Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ - tiếp cận từ chủ nghĩa nữ quyền

Phương pháp chính trong nghiên cứu luận án Trên cơ sở tiếp cận, phân tích hệ thống tài liệu có liên quan đến tư tưởng Hồ Chí Minh về phụ nữ, đấu tranh giải phóng phụ nữ, thực hiện quyền

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS Nguyễn Linh Khiếu

XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN TIẾN SĨ CẤP ĐHQG

Cán bộ hướng dẫn Chủ tịch hội đồng đánh giá Luận án tiến sĩ

PGS.TS Nguyễn Linh Khiếu GS.TS Đỗ Quang Hưng

Hà Nội - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan luận án là công trình nghiên cứu độc lập và hoàn toàn mới của tác giả; luận án không trùng lặp, sao chép bất kỳ công trình khoa học nào, nếu sao chép, trùng lặp tôi xin chịu trách nhiệm trước tổ chức!

NGHIÊN CỨU SINH

Trần Quốc Cường

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết đầy đủ Chữ viết tắt

7 Hội Liện hiệp Phụ nữ Việt Nam HLHPNVN

MỤC LỤC

Trang

Chương 1 TỔNG QUAN NHỮNG NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN

QUAN TỚI ĐỀ TÀI

8

1.1 Tình hình nghiên cứu về nữ quyền và chủ nghĩa nữ quyền 8 1.2 Tình hình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ 26 1.3 Đánh giá tổng quan nghiên cứu và những nội dung luận

án cần tiếp tục nghiên cứu

31

Chương 2 CHỦ NGHĨA NỮ QUYỀN VÀ PHƯƠNG PHÁP

TIẾP CẬN TỪ CHỦ NGHĨA NỮ QUYỀN

37

2.3 Sự cần thiết phải tiếp cận từ chủ nghĩa nữ quyền trong

nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ

65

Chương 3 NỘI DUNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ QUYỀN

PHỤ NỮ - TIẾP CẬN TỪ CHỦ NGHĨA NỮ QUYỀN

128

4.1 Giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ 128 4.2 Tình hình thực hiện quyền phụ nữ ở Việt Nam hiện nay 157 4.3 Định hướng vận dụng và giải pháp thực hiện quyền phụ

nữ ở Việt Nam hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh

3

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ là nội dung quan trọng trong

hệ thống tư tưởng của Người, đã có giá trị to lớn góp phần vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người nói chung

và giải phóng lực lượng phụ nữ nói riêng Suốt cuộc đời cách mạng, dù trong bất cứ hoàn cảnh nào, Hồ Chí Minh luôn đặc biệt quan tâm và tích cực đấu tranh giành quyền cho phụ nữ Trong quá trình đổi mới, hội nhập và phát triển của đất nước hiện nay, việc nghiên cứu và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ là rất cần thiết, đó là tất yếu khách quan để thúc đẩy và thực hiện có hiệu quả quyền phụ nữ trong thời kỳ mới

Quyền phụ nữ là nhu cầu, phẩm giá vốn có của con người, là thành quả đấu tranh và động lực phát triển lâu dài của lịch sử xã hội loài người, là một trong những giá trị tinh thần quý báu, cao cả nhất của nền văn minh nhân loại trong thời đại ngày nay Thực hiện đầy đủ, triệt để quyền con người của phụ

nữ ở Việt Nam trong nhiều năm gần đây là một vấn đề trọng tâm của quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc cũng như tiến trình hội nhập và phát triển toàn diện của đất nước

Phụ nữ chiếm hơn một nửa dân số thế giới, họ có ảnh hưởng to lớn đến hạnh phúc, ổn định của gia đình và là thước đo để đánh giá sự phát triển của xã hội Điều này đã được cộng đồng quốc tế ghi nhận trong mục tiêu phát triển thiên niên kỷ (MDG) mà Việt Nam đã cam kết thực hiện, đó cũng là cơ sở quan trọng cho Đảng, Nhà nước hoạch định ra đường lối, chủ trương trong lãnh đạo, chỉ đạo công tác phụ nữ và thực hiện quyền của phụ nữ ở nước ta hiện nay:

“Nâng cao trình độ mọi mặt và đời sống vật chất, tinh thần của phụ nữ; thực hiện tốt bình đẳng giới, tạo điều kiện cho phụ nữ phát triển tài năng” [61, tr 163]

Công ước CEDAW Liên Hợp quốc (Công ước về xóa bỏ tất cả các hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ) chính thức được cam kết và thực hiện ở Việt Nam (từ 1982), đã làm cho các cấp, các ngành, các địa phương thay đổi

4

cách nhìn nhận về quyền phụ nữ Phụ nữ ngày càng có nhiều cơ hội thể hiện và khẳng định vị trí vai trò của mình trong gia đình cũng như các hoạt động chính trị - xã hội; tỷ lệ phụ nữ tham gia lãnh đạo, quản lý trong cơ quan nhà nước tăng lên, hoạt động giao lưu đối ngoại Giới trong khu vực và quốc tế ngày càng được

mở rộng theo tinh thần đa phương hóa, đa dạng hóa Hiện nay, quyền phụ nữ được thực hiện ngày càng đầy đủ và được pháp luật thừa nhận

Tuy nhiên, trong xu thế hội nhập và phát triển hiện nay, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, nước ta còn tồn tại nhiều rào cản và những vấn đề bất cập trong thực hiện quyền phụ nữ vẫn chưa được giải quyết một cách triệt để Tình trạng phân biệt đối xử chống lại phụ nữ vẫn còn tồn tại; còn nhiều hạn chế trong bảo đảm các quyền nhân thân của phụ nữ; nhiều phụ nữ bị xâm hại đến quyền, sức khỏe, thân thể và chịu những định kiến về giới trong xã hội Số liệu của tổng cục thống kê năm 2014 cho biết: 58,3% số phụ nữ tiến hành điều tra đã thừa nhận bản thân bị ít nhất một hình thức bạo hành, 27% phụ nữ phải chịu một trong các hình thức bạo hành ở thời điểm 12 tháng gần nhất Và con số 3% là số phụ nữ đã bị lạm dụng tình dục khi bản thân họ chưa đủ 15 tuổi [193, tr 46]

Quyền tham chính của phụ nữ còn gặp nhiều rào cản, tỷ lệ phụ nữ tham gia cấp ủy nhiệm kỳ 2015 - 2020 ở cấp xã chỉ đạt 19,69%; cấp huyện là 14,3%, cấp tỉnh là 13,3%, cấp trung ương chỉ đạt 10% [193, tr.82] Nhiều cơ quan, tổ chức chưa coi trọng công tác quy hoạch, đào tạo, đề bạt cán bộ nữ, chưa hình thành tổ chức bộ máy, việc phân công, bố trí cán bộ nữ lãnh đạo, quản lý phần lớn còn mang nặng định kiến giới

Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ cho tới nay đã có nhiều nhà khoa học, cơ quan, tổ chức trong và ngoài nước nghiên cứu ở các mức độ và phạm vi khác nhau Tuy nhiên, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ tiếp cận dưới khung lý thuyết chính trị nữ quyền thì chưa có công trình nào nghiên cứu với tính chất chuyên biệt, độc lập Tác giả luận án nhận thấy, nhiều công trình không sử dụng cách tiếp cận từ chủ nghĩa nữ quyền, nên chưa có cách nhìn nhận và đánh giá tổng quát từ nhiều chiều, do đó chưa đưa ra được đầy đủ những nội dung mới, phương thức, điều kiện để thực hiện quyền phụ nữ hiện nay

5

Với những lý do trên, tác giả lựa chọn chủ đề Tư tưởng Hồ Chí Minh

về quyền phụ nữ - tiếp cận từ chủ nghĩa nữ quyền làm đề tài luận án tiến sĩ

Khoa học Chính trị, chuyên ngành Hồ Chí Minh học

2 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu của luận án

Trên cơ sở khái quát những vấn đề lý luận và áp dụng khung lý thuyết

chủ nghĩa nữ quyền, luận án làm rõ nội dung và giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Tổng quan, khái quát kết quả tình hình nghiên cứu về quyền phụ nữ và

tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ trong các nghiên cứu trước

Xây dựng khung lý thuyết chủ nghĩa nữ quyền và phương pháp tiếp cận

từ chủ nghĩa nữ quyền

Làm rõ nội hàm khái niệm và nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ khi tiếp cận từ chủ nghĩa nữ quyền

Luận giải một số giá trị và định hướng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh

về quyền phụ nữ ở Việt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án nghiên cứu đối tượng: Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ

3.2 Phạm vi nghiên cứu của luận án

Về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu nội dung và giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ

Về thời gian: Luận án nghiên cứu từ đầu năm 1920 cho đến cuối năm 1969

4 Phương pháp luận của luận án và phương pháp nghiên cứu

6

4.2 Phương pháp chính trong nghiên cứu luận án

Trên cơ sở tiếp cận, phân tích hệ thống tài liệu có liên quan đến tư tưởng Hồ Chí Minh về phụ nữ, đấu tranh giải phóng phụ nữ, thực hiện quyền phụ nữ, luận án sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử triết học Mác - Lênin cùng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như:

Nghiên cứu tổng quan các công trình có liên quan đến luận án và những vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết, tác giả sử dụng một số phương pháp nghiên cứu như phân tích, tổng hợp, diễn dịch, quy nạp

Nghiên cứu về chủ nghĩa nữ quyền và tiếp cận từ chủ nghĩa nữ quyền, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu chính trị học

Nghiên cứu, phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền của phụ nữ, tác giả sử dụng phương pháp logic - lịch sử

Nghiên cứu giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền của phụ nữ, tác giả

sử dụng phương pháp thống kê, khái quát hoá, điều tra, so sánh và phương pháp tư vấn của chuyên gia v.v

Các phương pháp nói trên được kết hợp, vận dụng linh hoạt trong từng nội dung của luận án

5 Đóng góp mới của luận án

Xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ từ cách tiếp cận chủ nghĩa nữ quyền

Phân tích nội hàm và khái quát nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ từ phương pháp tiếp cận chủ nghĩa nữ quyền

Làm rõ giá trị và định hướng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ ở Việt Nam hiện nay

6 Ý nghĩa của luận án

Tiếp tục khẳng định và phát triển các quan điểm của Hồ Chí Minh về đấu tranh giải phóng phụ nữ, thực hiện quyền phụ nữ và sự tiến bộ của phụ nữ

ở Việt Nam hiện nay

7

Góp phần khẳng định tính khoa học, toàn diện của di sản Hồ Chí Minh cũng như sự cần thiết vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ ở Việt Nam hiện nay

Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo, nghiên cứu học tập trong các nhà trường, cơ quan, đơn vị về tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ nói riêng

7 Kết cấu của luận án

Luấn án kết cấu gồm có 4 chương:

Chương 1: Tổng quan những nghiên cứu có liên quan tới đề tài

Chương 2: Chủ nghĩa nữ quyền và phương pháp tiếp cận từ chủ nghĩa

8

Chương 1 TỔNG QUAN NHỮNG NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI 1.1 Tình hình nghiên cứu về nữ quyền và chủ nghĩa nữ quyền

Cùng với sự phát triển của xã hội, chủ nghĩa nữ quyền cũng có lịch sử hình thành và phát triển qua các thời kỳ, quá trình đó gắn liền với đời sống kinh tế, chính trị, văn xóa, xã hội của phụ nữ Những công trình khoa học nghiên cứu về nữ quyền và chủ nghĩa nữ quyền bắt nguồn và có mối quan hệ chặt chẽ với hệ tư tưởng chính trị, văn hóa, pháp luật, tôn giáo của xã hội đương thời

* Tiếp cận nghiên cứu từ thuyết nữ quyền tự do

Thuyết nữ quyền tự do có căn nguyên từ Làn sóng nữ quyền thứ nhất,

nó đề cập đến những vấn đề quan trọng về sự bình quyền giữa nam và nữ, yêu cầu pháp luật thừa nhận người phụ nữ cũng có đầy đủ các quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm như đàn ông trong xã hội

Công trình khoa học tiêu biểu cho chủ nghĩa nữ quyền tự do vào thế kỷ

XVIII là A Vindication of the Rights of Woman [241] (Sự biện minh cho các

quyền phụ nữ), được xuất bản tại LonDon năm 1792 của tác giả người Anh Mary Wollstonecraft (1759 - 1799) Từ cách tiếp cận đời sống chính trị của phụ

nữ những năm giữa thế kỷ XVIII, công trình của bà đã mạnh mẽ ủng hộ sự bình đẳng của phụ nữ và đã thúc ép ngành giáo dục thực hiện cải cách theo hướng ủng hộ nữ quyền Với mười ba chương, tác giả đã khái quát về: Quyền và nghĩa

vụ liên quan của nhân loại được xem xét; các quan sát về tình trạng suy thoái mà phụ nữ bị giảm do nhiều nguyên nhân khác nhau Tác giả tỏ rõ thái độ không chấp nhận quan điểm phổ biến rằng: “Phụ nữ là những đồ trang trí bất lực của một hộ gia đình” [241, tr 68] Công trình của tác giả đã để lại dấu ấn lớn và có

sự đóng góp nhất định về mặt lý luận đối với lý luận chủ nghĩa nữ quyền

Trên cơ sở pháp luật của quốc gia, nhiều công trình đã đi sâu nghiên cứu hệ thống cơ sở pháp lý, hiến pháp ủng hộ nữ quyền, nhiều tác giả đã nêu

ra những bất công trong hiến pháp của một số nước khi đã tước quyền hoặc

9

không có những điều khoản trong hiến pháp để bảo đảm cho họ thực hiện quyền chính đáng của mình trong đời sống chính trị Tiêu biểu có một số công

trình The Subjection of Women [235] (Sự khuất phục của phụ nữ) là công

trình nghiên cứu của John Stuart Mill (1806 - 1873), xuất bản năm 1869 Trong công trình, tác giả nhấn mạnh đến việc ủng hộ, hợp lý hoá luật pháp và các thể chế pháp lý, phổ cập quyền bầu cử nam, nữ, và việc ra quyết định chính trị theo định hướng hạnh phúc của con người chứ không phải là các quyền tự nhiên hoặc chủ nghĩa bảo thủ Đồng thời, tác giả tranh luận mạnh

mẽ về một số nguyên tắc gây tranh cãi như: Bảo vệ chủ nghĩa thực nghiệm cấp tiến trong logic, toán học và ủng hộ quan điểm: Hành động đúng tỷ lệ khi

họ có khuynh hướng thúc đẩy hạnh phúc; sai lầm vì chúng có xu hướng tạo ra

sự đảo chiều của hạnh phúc, đây là trọng tâm trong triết học đạo đức của ông Công trình của tác giả đã để lại giá trị rất lớn về mặt lý luận cho việc thực hiện quyền phụ nữ ở xã hội đương thời và cả trong thời kỳ hiện nay

* Tiếp cận nghiên cứu từ Thuyết nữ quyền theo chủ nghĩa Mác xít

Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về vấn nữ quyền được thể hiện trong các công trình nghiên cứu về đấu tranh giải phóng phụ nữ, thực hiện

bình đẳng giới Năm 1884, công trình nghiên cứu Nguồn gốc của gia đình,

của chế độ tư hữu và của nhà nước [6] của Ph.Ăngghen xuất bản lần đầu tiên

tại Xuyrich (Đức) Trong công trình của mình, với cách tiếp cận từ cuộc sống hôn nhân gia đình, Ph Ăngghen đã đề cập đến vấn đề nữ quyền qua luận giải mối quan hệ biện chứng giữa tình yêu, hôn nhân, gia đình Ph.Ăngghen khẳng định: “Đó là những giá trị cao quý của con người, là những quyền hết sức cơ bản của con người - quyền được tự do yêu đương và tự do kết hôn”[6, tr 636] Quyền tự do yêu đương và tự do kết hôn này không chỉ là quyền cơ bản của người đàn ông, mà cả của người đàn bà Ông viết: “Kết hôn vì tình yêu đã được tuyên bố là quyền của con người; hơn nữa, không những là Droit de L’homme (quyền của người đàn ông), mà còn là - đây là ngoại lệ - Droit de Lafemme (quyền của người đàn bà)” [6, tr 68] Tư tưởng của Ph Ăngghen về

10

quyền phụ nữ đã cống hiến rất lớn về mặt lý luận và phương pháp nghiên cứu đối với chủ nghĩa nữ quyền, đây là cơ sở để xác định chế độ hôn nhân cá thể

và gia đình một vợ một chồng đã xuất hiện và duy trì cho đến tận ngày nay

Tư tưởng của ông đã gợi mở nhiều vấn đề quan trọng về lý luận chủ nghĩa nữ quyền, đã làm rõ được nhiều nội dung cơ bản về quyền phụ nữ trong phạm vi gia đình, vai trò của phụ nữ trong hôn nhân và những yêu cầu về mặt pháp lý

để bảo đảm cho người phụ nữ thực hiện đầy đủ quyền của mình

Lý luận chủ nghĩa nữ quyền tiếp tục phát triển và ngày càng hoàn thiện hơn khi V.I.Lênin công bố hàng loạt các nghiên cứu về chế độ xã hội, cách mạng giải phóng dân tộc, thực hiện sự nghiệp giải phóng phụ nữ ở nước Nga những năm hai mươi của thế kỷ XX Sau khi chính quyền Xô viết được thành lập, V.I.Lênin đã có nhiều chủ trương thúc đẩy từng bước thực hiện sự nghiệp giải phóng phụ nữ

Trong bài viết Chủ nghĩa tư bản và lao động nữ, được V.I.Lênin viết

ngày 10 tháng 5 năm 1913, sau đó được Báo Sự Thật đăng trên số 102 của

năm đó Tiếp cận từ đời sống chính trị của phụ nữ trong gia đình và lao động

sản xuất, trong công trình, tác giả đã chỉ ra cảnh ngộ cơ cực, bị áp bức, phải chịu nhiều bất công của phụ nữ trong các gia đình tiểu nông, thị dân, thủ công, nhân viên công chức nhỏ V.I.Lênin đã từng viết: “Hàng triệu người phụ nữ đang trong những gia đình, họ đang sống trong những kiếp gia nô, họ

ra sức lo ăn và lo mặc cho toàn gia đình bằng những xu nhỏ mà họ đã phải trả bằng những sự cố gắng phi thường suốt ngày và bằng những sự tiết kiện hầu

như tất cả - chỉ trừ tiết kiệm sức lao động bản thân” [132, tr 173]

Trong hầu hết những luận điểm của C Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin về phụ nữ, giải phóng phụ nữ và thực hiện quyền bình đẳng nam nữ được xây dựng trên cơ sở của triết học Mácxít, đây là phương pháp tiếp cận khoa học và cũng là

cơ sở lý luận để phát triển khoa học về giới, hướng tới mục tiêu bình đẳng giới trong xã hội hiện đại Nghiên cứu thuyết nữ quyền theo chủ nghĩa Mác xít đã hệ thống và nhấn mạnh đến nhiều các quan điểm như: Trong xã hội tồn tại giai cấp thì không thể có được sự bình đẳng giới, nguyên nhân của sự áp bức là do chế độ

11

tư bản cộng với chế độ nam trị Đây là những quan điểm rất có giá trị, đóng vai trò luận giải nhiều nội dung quan trọng của chủ nghĩa nữ quyền mà đề tài luận án của tác giả sẽ kế thừa, phát triển và vận dụng luận giải cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ

* Thuyết nữ quyền xã hội chủ nghĩa

Những quan điểm của thuyết nữ quyền xã hội chủ nghĩa nhấn mạnh

tính cộng đồng và chống lại chủ nghĩa cá nhân Đây là phương pháp tiếp cận khá hiện đại và tiến bộ, tương đối phù hợp với sự phát triển của xã hội hiện nay Tiếp cận từ phương pháp này, các nhà lý luận cho rằng, quyền bình đẳng chỉ có đầy đủ ý nghĩa khi xác định quyền sở hữu chung và sự hợp tác thay thế tài sản cá nhân và sự cạnh tranh Phụ nữ chịu áp bức của cả hai yếu tố là giai cấp và giới Nhưng nhiều người lại tỏ ra mong muốn gom và thâu tóm toàn bộ những nguyên nhân mà dẫn đến sự áp bức đối với phụ nữ vào cùng một phạm trù Nhiều nhà nghiên cứu về nữ quyền không đồng tình với quan điểm đó và chỉ ra rằng: rất khó có thể tìm kiếm một khái niệm bao hàm tất cả những điều như vậy Bởi vì, chủ nghĩa nữ quyền là rất đa dạng và phong phú, bao gồm nhiều giai cấp, nhiều thành phần sắc tộc Một số công trình lý giải và đóng vai trò minh chứng tiêu biểu cho điều đó là:

Le Deuxuème Sexe (The Second Sex - Giới thứ hai) [254], được xuất

bản năm 1949 và dịch sang tiếng Anh là The second Sex, bởi Paperback, là

công trình tiêu biểu của Simone De Beauvoir (1908 - 1986), bà là đại diện cho

thuyết nữ quyền hiện sinh vào đầu thế kỷ XX Tác giả được biết đến là nhà

chính trị học người Pháp, đồng thời cũng là một triết gia đấu tranh cho nữ quyền Trong công trình, tác giả thảo luận về cách đối xử với phụ nữ trong suốt lịch sử, đây là nghiên cứu thường được coi là một tuyên ngôn của triết học nữ quyền và là điểm xuất phát của chủ nghĩa nữ quyền giai đoạn hai Tác giả đi sâu phân tích yếu tố “là người khác” của phụ nữ và cho rằng nam giới

có quyền quyết định mọi việc, thâm chí họ còn có quyền quyết định cả đến sự sống của phụ nữ bởi vì họ là cái tôi và là người tự do

12

Qua nhận định đó cho chúng ta thấy rằng: Tác giả tiếp cận đến con người phụ nữ ở hai góc độ đó là sự tổng hợp của nhiều yếu tố thuộc về văn hóa rất phức tạp và phụ nữ thực chất là một cơ thể sống, sinh tồn có đặc tính

nữ Đồng thời, tác giả đặt ra câu hỏi: Khía cạnh nào mang tính giải phóng cho phụ nữ nhiều hơn? Đây là một trong những tư tưởng tiến bộ, có đóng góp rất nhiều về mặt lý luận đối với chủ nghĩa nữ quyền hiện đại ngày nay

* Tiếp cận chủ nghĩa nữ quyền trong các nghiên cứu ở Việt Nam

Một trong những công trình đầu tiên nghiên cứu về vấn đề phụ nữ,

quyền phụ nữ, bình đẳng nam nữ là công trình Nam nữ bình quyền của tác giả

Đặng Văn Bảy [17], tác giả bắt đầu nghiên cứu công trình từ năm 1925, hoàn

thành và xuất bản vào năm 1927 tại nhà in Tam Thanh (Sài Gòn) Trong công trình nghiên cứu của mình, tác giả đã phân tích tình trạng phụ nữ bị mất quyền và sự bất bình đẳng nam - nữ dưới cách nhìn nhận địa vị của phụ nữ trong xã hội, sự bất bình đẳng giữa vợ và chồng, giữa con gái và con trai trong gia đình Theo ông, sự bất bình đẳng này là không hợp với công lý và nhân đạo Đặng Văn Bảy viết: “Tôi đề xướng nam nữ bình quyền là do thấy phần nhiều đàn bà con gái bị chê bỏ, hiếp đáp, còn đàn ông con trai lại quá tự do Ai đã mến phép công bình cũng chẵng(chẳng) ghét vơ gì đến cái Nam

Nử (nữ) bình quyền nầy(này”) [17, tr 4] Theo ông, phụ nữ được giáo dục sẽ

là nguồn lực to lớn trong sự nghiệp giành độc lập và kiến tạo đất nước Đây là quan điểm rất tiến bộ của ông về quyền của phụ nữ và phát huy vai trò của phụ nữ tại thời điểm lúc bấy giờ

Vấn đề phụ nữ [27] là công trình nghiên cứu của Phan Bội Châu (1867

- 1940) - nhà yêu nước và cách mạng nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam, được xuất bản vào đầu năm 1929 tại Duy Tân thư xã - Huế Phan Bội Châu có quan điểm tiến bộ về phụ nữ và sớm có ý thức vận động phụ nữ tham gia vào công cuộc giải phóng dân tộc, đề tài phụ nữ là một trong những mảng đề tài lớn trong các tác phẩm của ông Trong công trình, tác giả trình bày khái quát về địa vị của phụ nữ; nữ quyền và nhụ nữ vận động Qua đó, tác giả nhấn mạnh

Từ năm 1930 trở đi, trong vòng chưa đầy nửa thế kỷ, cùng với sự phát triển của báo chí và kỹ thuật in ấn, xuất bản, người dân Việt Nam đã có điều kiện được tiếp cận với những tư tưởng mới, tư tưởng dân chủ, nữ quyền và bình đẳng nam nữ Quá trình nhận thức tư tưởng nữ quyền, bình đẳng nam nữ

ở Việt Nam chịu tác động và được quy định bởi những ảnh hưởng lâu dài của

hệ tư tưởng Nho giáo vào đời sống xã hội, đặc biệt là những định kiến của xã hội về địa vị và thân phận của phụ nữ trong xã hội Các công trình nghiên cứu

về chủ đề nữ quyền và bình đẳng nam nữ được nghiên cứu trong thời kỳ này không chỉ phản ánh quá trình nhận thức về những tư tưởng tự do và bình đẳng

mà còn là di sản về tinh thần của người dân Việt Nam, là nguồn tư liệu quý cho các nhà nghiên cứu khi tìm hiểu về lịch sử dân tộc Việt Nam cũng như lịch sử phong trào nữ quyền, cuộc vận động giải phóng phụ nữ ở Việt Nam trong những năm nửa đầu thế kỷ XX

Với những thành tích xuất sắc của các thế hệ phụ nữ Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp và những năm chống Mỹ ác liệt, năm 1966, Phạm

Văn Đồng kết hợp với Nhà xuất bản Phụ nữ, công bố công trình Phong trào

ba đảm đang trong sự nghiệp chống Mỹ cứu nước [53] Tác giả nhấn mạnh

đến vai trò và ý chí, nghị lực kiên cường của các thế hệ phụ nữ Việt Nam, đó

là nguồn sức mạnh không thể thiếu trong đấu tranh và bảo vệ thành quả cách mạng nước nhà Bên cạnh việc kêu gọi phụ nữ cống hiến sức người, sức của cho chiến trường, tăng gia sản xuất ở hậu phương, tác giả cũng đưa ra yêu

14

cầu: Đảng, Nhà nước, Chính phủ cần đào tạo ra nhiều cán bộ phụ nữ có lòng dũng cảm và trình độ hơn nữa để tiếp tục cùng Đảng, Nhà nước, nhân dân Bắc Nam tiến hành cuộc kháng chiến chống Mỹ xâm lược

Công trình Phải đứng trên quan điểm giai cấp mà nhận xét vấn đề phụ

nữ [51] do nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành năm 1967 là công trình của Lê Duẩn,

đây là công trình nghiên cứu độc lập và công phu của ông trong suốt nhiều năm lãnh đạo đất nước và phong trào phụ nữ Việt Nam Bằng những lý luận khúc triết, tác giả đã trình bày hệ thống những quan điểm về giai cấp và đấu tranh giai cấp ở các nước trên thế giới và sứ mệnh của giai cấp công nhân ở Việt Nam trong vai trò là lực lượng tiên phong lãnh đạo nhân dân tiến hành cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, giành độc lập cho nước nhà Cùng với đó, tác giả nhấn mạnh đến việc thực hiện đấu tranh giải phóng phụ nữ, bảo đảm quyền của phụ nữ phải xuất phát từ quan điểm giai cấp và đấu tranh giai cấp, luôn coi phụ nữ là một lực lượng, một tầng lớp quan trọng của xã hội và cách mạng Phải thường xuyên đào tạo, bồi dưỡng để họ gia nhập vào giai cấp công nhân Việt Nam, để họ đủ sức cùng với các lược lượng khác lãnh đạo phong trào phụ nữ nói riêng và phong trào cách mạng nói chung

Những công trình nghiên cứu trong thời kỳ này ở Việt Nam chịu tác động rất lớn từ công cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ của dân tộc, nhiều công trình đã đề cập đến vai trò to lớn của phụ nữ trong cách mạng đấu tranh giải phóng dân tộc, sự tiên phong của Đảng Cộng sản Việt Nam trong lãnh đạo phong trào phụ nữ

* Thuyết nữ quyền theo tư tưởng cấp tiến (triệt để)

Bắt đầu xuất hiện từ những năm cuối 1960 đầu 1970 thời kỳ này, nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề phụ nữ bị áp bức bởi đàn ông trong gia đình và ngoài xã hội được công bố Là nhà lý luận nữ quyền của thế kỷ XX, Shulamith Firestone (1945-2012) đã trở thành một nhà hoạt động sớm trong phong trào phụ

nữ Tháng 10 năm 1970, bà hoàn thành công trình The Dialectic of Sex [253]

(Phép biện chứng về giới), được nhà xuất bản William Morrow and Company

15

xuất bản thành sách Trong công trình của mình, Firestone đã nhận định những lý

do được coi là những thất bại của các phong trào đòi quyền của phụ nữ (quyền của phụ nữ chưa bao giờ thắng) và đề xuất các yếu tố cho một giải pháp: Không bao giờ thỏa hiệp về các nguyên tắc cơ bản; nâng cao ý thức để chuẩn bị cho việc sử dụng các quyền tự do; xóa bỏ các nguyên tắc áp bức phụ nữ Công trình của bà đã được ghi nhớ vì đóng góp nhiều về mặt lý luận đối với chủ nghĩa nữ quyền

Công trình Sexual Politics [236] (Chính sách tình dục) của tác giả Kate

Millet được nhà xuất bản Garden City, New York: Doubleday xuất bản thành sách năm 1970 là công trình nghiên cứu độc lập, công phu của bà Trong công trình của mình, tác giả đã nhấn mạnh và hoan nghênh nền chính trị giới tính

cần đa dạng hơn, công trình nghiên cứu Sexua Politics của bà đã được xem

như là một văn bản cổ điển của nữ quyền, là một trong những cuốn sách nữ quyền đầu tiên của thập niên này để nâng cao ý thức nam giới Công trình

Sexua Politics là một chuẩn mực lý thuyết quan trọng cho chủ nghĩa nữ quyền

giai đoạn thứ hai của những năm 1970 Qua công trình, tác giả đã truyền đạt cho phụ nữ những kiến thức về nền dân chủ, đưa chủ nghĩa nữ quyền theo một hướng khác gọi là giới tính chủ nghĩa nữ quyền

Những quan điểm tiến bộ của một số công trình nghiên cứu về nữ quyền trong thời kỳ này cơ bản nhất quán khẳng định vai trò của phụ nữ trong gia đình gắn liền với chế độ gia trưởng Thực ra, đây là hệ thống những quan điểm nhấn mạnh đến hai yếu tố quyền lực và thống trị Cũng có thể được hiểu

là sự tôn ti trật tự và sự cạnh tranh Ở đây, nam giới chính là lực lượng áp bức phụ nữ, thống trị phụ nữ

Những năm gần đây, trên cơ sở kết thừa và phát triển những mảng kiến thức lớn về nữ quyền của những học giả, nhà nghiên cứu, các sĩ phu đi trước, nhiều công trình của các tác giả, nhóm tác giả trong và ngoài nước được nghiên cứu trong thời kỳ đổi mới, hội nhập và phát triển nên đã nghiên cứu một cách khá toàn diện, tiếp cận dưới nhiều góc độ để làm nổi bật quyền và thực hiện quyền của phụ nữ trong đời sống chính trị Những công trình tiêu biểu đó là:

16

Lê Thị Nhâm Tuyết, tác giả của công trình Phụ nữ Việt Nam qua các thời

đại [185] Đây là công trình nghiên cứu đặc sắc về phụ nữ Việt Nam, như là

cuốn cẩm nang nghiên cứu về phụ nữ Việt Nam Công trình được xuất bản thành sách lần đầu vào năm 1972, được dịch và xuất bản bằng tiếng Trung Quốc trước khi xuất bản bằng tiếng Việt Sau đó công trình được dịch và xuất bản sang tiếng Pháp và tiếng Anh, được xem là công trình khoa học đầu tiên ở Việt Nam ghi dấu ấn quan trọng, khởi đầu lĩnh vực nghiên cứu phụ nữ, quyền của giới nữ Những bài viết trong cuốn sách đều thể hiện quan điểm vì quyền con người của phụ nữ Nhiều vấn đề tác giả đề cập đến từ cách đây nửa thế kỷ nhưng vẫn mới

mẻ và mang tính thời sự trong xã hội Việt Nam đương đại như các vấn đề: Quyền vốn có của phụ nữ, phong tục tập quán, hủ tục, văn hóa truyền thống, các chức năng gia đình, bạo lực gia đình, giáo dục mầm non, v.v

Năm 1998, công trình: Phụ nữ và bình đẳng giới trong đổi mới ở Việt

Nam [194] của tác giả Lê Thi đã được nhà xuất bản Phụ nữ in thành sách, đây

là công trình nghiên cứu cơ bản, toàn diện và tổng quát về những vấn đề phụ

nữ trong thời kỳ đổi mới và phát triển Trong đó, vấn đề quyền của phụ nữ được tác giả đề cập trực tiếp thông qua những số liệu khảo sát và điều tra xã hội học Tác giả đã lý giải rằng: Trong thời kỳ đổi mới, cần phát huy vai trò

và quyền làm chủ của phụ nữ trong đời sống chính trị, đánh giá sự phát triển của xã hội thông qua bảo đảm thực hiện quyền của phụ nữ Tác giả cũng nhấn mạnh vấn đề bất bình đẳng giới giữa nam và nữ, giữa quyền và cơ hội phát triển của giới nam và giới nữ Những giải pháp mà tác giả đưa ra đã tác động rất lớn đến nhận thức và ban hành các chính sách, chế độ ưu đãi của Đảng, Nhà nước đối với việc bảo đảm thực hiện quyền của phụ nữ ở Việt Nam trong những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI

Trong bối cảnh hội nhập khu vực và quốc tế, nhiều tổ chức đại diện và bảo vệ quyền của con người ở nước ngoài đã hỗ trợ cho Việt Nam thực hiện các chương trình thúc đẩy quyền của phụ nữ Với mục đích phục vụ cho nghiên cứu về giới trong giáo dục và đào tạo giới ở Việt Nam, công trình

17

Nghiên cứu và đào tạo giới ở Việt Nam [117] do tác giả Nguyễn Linh Khiếu

chủ biên là công trình khoa học được sự tài trợ của quỹ Ford (Mỹ), do Trung tâm nghiên cứu Khoa học về gia đình và phụ nữ kết hợp với nhà xuất bản Khoa học Xã hội xuất bản năm 1999 Nhiều bài viết trong cuốn sách được tập

hợp từ Hội thảo khoa học: Đánh giá việc nghiên cứu và đào tạo về giới ở Việt

Nam, tập trung chủ yếu trên các nội dung: Tiếp cận quan điểm giới; nghiên

cứu phụ nữ, giới và gia đình ở Việt Nam; một số vấn đề bình đẳng giới ở Việt Nam - những thuận lợi và thách thức; pháp luật Việt Nam - nhìn từ góc độ giới; hoạt động của Ủy ban Quốc gia vì sự tiến bộ của phụ nữ Việt Nam hướng tới mục tiêu bình đẳng giới, v.v Đây là công trình mang tầm khái quát lớn, đề cập đến nhiều vấn đề trọng tâm của chủ nghĩa nữ quyền

Hai tác giả Trần Thị Vân Anh và Lê Ngọc Hùng cộng tác với nhà xuất

bản Phụ nữ xuất bản cuốn sách Phụ nữ giới và phát triển năm 2000 Công

trình đã trình bày khái quát về những vấn đề: Nghiên cứu khoa học và giới; khái niệm phụ nữ học; ý nghĩa lý luận và thực tiễn của nghiên cứu phụ nữ; phương pháp nghiên cứu phụ nữ; giới và phong trào phụ nữ; phong trào phụ

nữ và nghiên cứu phụ nữ Đồng thời, hai tác giả cũng đi sâu phân tích về vị trí, vai trò của phụ nữ trong đổi mới kinh tế - xã hội, đổi mới chính sách

Với sự phát triển của khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, lý luận về chủ nghĩa nữ quyền cũng dần được hoàn thiện, nhiều nghiên cứu đã tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau từ đời sống chính trị của phụ nữ Quyền phụ nữ được hiểu và mô tả cụ thể, được pháp luật quốc gia bảo đảm Tuy nhiên, quan niệm

về quyền phụ nữ và thực hiện quyền phụ nữ trong bối cảnh toàn cầu hóa cũng

có những đặc điểm, đặc trưng mới, góc nhìn mới, cách đánh giá mới Một số công trình nghiên cứu về chủ nghĩa nữ quyền trong thời gian này đã cơ bản phần nào nói lên được bản chất của vấn đề nữ quyền

Tác giả Barbara Hobson đã kết hợp với nhà xuất bản Macmillan Press

LTD (Anh) xuất bản cuốn sách Gender and Citizenship in Transition [219]

(Giới tính và quyền công dân trong quá trình chuyển đổi) tại Thành phố

18

London năm 2000 Trong cuốn sách tác giả luận giải tổng quát về các vấn đề như quyền công dân, quyền phụ nữ và những yếu tố bảo đảm cho quyền phụ

nữ được thực hiện triệt để Barbara Hobson khẳng định rằng: Xã hội đang có

sự phát triển mạnh mẽ về khoa học kỹ thuật, y tế, giáo dục, nhiều quốc gia trên thế giới mở rộng, giao lưu, hội nhập, các dân tộc có sự giao thoa về văn hóa, đoàn kết để cùng nhau phát triển Từ đó, tư duy và nhận thức của không chỉ phụ nữ mà của cả xã hội cũng đổi thay, vấn đề quyền của phụ nữ được nhắc đến nhiều bằng chính việc phụ nữ khẳng định vai trò, vị trí và quyền lực của mình trong gia đình và ngoài xã hội

Bằng việc nghiên cứu về giới nhiều năm ở Việt Nam, tác giả Lisa Drummond Helle Rydstrom đã kết hợp với nhà xuất bản Singapore University

Press; NIAS Press xuất bản cuốn sách Gender Practices in Contemporary

Vietnam [239] (Thực tiễn về Giới ở Việt Nam đương đại), xuất bản tại

Singapore năm 2004 Trong công trình của mình, Lisa Drummond Helle Rydstrom đã nêu rõ những ưu điểm và hạn chế bất cập trong quan niệm về đào tạo giới ở Đông Nam Á nói chung và Việt Nam nói riêng Trong đó tác giả chỉ ra rằng: Chính quan niệm và cách đối xử với phụ nữ đã làm cho phụ

nữ Việt Nam bị mất quyền hoặc có không đáng bao nhiêu Ông cho rằng, một trong những giải pháp quan trọng để thúc đẩy thực hiện quyền phụ nữ ở Việt Nam là chính phủ và các nhà chức năng cần xây dựng hiến pháp và pháp luật, tạo ra nhiều chính sách ưu đãi cho phụ nữ

Công trình nghiên cứu Women's Suffrage in Asia : Gender, Nationalism

and Democracy (Nữ quyền ở Châu Á: Giới, Chủ nghĩa quốc gia và dân chủ)

[240] là nghiên cứu của nhóm tác giả Louise Edwards và Mina Roces, được nhà xuất bản Routledge Curzon in thành sách năm 2004 tại London Cuốn sách đưa

ra nhiều tư liệu về các phong trào nữ quyền trên thế giới, quá trình hình thành và phát triển của các phong trào nữ quyền này Nhóm tác giả đã nhấn mạnh đến phong trào nữ quyền ở châu Á với những đặc điểm riêng biệt, nhóm tác giả nhận định rằng: Do vị trí địa lý và lịch sử, các phong trào nữ quyền của châu Á hình

19

thành muộn hơn, tuy bùng lên không mạnh mẽ bằng các nước ở châu Âu, nhưng cũng tạo ra sức mạnh cổ vũ phụ nữ châu Á đấu tranh đòi quyền bình đẳng cho mình Một số quốc gia duy trì chế độ phong kiến thì màu sắc của phong trào nữ quyền chịu ảnh hưởng lớn của chế độ và nhà cầm quyền

Công trình Lý thuyết nữ quyền, quan điểm mới [205] của tác giả Lê Ngọc

Văn làm chủ biên được nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản năm 2006 Trong công trình, tác giả đã khái quát lịch sử hình thành, phát triển, các trường phái lý thuyết nữ quyền, lý thuyết giới; vai trò của nữ giới trong gia đình Đồng thời, cuốn sách cũng nêu các quan điểm về giới trong nghiên cứu gia đình và việc vận dụng lý thuyết nữ quyền, lý thuyết giới vào nghiên cứu gia đình ở Việt Nam trong điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội lúc bấy giờ Đây là công trình đề cập khá trực diện đến khung lý thuyết chủ nghĩa nữ quyền

Năm 2006, cuốn sách Globalisation, Gender and Work in the Context

of Economic Transition: The Case of Viet Nam (Toàn cầu hoá, Giới và việc

làm trong bối cảnh chuyển đổi kinh tế: Trường hợp của Việt Nam) [244] của tác giả Naila Kabeer do nhà xuất bản United Nations ấn hành đã đi sâu phân tích về những quyền lợi của con người, trong đó có quyền lợi của phụ nữ trong thời kỳ chuyển đổi kinh tế sang nền kinh tế thị trường Những vấn đề được tác giả nêu nên đã đi sâu vào hệ thống các chính sách, chế độ bảo đảm cho nhóm yếu thế trong xã hội có cơ hội phát triển bình đẳng, có quyền tham gia các hoạt động chính trị Đồng thời, tác giả đưa ra kiến nghị nhằm thúc đẩy thực hiện quyền và nghĩa vụ của giới nữ trong xã hội toàn cầu hóa về kinh tế,

mở rộng giao lưu hội nhập quốc tế

Vấn đề phụ nữ tham chính là vấn đề mang nội hàm rất rộng, là một trong những nội dung trọng tâm của lý luận chủ nghĩa nữ quyền hiện nay Gia tăng số lượng cán bộ nữ trong lãnh đạo, quản lý ở nước ta hiện nay là một trong những chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước để phụ nữ thực hiện triệt để quyền của giới mình trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

20

Nâng cao năng lực lãnh đạo của cán bộ nữ trong hệ thống chính trị là

công trình do Nguyễn Đức Hạt (chủ biên) [82], được nhà xuất bản Chính trị Quốc gia xuất bản thành sách năm 2008 Công trình này thể hiện sự công phu của nhóm tác giả chuyên sâu về giới và lãnh đạo học Trong công trình, nhóm tác giả đã khái quát những quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò của phụ nữ và đội ngũ cán bộ nữ trong hệ thống chính trị, vấn đề tham chính của phụ nữ Nhóm tác giả đã khái quát thực trạng về năng lực lãnh đạo của đội ngũ cán bộ nữ ở ba khối, bốn cấp, đồng thời đề xuất giải pháp nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo của cán bộ nữ trong hệ thống chính trị thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Nối tiếp những công trình về khoa học giới và đào tạo giới ở Việt Nam,

tác giả Đỗ Thị Thạch (chủ biên) đã nghiên cứu công trình Khoa học giới:

Những vấn đề lý luận và thực tiễn [188] được nhà xuất bản Chính trị Hành

chính xuất bản thành sách năm 2008 Trong công trình nghiên cứu, nhóm tác giả đã thống kê, tổng hợp các quan điểm, tư tưởng lý luận về giới và thực tiễn thực hiện, vận dụng những lý thuyết đó của nhiều quốc gia trên thế giới, trong

đó có Việt Nam Trong phần trình bày về chủ nghĩa nữ quyền, nhóm tác giả nhấn mạnh về quyền phụ nữ, đồng thời kiến nghị một số giải pháp thực hiện quyền phụ nữ có hiệu quả

Năm 2008, nhóm tác giả do Nguyễn Hữu Minh chủ biên đã kết hợp

với nhà xuất bản Khoa học Xã hội xuất bản cuốn sách Bình đẳng giới ở

Việt Nam: Phân tích từ số liệu điều tra [143] Bằng việc phân tích những

nội dung như: Bình đẳng giới; Phân công lao động theo giới; Khuôn mẫu giới; Bạo lực gia đình; Tình dục ngoài hôn nhân; Chăm sóc sức khoẻ; Cha

mẹ con cái v.v , nhóm tác giả đã đưa ra nhận định quan trọng về quyền của phụ nữ trong các lĩnh vực như kinh tế, văn hóa, y tế, giáo dục, gia đình Trong đó nhóm tác giả khẳng định khá sâu sắc, tuyệt đối về quyền của phụ

nữ trong nuôi dạy con cái

21

Cuốn sách Gia đình học [155] là công trình nghiên cứu của hai tác giả

Đặng Cảnh Khanh và Lê Thị Quý, được Nhà xuất bản Lý luận Chính trị xuất bản năm 2007 và tái bản năm 2009 Cuốn sách là công trình nghiên cứu công phu, hệ thống gồm có 5 phần chia thành 22 chương, đã đề cập đến vị trí vai trò và quyền của phụ nữ trong gia đình Trong công trình, nhóm tác giả đã nhấn mạnh đến một số nội dung như: Giới và gia đình, thuyết nữ quyền và ảnh hưởng của nó trong nghiên cứu giới và gia đình hiện nay; phụ nữ - từ gia đình đến lãnh đạo, quản lý xã hội; đối thoại giữa các nền văn hóa trên nền tảng vấn đề giới

Tác giả Rea Abada Chiongson là một trong những người tiên phong nghiên cứu nhiều về giới Một trong những cuốn sách tiêu biểu của tác giả là

cuốn sách CEDAW và pháp luật [177] (Dịch: Lê Thành Long, Vũ Ngọc

Bình), được Quỹ Phát triển phụ nữ Liên Hợp quốc phối hợp xuất bản năm

2009 Công trình đã đi sâu nghiên cứu, rà soát văn bản pháp luật của Việt Nam trên cơ sở quyền và giới qua lăng kính CEDAW (Công ước về xóa bỏ tất

cả các hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ)

Cuốn sách Women and Leadership [7] (Phụ nữ và quyền lãnh đạo -

Dịch: Đăng Trọng, Tường Khôi) của tác giả Barbara Kellerman do nhà xuất bản Đồng Nai phát hành năm 2009 đã đề cập tới quá trình khẳng định bản thân của phụ nữ trong vai trò quản lý, lãnh đạo Những nhân tố để làm nên một nữ chính trị gia Cuốn sách cũng tập hợp những nghiên cứu sự phát triển của phụ nữ ở nhiều quốc gia khác nhau, tỷ lệ lãnh đạo là nữ, trình độ chuyên môn, tay nghề của lao động nữ; những ưu, nhược điểm, những khó khăn thách thức mà nữ giới gặp phải khi hướng tới vị trí lãnh đạo cao nhất và những tác động của việc làm đối với vai trò của phụ nữ trong gia đình

Cuốn sách Bạo lực gia đình đối với phụ nữ ở Việt Nam thực trạng, diễn

tiến và nguyên nhân [5] là công trình nghiên cứu của tác giả Trần Thị Vân

Anh kết hợp với nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành năm 2009 Công trình của tác giả đã đề cập một cách khái quát đến vấn đề bạo lực gia đình và

22

các yếu tố có ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền phụ nữ từ những số liệu phân tích thực trạng vấn đề bạo lực gia đình ở Việt Nam, tác giả đề xuất những giải pháp nhằm thúc đẩy vấn đề thực hiện quyền phụ nữ và hạn chế các hành động tiêu cực đến phụ nữ

Công trình Vai trò phụ nữ trong đời sống chính trị Việt Nam

(1945-1975) qua sự đánh giá của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh của tác giả Vũ Thị Minh Thắng, năm 2010 [180], đã tập trung làm rõ

những vấn đề về phụ nữ và sự tham gia của phụ nữ trong đời sống chính trị; vai trò của phụ nữ trong đời sống chính trị quốc gia Đồng thời, công trình cũng trình bày quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng Cộng sản Việt Nam về phụ nữ Giả chỉ ra quyền công dân chính trị, các quyền được pháp luật bảo hộ của phụ nữ và vấn đề phụ nữ tham chính, tham gia vào đời sống chính trị

Nghiên cứu công trình về phụ nữ và giới trong thập kỷ đầu của thế kỷ XXI, năm 2011 tác giả Nguyễn Thị Ngân Hoa phối hợp với Nhà xuất bản

Khoa học xã hội xuất bản cuốn sách Phụ nữ và một số vấn đề giới trong thập

kỷ 2001 - 2010 tại Việt Nam[87] Cuốn sách chủ yếu đề cập đến vấn đề di cư

và tác động của nó đối với cuộc sống phụ nữ, những tác động của nền kinh tế, đặc biệt là sự ảnh hưởng của đói nghèo đến phụ nữ dân tộc thiểu số trong quá trình phát triển Đồng thời, tác giả đề cập khái quát đến phạm vi quyền của phụ nữ trong các phong tục tập quán lạc hậu, cổ hủ trước kia, tìm hiểu về sức khoẻ sinh sản và các vấn đề giới

Nguyễn Thị Quốc Khánh, Luận án tiến sĩ năm 2012 [116]: Thực hiện

pháp luật bình đẳng giới ở Việt Nam: Luận án đi sâu nghiên cứu, xây dựng

những cơ sở lý luận và thực tiễn nhất là quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh về bình đẳng giới, thực hiện pháp luật bình đẳng giới ở Việt Nam hiện nay Bên cạnh đó, luận án tập trung phân tích các nhân tố ảnh hưởng tác động đến thi hành công ước CEDAW, đưa ra một số quan điểm và giải pháp thực hiện pháp luật về bình đẳng giới ở Việt Nam hiện nay

23

Công trình nghiên cứu Một số xu hướng nghiên cứu về phụ nữ và công

tác phụ nữ của tác giả Nguyễn Thị Thu Hà được nhà xuất bản Từ điển bách

khoa xuất bản thành sách năm 2013 [76] Công trình đã giới thiệu một số xu hướng nghiên cứu về phụ nữ và công tác phụ nữ: Vai trò, vị thế của phụ nữ, vấn đề bất bình đẳng giới, lý thuyết về các con đường giải phóng phụ nữ; những đóng góp và ảnh hưởng của phụ nữ trong gia đình, trong lao động việc làm, chăm sóc sức khỏe, văn hoá giáo dục, hoạt động chính trị và quyền của phụ nữ trong pháp luật; công tác vận động và tập hợp phụ nữ, hoạt động hỗ trợ, chăm lo, bảo vệ quyền phụ nữ trong các lĩnh vực của đời sống chính trị

Công trình nghiên cứu của tác giả Joanna Barsh, Cách người phụ nữ xuất

chúng lãnh đạo: Mô hình đột phá cho công việc và cuộc sống được nhà xuất bản

Phụ nữ xuất bản thành sách năm 2013, do nhóm dịch giả Uông Xuân Vy, Vi

Thảo Nguyên dịch [115] Cuốn sách đã giới thiệu những bí quyết để trở thành một nhà lãnh đạo tài năng, nhà chính trị gia giỏi, những ý tưởng và góc nhìn về thành công của người lãnh đạo, cụ thể gồm: Ý nghĩa, định hướng, kết nối, phương thức thực hiện và tạo nguồn năng lượng, những yếu tố này góp phần làm nên một người phụ nữ lãnh đạo xuất chúng, một chuyên gia chính trị giỏi

Tác giả Nguyễn Thị Vân Hạnh sau thời gian nghiên cứu và khảo sát đã

công bố công trình Phụ nữ và quản lý [81], được Nhà xuất bản Chính trị quốc

gia Hà Nội xuất bản thành sách năm 2014 Cuốn sách đưa ra bằng chứng thuyết phục về năng lực lãnh đạo quản lý của phụ nữ trong các lĩnh vực của đời sống xã hội dựa trên cơ sở của các trường phái lý thuyết về giới và nữ quyền Trình bày khái quát các cách tiếp cận từ trước đến nay về vấn đề bình đẳng giới, đi kèm với những phân tích về điểm tích cực và hạn chế của từng trường phái, mô tả thực trạng tham gia hoạt động lãnh đạo, quản lý của phụ

nữ trên thế giới và Việt Nam, chỉ rõ rào cản, định kiến sai lầm về phụ nữ, quản lý Có thể nói rằng đây là công trình nghiên cứu khá công phu và hệ thống về thuyết nữ quyền, vấn đề phụ nữ tham gia chính trị

24

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức hội thảo: Nữ quyền - những

vấn đề lý luận và thực tiễn [186], được nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấn

hành trong quý IV năm 2015 Trong hội thảo, nhiều ý kiến đã tập trung vào trình bày sâu sắc về các nội dung quan điểm vê nữ quyền, các đặc trưng của chủ nghĩa nữ quyền, tư tưởng Hồ Chí Minh về đấu tranh giải phóng phụ nữ, vai trò của phụ nữ trong lãnh đạo, v.v trong Kỷ yếu hội thảo có đoạn nhấn mạnh: “Quyền con người, trong đó trọng tâm là quyền bình đẳng nam nữ trở thành một trong những mục tiêu phát triển của các quốc gia và nhân loại của thiên niên kỷ này Nữ quyền và bình đẳng giới đã, đang và sẽ trở thành vấn đề toàn cầu, cấp bách”[186, tr.10] Nhiều bài viết của các tác giả đã mang giá trị rất sâu sắc về nghiên cứu nữ quyền ở Việt Nam hiện nay Hội thảo đã để lại nhiều tư liệu có giá trị để nghiên cứu sinh tìm hiểu khai thác, kế thừa và phát triển sau này cho luận án của mình

Tác giả Lưu Song Hà cùng nhóm nghiên cứu đã kết hợp với Nhà Xuất bản

Khoa học Xã hội xuất bản cuốn sách Nguồn nhân lực nữ thời kỳ công nghiệp hoá,

hiện đại hoá và hội nhập quốc tế - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn vào năm

2015 [79] Công trình này đã trình bày khá cụ thể về nguồn nhân lực nữ, vai trò của nguồn nhân lực nữ trong hệ thống chính trị, đánh giá được một số quyền của phụ nữ trong hoạt động lãnh đạo Đồng thời, công trình đã nêu được khá đầy đủ quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước về nguồn nhân lực nữ

và phát triển nguồn nhân lực nữ Công trình đã đề xuất hướng xây dựng chính sách và giải pháp phát triển nguồn nhân lực nữ đến năm 2020

Năm 2015, công trình nghiên cứu của tác giả Sheryl Sandberg, Lean in

- Dấn thân [178] (Phụ nữ, công việc và quyết tâm lãnh đạo - Trần Thị Ngân Tuyến dịch) được nhà xuất bản Trẻ thành phố Hồ Chí Minh xuất bản thành sách Trong công trình của mình, bà nghiên cứu tại sao con đường phụ nữ hướng đến vị trí lãnh đạo bị chững lại, nhiều quyền của phụ nữ bị tước đi, giải thích nguyên nhân gốc rễ và đưa ra những giải pháp có tính thuyết phục giúp phụ nữ phá vỡ những rào cản vô hình, phát huy hết tiềm năng Qua cuốn sách

25

Sheryl Sanderg khuyến khích phụ nữ đặt ra các ranh giới và bỏ ngay quan điểm “có tất cả mọi thứ” Bà nêu những bước giúp phụ nữ giành lại quyền cho giới mình, thành công trong công việc

Những công trình nghiên cứu trên đây đã cho thấy những điểm rất tích cực về thực hiện quyền của phụ nữ như: Tự mình giải phóng cho chính mình tức là chính phụ nữ phải thay đổi về tư tưởng; không nên lấy những chuẩn mực đàn ông làm chuẩn mực cho phụ nữ mà phải tùy theo khả năng của mình

để phát triển chính mình, để giải phóng Bên cạnh đó, các tác giả thống nhất quan điểm cho rằng cần phải vượt lên những định kiến của xã hội để sống đúng với con người của mình thì phụ nữ mới thay đổi và khẳng định được vị trí của mình, để thay đổi và khẳng định được vị trí của mình thì đòi hỏi người phụ nữ phải vượt khỏi rào cản là định kiến xã hội Những quan điểm này là cơ

sở về mặt lý luận cũng nư thực tiễn để cho việc thực hiện phong trào của phụ

nữ và việc đề xuất các chủ trương, chính sách nhằm thực hiện quyền phụ nữ

và phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội

Nguyễn Thị Báo (chủ biên), Bảo đảm quyền của phụ nữ ở Việt Nam hiện

nay [14] là công trình khoa học được nghiên cứu công phu của nhóm tác giả

thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, được nhà xuất bản Lý luận Chính trị xuất bản thành sách chuyên khảo năm 2016 Trong cuốn sách, nhóm tác giải đã trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn bảo đảm quyền của phụ nữ, khái niệm, nội dung quyền của phụ nữ, những thành tựu bảo đảm quyền của phụ nữ ở Việt Nam hiện nay Trên cơ sở nhận định những thuận lợi, khó khăn và quan điểm của Đảng về thực hiện quyền của phụ nữ hiện nay, nhóm tác giả kiến nghị những giải pháp bảo đảm quyền của phụ nữ ở Việt Nam hiện nay

Nguyễn Thị Lan Hương, Tạp chí Triết học, số 4 năm 2017 [90]: Đôi

nét về chủ nghĩa nữ quyền và triết học nữ quyền trong thế giới đương đại

Bằng việc luận giải mối liên hệ biện chứng giữa chủ nghĩa nữ quyền và triết học nữ quyền, tác giả đã chỉ ra những đặc điểm của chủ nghĩa nữ quyền là những lý thuyết và những trường phái triết học đạo đức quan tâm đến bất bình

26

đẳng giới và quyền bình đẳng cho phụ nữ Tác giả lý giải khá sâu về chủ nghĩa nữ quyền trên phương diện lý luận, chính trị, xã hội và những làn sóng diễn ra của chủ nghĩa nữ quyền

Những nghiên cứu gần đây của các tác giả, nhóm tác giả trong nước đã phần nào đi sâu phân tích những vấn đề lý luận của chủ nghĩa nữ quyền, giới

và thực hiện quyền phụ nữ ở Việt Nam hiện nay Nhiều công trình đã rất công phu trong việc khảo sát số liệu phụ nữ tham gia lãnh đạo, quản lý trong các cơ quan, ban ngành đoàn thể và địa phương, xây dựng hệ thống hiến pháp và các văn bản luật liên quan đến thực hiện quyền của phụ nữ ở Việt Nam

Những công trình ở trên đề cập khá sâu và toàn diện đến vấn đề bình đẳng giới, pháp luật về phụ nữ, các chính sách tác động đến phụ nữ Đặc biệt, có nhiều công trình đã nghiên cứu rất công phu về mảng điều tra, khảo sát xã hội học, tiếp cận chủ nghĩa nữ quyền từ đời sống văn hóa, việc làm và các vấn đề tâm lý xã hội, sức khỏe sinh sản của phụ nữ, nhiều nhóm giải pháp đã được đề xuất để tăng quyền cho phụ nữ ở Việt Nam hiện nay Với sự đóng góp to lớn về mặt lý luận

và thực tiễn của các công trình nghiên cứu nêu trên, tác giả kế thừa, tiếp tục phát triển, vận dụng để mở ra những hướng nghiên cứu mới cho luận án của mình

1.2 Tình hình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ

Tư tưởng Hồ Chí Minh về phụ nữ nói chung thực hiện quyền phụ nữ nói riêng là nội dung quan trọng trong hệ thống tư tưởng của Người, tư tưởng đó đã

và đang là cơ sở quan trọng để Đảng, nhà nước đề ra chủ trương, chính sách trong lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện công tác phụ nữ của Đảng, trực tiếp mang lại động lực to lớn thúc đẩy phụ nữ học tập, rèn luyện, phấn đấu vươn lên, vượt qua rào cản để khẳng định vị trí, vai trò và năng lực của mình đối với gia đình và xã hội Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ được nhiều nhà khoa học, các tổ chức nghiên cứu, tiêu biểu có những công trình như:

Tư tưởng Hồ Chí Minh về giải phóng phụ nữ và xây dựng đội ngũ cán

bộ nữ là công trình của tác giả Nguyễn Thị Mão, được đăng trên Tạp chí

nghiên cứu lý luận, số 9 năm 1996 [144] Đây là bài viết khá sớm về những

27

quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về phụ nữ Tác giả đã nêu lên cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đấu tranh giải phóng phụ nữ; chủ trương, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh về giải phóng phụ nữ; thực trạng công tác giáo dục, đào tạo và sử dụng cán bộ nữ trong thời gian qua, nhất là từ sau Đại hội toàn quốc lần thứ VII của Đảng năm 1991 Đồng thời, tác giả kiến nghị một số giải pháp nhằm thực hiện bình đẳng giới, giải phóng phụ nữ và xây dựng đội ngũ cán bộ nữ

Chương trình khoa học cấp Nhà nước KX02 (1991 - 1996): Tư tưởng Hồ

Chí Minh về con người và chính sách xã hội [208] do Viện Nghiên cứu Gia đình

và Giới phụ trách Đề tài đã nghiên cứu khá toàn diện nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về con người, trong đó có lực lượng rất lớn là phụ nữ trong xã hội Nhóm tác giả của Ban đề tài đã luận giải và phân tích sâu về điều kiện sống, làm việc, học tập của phụ nữ và nêu ra những hạn chế, bất cập cũng như những mặt mà phụ

nữ phải chịu thiệt thòi trong xã hội Trên cơ sở đó, nhóm tác giả kiến nghị những chính sách xã hội để tạo động lực cho phụ nữ phấn đấu, học tập công tác, cống hiến cho xã hội Đó là những cơ sở nền tảng, định hướng vô cùng quan trọng cho quá trình hoạch định chính sách của Đảng và nhà nước hiện nay

Tác giả Trần Đương là chủ biên của cuốn sách Chủ tịch Hồ Chí Minh với

sự nghiệp giải phóng phụ nữ [68], do nhà xuất bản Thông tấn phát hành năm 2005

là tập hợp những bài nói, bài viết của Bác về đấu tranh giải phóng phụ nữ; thực hiện quyền bình đẳng của phụ nữ; sự quan tâm bồi dưỡng giáo dục của cán bộ, các cấp, các ngành, các địa phương với phụ nữ; tôn trọng phụ nữ, chống bạo lực gia đình Với lòng kính trọng và biết ơn chủ tịch Hồ Chí Minh sâu sắc, nhiều bài viết, nhiều mẩu chuyện đã thể hiện tình cảm của phụ nữ Việt Nam với Người đã trong đời đấu tranh cho độc lập dân tộc và giải phóng phụ nữ nước nhà

Chủ tịch Hồ Chí Minh với sự tiến bộ của phụ nữ [64] là công trình

nghiên cứu của tác giả Nguyễn Hoàng Điệp, được nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông xuất bản thành sách năm 2008 Bằng việc khái quát những quan điểm của Hồ Chí Minh về phụ nữ, đấu tranh giải phóng phụ nữ, công trình

28

của tác giả đề cập đến những nội dung: Hồ Chí Minh nhận định về vị trí, vai trò và những đóng góp của phụ nữ Việt Nam; việc xác lập, bảo đảm quyền bình đẳng và chăm lo đến sự tiến bộ của phụ nữ; những câu chuyện kể về tình cảm, sự quan tâm của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với phụ nữ Việt Nam và phụ

nữ quốc tế Bên cạnh đó, tác giả đưa ra những yêu cầu để phụ nữ Việt Nam

phấn đấu đạt tiêu chí “Anh hùng bất khuất, trung hậu đảm đang” do Chủ tịch

Hồ Chí Minh trao tặng Đồng thời, tác giả kiến nghị đối với Đảng, Nhà nước, chính quyền các địa phương cần quan tâm, hỗ trợ, bảo đảm quyền của phụ nữ được thực hiện triệt để như đã cam kết Có thể nói công trình của tác giả đã có đóng góp rất lớn về mặt lý luận và thực tiễn đối với lý luận về quyền phụ nữ

Tác giả Như Quỳnh là chủ biên của cuốn sách Bác Hồ với sự tiến bộ

của phụ nữ [157], do nhà xuất bản Phụ nữ phát hành năm 2009 gồm các câu

chuyện về tình thương yêu, sự quan tâm, dạy bảo của Bác với chị em phụ nữ trong vấn đề giải phóng phụ nữ, vì sự tiến bộ của phụ nữ Cuốn sách đề cập đến những vấn đề cơ bản về thực hiện nam nữ bình quyền theo tư tưởng Hồ Chí Minh và phụ nữ phải biết tự vươn lên khẳng định mình trong đời sống chính trị, xã hội Những yêu cầu của Chủ tịch Hồ Chí Minh về quan tâm, giáo dục, cất nhắc phụ nữ cũng được trình bày khá đầy đủ trong cuốn sách, đây là những tư liệu rất có giá trị để tác giả kế thừa và phát triển sau này

Tháng 5 năm 2010, nhà xuất bản Le Monde đã xuất bản cuốn Hồ Chí Minh -

nhân vật giành độc lập cho Việt Nam [146] Bộ sách về Chủ tịch Hồ Chí Minh được

xây dựng với sự góp công của nhiều tác giả Pháp nổi tiếng như Jean Claude Pomonti, các nhà sử học, nghiên cứu chuyên sâu gắn bó nhiều với Việt Nam như Pierre Brocheux, Jean Lacouture, Alain Ruscio, Philippe de Villiers Mở đầu cuốn

sách là bài viết Hồ Chí Minh: Người giải phóng dân tộc, Người dẫn lối, một tượng

đài của tác giả Jean Claude Pomonti Tác giả đã nhấn mạnh những công lao to lớn

của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong việc đấu tranh giành độc lập cho dân tộc Việt Nam, mang lại quyền bình đẳng cho phụ nữ, cổ vũ phụ nữ vùng dậy đấu tranh giành tự do cho giới mình Tác giả ca ngợi Hồ Chí Minh như một chính trị gia lỗi lạc đã đấu tranh vì bình đẳng giới không những của Việt Nam mà trên khắp toàn cầu

29

Công trình Hồ Chí Minh với cuộc đấu tranh về quyền bình đẳng của phụ

nữ do tác giả Nguyễn Thị Kim Dung chủ biên [50], được nhà xuất bản Dân trí

xuất bản năm 2011, đây là công trình nghiên cứu khá rộng và sâu về tư tưởng

Hồ Chí Minh với cuộc đấu tranh, bình đẳng, sự tiến bộ của phụ nữ Bằng việc trích nguyên văn khá nhiều câu nói và bài viết, bài nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong bộ Hồ Chí Minh toàn tập, tác giả đã luận giải một cách khoa học,

hệ thống những tư tưởng và quan điểm, tình cảm của Chủ tịch Hồ Chí Minh với vấn đề đấu tranh giải phóng phụ nữ, nam nữ bình quyền Cuốn sách là tài liệu tham khảo rất giá trị cho việc nghiên cứu về đào tạo bồi dưỡng cán bộ nữ, thúc đẩy bình đẳng giới và nâng cao vị thế năng lực cho phụ nữ

Công trình Quan điểm của Đảng, Nhà nước và chủ tịch Hồ Chí Minh

về phụ nữ và công tác phụ nữ [114] do Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam kết

hợp với nhà xuất bản Phụ nữ xuất bản thành sách năm 2012 Trong công trình, tập thể tác giả đã nhấn mạnh đến quan điểm của Đảng và một số chính sách của Nhà nước về phụ nữ và công tác phụ nữ; một số bài viết, bài phát biểu của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nữ cán bộ cách mạng, quyền của giới nữ, thực hiện nam nữ bình quyền; những nguyên tắc, biện pháp để đấu tranh giải phóng phụ nữ, phụ nữ làm chủ tập thể và xây dựng chủ nghĩa xã hội Để nâng cao hiệu quả thực hiện các cơ chế, chính sách xã hội ưu tiên,

hỗ trợ phụ nữ, tập thể tác giả đề xuất một số nhóm giải pháp quan trọng như: Vai trò của Đảng cộng sản Việt Nam trong lãnh đạo công tác đào tạo, đội ngũ cán bộ nữ Đây là một trong những cứ liệu quan trọng để nghiên cứu sinh kế thừa, phát triển và đưa vào luận án

Hai công trình của tác giả Nguyễn Đài Trang: Hồ Chí Minh: Nhân văn

và phát triển [303], Đại sứ quán Việt Nam tại Canada, xuất bản năm 2013 và

Hồ Chí Minh - Tâm và Tài của một nhà yêu nước [202] xuất bản năm 2010 (kỷ

niệm 120 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh) là những vấn đề mà tác giả rất tâm đắc khi nghiên cứu nhiều năm ở Việt Nam về Chủ tịch Hồ Chí Minh Trong công trình nghiên cứu của mình, tác giả đã nhận ra rằng: “Chính sự say mê, sự

30

thôi thúc và hoài bão của Hồ Chí Minh trong sự nghiệp giải phóng loài người cùng khổ trên thế giới là điều lôi cuốn tác giả nhất” [202, tr 17] Tác giả trình bày nhận thức khá sâu sắc của mình về giá trị nhân văn Hồ Chí Minh, trong đó tác giả nhấn mạnh những giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về đấu tranh giải phóng phụ nữ, giành quyền cho phụ nữ không chỉ của dân tộc Việt Nam mà còn đối với phụ nữ của các nước trên thế giới Đây là những công trình tiếp tục khai thác khía cạnh nhân văn Hồ Chí Minh, vấn đề phát triển quyền con người, trong đó

có quyền của phụ nữ, phát triển văn hóa, đạo đức, lối sống, xã hội và phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường sống Hai công trình đã cung cấp cho độc giả thế giới nói chung và phương Tây nói riêng có một cái nhìn mới, nhân văn về

Hồ Chí Minh trong thế kỷ XX và giai đoạn hiện nay

Tác giả Nguyễn Thị Thập phối hợp với Nhà xuất bản Văn hóa Văn nghệ

Thành phố Hồ Chí Minh công bố công trình Phụ nữ miền Nam với Bác Hồ [187]

vào năm 2014 Tác giả đã nêu những tư tưởng và tình cảm của Chủ tịch Hồ Chí Minh dành cho phụ nữ trong đó có những điều dạy của Bác Hồ để phát huy quyền của phụ nữ nông dân, công nhân, phụ nữ tham gia cứu quốc Công trình là tập hợp những chuyện kể về Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với phụ nữ miền Nam và phụ nữ miền Nam đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, tập hợp các bài viết về tình thương bao la của Bác đối với miền Nam nói chung và phụ nữ miền Nam nói riêng, về tình cảm thiêng liêng sâu nặng của phụ nữ miền Nam đối với Bác

Trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, yêu cầu đặt ra là cần thực hiện có hiệu quả Nghị quyết số 11- NQ/TW, ngày 27 tháng 4 năm 2007 của Bộ Chính trị khóa X [149], Kết luận

55- KL/TW, ngày 18 tháng 01 năm 2013 của BBT Trung ương Đảng về Công

tác phụ nữ thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước Nhà xuất bản Hồng Đức

xuất bản và phát hành cuốn sách Bác Hồ với phụ nữ Việt Nam, năm 2016

Công trình đã nêu bật được một số nội dung như: Phụ nữ Việt Nam đẩy mạnh học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh qua một số tác phẩm của Bác; công tác phụ nữ thời kỳ đẩy mạnh công ngiệp hóa, hiện đại hóa đất

Công trình Phụ nữ Việt Nam học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức,

phong cách Hồ Chí Minh [49] của tác giả Nguyễn Thị Kim Dung được nhà

xuất bản Thông tin và Truyền thông ấn hành quý III năm 2016 Bằng việc tập hợp một số công văn, chỉ thị của Đảng, Nhà nước và nhiều bài viết của các nhà khoa học đầu ngành nghiên cứu về giới, phụ nữ, công trình đã chỉ ra vị trí, vai trò và những thuận lợi, khó khăn trong nhận thức, thực hiện quyền của

phụ nữ ở Việt Nam Đặc biệt là bài viết của tác giả Lê Thi đã khẳng định, Phụ

nữ Việt Nam - nhân tố phát triển của xã hội Việt Nam, xã hội muốn phát triển

thì cần tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức về quyền phụ nữ, hiệu quả thực hiện quyền phụ nữ là chỉ số để đánh giá sự bình đẳng, dân chủ, công bằng và phát triển của xã hội

1.3 Đánh giá tổng quan nghiên cứu và những nội dung luận án cần tiếp tục nghiên cứu

1.3.1 Đánh giá tổng quan nghiên cứu

Thứ nhất, với nhóm công trình nghiên cứu về nữ quyền và chủ nghĩa

nữ quyền

Ở những góc độ tiếp cận khác nhau, các công trình khoa học trên đây đã khẳng định một số quan điểm về quyền phụ nữ, các giai đoạn phát triển của chủ nghĩa nữ quyền, vai trò của người phụ nữ trong gia đình, sự tác động của kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội đến thực hiện quyền phụ nữ trên phạm vi toàn thế giới Nhiều công trình nghiên cứu của một số tác giả ngoài nước đã tập trung và nhấn mạnh đến tầm quan trọng của tự do cá nhân so với “cái tốt chung cho mọi người”,

ca ngợi chủ nghĩa nhân đạo, trung lập về mặt giới mà coi nhẹ thuyết nữ quyền Nhiều công trình nghiên cứu đã nhấn mạnh đến những điều kiện để thực hiện quyền phụ nữ trong xã hội như cần cải cách xã hội và luật pháp qua các chính

32

sách được xây dựng để tạo nên những cơ hội bình đẳng cho phụ nữ và thực hiện

có hiệu quả các vấn đề xã hội hóa và giáo dục của xã hội của cộng đồng sẽ dẫn đến tự do hơn và các quan hệ giới bình đẳng hơn Nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng: nếu phụ nữ có trình độ học vấn cao hơn thì sẽ giúp họ tiếp cận được với công bằng xã hội và bình đẳng giới tốt hơn Để đạt được điều đó thì rất cần sự chia

sẻ của nam giới về các công việc gia đình và chăm nuôi con cái

Nhiều công trình đã tập trung lý giải những vấn đề lý luận có tính định hướng về quyền phụ nữ và thực hiện quyền phụ nữ đối với các quốc gia trên thế giới Nhiều tác giả đã nhìn nhận bản thân người phụ nữ theo một cách rất mới đó là: Ca ngợi những chuẩn mực của phụ nữ có phần nhiều mang tính nam giới Do vậy, nhiều tác giả đã nhấn mạnh đến những cách thức đạt được tự do bằng những cách mà nam giới vẫn thường sử dụng, nghĩa là xem những chuẩn mực của nam giới là mục tiêu để đạt tới tự do Từ những quan điểm đó, những nhà nghiên cứu khẳng định rằng: Phụ nữ muốn giải phóng được hoàn toàn, giành quyền về tay của giới mình thì họ phải đạt được địa vị nhất định trong gia đình

và ngoài xã hội Đồng thời, thay đổi tâm lý là điều tất yếu, cần phải xác định mình luôn ngang hàng với đàn ông về mực lương thu nhập

Trong những công trình nghiên cứu đồ sộ của thuyết nữ quyền theo tư tưởng Mác xít, có nhiều cống hiến vĩ đại về phụ nữ và thực hiện quyền của phụ

nữ cũng như việc các Đảng Cộng sản lãnh đạo thực hiện quyền phụ nữ Tuy nhiên, trong số nhiều những công trình đó, còn bỏ ngỏ các vấn đề nghiên cứu liên quan đến áp bức của giới nam trong gia đình và ngoài xã hội đối với phụ nữ Nhiều công trình đã khẳng định rằng: Tư bản là người thứ nhất áp bức phụ nữ ở vai trò người lao động, và nam giới chỉ là người áp bức thứ hai ở vai trò người phụ nữ; quan hệ nam nữ trong hôn nhân không mang tính chất bóc lột và tha hóa giống hệt như quan hệ Tư sản - Vô sản, chủ - thợ mà các nhà Mácxít tin tưởng

Do đó, để giải phóng phụ nữ thì phải tham gia vào sản xuất, cần thay thế chủ nghĩa tư bản bằng hệ thống xã hội chủ nghĩa Lý thuyết nữ quyền theo tư tưởng

xã hội chủ nghĩa đã đưa ra những quan điểm về sự tác biệt giữa áp bức giới và bóc lột giai cấp

33

Xuất phát từ ý niệm của hệ tư tưởng khác nhau cho nên, một số công trình lại có những cách nhìn nhận và đánh giá hơi khác về quyền phụ nữ, và họ cho rằng những lập luận nghiên cứu đó là đúng và có cơ sở, điều này được chứng minh trong thuyết nữ quyền cấp tiến những quan điểm này đưa ra quan điểm thống trị của nam giới: để bảo đảm sự thống trị trường tồn của nam giới thì vấn đề bạo lực với những phụ nữ và áp bức tình dục cần phải duy trì theo mô hình “gia đình gia trưởng” Từ đó cho thấy, thực sự phụ nữ đã bị phụ thuộc vào nam giới vể cả tinh thần và vật chất

Tuy nhiên, họ lại kêu gọi thực hiện tình dục của những người đồng tính luyến ai, họ cho rằng tình dục như thế mới đáp ứng được nhu cầu tình dục của giới nữ họ lên án và bài trừ tình dục giữa nam và nữ Thực chất vấn đề này

là quan điểm mong muốn kêu gọi thành lập một chế độ rdành iêng cho giới

nữ và tuyên bố cắt đứt quan hệ với nam giới về quan hệ tình dục nam nữ lứa đôi, chủ trương và cổ vũ cho quan hệ tình dục đồng tính Đây là vấn đề không còn phù hợp với sự phát triển của luật pháp và thực tiễn đời sống chính trị hiện nay ở hầu hết các quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam

Thứ hai, với nhóm các công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về

quyền phụ nữ

Nhìn chung các tác giả, nhóm tác giả đã làm sáng tỏ được nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn về quyền phụ nữ cũng như những nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đấu tranh giải phóng phụ nữ, thực hiện vì sự tiến bộ của phụ nữ Nhiều công trình nghiên cứu đã trình bày có hệ thống và khá cụ thể những quyền cơ bản của phụ nữ trong đời sống chính trị Tiếp cận từ thực tiễn hoạt động chính trị của phụ nữ, tổng hợp các số liệu, tài liệu từ đời sống, sinh hoạt, việc làm, văn hóa xã hội của phụ nữ, nhiều công trình đã tiến hành khảo sát

và đánh giá thực trạng việc thực hiện quyền phụ nữ ở Việt Nam hiện nay Có những nhóm công trình đã bám sát vào các vấn đề hôn nhân, nghề nghiệp, giáo dục, y tế, việc làm và đảm nhiệm các công việc trong lãnh đạo, quản lý Những

Ở một khía cạnh khác, khi nhìn nhận quyền phụ nữ từ lý thuyết bình đẳng giới, hôn nhân và gia đình, các vấn đề xã hội học, thì một số công trình nghiên cứu đã tiếp tục khai thác, lý giải và vận dụng rất sâu sắc những quan niệm của Hồ Chí Minh, của Đảng cộng sản Việt Nam về quyền phụ nữ trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập và phát triển đất nước Những kết quả nghiên cứu từ những công trình này mang đến những nhận thức mới về quyền phụ nữ

1.3.2 Một số nội dung luận án tiếp tục nghiên cứu Những vấn đề luận án tập trung giải quyết

Thứ nhất, tác giả luận án nhận thấy rằng, qua những công trình nghiên

cứu về nữ quyền và chủ nghĩa nữ quyền ở trên, mặc dù đã khá đầy đủ và hệ thống, nhưng nội hàm của chủ nghĩa nữ quyền cần được tiếp tục nghiên cứu

và làm rõ hơn Từ những quan niệm, nội dung và quá trình phát triển qua các giai đoạn của chủ nghĩa nữ quyền cần được đúc rút ra những vấn đề cơ bản của chủ nghĩa nữ quyền như về nội dung, phương thức, điều kiện Đây là vấn

đề mà luận án của tác giả sẽ tiếp tục nghiên cứu

Thứ hai, những nhóm công trình mà phương pháp nghiên cứu chưa

tiếp cận từ chủ nghĩa nữ quyền thì cách nhìn nhận và đánh giá còn chưa mang tính tổng thể, chưa phân tích rõ những đặc điểm quyền phụ nữ trong đời sống chính trị hiện nay Do vậy, luận án của tác giả sẽ tiếp tục nghiên cứu sâu về vấn đề này

35

Thứ ba, luận án tập trung làm rõ khung lý thuyết nghiên cứu chủ nghĩa

nữ quyền là như thế nào, tiếp cận dưới khung lý thuyết này cho ta thấy những nội dung gì mà các phương pháp nghiên cứu, tiếp cận khác hoặc trước đó chưa có hay chưa nói đến, đó là nét riêng trong nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ - tiếp cận từ chủ nghĩa nữ quyền Từ đó, tác giả luận án khái quát tư tưởng Hồ Chí Minh về nội dung quyền phụ nữ khi tiếp cận dưới khung lý thuyết này là như thế nào?

Thứ tư, việc khẳng định giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ

nữ là rất quan trọng đối với việc vận dụng trong thời kỳ hiện nay Tuy nhiên, trong những công trình nghiên cứu trước đó thì việc khái quát thành những giá trị là chưa rõ ràng, chưa có ý tưởng đề xuất, gợi mở cho việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ trong điều kiện hiện nay Do vậy, luận án của tác giả tiếp tục khái quát nên hệ thống những giá trị này

36

Tiểu kết chương 1

Trong những năm gần đây, cùng với xu thế toàn cầu hóa, hội nhập quốc

tế và thực hiện các cam kết mang tầm quốc tế về giới, quyền phụ nữ bắt đầu được quan tâm nghiên cứu ở nhiều nước trên thế giới cũng như ở Việt Nam Trong quá trình nghiên cứu, quyền phụ nữ được tiếp cận từ nhiều cách khác nhau và do đó cũng có nhiều cách quan niệm khác nhau, tùy theo từng mục tiêu nghiên cứu Tuy nhiên, các kết quả nghiên cứu đều nhìn nhận quyền phụ

nữ là quyền được sống, được lao động, học tập, quyền được tham gia vào các

vị trí lãnh đạo quản lý một cách bình đẳng như nam giới, quyền nuôi dạy con cái, quyền có tài sản riêng

Nghiên cứu về quyền phụ nữ, chủ nghĩa nữ quyền và tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ cho tới nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, những nghiên cứu đó đã để lại giá trị rất lớn về mặt lý luận cũng như giá trị thực tiễn trong việc cổ vũ các phong trào phụ nữ, động viên phụ nữ cả nước nói riêng

và phụ nữ các nước trên thế giới nói chung đoàn kết đứng dậy đấu tranh giành quyền cho giới mình Kế thừa và phát triển những lý luận đó, luận án của tác giả tiếp tục tập trung làm rõ khung lý thuyết nghiên cứu chủ nghĩa nữ quyền

là như thế nào, tiếp cận dưới khung lý thuyết này cho ta thấy những nội dung

gì mà các phương pháp nghiên cứu, tiếp cận khác hoặc trước đó chưa có hay chưa nói đến, đó là nét riêng trong nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền phụ nữ - tiếp cận từ chủ nghĩa nữ quyền Từ đó, tác giả luận án khái quát tư tưởng Hồ Chí Minh về nội dung quyền phụ nữ khi tiếp cận dưới khung lý thuyết này là như thế nào Tiếp cận những công trình và nguồn tài liệu nêu trên

là rất quan trọng và cần thiết cho việc triển khai nghiên cứu đề tài luận án này, đây thực sự là nguồn tài liệu quý giá, có vai trò định hình, lên khung cho những nhiệm vụ tiếp tục cần được nghiên cứu trong luận án một cách thỏa đáng, phù hợp trong các chương sau

37

Chương 2 CHỦ NGHĨA NỮ QUYỀN VÀ PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN

TỪ CHỦ NGHĨA NỮ QUYỀN 2.1 Chủ nghĩa nữ quyền

2.1.1 Khái niệm cơ bản

2.1.1.1 Quyền

Quyền là điều mà pháp luật hoặc xã hội công nhận cho được hưởng, được làm, được đòi hỏi như: Quyền công dân, quyền được tự do và mưu cầu hạnh phúc, quyền bình đẳng Quyền luôn luôn đóng vai trò là chế định cơ bản của Hiến pháp nước ta Trong suốt quá trình lịch sử lập hiến, những chế định về quyền giữ một vị trí vô cùng quan trọng Nhà nước ta luôn thể hiện nhất quán quan điểm của dân, do dân và vì dân, trong nhà nước mọi quyền hành đều thuộc

về nhân dân, do vậy, mối quan hệ giữa Nhà nước với công dân thực sự là mối quan hệ qua lại và cùng có trách nhiệm Nhà nước và công dân đều có các quyền

và nghĩa vụ, trách nhiệm với nhau, trong đó, nghĩa vụ của nhà nước được ghi trong Hiến pháp và trong Luật dưới dạng là các nhiệm vụ cụ thể của nhà nước và các cơ quan của nhà nước trách nhiệm của các công dân đối với nhà nước được thể hiện trong Hiến pháp cũng như văn bản luật dưới dạng trách nhiệm công dân

Các quyền cơ bản của công dân được thể hiện trong bản Hiến pháp được gọi là quyền công dân, quyền đó xác định mối quan hệ cơ bản giữa nhà nước với công dân, đồng thời, quyền đó được quy định rõ trong hệ thống luật nhà nước các quyền của công dân đã được ghi nhận đóng vai trò quyết định trong việc xác lập địa vị pháp lý công dân Quyền cơ bản của công dân là khả năng được tự do lựa chọn và quyết định hành động, khả năng đó được nhà nước ta ghi nhận trong Hiến pháp và bảo đảm thực hiện bằng quyền lực nhà nước

2.1.1.2 Quyền con người (Nhân quyền)

Quyền con người (Nhân quyền) là phạm trù rất rộng lớn, đa diện, do đó

có nhiều quan niệm khác nhau Theo tài liệu Liên hợp quốc, cho đến nay đã

có hơn 50 định nghĩa không giống nhau về nhân quyền được công bố [226, tr