cùa mot so nuóc trong khu vuc cung nbu irén thè giói Nhùng thành tuu dal duoc khòng ehi co già tri ve mal hoc ihuàt

ma irèn ihuc le no dà góp sue dinli bucrng ebo su pbàl irién loàn dien cùa dal nuóc

Ò ITnb vue vàn boa dàn gian, cu the là vói the loai tue ngù, vói y ihùe tran trong doi vói di san vàn hoà cùa dàn toc, càc hoc già Vici Nam dà dànb nhiéu làm huyél de suu làp, bièn soan nen nhiéu tuyén làp rat eó già tri Co nliiéu còng irinb ngbièn cùu ve tue ngù a nhiéu khia canh dà duoc ra dói Vàn hoà ùng xù nói ebung va vàn boa ùng xù duac the hien qua tue ngù nói riéng là mot trong nhùng de lai gàn day bài dàu duac quan làm dén nhiéu

1.2 Tuong dói gàn nhau ve mal dia ly, cùng chiù ành huóng tu cài nói vàn minb Trung Hoa vT dai nen giùa Nhal Bàn va Viet Nam co khà nhiéu su

luang dòng ve vàn hoà Trèn ihue té, bai nuóc dà co cjuan he vói nhau lù làu

dói Xa bori ibi chung la chua dù cu lièu de nbàc lói, nhung mot Hòi An co vói

nhiéu chung tfeh vàn boa Nhal a Vici Nam, mot phong trào Dòng Du cùa

nguòi Vici Nam lai Nhàt cùng dù de minb chung ebo su giao luu này Ngày nay, dac bici tu sau khi Viet Nam thuc bièn chfnb sàch ma cùa, quan he bop tàc bùu nghi Vici Nam - Nbàt Bàn duac mó rong va phàl trién hcm bao gió bel Tuy nbien, eó mot thuc trang là chung la dugc biét dén Nhal Bàn là mot dal nuóc ràì phàt irién ve kinb le ma con chua chù y nhiéu dén vice nghien cùu

vàn hoà cùa quóc dào này Chinb vi vày, di sàu tìm biéu vàn hoà Nhàt Bàn dà

trò thành mot nhu cdu lai yen trong giai doan hien nay

1.3 Nhal Bàn co mot kho tàng kotowaza (tue ngù, thành ngù, chàm ngòn ) do so Nguói Nhàt rat coi trong va tu hào ve bó phàn vàn hoà phi vài the này Co the coi kotowaza là mot loai hình vàn bòa- ngòn ngù eó khà nàng phàn ành mot càch sinh dòng va toàn dién ve dói song xà bòi con nguói Nhàt Bàn Nò là mot euón sàch giào kboa km, là càm nang cùa moi thè hC, dóng thòi no cùng phàn ành mot nen vàn hoà da sàc dien, dòc dào vùa rà't truyén thong va cùng rat hien dai, vùa rat Dòng phuang nhung cùng ebùa nhiéu nliùng yéu lo vàn hoà Tày phucmg cùa xù sa hoa anh dào Nói tóm lai, a góc

dò folklore, kotowaza là neri Iiòi tu mài càch toàn dièn, phong pini nhùng gid

iri vàn ìióa dàn gian cùa mot dàn toc Cbinh bòi vày nò dà tra thành dói tuong

ngbièn cùu cùa nhiéu ngành kboa hoc a Nhàt Bàn va a klià nhiéu nuóc irèn thè giói

Chiém mot phàn lón trong kho tàng kotowaza (tue ngù) là càc dan vi lue

ngù the bièn ve càch doi nhàn xù die, quan niem ve nhàn sinh cùa moi tàng

lóp nJiàn dàn trong xà hòi Co the coi tue ngù là mot euón tu dien ma trong dò ngutti la co thè tìm thày càch ùng xù thicb hgp ebo càc moi quan bè trong già dình Hong xà bòi, trong còng dóng v v Nói mot càch khàc, qua mot bò phàn

tue ngù, nguói la eó the biéu duac ve vàn hóa ùng xù cùa dal nuóc Mal trai

moc này

1.4 Co rat nhiéu tuyén làp kotowaza dugc luu hànb rong rài trong còng

chung Nhal Bàn va chung cùng dugc dich va phrf bién à nhiéu nuóc trèn the giói Tuy nhièn ò Vièt Nam, chung ta chi mói dugc biét dàm ba don vi tue ngù

nàm rài ràc a càc loai sàch bào va bau bét chung dugc dich lù càc thu liéng khàc, ngoài liéng Nhàt Trong ITnh vuc ngbièn cùu, nói chung, vi nhiéu ly do,

cà khàch quan làn chù quan, chung la cùng chua ibat quan tàm dén màng vàn hoà này Qio dén nay chua co mot còng Irình nào giói ibièu mòl càch luang

dói day dù va co bè thò'ng ve tue ngù Nhàt Bàn Co ihé khàng dinb day là van

de vàn con déngó ràì càn ducfc quan làm

Vói càc ly do trèn, chung tòi nhàn thày vièc ngbièn cùu ve tue ngù Nhàt

Bàn ò moi kbia canh là mot vièc làm hèì sue càn ihiét Chon de tài: 'Tue ngù

Nhal Bàli ve vàn hoà ùng xiY\ chung tòi hy vong bang vice làm thiét thuc cùa

mình, a phuang dien ly luan kboa hoc, se góp phàn giói ihièu ve mot bò phàn vàn hoà dàn gian cùa Nliàt Bàn a phuang dien là mot the loai vàn lioc, <ld.c

bici trong dò co vice giói thuyét càc kliài nièm ca bàn va vach ra mot so dàc tmng cùa the loai Mal khàc, chung tòi cùng co gang nèu lèn nhùng nel dàc

thù cùa vàn hoà ùng xù Nhàl Bàn, làm rò thèm nhùng net dep iniyén thong

Irong làm hdn va tinh càch ngUcìi dàn Nhal, góp phàn khàc hoa dien mao vàn

boa Nhal Bàn nói chung Cùng qua de tài này, chung ta se co dip nhàn ra

nhùng nel lU(/ng dóng va di biét ve vàn boa giùa hai dàn toc nói rièng va càc dàn toc khàc Hong khu vue va trèn thè giói nói chung, de lù dò chung la '^hiéu

ngudi, hié\i uf bon va co cdcìi l'cng xù lliieli ìu/p khi tham già bòi nhàp Chung

tòi dal ra muc lièu bang su lao dòng diUc su nghiém tue va vd't vd trong mot

tildi gian dai còng tiìnb cùa chung tòi se góp phàn cung càp lì nhiéu tri thùc

ve Nliàt Bàn ebo nbùnii nuuói làm cònu tàc nebièn cùu cune nbu phuc vu cho vièc hoc làp, giàng day ve ngòn ngù, vàn hoc, vàn hoà dàn gian Nhàt Bàn

IL Dòi tuong va phain vi nghièn cùfu

Tmóc bel, chung tòi xàc dinh day khòng phài là mot chuyèn luan cùa ngành vàn hoà hoc ve vàn boa ùng xù ma là vàn hoà ùng xù dugc the bièn qua vièc nghièn cùu kotowaza- tue ngù Xàc dinh diéu này là làl quan trong bài nò dinh huóng cho vice trién khai nói dung luan àn

Nliu trèn dà trình bay, a Vièt Nam, chung ta chua biét nhiéu dén vàn hoà dàn gian Nhàt Bàn nói chung, lue ngù Nhal Bàn nói rièng Vice dàu lièn ma

luan àn càn phài làm dò là vièc xàc djnh càc khài niem ve ihé loai Day là

mot vièc cuc ky khó khan Nhu chung ta dà biét, a Vièt Nam dà co rat nhiéu nguói, trong so dò eó nhiéu hoc già eó uy tin, a càc ngành kboa hoc khàc

nhau, tham già vièc xàc dinh hai khài nièm là ihàidi ngù va lue ngù Còng vice

này dugc lién hànli lù càch day vài chuc nàm va ve ca bàn ranb giói cùa chung

dà dugc vach ra, nhung cho dén nay cùng con lon lai mot so vàn de ma chua

eó dugc su dóng ihuàn boàn toàn Xàc dinh càc khài nièm này trong liéng Nhàt khòng chi giùp cho vièc tìm kiém tu lièu phuc vu cho luan àn ma nò con dóng góp cho càc ngành nghièn cùu ve Nhàt Bàn hoc (ngòn ngù, vàn hoc, vàn hoà ) mot ihuàt ngù mang Ifnh kboa hoc chuyèn ngành

Khài niem liép ihco ma luan àn càn xàc dinh dò là vàn hoà ùng xù Tuy co

khà nhiéu dinh ngbla dà dugc dua ra, song chung tòi cùng muón nèu lèn quan niem rièng cùa mình trèn ca sa eó liép thu thành tuu cùa nhùng nguói di tmóc

Vàn boa ùng xù ben quan dén rà't nhiéu Ilnb vuc nhu: vàn boa hoc, tàm ly hoc, xà bòi hoc, kinli té, giào due, lich su, y té (sinh de cùng nàm trong ITnh vuc này, chàng ban vice kéboach hoà già dình ) cà duói hình thùc Ifuc liép làn giàn lièp v.v Tuy nhièn, do dàc thù cùa chuyèn mòn, chung tòi co gang liép càn de lai trèn ca sa khai thàc nguón tu lièu là tue ngù, lue là vàn hoà ùng

xù Uuyén ihò'ng dugc ghi nhàn lù góc nliin cùa vàn hoc dàn gian

Vi dc)i lugng nghièn cùu là tue ngù nèn cho dù dien phdn dnli cùa nò co

róng dén dàu cùng khòng the bao quàl lièi dui/c moi mài, moi tinh cìidl cùa cuóe song Diéu này se cài nghla cho vièc trong còng trình cùa chùng tòi

khòng nèu dugc day dù moi khia canh ve vàn hoà ùng xù Nhàt Bàn Beri co

nhùng diéu ducfc the liièn à nhùng ludi vUe khàc ma khòng eó lioàc diùrc the hien mòl càch mei nhal irong Uic ngù, va ngUc/c kd Nhùng khài quàl, nhùng

két luan trong còng trình này chù yéu là nhùng diéu dugc rùl ra lù chfnb nhùng con chù eó trong vàn hoc- vàn boa dàn gian Nhàl Bàn, theo phucmg

phàp va càc tbao tàc nghièn cùu truyén thò'ng cùa Vièt Nam Tuy nhién, de

co dugc mot cài nbìn mang tinh bao quàt chùng tòi cùng vàn dung fi nhiéu kièn thùc cùa càc ngành kboa hoc khàc nhu lich su, xà bòi hoc Nguói vié't cùng cùng co' thèm càc luàn diém cùa mình bang nhùng thè loai vàn hoc dàn gian khàc nhu mot so tmyén thuyét, iruyèn co tfeh, iha ca dàn gian

Coi tue ngù là dói lugng de nghièn cùu nèn vice tìm bié'u nghe thuat biéu

bièn cùa nò co nhièn là càn thiét Khi giài quyèì vàn de này chùng tòi vùa dal

chùng irong cài chung cùa long lìiémà die bai co vùa nìiìn nhàn chùng àkhia cauli riéng ma giài lign cùa de tài dal ra

De tài dugc xàc dinh là ràì róng va cùng rat khó nèn chùng tòi chi giói han

a mot so nói dung mang tinh chat ca bàn va dàc thù Trong pham vi luàn àn này, bang chùng lièu là tue ngù, nói dung vàn hoà ùng xù Nhàt Bàn dugc khào

sài theo mot he ihong quan he tuang tàc giùa con nguùi vói mói Iruùng lu

nhién, giùa con nguài vói nhau, va con ngUùi vói ehinh bàn llidn minh Nói

mot càch khàc, nò dugc xét trong bè thò'ng cu the: ùng xù vói tu nhièn, ùng xù trong già dình (vg cbóng, cha me con cài, anh em, ho hàng), ùng xù trong xà bòi (ban bè, thày Irò, hàng xóm ), tue là mò'i quan he ùng xù giùa càc thành vièn trong còng dóng, nhùng quan nièm ve nhàn sinh (ùng xù vói bàn tbàn)

0 bình dièn khài quàt, chùng tòi cùng co gang nèu lèn nhùng net dàc thù cblnh ve vàn boa ùng xù cùa dàn toc Nhàt Bàn (trong su dói sành vói vàn hoà ùng xù Viet Nam va mot so nuóc khàc)

III Lich sijf vàn de nghién curu

Tai Nhàt Bàn dà eó mot so còng trình ngbièn cùu ve nhùng de tài lièn quan dén kotowaza, nhung do su ngàn càch ve khòng gian nèn vièc suu tàm tài lièu tham khào cùa chùng tòi gap nhiéu khó khan Tuy vày, qua phàn tài

5

lièu eó dugc, màc dù khòng thàt phong pbù nhu mong muò'n, chùng tòi cùng

co gang gan dugc it nhiéu tu lièu tam dù de phuc vu cho còng vice cùa mình Càc hoc già Nhàt Bàn rà't quan tàm dén kotowaza Sau day chùng tòi xin Irfch dàn mot so y kièn tièu biéu cùa càc nhà nghièn cùu Nhàt Bàn

Trong phàn dàn luàn cùa euón :Ltì:^è*(OM (Dòng suoi tue ngù), Taiji

Takashima eó viét: "Nhà triét hoc nguói Due ibéky 18 Johann Gottfried Von Herde dà nhàn dinb: Kotowaza là làm guang phàn ành lói suy nghì cùa mot dàn toc" Òng con viét liép dai y: ngày nay càc quóc già trèn thè giói càng ngày càng xich lai gàn nhau, nhùng khoàng càch khòng gian càng dugc thu hep lai nhó vào nhùng phuang lièn giao tbòng va lièn lac bièn dai Tuy nhièn, chua thè nói ràng bue tuóng ngàn càch ve vàn hoà giùa càc dàn toc dà boàn tòan dugc dò bó Sa d7 nbu vày là bai chùng ta co su bài dóng ve ngòn ngù Nghièn cùu ve kotowaza se phàn nào hoà giài dugc vàn de trèn va nhó nò ma càc dàn toc se biéu biét, tin tucmg va gàn bó vói nhau han [l 18, tr.2].''Kotowaza dugc két tinh lù tri tue anh minh cùa nhàn dàn Vói hình ihùe ngàn gon hàm sue, cùng su tinh té day tinh nguói va càch the bièn rat tbù vi nhó àm dieu, nhùng chàn ly, nhùng lói giào buàh boàc nhùng diéu bài buóc dugc iiil ra lù su trai nghiem cùa nhàn dàn qua ihói gian dai nàm thàng, dà dugc nguói la vàn dung nhiéu trong moi cành huóng cùa dói song tbucmg

nhàt" Trèn day là nhàn xèt ve kotowaza cùa Yamoto, làc già euón l^P^It^^i

ctJy^'iSo sành thành ngù, tue ngùNhàl-Anh) \ 119, lr.l29]

Càc làc già cùa 0^A^:fÉ/lf Jt/t-'/f-'M (Bach kboa tòan thu (su dien) ve dói

song vàn hoà cùa nguói Nhàl Bàn) ibi cho ràng kotowaza là mot bò phàn vàn hoà ngòn ngù cùa dàn toc 0 bé sàu cùa krp ngòn ngù là cà mot dòng vàn hoà dugc ifch tu lù làu dói ngàm chày lièn tue de hgp luu càc nguón mach, nói qua khù vói bièn lai, vuon xa ve tuang lai

Trong chuyèn luàn cùa minh, Kaneko Takeo dà nhàn djnh nbu sau: ''Kotowaza là nhùng lói vàng ngoc dugc due rùl lù dói song hien thuc Nhung

kotowaza khòng chi óuac sàng tàc bai càc hoc già, càc vi nhàn ma nò con là

san phàm cùa quàn chùng nhàn dàn lao dòng bình ibuóng Kotowaza dugc san sinh lù cuoc song cùa nhàn dàn lao dòng Nguói la eó the tìm thà'y dugc nhùng bài hoc ngàm àn trong nhùng càu chù nhung dò khòng phài là su day

dò lù ben trèn ma no dugc dàn chùng, nhùng nguói lao dòng bình tbuóng nil

ra tu su the nghièm cùa ho trong cuòc sóng" [l 11, ir.3] Ngoài ra òng con nhàn dinh thèm: kotowaza dugc luu hànb ròng rài trong dói song, phàn ành moi mal irong xà bòi Nò là nhùng lói giào buàn chàn ihue, nhùng chàn ly cùa cuc)c song, nhùng irièì ly dàn gian sàu sàc

"Kotowaza là mot kho làng vàn hoà dàn gian dugc làp hgp bai rat nhiéu dan

vi dugc ra dói tu dói song bièn thuc cùa dàn toc, co ihé eó xuàì xù lù nhùng càu chuyèn tbàn thoai, nhùng tiuyèn co boàc dén lù nén vàn hoà Trung Hoa

co dièn boàc gàn day dén lù càc nuóc phuang Tày Qua kho tàng kotowaza

co the biéu dugc nhùng quan diém, nhùng Ihièn kièn cùa dàn toc " [109,

t r 5 J •

Sau khi phàn lich ve vai irò cùa kotowaza trong dói song ngòn ngù dàn toc nbu vièc nò dugc su dung nhiéu trong lói àn liéng nói hàng ngày, dugc dùng mot càch pho bién trong càc tàc phàm vàn hoc, Selsui Hideharu dà nhàn xét dai y: Kolowaza the hien nhiéu tri thùc dàn gian ve tu nhièn va xà bòi Moi trang ibài tinh tbàn cùa con nguói nhu yèu ghét, vui buon, nhùng quan niem

ve cài tòt cài xàu déu eó irong kotowaza Day là tài san tinh tbàn vò già cùa Nhàt Bàn Là nhùng the nghièm dugc rùt ra lù dói song hien thuc, kotowaza dóng vai irò vò cùng quan trong trong dói song thucmg nhat Tuy nhièn, vói

dàc thù rièng cùa mìnii (kolowaza eó nhiéu làng nghTa, co ngbTa hàm an) nùn

néu khòng càn Hong khi su dung ibi nò cùng de gay nèn tón thuang cho nguói

k h à c f i n , ir 23)

Nhàn xét chung ve nhùng còng trình nghièn cùu ve kotowaza cùa Nhàt Bàn là tuy cùng quan tàm dén nhùng vàn de xà bòi ma kotowaza dà phàn ành nhung càc hoc già Nhàl chù Hong dén nò a góc dò ngòn ngù nhiéu ban

Vàn boa Nhàt Bàn cùng dà dugc càc hoc già ngbièn cùu nhiéu Co nhiéu nhàn dinh, nhiéu dànb già eó già tri dà dugc nèu ra Sau day chùng tòi xin tóm lugc mot so y kièn khài quàt trong so dò

Nakane Chic là mot nhà nhàn loai hoc Nhàt Bàn, mot hoc già noi liéng trèn tòan thè giói Trong euón: ^v^flé^Afì'J ÌMf^iQwdSì bè con nguói cùa xà bòi

eó két càu theo chiéu doc) ma bà là tàc già- dugc xuàl bàn làn dàu vào nàm

1967 dén nàm 1994 dà tài bàn dèh làn tbù 91, va dugc dich ra irèn mot tram thù liéng, dà chi ra mot so luàn diém rat dàng chù y là:

- Quan he giùa nguói va nguói a Nhàl Bàn dugc xàc làp theo kéì càu dgc,

nghTa là moi nguói phài luàn tbù theo irai tu trèn duói vói mòl ky cuang chat che

- Tfnh làp doàn (còng dóng) là dàc liirng noi bài trong vàn boa Nhàt Bàn

- 0 xà bòi Nhàt Bàn chù nghla cà nhàn khòng dugc phàt trién nhu a càc nuóc Àu My

- Ngoài ành buong mot càch sàu dàm vàn hoà Trung Hoa, Nhàl Bàn con ành huóng nhiéu nén vàn hoà khàc nhau trèn thè giói

Trong fd^Xit^ (Lich su vàn boa Nhàt Bàn), càc tàc già dà viét: '*Lói ùng

xù cùa nguói Nhàl co truyén là lói ùng xù mang dàc diém cùa cu dàn mot dal nuóc eoi san xuà't nòng nghièp là chinb Dò là tinh doàn két gàn bó còng dóng, giàu nhàn ài, de cao nhùng già tri dao due nhu: su chàm chi, càn kiem, can trong, barn hoc bòi " [122, lr.l32| Ngoài ra, con mot so noi dung chfnb khàc dugc euón sàch nèu lèn nbu sau:

- Ò mòi triéu dai, vàn boa Nhàt Bàn eó nhùng vàn dòng, bién doi theo thè chéduang ibói Qiàng ban: Khi thi Shinlo dugc de cao, khi ibi dao Phàt chiém

vi tri quan trong trong dói song xà bòi

- Nhùng yéu tó vàn hoà ngoai lai khi du nhàp vào dà dugc chuyèn hoà cho phù hgp vói diéu kièn xà bòi va làm nèn nhùng dàc thù rìèng cùa Nhàt Bàn

Vàn hoc Nhàt Bàn dén vói dòc già Vièt Nam khà som qua càc bàn

dich lù liéng Tnjng Quóc, liéng Nga, liéng Phàp Mot so làp tha c6 nhu

liaiku, tanka, renka v-à Truyén ve Genji, Truyén vd tuóng Taira cùng

nhùng Iruyèn eó dàn gian khàc dà dugc giói thièu khà ròng rài va thu bùi dugc

su chù y dàc bièt cùa dòng dào nguói say me vàn chuang ò la Nhùng tàc pham cùa càc nhà vàn ncii liéng nhu Kendaburo Oe va Kawabata Yasunari-càc làc già dà doat giài Nobel ve vàn cbucmg, cùng dugc chuyèn ngù sang liéng Vièt Tuy khòng thàt day dù va phong phù song vói nhùng gì ma chùng

ta liép càn dugc cùng tam dù de co the phàc thào sa lugc ve tién trình phàl trién cùa vàn hoc Nhàl Bàn

So vói nhùng thành tuu dich ihuàt vàn hoc, vice nghièn cùu vàn boa Nhàl Bàn nói chung va vàn hoc nói rìèng con chua dugc chù trong làm Sau day chùng tòi xin diém qua mot so nhùng còng trình lièu biéu dà dugc xuàl bàn

trong thòi gian gàn day a Vièt Nam: Chàn dung vàn hoà dai nuóc Nhal Bàn cùa Hùu Nggc (1998), Vàn hoc Nhàl Bdn lù co dien dèh càn dai cùa Nxb Dà Nàng (1999) Ngoài ba làp Lich su Nhàt Bdn cùa George Sansom dugc Nxb

Kboa hoc xà bòi dich va phàl hànb 1994, rài ràc trèn càc loai sàch bào lap chi cùa Viet Nam cùng dà còng bó nhùng còng trình nghièn cùu ve lòn giào va tm

nguòng, vàn hoc, ngòn ngù, le bòi Gàn day, Vàn hoà Nhàl - nhùng chàng

duóng phàt irié'n do Ho Hoàng Hoa chù bièn (2001) cùng dà ra mài ban dgc

Day là mot còng trình giói thièu ve vàn boa Nhàt Bàn a nhiéu phucmg dien nbu: beh su, vàn hoc, ngbè ihuàt, kièn trùc, bòi boa Noi dung chù yéu cùa cuò'n sàch nèu trèn là trình bay ve càc dièn bièn lich su, su hình thành, phàt trién bay suy yè'u cùa mot so càc l^pai bình ngbè ibuàl, su du nhàp nhùng tu tuong, nhùng tòn giào ngoai lai theo lùng giai doan cùa tién trìrrh lich su dàn toc Riéng a màng vàn hoc dàn gian, so lugng càc còng trình nghièn cùu con rat II Co the ké ra day nhùng bài viét sau: "Mot so net dàc tmng cùa vàn hoc Nhàl Bàn" cùa Tran Hai Yèn, Tap chi ngbièn cùu Nhàt Bàn so 4 nàm 1999,

"Mot so dàc diém cùa iba Haiku Nhàt Bàn" cùa Ha Vàn Luóng, Tap chi

9

Nghién cùu Nhàt Bàn va Dòng Bàc A, so 4 nàm 2001 va dòi ba bài viét ve càc the loai khàc cùa vàn hoc Nhàt Bàn nhu truyén tbàn thoai, ed tfeh Tanca, Renca v.v dàng ó mot vài tap chi khàc Vi khòng gàn vói de lai cùa chùng tòi nén chùng khòng dugc de càp dén Hong bàn luàn àn này Ve lue ngù va vàn boa ùng xù the bièn qua tue ngù Nhàt Bàn ibi hàu nhu chua co ai di sàu vào nghién cùu Chùng tòi cho ràng chùng lòi là nguói dàu tién di vào ITnh vuc này

Gàn day vàn de '^'àn hoà lOig xiT dà dugc quan làm nhiéu a Vièt

Nam 0 góc dò xà bòi hoc, vàn hoà hoc bay tàm ly hoc déu co nhùng còng trình ve de lai này Vf du: ''Ohg xù truyén thò'ng cùa càc dàn toc fi nguói Vièt Nam" cùa Tran Bình Minh, ''Vàn hoà ùng xù cùa nguói Mucrng linb Hoà Bình" cùa Nguyèn Hùu Tliùe, "Vàn hoà ùng xù vói nguói chèì cùa càc dàn toc Tày Nguyèn" cùa Ngò Vàn Doanb, "Tàm ly hoc ùng xù" cùa Le Thi Bùng" Tuy yèu càu cùa lùng chuyèn ngành, càc tàc già dà nghién cùu vàn hoà ùng xù

lù càc góc dò liép càn klìàc nhau va vi khàc chuyèn mòn nén chùng tòi khòng

de càp dén chùng trong còng trình cùa minh Qiùng lói ehi xin sa bó nbàc tói mot so còng trinlì ngbièn cùu cùa càc tàc già ma dà fi nhiéu kliai ihàc de lai này qua nguòn tu lièu là vàn hoc dàn gian, dàc bièt là qua lue ngù, ca dao (vói

tu càch mot thành tó vàn hoà dàn gian) Sau day chùng lòi xin diém qua nhùng nói dung chfnb ma càc còng trình dà de càp dén:

Tran Tbj Tltuy Anh là làc già cùa euón: 'The ùng xùxd hai co truyén

cùa nguói Viét cliàu ilw Bàc bò Trong còng trình cùa minh, nguói viét dà: "co

gang dung mot mò bình ùng xù xà bòi co truyén cùa nguói Vièt a chàu ibd Bàc bò xàc dinb bè già tri cùa thè ùng xù Vici Nam là luòng doan (bay da doan) vói nhùng già in tinh tbàn, bao góm su: biéu boa- kboan dung- giàn di-vui ve " Mò bình ùng xù ma tàc già muón dinh danh va dình tfnh dò là "mò bình tinh nghTa" Tàc già dà dua ra nhùng két luàn ràì xàc dàng (lai nhièn tron^ so dò co nhiéu nhàn dinh là két qua nghién cùu cùa nhiéu ngành chuyèn

10

mòn khàc dà khàng dinh tu tmóc) Vói lói viét mang nàng tfnh khau ngù, qua nhùng cu lièu cùa nhiéu llnb vuc tàc già co nhùng càch làp luan thù vi ve thè

ùng xù, mò bình ùng xù cùa xà bòi c6 truyén cùa nguói Vièt chàu ihd Bàc bò

Diéu mói me ma qua luàn vàn này chùng lòi càm nhàn dugc dò là ó mot phàn trong còng trình cùa mình, tàc già dà su dung phuang phàp nghièn cùu theo kiéu phàn chia vùng mién, bay là co thè dùng khài nièm cùa càc nhà vàn boa hoc dò là phuang phàp nghién cùu "dja - vàn boa" Tuy nhièn, vi dua qua nhiéu tu lièu cùa rat nhiéu ngành khàc nhau vào nèn huóng di cùa luàn vàn khà làn man Chàng ban, nguói vièt phàn chia ra càc tiéu vùng ò chàu thd bàc

bò nlìu: Bàc, Nam, Doài, Dòng, nliung lai khòng nèu lèn mot càch rò ràng dàc tiirng thè ùng xù cùa mòi vùng mién ma chi chù y dén phuang dien vàn hoà vài thè (cho dù càn thiét bòi nò cùng là mot biéu hien cùa vàn hoà tinh tbàn, vàn boa phi vài the) Tàc già viét; "Bàc là vùng chàu tbd cao, dóng mùa nhiéu, làng nghé làng buon, mang luói chg què sinh dòng, day dàc, vò vàn le bòi ebùa, dén, dinh Net bàn sàc là "co ba tàng", "non ba tàm", "ào mó ba mó bay", "quan ho", bòi Gióng, "Àn Bàc màc kinb" Nam là vùng chiém trùng, vói màm lòm màm tép (lép rìu), ihg dàu, dào vugt tbd, mùa rói nuóc (Nguyèn Xà), làm àn khàc kho, "Xàn vày quai cóng", "Song ngàm da chét ngàm xuong" nhung dugc an ùi tàm linb là eó Màu Lièu Hanh, lién Chù Dóng Tu, hàu bóng, bài chàu vàn " [2, tr.38|

Su dung ca dao tue ngù làm "còng cu" (lù dùng cùa tàc già), nhung thuc ra nguón tu lièu là lue ngù ca dao lai rat il, huóng tiép càn chù yéu cùa luan vàn vàn ngbièng ve beh su va vàn hoà hoc nhiéu ban Tuy vày, tfnh bao quàt cùa luan vàn cao, dàc biél ó góc dò beh su, vàn hoà hoc, xà bòi hoc là diéu dàng ghi nhàn ó còng trình này

Khàc vói tàc già Tran Thi Thuy Anh, Pham Vù Dùng, qua ca dao, sau khi phàc thào ve vàn hoà ùng xù cùa nguói Vici nói chung dà di sàu vào mot dói tugng cu the dò là nguói phu nù vói ly le là ho "làp trung day dù dàc liung vón

ì\

co cùa nguòi Viét cùng nhu vàn boa Vièt trong suol beh su bình thành va phàt trìén dal nuóc" [25, ir 43J

Tuy là phàc thào song làc già cùng nhàn manb dén mot so nói dung, nhùng due tinh noi bài cùa dàn toc Viét Nam, con nguòi Vièt Nam nbu "dò là long yéu nuóc, tfnh càn cu, tfnh còng dóng va tfnh doàn két dàn toc, tfnh bài boa chi^g muc, tfnh kièn dinh nhung khòng bào tbù ma de dung hgp; tfnh sàng tao va su nbay ben; giàu linb càm trong nhàn nghTa; tfnh chat duy linb trong sinh boat va ùng xù: su bao dung va hoà dóng ", Tàc già khàng dinh: "ngoài nhùng yéu tó khàc, càn cól cùa nguòi Viet bòc Io a tu tuóng bao dung, hoà dóng"[25,lr.39J

Di vào phàn tfeh de tài cu thè làc già dà nhàn xél:

- 0 thè phu thuge, vói dia vi tbuóng là thàp kém han trong càc quan he xà bòi róng lón, bóng dàng va bình ành ùng xù cùa nguói phu nù trong càc mói quan he xà bòi tbuóng là tboàng qua, chi irù mói quan bè tinh càm nam nù trong càc boàn cành xà bòi khàc nhau

- Su gàn bó vói ihièn nhièn, dóng hànb vói ihièn nhién, su da dièn trong càm xùc tmóc ihién nhièn vàn là dàc diém dàng chù y trong thè ùng xù cùa nguói phu nù Vici (va con nguói Vici Nam nói chung) vói mòi tmóng tu nhién xung quanh

- LTÓC vgng hanh phuc, mong muón già dinh ém à'm sum vày, khàt khao tinh càm lùa dòi, ihan tbàn tràcb phàn, ihò than tinh nghèo, duyén mong là mot so noi dung tinh càm va ùng xù bàn tbàn ma nguói phu nù Vici bay quan làm dén ,

Tàc già dà khài quàl thèm: do ành huóng cùa Nho giào, nguói phu nù Viét Nam "luòn co nhùng làm ly, càm xùc, y tuong éo le, vùa tir tòn lai vùa tu ti vùa muón làm Iròn thién ebùc cùa mình vùa muón vugt lèn ihién ebùc ày, vùa bài long vói bình ành minh lai vùa than tbàn tràcb phàn" [25, Ir.l 19]

12 L

"Nho giào va vàn boa ùng xù cùa nguòi Viét bình dàn trong quan bè bòn nhàn va già dinh" là tén mot bài nghién cùu cùa làc già Nguyèn Thi Kim Loan

dàng trong Tap chf \'àn hoà nghé tlniàl so 3 nàm 2003 Sau khi di vào chùng

minh va phàn lich nhùng ành huóng cùa Nho giào dói vói vàn hoà ùng xù già dình truyén thò'ng, làc già dà di dén két luàn: "Duóng nhu Nho giào khòng thuc su bài ré sàu vào tàm thùc nguói Vièt bình dàn, fi nbàt ibi cùng trong quan he bòn nhàn va già dìnii Càc mói quan he ciia me- con cài, anh- em, cbóng- vg cùa nguói Viét vàn giù nguyèn dugc càch tu duy, ùng xù bién chùng, trong lình cùa nén vàn boa nòng nghièp tinh lai" [40, tr.27]

Trèn day chùng lòi dà diém qua noi dung nhùng còng trình dà su dung vón vàn hoc dàn gian làm phuang lièn nghièn cùu ve vàn hoà ùng xù Tuy nhién,

vi xàc dinh dói tugng nghién cùu là vàn hoà nén ve phuang phàp ma càc tàc già vàn dung là phuang phàp nghièn cùu vàn hoà, khòng coi lue ngù ca dao là dói tugng nghièn cùu ma chi là "còng cu", tue là khòng chù trong dén dac tmng thè loai cùa nò, khòng tiép càn nò a góc dò vàn hoc Duói day xin diém lai dén mòl còng irinh khàc fi pJiiéu gàn vói nói dung va buc'mg liép càn cùa chùng lòi

Bang nhùng con so ihóng kè cu the, Pham Vici Long Irong "Càch thùc ùng xù Hong vg cbóng nguói Vici thè bièn qua lue ngù" dà dua ra két luàn:

"Qua tue ngù thày rò dàc tfnh noi bai cùa nguói phu nù Viét Nam xua là nhuóng nhin, giàu tinh thuang, hy sinh nhung lai bi dói xù khàt k h c d ù nguói phu nù Viet song Hong già dinh phu bè, nhung càch thùc ùng xù kliòng phài là theo giào ly cùa dao Nlio (Hong dò nguói phu nù phu thuge boàn toàn vào nguòi dàn òng phài ùng xù theo giào ly, khuòn phép nhà cbóng) ma là theo dao ly dàn toc, trong dò lày cài tinh làm kim chi nam cho hànb dòng" [41,lr,14]

Tu 1997-2001, khi là hoc vièn cao hoc, chùng tòi dà ihuc bièn de tài này a Vièn Vàn boa dàn gian (vi tue ngù cùng là thành tó cùa vàn hoà dàn gian) Cbùnt' lòi dà eó gang liép càn lù ngà duòng vàn hoc de làm noi bài lèn nhùng

IS

dàc Inmg cùa vàn hoà ùng xù Nhàl Bàn, nghTa là chùng tòi dà xù ly de lai theo huóng: chù yèu càn cu Irén nhùng cu lièu là tue ngù, tue là lù ngòn ngù dàn gian de khài quàl va luàn giài ve vàn boa Tuy nhièn, do yèu càu cùa mot luan vàn Tliac sì nén vàn de mói dugc giài quyét a mùc phàc thào, sa lugc Nhàn thày day là mot de tài mói, rat thù vi va cùng rat kliò nén chùng tòi lai liép tue di sàu vào nghién cùu nò vói mòl hy vong eó the còng vièc minh làm

fi nhiéu co feb dung trong thuc tién, phuc vu chi) vièc hoc tap va nghién cùu hien nay cùa nhùng nguói quan tàm dén vàn hoà hai nuóc Chùng tòi dugc biét

ràng trong thuc té euón Tue ngù Nhàl- Viél do chùng lòi bièn soan (Nxb Vàn

hoc 2001) dà fi nhiéu phuc vu cho còng làc nghièn cùu va hoc làp cùa nguói Vièt va n^uói Nhàl

IV Nguón tir lièu

- Tìeng Nhàt

Còng vièc suu tàm va bièn soan lue ngù a Nhàt Bàn dà dugc lién hànb tu làu va thu dugc nhiéu két qua Khòng di sàu vào vàn de này nèn chùng lòi chi xin sa lugc diém qua qua liình dò

Tmóc klìi khài nièm kolowaza dugc su dung mot càch rat pbd bién nhu bién nay, nguói Nhàt dà eó rat nhiéu tén ggi cho the loai này, le dT nhièn noi hàm cùa chùng cùng fi nhiéu eó khàc so vói khài nièm bièn lai Nói mot càch cu thè ban là nhùng tuyén làp kolowa/a hien dang luu hànb chfnb là sii làp hctp cùa rà'l nliiéu the loai khàc nhau trong vàn hoà truyén thò'ng Nhàt Bàn imóc day

Do ihòi gian qua làu va do nhiéu ly do nèn co mot so àn pham khòng rò nièn

dai va tén nguói suu làm Theo nhùng tu lièu ma chùng tòi biét dugc ibi Co)

kim Hoà ca làp (Tap sàch ve nhùng bài ca dao, dàn ca Nbàt Bàn) là mot trong

m

nhung tuyén làp thuòc loai bình này ra dói som nbà't, nàm in eó thè là 905,

908 boàc 913, khòng rò tén nguói bièn soan

Vào khoàng thè ky 13 dàu thè ky 14 mot tuyén làp khàc dugc in àn dò là:

Nhùng càu nói a chon ihón dd Trong euón này co nhiéu the loai nbu: nhùng

càu nói co tfnh due két kinb nghiem, nhùng càu dàn ca ké cà nhùng càu dùa ban cgt cùa dàn gian

Tuy vàn hoà Trung Hoa dén Nhàl som song nhùng thành ngù va lue ngù eó xuàl xù lù Trung Hoa co mal chung vói càc thè loai khàc cùa Nhàt Bàn lai khà muòn Dàc bièt nhùng lòi giào buàn cùa càc bàc dugc eoi là thành nhàn cùa Trung Hoa nhu Khdng Tu, Manb Tu xuà't bién irong càc tap kotowaza càng muòn han Co thè khai thuy chi giói quy toc, càc hoc già, càc quan lai trong cung dinb mói co diéu kièn uép càn loai vàn hoà mang nang tfnh chfnb tri này Dàn dàn sau dò, chùng dugc dàn gian hoà va di vào vón ngù vàn bình dàn Tuy nhièn thòi diém chfnb xàc ma chùng "già nhàp" vào kho làng vàn hoà dàn gian ibi cùng khó xàc djnh Oiùng tòi ngbl ràng khào sài vàn de này

se rat tbù vi song cùng khòng dan giàn ebùt nào

Vàn hoà ihói Taisbo va dàu thòi Showa (1912- 1945) co mot dac diém noi tròi nbàt là sir ra dói cùa nén vàn hoà dai chùng, phàt trién song song vói càc trào luu dàn chù Vào giai doan này, co rà't nhiéu sàch bào dugc xuàt bàn, trong so dò eó càc tuyén làp vàn hoc bàc hoc làn dàn gian Chù trucmg "mó cùa" lù giai doan Minh Tri tiiróe dò dà tao diéu kièn cho càc làng lóp xà bòi

eó diéu kièn liép xùc va hoc hòi moi ITnh vuc cùa phuang Tày Nhùng tinh hoa cùa mot chàu lue phàl trìén som này, ké cà ngòn ngù làn vàn hoà, dà dugc nguói Nbàt du nhàp vào nuóc mình Nhùng suu tap ve tue ngù lue này cùng bài dàu xuàl hien vói nhùng dan vi thành ngù va lue ngù cùa phucmg Tày Hàu bét càc dan vi này dugc chuyèn djeb vào liéng Nhàt tu liéng Anh Dàc bièt vào nhùng nàm dàu thè ky 20, eó khà nhiéu suu tap thành ngù, tue ngù dà

dugc ra dói Trong so dò phài ké dén Co' kim nggn ngù, Co kim càch ngòn

Tue lin, tue llnixet, Phuang ngòn va lue lin, Dóng 'Tày nggn ngù Trong phàn

m

tài lièu tham khào cùa càc cuò'n Dgi lù diéli kotowaza tbuóng dua ra mot

danh sàch góm vài tram cuò'n Vi mot so luong lón nliu vày nén chùng tòi khòng the nèu day dù ra day dugc

Do khói lugng kotowaza rat lón nèn chùng lòi khòng thè bièn dich duac tòan bò ma chi tuyén dich dugc khoàng gàn 4200 dcm vi Chùng lòi dich irgn

ven euón FI^It'^^ é: t^é^'0M (Tu dién so sành thành ngù, tue ngù

Nhàl-Anh) do Yamoto bièn soan, xuàl bàn nàm 1980 lai Tokyo Cuò'n này góm co: 1230 dctn vi va co phàn dói djeb vói liéng Anh nén tién cho chùng lòi eó thè so sành dugc Mài khàc, ngoài phàn giài ihfcb nghTa cùa lùng dan vi cuò'n -này con dua ra càc tbf du ve c^ch dùng Ngoài ra, chùng lòi dich thèm mot

phàn (khoàng gàn 4000 dcm vi) cùa euón Z ér tJ^^'J^XPM (Dai lù dién

kolowaza) do Bò bièn làp Tu dién, Vièn Nghién cùu ngòn ngù Nhàt Bàn bièn soan, Nxb Shogakukan phàt hànb nàm 1992 trong làn lai bàn thù 18 Day là mot tuyén tap dugc bièn soan rat còng phu, day dù nhàt lù imcrc dèn nay Ngoài phàn bình chù, néu tal cà càc nghTa, càc càch biéu khàc nhau cùa mot dan vi, cucm này con dàn cà xuàl xù va dua thèm cà nhùng càu bién the, phài

sinh (Tàt cà càc dcm vi cùa IB^lt^Z tt:>è'-I^M déu nàm trong cuò'n này)

Nbu dà nèu trèn, cV Vici Nam cho dèh nay chua eó cc)ng trình nào nghién cùu boàc gicTfi thièu ve tue ngù Nhàl Bàn Qifnb bai vày chùng lòi phài su

dung nguón tu lièu do chfnb chùng tòi bièn soan Dò là euón Tue ngù Nhàt

-Viet do Nxb Vàn hoc dà xuàl bàn nàm 2001 Phàn km nhùng dàn chùng ma

chùng tòi dùng de khào sài déu dugc lày lù euón sàch này Ngoài ra chùng tòi

co su dung thèm mc)t so don vi trong d t i'^^^.kiWM fphàn ma chùng lòi chua dua vào cuc'fn Tue ngù Nhàt - Viét)

De lién hànb bién soan cucm sàch nèu trèn, chùng tòi luàn theo nhùng nguyèn tàc sau day:

- Hàu bel càc dcm vj tue ngù dugc iruc dich de'khòng làm mat di net dgc

ihù trong edeh dién dgl cùa nguói Nhàt Dói vói nhùng càu néu liirc dich sé

I t

qua tói nghTa ibi chùng tòi mói chon càch dich y (rà't han che càch này) Sa

dT chùng tòi làm nhu vày là bòi chùng tòi co gang phàn ành trung ihuc càch the bièn cùng nhu nc)i dung dùng nhu nò tòn lai trong thuc té va dùng nbu càch tu duy cùa nguói Nhàl Tuy nhièn, de de nhcr de thuòc, gióng nhu tue ngù Vici, trong mot chùng muc eó thè, chùng lòi dà co gang su dung càch dién dal theo lói vàn vàn

- Co phàn giài nghTa dói veri nhùng dan vj kbò biéu (dàc biél nhùng càu co xuà't xù lù càc dién tich, càc Phàl thoai, eó nguón gcK ngoai lai )

- Nèu day dù tal cà càc nghTa boàc càc càch biéu khàc nhau cùa lùng dan

vi cu thè

- Tìeng Vièt

O Vici Nam còng vièc suu làm, bièn soan va nghién cùu lue ngù dà thu dugc nhùng thành tuu rài dàng tran trong Trong phàn "Phàm le bién soan" ò

cucm Kho tàng lue ngù iiguói Viél cùa nhc)m tàc già Nguyèn Xuàn Kfnh (chù

bién), Nguyèn Thuy Loan, Phan Lan Hucmg, Nguyèn Luàn dà dua ra danh sàch ihcmg kè nhùng tu lièu ma tuyén làp tham khào Phàn này dà phàn ành dugc qua trình suu làp tue ngù ó Vici Nam Nhàn thày day là phàn tu lièu bel sue day dù va phong pbù rói nén chùng lòi khòng nbàc lai nùa Dóng thòi chùng lòi cùng su dung tuyén làp này làm lai lièu chfnb ebo còng trình cùa minh vói ly do day là mòl còng trình ccmg phu, bao góm 16.068 dcm vj dugc bién soan theo mot phuang phàp kboa hoc va hien dai, rà'l tbuàn tién cho vièc tra cùu

Do pham vi cùa mc)l luàn àn va do gicri han cùa de lai (làp trung chù yéu ngbièn cùu ve tue ngù Nhàt Bàn) nén chùng lòi chi lua chon mot so lì càc dcm

vi tue ngù nguói Viét (nguòi Kinb) Hong euón sàch néu trèn de làm tu lièu Cùng gicmg nhu phàn tu lièu tue ngù Nhat, chùng lòi chi su dung nhùng dan vi tue ngù ed Huyén dà duc/c luu giù,mot càch dn dinh trèn càc vàn bàn (tixrc'tc nàm 1945)

n

DAI HOC QUÒC GIÀ HA NQI rPUNO TÀM TMÒNG TIN THU VIÉN

IzJ.^ ,R3

V Phirong phàp nghién cùu

Có nhiéu hucmg liép càn vàn hoà Lày chfnb nén vàn hoà cùa dàn toc mình làm dCii lutrng nghièn cùu là mòl vièc làm pbd bièn lù xua dén nay a moi qucK già Tuy nhièn, so dT càc dàn toc khàc nhau trèn ihé giói càng ngày càng biéu biél ve nhau han chfnb là nhó có su tìm biéu, khàm phà làn nhau ve vàn hoà lù nhiéu hucmg, bang nhiéu phucmg phàp khàc nhau

Trèn mành dal vàn hoc dàn gian cùa dàn toc minh, qua thuc chùng ta dà cày xói va gal bài dugc nhiéu thành qua Nhung chi biéu ve ta thòi ibi chua

dù Chùng ta càn phài hiéu thèm ve nguói, có biéu rò ngucVi ibi chùng ta mói

thèm hiéu mình Vai suy ngbl nhu vày nèn chùng lòi lliày vièc nghién cùu vàn

hoc dàn gian, cu ihé là nghién cùu ve vàn boa ùng xù Nhàl Bàn qua tue ngù là mot vièc càn thiét va hùu feb

De thuc bién de tài cùa luàn àn, chùng lòi chon mc)t huóng di tuy khó khan nhung khà thù vi, dò là hucmg liép càn lù ben ngoài, bang cài nbìn lù mot nén vàn boa kliàc vói vàn boa Nhàt Nói mot càch cu thè là chùng lòi muón xù ly

de tài theo IcVi truyén ihcmg cùa Viél Nam, qua làng kfnh cùa nguói Viét Nam Day khòng phài là mot càch làm ngoai le va kbcmg phài là khcmg có mal

manb riéng Tàc già cùa Discover Japan (Tim hiéu Nhàl Bàn) dà bièn minh cho càch làm này nhu sau: "Kìd lù illaidì vién irong bài cu mot nén vàn hoà

nào dò, ngUói la se khòng dù khd nàng de lói là cliinli nén vàn hoà dò, bài le'

ho chi là mot thành phdn trong nén vàn hoà ày ma ///^5/"[81, Ir 2] Tuy y kièn

này khà cuc doan song khòng phài là khòng có ly Ngay cà a Vièt Nam, trong

nhùng nàm lù giùa thàp ky cùa thè ky uvac giói nghién cùu cùng chù yéu su

dung phucmg phàp này de tiép càn càc nén vàn hoc nuc'rc ngoài khàc

18

Tue ngù Nbàt Bàn là mài bó phàn vàn hoc dàn gian Bòi vày chùng tòi cùng

su dung nhùng pìiuang phàp nghién eiai vàn hoc dàn gian nói chung va lue

ngù nói riéng de li e n liành de lai này

De thuc hien duc;c muc tièu cùa luàn àn de ra dòi hòi phài eó càch tiép càn

lù nliiéu ngà va phài su dung nhiéu phuang phàp khàc nhau Do de lai duac trién khai bang con ducmg vàn hoc, qua mot the loai vàn hoc bình dàn tnjyén

ibóng nén chùng lòi xàc dinh nhùng dan déu duac su dung trong còng trình

plidi là tue ngù, nói chfnb xàc hcm chù yéu là lue ngù Vi ly do dò ma phuang

phàp chùng minh dugc vàn dung trong luàn àn nhu mot diéu tal yéu Tuy

nliièn, de ly giài va cài nghTa ducrc nhùng biéu hien cùa vàn hoà ùng xù tue là

di sàu vào bàn chat cùa vàn de chùng lòi phài su dung phuang phàp phàn lidi

va eoi day là phuang phàp chù dgo xuyèn suol loàn bò còng trình Phuang phàp logi hinh hoc là m()t phuang phàp rat thfch hgp dùng de nghién cùu ve

lue ngù cùa càc dàn toc khàc nhau Beri han bài cu mòl the loai vàn hoc nào

khàc, tue ngù mang tfnh nhàn loai, tfnh quóc té rat cao Phucmg phàp so

saldi, ihò'ng ké dà giùp chùng tòi trong qua trình làm ndi bài lèn nhùng diém

tuong dóng va di bièt Hong vàn hoà càc nuc'rc, dàc biél là khi dói sành vói

Trung QuC)c va Vici Nam Nhung de thuc bièn ductc diéu dò, uvac hét nguói

viét phài thuc hien vièc phàn loai Trong luàn àn, có nhùng luàn diém dugc

trién khai theo càch quy ngp nhung cùng co nhùng chuyèn muc lai di theo huóng dién giai Do muc tièu cùa luàn àn de ra là vùa di vào tfnh chat quan bé ixng xù giùa nhùng dói tugng cu thè vùa muón hucmg lai su khài quàt de làm

rò nlìùng dac tiung vàn hoà cùa con ngucri Nhàt Bàn, dàn lòc Nhal Bàn nèn

phuang phàp ngbièn cùu long hap lién ngành cùng dugc van dung

Vi dói lugng ngbièn cùu là tue ngù nèn chùng lói cùng rat quan làm dén dàc liung cùa thè loai a phucmg dién biéu bièn Chfnb bai vày vice vàn

dung nhùng thành tuu cùa ////' phàp tue ngù cùa Viél Nam dà giùp chùng lòi

19

tìm ra duc;c nhùng phuang thùc chuyèn tài nói dung khà tbù vi qua phàn nghién cùu ve ngbè ibuàl tue ngù Nbàt Bàn

De luàn àn dugc ngàn gon, chùng tòi lugc bót phàn trfeb dàn bang nguyèn vàn liéng Nbàt va liéng Ành Qiùng chi duc;c diém xuyél trong nhùng lixróng hgp càn ihièì Tuy nhièn, de lién theo dòi, cuòi bàn luàn àn sé co phàn phu lue Phàn phij lue này cùng bd sung thèm fi nhiéu ve noi dung cùa de tài

ma vi gic'ti han cùa mot luan àn, chùng lòi chua có diéu kièn trình bay

VI Nhtrng dóng góp ciia luàn àn

1 Là chuyèn luàn dàu tién gió/ì tliiéu ve kolowaza, mòl thè loai vàn hoc

dàn gian Nhàt Bàn (qua vice dói chùng vói khài nièm tue ngù cùa Vici Nam)

2 Làn dàu lièn trình bay lU(/ng dòi he ihóng va chi dèi ve noi dung vàn

boa ùng xù irong tue ngù Nhal Bàn

3 Buc'tc dàu so sành vàn hoà ùng xù dugc thè bièn trong tue ngù Nhàt

va Viét Set bò chi ra nhùng diém tuong dóng va di bièt giùa vàn hoà hai nuóc, trong dò nhàn manb nlìùng dàc tmng ndi bài cùa vàn hoà ùng xù Nhàt Bàn

VII Bó cuc luàn àn

Ngoài phàn mó dàu, kéì luàn, tài lièu tham khào, duc;c chia làm 3 chuang '

(Thuang 1 : Khài quàt ve kotowaza (tue ngù) va vàn boa ùng xù Nbàt Bàn Cbucmg 2 : Vàn boa ùng xù trong lue ngù Nbàt Bàn

Chuang 3 ; Bucre dàu so sành vàn hoà ùng xù ductc thè bièn trong tue ngù Nbàt va tue ngù Viét

20

Chirong 1

KHAI QUAT VE KOTOWAZA (TUC

NGtJ) VA VÀN HOA ÙNG XlJ NHAT BÀN

Nhàt Bàn vói su phàt trién ihdn ky dà tra thành hién tuc/ng trèn thè g\à\

va theo dò dàn toc này cùng tra thành dò'i tugng de càc hoc già cùa moi ITnh vue, moi ngành tap trung vào tìm hiéu, nghién cùu Tu ràì nhiéu kéì qua cùa càc còng liình nghièn cùu trèn thè giói nguói ta dà di dén mot kéì luàn: vàn boa Nliàt Bàn dugc xem là mot trc^ng nhùng nhàn tó ca bàn nhàl tao nén dóng lue thùc day su pbàl Irièn ve kinb té va xà bòi cùa dàn toc này Dà eó nhùng luàn diém, nhùng khài nièm mói duc;c ra dói, chàng han nhu: '"Chù nghTa tu bàn Phàt giào", ''Chù nghTa tu bàn Nho giào'\ Bàn tbàn nhùng khài nièm này dà phàn nào nói lèn tfnh chat, dàc tning cùa nén vàn hoà Nhàl Bàn Dò là

su kéì hgp mot càch chat che, khòn khéo va nhuàn nhi nhùng già tri vàn hoà ngoai sinh nhung dà dugc *'bàn dia boa'' dén mùc irò ihành nhùng yéu tó truyén tbòng vói nhùng yèu tó hién dai Có thè ké ra day mot so hoc già cùa Nhàl Bàn nhu: Yoshio Tanaka, Yutaka Ta/awa, Saburu Malsubara, Sliunsuke Okuda, Yasumori Nagahata

'i

1.1 Giói thuyét ve càc khài niein

l.ld Khài nièm kotowaza qua doi sành vói khài nièm thành ngù va tue ngu Viét Nam

Trong bài 'Tue ngù va phuang phàp folklore trong ngbièn cùu thè loai lue nuù'\ Nguyèn Trc)ng Bau dà viél: 'Tue ngù nàm irong thè loafoiklore

2/

vàn hoc va là bò phàn vàn hoc tmyén miéng som nbàì Folklore hoc ngbièn cùu lue ngù nbu dói lugng vàn hoà ngù vàn dàn gian, xem chùng là nhùng hien tugng y thùc xà bòi ma nói dung tue ngù dang phàn chiéù nhùng biéu bièn cùa dòi song vài chat, tinh tbàn, càc sinh boat xà bòi va già dình, là cài due kéì kinb nghièm, tuyén ngòn ve nhùng truyén ihóng tu tuóng, dao due, tòn

giào cùa mc)t dàn toc" Nhu vày turche khi di dcn kéì luàn tue ngù nhu là mot

dói lucnig cùa vàn hoà, làc già dà nhàn dinh nò là mot ho phàn cùa vàn hoc dàn gian Mot càu tue ngù có thè dugc coi nbu mot *ìàc pham vàn hoc'' iron ven vi nò mang trong mình cà ba ebùc nàng ca bàn cùa vàn hoc là ebùc nàng nhàn thùc, ebùc nàng tham my va ebùc nàng giào due Va khi dà dugc coi là mot làc phàm vàn hoc thi nhàt thiét phài chù y dén yéu tc) ngbè ihuàl cùa nò Tiiróc hèì, kotowaza là mot bò phàn quan trong cùa ngòn ngù dàn toc Nò khòng nhùng là lói àn liéng nói hàng ngày cùa ngucri dàn ma con dugc su dung nhiéu trong sàch bào

Veti cài nlìin cùa dàn toc hoc ngucìi la sé gap lai trong kotowa/.a ft nhiéu nlìùng pbong lue tap quàn cùa dàn toc, kè cà nhùng diéu khcmg con lón lai trong xà bòi bièn dai ngày nay Nguói ta có thè xem nò nhu mt)l bò luat cùa nliàn dàn vói nlìùng he ihcmg chuàn muc dao due dugc hình ihiinh lù làu va thucmg xuyén duc;e bei sung Qua kotowaza, càc triéì già phàn nào ihàu biéu

dugc tu tuóng dàn gian, càc chinh tri già sé hoc dugc càch tri nuóc an dàn cùa

ngUcVi xua Càc nhà quàn su có thè lì nhiéu biéu dugc ve binb phàp, nàm dugc càch dùng quàn cùa càc nhà tbao lugc tài ba Dc'Jng Tày kim e d Thày ihuóc, nhà nòng, càc bàc làm cha me, con cài, thày irò sé tìm dugc a day nhùng bài hoc bei icb cho nghé nghièp va càch ùng xù cùa minb Ngoài ra, kolowaza con cung càp ràì nhiéu tri thùc ve thòi lièi thièn nhièn, ve quan bé ùng xù cùa con nguòi vói thièn nhièn

Tóm lai, kotowaza là neri bòi tu mc)l càch loàn dien, phong phù nhùng già tri vàn bòa dàn gian Mal khàc, là san pham iàu dcri, ducrc iicb luy trong suol tién trình lich su dàn toc kolowaza ccm là tàm gucrng phàn chiéu cà mc)l

2 1

tién trình beh su vàn boa Day chinb là nhùng ly do de chùng tòi chon nò làm dói tugng nghién cùu Trong pham vi bàn luàn àn này chùng tòi dal muc dich

giói han a vièc phàn tich va ly giài ve vàn hoà ùng xù Nhàl Bàn qua mot bò

phàn kolon'aza tuang duang vói khài niém lue ngù cùa Viét Nam

Nguói la dà dinh nghTa ve kolowaz,a nbu sau: '^Vói bình thùc ngàn gon, hàm sue, kotowaza là nhùng lói nói ducrc tmyén lai lù xa xua Nò là nhùng lói giào buàn, nhùng bài bc)c thiét tbàn cùng nhu nhùng Ieri chàm biém, phè phàn (nhùng thòi hu tal xàu) trong cuòc song con nguói" [112, ir 4611

"Là nhùng lù ngù khcmg thè dém bèi dugc ma con nguói su dung lù sàng som dén chiéu hòm Là nhùng chiém nghièm ducrc rùt ra lù deri song cùa con nguói, ducrc luu truyén ròng rài trong xà bòi, eò sue song làu ben" [117, tr.2]

Trong liéng Nbàt eó càc khài nièm "kanyoku", ''seigo", ''kolowaza" tuang duang vói càc khài niem 'Ihành ngù",*'tuc ngù" Gàn day, a Vièt Nam buóc dàu chùng dà dugc de càp dén song con eò tinh trang nhàm làn giùa càc don

vi thuòc ve càc khài nièm chuyèn biét này khi chuyèn dich sang liéng Vièt Tu thuc té dò chùng lòi thày ràng xung quanh càc khài nièm néu trèn cùng eò nhùng diéu ràì càn dugc xàc djnb bòi day là vàn de mang tfnh lièn ngành (ngòn ngù hoc, vàn hc)c, vàn hoà dàn gian, xà bòi h o c ) lhue*)c ve mot ngành ngbièn cùu con khà me'ri me a Viet Nam, ngành Nhal Bàn hoc Ngoài ra, day con là diéu bài bue)c bòi dói tugng nghièn cùu cùa luàn àn này chi giói han là thè loai tue ngù

De làm rò càc khài nièm cùa nhùng Ihè loai gàn nhau va de gay nhàm làn

dò là thành ngù va lue ngù, chùng lòi dal chùng trong su dói sành vói càc khài niem tuang duong cùa Vièt Nam Tmóc hèì, eò thè thày ràng mot trong nhùng nguyèn nhàn dàn dén tinh trang khó khan trong vice xép loai là bai nhùng khài niém trong liéng Nhàl khòng boàn toàn trùng veri càc khài niém ma nguòi Vièt Nam dà xàc dinh ve lue ngù va thành ngù, quàn ngù Nói mot càch cu thè han, màc dù cùng su dung càc tu góc Han vay muc;rn lù Trung Hoa song càch

23

biéu cùa nguói Viét va nguòi Nhàl ve nhùng khài nièm này lai il nhiéu khàc nhau

Trong vón lù vung Nhàl ngù có càc tu *'kanyoku", "scigo", "kotowaza" tuong duang vói càc khài niém thành ngù va tue ngù cùa Vièt Nam Kanyoku dugc nguói Nbàt chuyèn dich sang liéng Anh là idiom, idiomatie expression, pbrase Néu ime dich lù liéng Nhàt sang liéng Vici iheo nghTa góc Han Viét ibi lù này eó nghTa là "quàn dung cu" (quàn ngù, quàn lù), nhung xét theo lói phàn dinb cùa Vièt Nam ibi bau hèì càc dcm vi trong kanyoku tuong duang vói càc dan vi 'nhành ngù" cùa liéng Vièt va cùng gic)ng nhu khài nièm thành ngù trong liéng Anh Khài nièm này Ihuerng duerc su dung trong pham vi chuyèn

ngành ngòn ngù Tu "seigo" veri nghTa nguyèn góc Hàn là 'Ihành ngù"

nhung theo càch giài thich cùa tu dièn quéì'c ngù cùa Nhàt Bàn thi nò nghiéng

ve nghTa "dièn ce")'" (ihuòng là càc dién có có xuàì xù lù nén vàn hoà Tmng Hoa) Sei go cùng con là càc cum lù có dinb vói nhùng tu ghép góc Hàn eò bc^'n àm lièi kièu nbu: "Lac hoa luu thuy", "Kinb thién dòng dia", "xuàì quy nhàp tbàn", "Quang minb chinb dai" (Gàn day càc lo hgp lù này ó Viét Nam cùng dugc ggi là thành ngù) So vói kanyoku ibi seigo có pham vi su dung hep bon bay nói mot càch khàc, kanyoku là khài nièm krn bcrn, bao irùm hcm Tu kotowaza dugc thè bièn bang mot lù Hàn Nhàt có nghTa gcic là "ngan ngù" (nguói Vièt Nam cùng ggi tue ngù là ngan ngù) Song khi viét, nguòi Nbàt rat

Il su dung chù Hàn này ma tbuóng thay bang mc)t ky tu nàm trong he thò'ng chù viél ducrc goi là Hiragana 0 càc lù dièn Nhàl-Anh, nguèri la chuyèn dich kolowaza là proverb, saying, luerng ducrng vói khài nièm "lue ngù" trong liéng Vièt Tu "zokugo" vói nghTa "tue ngù" theo ge)c Hàn ibi dugc lù dièn quóc ngù cùa Nhat Bàn dinli nghTa là liéng lc)ng, kbàu ngù bay nhùng lù thó tue Tom lai, ve ca bàn có thè coi kanyoku luerng ducrng vói kliài niém thành ngù con kotowaza tuang duang vói khài niém tue ngù trong liéng Vici Song moi vièc lai khòng dan giàn nhu vay

2^

Tuy có mot so lì lù dién chuyèn ngành ve kotowaza, kanyoku bay seigo song trong hàu bèi càc lù dièn, nguòi Nbàt vàn xép chung chùng vói nhau va chung vói càc thè loai khàc theo trai tu chù cài va có tén ggi là "Tu dièn Kotowaza" Diéu này dugc chùng minh bang thuc té "Go Elsu dou shuu" (Ngò Viél cùng ihuyén) dugc lày làm vi du cho muc giài ibich nghTa cùa khài

niem thành ngù ó trang 1065 trong euón Nihon go daijilen (Dai lù dièn Tiéng

Nhal) va mòl so lù dièn Kanyoku va lù dién quóc ngù khàc thi dà có mal trong

càc euón lù dién kotowaza ma chùng tòi có nhu sau: Nihon no Kolowaza (Kolowaza Nhàl Bàn) [111, ir 127J; Kurashi no naka no kotowaza Jilen (Tu dièn kolowaza trong dcri se")ng), [117, lr.l771; Kolowaza no izumi (Dòng suoi kotowaza) [118, ir 451; Nichiei hikaku kolowaza Jiten (Tu dièn so sành thành ngù, tue ngù Nbàt-Anh) [119, Ir.ll9j; Kotowaza daijilen (Dai tu dièn

kolowaza) [109, ir 4251 Có thè dàn ra day ràì nhiéu vi du tuang tu khàc nùa Dàc biét trong cucin dai lù dién vói trèn 43.000 dan vj vùa néu, dà tap hgp ràì nhiéu thè loai nbu: thànli ngù, tue ngù, quàn ngù, chàm ngòn, tha ca dàn gian (Xem thèm phu lue 2,3,4,5) Nhu vày khài niem kolowaza là mòl khài niém vùa mang tfnh dac thù, cu thè (tue ngù) vùa mang tfnh khài quàl, bao hàm rat nhiéu thè loai ibuòc ve nge^)n ngù - vàn hoà dàn gian

Tu thuc té trèn có thè di dén mot so kéì luàn là: so vói càch quan nièm cùa giói kboa hoc Viet Nam ibi càc khài nièm thành ngù va lue ngù cùa Nhàt Bàn

Il nhiéu có khàc va nguói Nhàt khòng thàt su chù Hong vièc phàn dinh mòl càch làch bach càc loai thè ma vàn ihién ve su bao quàt nhiéu hem Thuc ra, néu nhu su dung càc khài nièm kotowaza, kanyoku nbu nguói Nbàt ibi khòng

có diéu gì càn phài bàn bac, song khi dà chuyèn dich sang tiéng Vièt là "tue ngù", "thành ngù" ibi khòng thè bó qua nhùng lièu chi cùa lùng ihuàt ngù ma giói kboa hc)c Vièt Nam dà ràì day còng chi ra

Ò Viét Nam nguói la ràì quan tàm dèh vice phàn dinh rach rói giùa tue ngù

va thành ngù Tuy trèn thuc té lliì chua có còng trình nào giài quyèì ducrc iriél

25

de va toàn dièn vàn de này song khòng thè khòng chù y dèh mot so y kièn cùa càc nhà nghién cùu Dùng a nhùng ge)c dò khàc nhau va dua vào càc tiéu chi khàc nhau, nhùng nguói quan tàm va càc nhà nghién cùu dà dua ra ràì nhiéu y kièn Trong Viét Nam vàn hoc su yé'u, Duang Quàng Hàm dà viét:

"Mot càu tue ngù Itr nò phài eò y nghTa day dù, boàc khuyèn ràn boàc chi bào diéu gì, con thành ngù chi là nhùng lói nói san eò de la tién dùng ma dién dal meri y gì boàc là mot trang thài gì cho màu me" [21, ir 151

Nguyèn Vàn Mènh trong bài "Ranb giói giùa ibành ngù va tue ngù" dàng trèn tap chi Ngòn ngù so 3 nàm 1972 dà dua ra nhàn xél: "Ve noi dung, thành ngù giói thièu mot hình ành, mot bièn lugng, mot trang thài, mot tinh càch, mot ihài do Ce)n tue ngù ibi di dén mot nhàn dinh cu thè, mot két luàn chàc chàn, mot kinh nghièm sàu sàc, mot lói khuyèn ràn, mot bài hoc ve tu tuóng va dao due" Dua vào lièu chi noi dung va bình thùc, làc già bài bào

dà két luàn: "Có thè nói nói dung cùa mc)t thành ngù mang tfnh chat hién tugng con nói dung cùa tue ngù nói chung là mang tfnh chàì quy luat Tu su khàc nhau ca bàn ve ne)i dung dàn dén su khàc nhau ca bàn ve hình thùc ngù phàp Mòi thành ngù là mot cum tu, chua phài là me)t càu boàn chinh Tue ngù ibi khàc hàn Mòi tue ngù "lói thiéu là mot càu" [45, ir 13]

Trong giào trình \'dn hoc dàn gian, Qiu Xuàn Dièn dà cho ràng "Tue ngù

là nhùng càu ngàn gon, có y nghTa hàm sue, do nhàn dàn lao dòng sàng tao

nén va luu truyén qua nhiéu théky" [30, ir 11] Òng con viét thèm òTue ngù

Viél Nam: "Tue ngù là mot dcrn vj càu dòc lap, có nhùng dàc diém truyén

thò'ng ve mal càu trùc hình thùc cùng nliu ve mal tao nghTa" Cùng trong còng trình này tàc già con nói rò thèm ve thành ngù va tue ngù nbu sau: "Su gióng nhau giùa thành ngù va tue ngù là a chc^ cà hai déu là nhùng san phàm cùa su nhàn thùc cùa nhàn dàn ve càc su vài va bièn luerng cùa thè giói khàch quan, déu ebùa dung va phàn ành tri thùc cùa nhàn dàn Su khàc nhau là a chò nbùn<^ tri thùc ày, khi dugc rùl lai thành nhùng khài nièm Ibi ta có thànli ngù, con khi duac trình bay, dién giài ibành càc phàn doàn Ibi ta có tue ngù Hoàc:

2(,

"Nói dung cùa thành ngù là nói dung cùa nhùng khài nièm Con nói dung cùa tue ngù là nói dung cùa nhùng phàn doàn"[ll, ir 160] Le Chi Quélai càn

cu vào dac tinh vàn hoc cùa thè loai de nhàn xét: "Tue ngù là nhùng càu nói ngàn gon, có y nghTa hàm sue do nhàn dàn lao de)ng sàng tao va luu truyén qua nhiéu thè bé Nò phàn ành va due két moi mal tri thùc, dòi seì'ng cùa nhàn

dàn tbòng qua nhùng bình tugng nghé thuat dòc dào" [55, tr.239]

Càc hc)c già Vièt Nam cùng con rat quan tàm dén vièc phàn bièt giùa iLic ngù vói ca dao, mot thè loai vàn he)e dàn gian Chu Xuàn Dién chi ra ràng:

"Tue ngù thién ve ly tri, ca dao thièn ve tinh càm" [30, lr.25] Co le cùng nèn thèm mot vài tièu chi ve mal bình thùc de phàn dinb ranh giói giùa chùng, bòi tue ngù cùng có nhiéu dern vi biéu dal ve mal tinh càm Chùng tòi nghT ràng, cùng mc)t nói dung, mot phàn doàn song néu dugc dièn dal me)t càch nhuàn nhi, mém mai vói nhùng lù dua day, su dung nhiéu tu lù, lue là eó dung còng

ve mal ngbè thuat thi sé dugc coi là ca dao

Xét càc vi du sau sé thày diéu này:

- " Có còng mài sài eó ngày nén kini' (Tue ngù)

- "Ai (ri chàng ehóng ihì clidy,

Có còng mài sài có ngày nén kim" (Ca dao)

Mot diém khàc nhau nùa giùa tue ngù va ca dao là: ó thè lue bài, tue ngù ibuòng là mot càu có bai dòng vói sàu àm lièi va làm àm tiét Ca dao eó thè là mot càu nhung cùng có thè là mot bài dai vói nhiéu càu Tuy nhièn, gicmg nhu thành ngù va tue ngù, giùa lue ngù va ca dao cùng có mot so don vi mang tfnh chàì "luóng tfnh", kiéu nhu:

- "Tram nàm ai chó phu ai,

Chi diéu nén gàm, sài mài thành kim"

Tom lai, luy eò nhiéu djnh nghTa dugc dua ra tu nhùng góc dò khàc nhau, song nguòi la déu nhàn thày a tài cà càc dinb nghTa déu nhàn manb dén bàn chàì va nhùng dàc tmng ca bàn cùa tue ngù Dò là tinh boàn chinh ngàn gon

27

hàm sue va mang noi dung giào buàn, ebùa dung nhiéu tri thùc, nhiéu kinb nghièm song cùa nhàn dàn

Có thè nèu mot càch vàn tal vài diém khàc nhau ca bàn giùa thành ngù

va tue ngù nhu sau; ibànb ngù là khài nièm cern lue ngù là phàn doàn; nói dung cùa thành ngù mang tinh chàì hien tugng con nói dung cùa tue ngù nói

chung là mang tinh chat quy luat Cùng càn nhàn manb thèm ràng càu trong

lue ngù khòng ehi là hình thùc ngù phàp vói kéì eau chù- vi ma nò con phài dién dgl mòl phdn doàn vói nói dung mang linh quy luat va phó) quàt (khòng

có bài cu mot ngòn ngù nào trèn thè giói ma càu chi lón lai nhó vào càu trùc ngù phàp dcm tbuàn) Sc) luerng càc don vi thành ngù có càu trùc binb thùc là càu chiém so ft va ebùc nàng cùa hàu bèi càc dern vi ihuoc loai này tbuóng cùng chi dàm duang dién dal mot khài nièm, mot su vài, mot hànb vi, mot ifnb chat Vf du: "Chùa nghèo treo tróng dai" là thành ngù dùng de chi su bài tuang xùng, su khàp kbièng; "Nguòi diéc di xem kich" ducrc su dung vói nghTa là mc)l vice làm khCmg dem lai hiéu qua v.v Tc)m lai, giùa thành ngù va tue ngù có nhùng diém khàc nhau khà ccr bàn Nàm thàt vùng càc khài nièm này trong tiéng Viét ibi sé co ca sa de phàn loai chùng trong liéng Nbàt Nbu trèn dà trình bay, do dàc thù cùa thè loai nèn có mòl se") fi càu lue ngù

có eau trùc binb thùc cr dang càu tinh lugc va chùng dugc coi là nhùng dcrn vi

"luòng tfnh" Song khòng thè lày dàc diém này de "tue ngù hoà" càc thànli ngù bang càch luy lién Ibèm lù này bay lù khàc vào, iheo kiéu: "Chó nàm gàm

chan" thành "Chó //// nàm gàm chan", "Chày nhà ra mal chue)l" thành "Neu chày nhà thi ra mal cbue)l" , ebo dù trong tbi/c té nghTa cùa nhùng càu trèn

de dugc chàp nhàn hem cà Néu cu theo càch này ibi hàu bèi càc thành ngù déu chuyèn thành tue ngù dugc Ca che chuyèn hoà vùa néu chi có thè vàn dung dugc veri mot so ft càc don vi ma chfnh trong bàn tbàn chùng dà chùa nhùng phàn doàn hgp ly Mài khàc khi phàn loai bay di sàu vào nghièn cùu lùng thè loai nguói la chù yéu càn cu vào dang idn lai dà ducrc bào luu mot càch dn dinh va pbd bièn, dàc bièt gàn day chùng dà dugc vàn bàn hoà, kè cà

2S

càc bién thè cùa chùng, chù khc'^ng dua vào càch hièu va su vàn dung cùa lùng cà nhàn Qio dù me)i ngucri déu có quyén ly giài theo càch rièng cùa mình nhung cùng khòng thè bò qua nhùng quy chu^n chung nbàì duac Trong tue ngù Nbàt Bàn cùng có nhùng dem vi có cà'u trùc linh lugc (Xemi trang 159- 160)*

Ò Viél Nam, dà có y kièn ebo ràng mói quan he giùa kolowaza (lue ngù)

va kanycìku (thành ngù) là mói "qumi he giao nhau" (quan he giao thoa) De xem xél vàn de này mot càch ihàù dào ibièì luemg càn phài phàn tfeh chùng trèn ca so logie hoc Tmóc hét, bó mcm logie hoc dà dinh nghTa ve "Quan he giao nhau" nbu sau: "Là quan he giùa càc khài nièm ma ngoai dièn cùa chùng chi có mòl phàn trùng nhau Trong quan bé giao nhau, mot phàn ngoai dién cùa khài niém này nàm Hong mot phàn ngoai dién cùa khài nièm kia va ngugc lai De xàc djnh phàn Irùng nhau giùa chùng, ta phài xàc dinh nhùng dcii lugng vùa mang dàu biéu dugc phàn ành Hong nói hàm cùa khài niém này vùa mang dàu hiéu duerc phàn ành trong ne)i hàm cùa khài niém kia" [73, tr.921 Hình ve duói day thè bièn "Quan he giao nhau":

Hinh I-I Qìo dù nguói Nliàt khòng thàt chù trong dén vice phàn loai càc dem vi thành ngù va tue ngù semg bàn chàì vàn de lai khcmg nàm a chò mói quan he giùa chùng Do dàc liung cùa Igai hình ngòn ngù - vàn boa này, chù yéu do càu trùc dàc bièt, mot so thành phàn cùa càu bi lìnli luerc nèn có so il càc don

vi có thè dugc xép vào cà bai thè k)ai Nhung cùng phài bèi sue chù y là hién lugng này chi có ò càc dan vi có càu trùc bình thùc là ihành ngù hoàc ngbièng

ve thành ngù ibi có thè ducrc coi là lue ngù chù khòng có bièn tuemg ngucrc lai,

29

tue là khòng he có dan vi nào ihoà man tàt cà nhùng tiéu chf ve nói dung cùng nhu hinh thùc cùa tiic ngù lai dugc coi là thành ngù va day là nhùng hién tugng dcm le, cà bièt khòng mang tfnh pbd bién Vi vay, cho dù ranh giói a mot so dan vi khòng thàt rò ràng (xin nbàc lai so này rat fi) song khòng phài

vi vày ma cho ràng khòng có su rànb mach ò hai thè loai này Su tuyet dói là

diéu khó có thè dal ieri trong càc ngành kboa bere xà hc)i nhung khòng vi the va càng kbi'mg thè vi nhùng bièn tuemg ngoai bici ma xe)à di nhùng lièu chf c(r bàn de xàc làp nèn nhùng khài nièm, nhùng djnh nghTa Theo chùng tòi hiéu thi càc nhà nghièn cùu Vièt Nam khi phàn loai ve thành ngù va tue ngù déu có gang de di dén két luàn là càc khài nièm này dòc làp vói nhau Su khòng phàn bièt mot càch làch bach ve kolowaza hay kanyoku là do nguòi Nhat khòng có y thùc phài làm vày, do quan niem cùa ho Chfnh vi thè ma trong vón lù vung tiéng Nbàt có mot tu chung là kolowaza dugc dùng de bao quàt lai cà càc thè loai này va ggi tén càc lù dièn le'mg he;fp Diéu này rat khàc vói chùng ta Kè lù khi giói hgc già Vici Nam dà quan làm dèh vice phàn loai càc thè loai (sau nàm 1945, dàc biét trong nhùng thàp ky gàn day) ibi tu sàch giào kboa cùa càc bàc pbd thòng dèh càc loai lù dièn, tén ggi cùa chùng rài rò ràng

Ta có Tu dien thành ngù, có Tu dien lue ngù va trong imóng hgp xép chung

hai loai này vói nhau ibi su dinli danh trong lèn ggi cùng dugc thè hién mot

càch can trong; Tu dié'n thành ngù va lue ngù Tiù tmóc day, khi òng cha ta

klióng phàn dinh càc thè loai, hién nay chùng ta khòng có mot lèn chung nào dùng cho cà bai khài nièm, bai tbuàl ngù này cà

Càn cu vào nhùng liéu chi dà néu trèn, ngoài nhùng cum tu có djnh, tam thòi có thè chia thành ngù tiéng Nhàl ra thành hai loai khàc nùa Loai thièn ve tfnh chat càu tao lù Loai này khó có thè ime dich nghTa den cùa lùng tu Chàng han, chi bài dàu bang mot lù "5^ (khQ" nguói ta có thè tao nèn ràì nhiéu thành ngù nhu: " r i l : : i ^ 5 " (Lo làng, khòng yèn làm); "^^ojBtt^^ v^"(Tbàn ihiéi, àm àp, gàn gùi); ":^Uc < t:>/j:i^" (Khcmg thich, chàn ghét); "^v

;5^t<J)-5tr" (Hèì càng ihàng, a trang thài thoài mài) Loai tbù bai là càc thành

30

ngù thièn ve tfnh tu lù Day là nhùng thành ngù giàu hình ành Vi du: "#(7)^

h<r>^&- Bài de bò giéng" (su bài can); " ^ ^ ^ r ^ f T < -Mac ào gàm di dém"

(mot vièc làm khòng dùng lue, khòng dugc chù y ); ";,^^^Kjt?- Dàm lèn duói cgp" (mot vièc làm ngu ngóc va nguy bièm) Hàu bèi càc don vi thành ngù loai này déu mang nghTa bóng

Tuy nguói Nhàt khòng thàt trièt de khi phàn loai song chùng ta khòng thè kliòng vàn dung nhùng thành tuu cùa càc hoc già Vièt Nam ve ITnh vuc này de tìm ra bàn chàì mói quan bè giùa càc khài nièm So sành càc dcm vi sau cùng

sé thày ràng có su khàc nhau giùa chùng: " Kiém ban ibi khó, mài ban ibi de",

"Khdng Tu cùng có khi phài gue ngà" [kotowaza- tue ngù]; "Kò shi no musume- Ccm gài Khdng Tu" (chi nhùng phu nù nghiém tue, doan trang), "Go Elsu no ada- Mói thù Ngò Viet" (mói han tbù sàu sàc) [kanyoku- thành ngù] Phàn tfeh ve mal càu tao hinh thùc cùng nbu nói dung ibi thày chùng cùng thoa man moi tiéu chi cùa tùng thuat ngù tuang duang trong tiéng Viet Do dac tbù cùa thè loai, có mot so don vi có thè vùa coi là thành ngù vùa coi là tue ngù nhung ve ca bàn bai khài niém này khòng có phàn trùng nhau va quan

bé cùa chùng khòng phài là "Quan he giao nhau"

Cùng càn cu theo logie hoc, chùng tòi ebo ràng mói quan he giùa kotowaza

va kanyoku Hong liéng Nhàt là "Quan he ngang hàng (cùng bi bao hàm)" Quan bè này nàm trong mot khài niém lem han là "Quan he ngang bang khòng tuang tbfcb", "Quan he ngang hàng (cùng bi bao hàm) là quan he giùa càc khài niém chùng ma ngoai dién cùa chùng cùng le ibuòc ngoai dién cùa khài niém loai Quan he ngang hàng kbCmg tuang tbfcb là quan bè giùa nhùng khài niem ma ngoai dién cùa chùng khòng có phàn nào trùng nhau, nhung chùng lai bj bao hàm trong ngoai dién cùa mot khài nièm ebung" [73, lr.93, 94] De

cu thè han ve mò'i quan bé này nguèri la dà dua ra nhùng tbf du nbu sau: Sinh vién Dai hgc Quóc già Ha Nói (B), sinh vièn Dai hgc Quóc già Thành phó Ho Chf Minh (C), sinh vién Dai hgc Bach Kboa Ha Nói (D) là nhùng khài niém

ngang bang va déu là khài niém cinìng bi bao hàm trong ngoai dién cùa mot

3^

khài nièm hai chung han, dò là khài niém sinh vién Viét Nam (A) Thi du

vùa néu cùng có thè àp vào de xem xét càc khài nièm ma chùng ta dang bàn dén klii coi (B) là kanyoku (ihành ngù, quàn ngù), (C) là càc thè loai khàc (D) là kolowaza vói nghTa cu thè là lue ngù (iheo càch phàn loai cùa Vièt Nam), va (A) cùng là kotowaza nhung mang nghTa khài quàt (bao hàm nhiéu

thè loai) Nói tóm lai có mòl kotowaza là khài nièm chùng va có mòl kotowaza là khài niém logi Hình ve duói day thè hien quan he này:

Quan he ngang hàng cùng hi bao hàm

Hình 1-2

Nhu vay, xuàì phàt lù nlìùng dàc diém dà nèu, khi di sàu vào thè loai nào,

dàc biét trc^ng nhùng tmóng hqp phài su dung nguón lu lièu khemg mang tfnh

chuyèn ngành (so này rài pbd bién) va chuyèn dich chùng sang nhùng khài niém tuang duc:mg trong liéng Viet, buoc chùng ta phài xem xét ve mal nói dung, càu trùc hinh thùc cùa tùng dan vi cu thè Dói vói nhùng don vj ma ranb giói khó xàc dinh, ngoài vice két hc;p dóng ihòi cà bai liéu chi nèu trèn con

phài vàn dung nhùng tri thùc, \6n sCing tfeh luy dugc qua sàch va cùng nbu trong dòi séì'ng thuc té thi mói có thè có dugc càch phàn loai bcrp ly va kboa

Chàng han, chùng tòi coi nhùng càu nhu: "Chim trong long", "Dot móng tay

thay nén =\ 'ài ed chày ra nuócy\ là nhùng càu dàp ùng khài nièm thành ngù

cùa Viél Nam Con nhùng càu kiéu'nhu: "/Té (/J^(/) tM (f,ì:) I^(DÌ,Z.-)< (I^^^Ì)

\t^X (ti) x.tó(Khòng có bóng ibi chó khòng sua)"; '''^M (/x) ^^n (^t/) ^ hò-'S' {iy(D) ^ ^ (^/i^ò^) 9(Ràn khòng chàn ibi nghi ngò nhùng ké có

niem kolowaza duac dùng trong luàn dn se lUirng dUcfiig vói khài idem lue

ngù cùa Viél Nam

Muón thày dugc dièn mao chung cùa tue ngù Nhal Bàn, thiéì tuóng chùng

ta càn phài xét dèh càc yéu tó ca sa càu thành nèn nò Tmóc bèi, vói cài nbìn

tdng quàt la ibày ràng cùng nhu lue ngù cùa tài cà càc nucVc trèn thè gie'ri, tue

ngù Nhàl Bdn dUc/c hình thành lù nhùng kinh nghiém dói song, kinh nghiém lich su xd hòi Nò là sdn pham cùa su nhàn lliùe cùa nhàn dàn ve the giói khàch quan, ddng lliói nò cùng chùa dung va phdn ành iri thùc cùa nhàn dàn

Khi di vào lìm biéu mot càch cu thè, chùng la thày kotowaza dugc binb

thành lù càc nguón khàc nhau Me)t bò phàn lón càc dcm vi kolowaza dugc này

sinh lù dói song hién thuc gàn vói vàn hóa dàn toc vd mang làm khài quàl cao Nhùng don vi nhu thè biéu ibi tri thùc cùa toàn dàn, nò vuen qua ranb giói

cùa khòng gian, thòi gian va chiém mot so lugng lem

Trong tiic ngù cùa Nbàt có mot bò phàn mang dàm sàc tildi dia phuang Có

thè thày bau kliàp càc vùng què cùa Nhal déu góp mal de làm nèn su phong phù cho kho làng tue ngù cùa xù sa hoa anh dào này

Có mot diéu bèi sue dàc biét va ibù vi là irong kho tàng lue ngù cùa Nhàl

Bdn eó rà'l nhiéu dan vi có xuat xù lù sàch va kinh dién Nhùng càu này phàn

,V^

lón dóng nbàì vói nói dung tu tuong ehfnli ihóng Tuy nhién cùng có mot bò

phàn có sàc thài y nghTa khàc NhUng dù có nguón góc lù dàu, khi dd duac

dàn gian hóa ihì chùng la cùng eoi chùng là sdn pham cùa dàn gian Bai vày, flèti khai ihdc chùng véfi tu càch là tu liéu folklore chùng ta cùng can có cài nliìn lù quan diém folklore

Tu lucmg phong kién Tmng Quóc có ành huóng dàc bici sàu sàc deli vói vàn

\\0'à Nbàt Biìn Nhùng càu nói, nhùng \ln giào buàn cùa càc nhà tu luóng ndi

tiéng bièn dièn khà nhiéu trong y6n kolowaza cùa Nhàl Day chfnh là kéì qua

cùa su tiép dm mot càch có y ihùc cùa Nhàt Bdn qua mot qua trình giao hai làu dai veri Trung Hoa - mot cài nói vàn minh vT dai cùa chàu A va cùa thè

giói Ngoài mc)t bò phàn vay mugn tu vàn hoà Trung Hoa, ccm có khà nhiéu

don vj tue ngù eó xuàl xùlùchàu Àu

Con mòl nguón nùa góp phàn tao nèn càc dem vi kolowaza nùa dò là càc

loai gido ly cùa càc tón giào nhu kinh Coran, kinh Cini Lfóe, kinh Tàn Ifóe,

càc Plìàt lidi, Phàl lliogi

Qua vièc buóc dàu tìm hièu khài niém va càc nguòn hình thành

kotowaza, chùng tòi igm ihói rùt ra mot so nhàn xél sau:

- Nguói Nhàl khòng thue su qua chù trong dén viée phdn logi càc

die logi

- Kolowaza duac hình thành tu nhiéu nguón khàc nhau

- Kotowaza có hình thùc biéu dal mang tfnh dàc trung cùa thè loai, dò là su ngàn gon, hàm sue, giàu hình anh, mang linh dcìn toc

LI.2 Khài niem vàn hoà

Tu nhùng gck* dò, càc lièu chf khàc nhau ngucti la dà dua ra tói bau ba tram djnh nghTa ve vàn hoà Diéu này dà chùng tò ràng có ràì nhiéu nguói

quan làm dén ITnh vuc này va thuc té nò dà dc)ng vai Irò rài quan Ircmg dói \ài

nhiéu mal cùa cuòc song

3H

Khòng có diéu kièn de có thè thò'ng ké dugc lai cà càc dinh nghTa ve vàn hoà va cùng khòng eó mot kièn giài nào boàn tòan mai me nèn chùng lòi xin nbàc lai mot so giói thuyét ma chùng tòi coi là xàc dàng Có thè coi E.B

Taylor, mot nhà nhàn loai hoc là nguói dàu lién, trong cuò'n Primitive Culture

(Vàn boa nguyèn thuy), dà dua ra mot djnb nghTa ve vàn hoà nhu mòl dói tugng nghién cùu kboa hoc nhu sau: "Vàn hoà là mot tdng thè pbùc lap, bao góm tri thùc, tfn nguòng, ngbè ihuàt, phàp luat, dao due, pbong tue va cà nhùng nàng lue cùng nbu thòi quen ma con nguòi dal dugc trong xà bòi" [60,

ir 8] Theo Tu dién Triéì hoc do Nxb Chfnb tri Malxcerva àn hànb nàm 1972

ibi vàn hoà dugc djnh nghTa nbu sau: "Vàn boa là loàn bò già tri vài chat va linb tbàn, due;c nhàn loai sàng tao ra iremg qua trình boat dòng thuc tién lich su- xà bòi; càc già tri ày nói lèn trình dò phàl irièn cùa beh su loài nguòi" [2,

ir 47]

Tuyén ngòn cùa "Hoi nghj quóc té ve chfnb sàch vàn boa" do UNESCO id ebùc vào thàng 8 nàm 1982 thi nèu: "Vàn hoà veri tu càch là tdng thè càc dàu biéu tinh tbàn, vài chàì, trf tue va linh càm dac biél, xàc djnh tfnh càch cùa mot xà bòi bay mot nlióm xà bòi Nò bao hàm khòng chi càc nghé thuat va kboa hoc, ma con cà lói sCing, càc quyén co bàn cùa su tón lai nhàn sinh, nhùng he tbòng già tri, càc truyén thò'ng va càc quan niém" [2, ir 471

Trong SC) càc gicri thuyét ve vàn hc:)à do càc hoc già Viél Nam nèu ra chùng

lòi ràì tàm dàc vói y kièn cùa Dào Duy Anh trong \'iét Nam vàn hoà sucuang

khi òng coi vàn hc^à nhu là "toàn bò nhùng sinh boat cùa dai nuóc" Theo òng ibi vàn hoà xuàì bièn trong mgi ITnh vuc boat de)ng cùa con nguói Khòng eó ITnh vuc boat dòng nào lai khòng lièn quan dén vàn hoà va khòng càn vàn hoà

Mot djnb nghTa khàc cùng rài dàng chù y là dinb nghTa cùa Dinb Già Khành: "Vàn boa là tién trình trong dò con nguòi khòng ngùng phàn dàu nhàm miic dfch cài tao va khai phà tu nhièn ngày càng có hièu qua hcm va xày

dung nhùng xx\6\ quan bè xà hòi ngày càng te')t dep bcrn, ma dóng ihcri cùng lai

3^