Sức mạnh phản biện xã hội của báo điện tử với vấn đề bảo tồn cầu Long Biên

Trần Xuân Thân* Tóm tắt Bài viết "Sức mạnh phản biện xã hội của báo điện từ vói vẩh đề bảo tổn cầu Long Biên" được tác giả thực hiện trên CO' sở dùng lý thuyết truyền thông, lý thuyết về

sức MẠNH PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO ĐIỆN TỬ

VỚI VÂN ĐỂ BẢO TỔN CẦU LONG BIÊN

(Bài viết phân tích qua loạt bài về bảo tổn cầu Long Biên trên báo Thanh

Niên Online, VnExpress và Vietnamnet từ tháng 2-3/2014)

NCS Trần Xuân Thân*

Tóm tắt

Bài viết "Sức mạnh phản biện xã hội của báo điện từ vói vẩh đề bảo tổn cầu Long Biên" được tác giả thực hiện trên CO' sở dùng lý thuyết truyền thông, lý thuyết về báo chí, và lý thuyết về phản biện xã hội để phân tích, chỉ ra những ưu, nhược điểm, hiệu quá của báo điện từ Việt Nam trong thực tiễn phản biện xã hội

Dùng phương pháp nghiên cứu trường hợp và phân tích, tổng hợp, tác giả đã khảo sát loạt bài về bảo tổn cầu Long Biên trên báo Thanh Niên Online, VnExpress và Vietnamnet từ tháng 2-3/2014

Kết quả nghiên cứu chi ra rằng; Có đầy đủ căn cứ (đặc trưng loại hình báo chí, quy định của luật pháp, thực tiễn hoạt động báo chí ) để khẳng định báo điện từ Việt Nam có chức năng phản biện xã hội (PBXH); Phương thức phản biện xã hội của báo điện tử thực hiện qua 6 bưóc (theo mô hình truyền thông của Claude Shannon); có tiêu chí cụ thể để xác định tác phẩm báo chí có tính chất phản biện xã hội; cả chuyên gia; nhà báo, tòa soạn báo; độc giả đểu có thể tham gia PBXH và hiệu quả tác động xã hội của các thông điệp PBXH từ các chủ thể phản biện khác nhau sẽ có phần khác nhau Đặc biệt, qua nghiên cứu cho thây, môi trường xã hội, hoạt động của

* Khoa Báo chí Truyền thông, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQGHN.

NCS Trần Xuân Thân

báo điện tử và sự hưởng ứng của nhân dân Việt Nam hiện nay hoàn toàn

có thể thực hiện PBXH vì một xã hội dân chủ

Thông qua kết quả nghiên cứu, tác giả cũng nêu một sô' đề xuất quan trọng./

*

Báo chí Việt Nam ngày càng được công chúng tin tưởng và lâý đó làm diễn đàn để trao đổi ý kiên, luận bàn các vân đề quan ữọng của cuộc sôíng, để vừa giám sát, vừa phản biện hoạt động của các cơ quan công quyền nói riêng

và của toàn xã hội nói chung Trong "làng báo" Việt Nam hiện nay, báo điện

tử đang thực sự trở nên nổi bật trong việc "phản ứng nhanh" và có súc manh tiên phong ừong phản biện xã hội (PBXH) đôi vói những vâh đề "nóng" đang đặt ra từ đòi sông chính trị-xã hội Loạt tác phẩm oó chủ đề về bảo tồn cầu Long Biên ừên báo Thanh Niên Online (www.thanhnien.com.vn), VnExpress (www.vnexpress.net) và báo Vietnamnet (www.vietnamnet.vn), từ tháng 2-3/2014, là một dẫn chứng sinh động về sức mạnh PBXH của báo điện từ hiện nay

Báo điện tử có chức năng phản biện xã hội

Hiện có nhiều tranh luận về đặc trung, phương pháp và hiệu quả của PBXH Song nhìn chung, đa số các nghiên cứu đều chi ra rằng, PBXH là một phương thức quan trọng để thực hành dân chủ xã hội Và báo chí là kênh quan trọng, có đặc thù và lợi thế nổi bật khi PBXH

Bởi PBXH từ lâu đã được loài người "biến nó trở thành công cụ hữu hiệu để tạo ra nền dân chủ, tạo sự phát triển về chính trị của nhiều quốc gia tiên tiến" (3)

Không những thê' cùng sự phát triển của xã hội loài người, "phản biện và tự phản biện là cách để cuộc sông diễn ra, cuộc sông đi lên Ở

vị trí quyền lực, coi trọng phản biện sẽ có được PBXH có tổ chức, giúp ích lớn cho Ổn định và phát triển; ngược lại, tránh né PBXH, kết quả là nhận được PBXH tự phát - mảnh đất thuận lợi đê’ hình thành tâm thế phản kháng xã hội"(4)

58

Sức mạnh phản b iện xã hội của báo điện tử với vấn đề bảo tồn

Chắc hẳn với lợi ích thiết thực không thế phủ nhận của PBXH, với nhu cầu thực tiễn đòi sông chính trị - xã hội ngày càng đòi hòi sự tham gia của PBXH phục vụ quá trình phát triển đất nưóc Do đó, trong Báo cáo Chính trị tại Đại hội X của Đảng Cộng sản Việt Nam đã chính thức

sử dụng thuật ngữ "phản biện xã hội" Theo đó, "PBXH là phản biện nói chung, nhưng có quy mô và lực lượng rộng rãi hơn của xã hội, của nhân dân và các nhà khoa học về nội dung, phương hướng, chủ trương, chính sách, giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, khoa học - công nghệ, giáo dục, y tế, môi trường, trật tự an ninh chung toàn xã hội của Đảng, Nhà nước và các tổ chức liên quan"(2)

Sự khẳng định này của Đảng càng chứng minh rằng "trong đời sống xã hội, PBXH là một công cụ không thể thiêu để tổ chức ra một xã hội dân chủ'7 (5)

Rõ ràng, môì quan hệ giữa PBXH và dân chủ xã hội là biện chứng Một xã hội dân chủ cần có sự tổn tại và phát triển của PBXH Tất nhiên,

xã hội dân chủ có nhiều phương thức để thực hiện PBXH Và báo chí, bằng sức mạnh phương tiện truyền thông đại chúng là diễn đàn của nhân dân, nó sẽ là một trong những phương thức hữu hiệu khi PBXH Tại Đại hội Đảng XI, Đảng cộng sàn Việt Nam đã chính thức ghi nhận, yêu cầu nền báo chí cách mạng Việt Nam nhận thêm vai trò, nhiệm

vụ PBXH Trong Nghị quyê't Đại hội XI của Đàng, về phát triêh hệ thôhg thông tín đại chúng, nêu rõ: "Chú trọng nâng cao tính tư tưởng, phát huy mạnh mẽ chức năng thông tirv giáo dục, tổ chức và PBXH của các phương tiện thông tin đại chúng vì lợi ích của nhân dân và đất nước "(l)

Và Hiến pháp năm 2013 của nưóc ta quy định tại Điều 25: "Công

dân có quyên tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình" Cho đến thời điểm hiện nay, đây được coi là căn cứ pháp lý tôi cao cho hoạt động PBXH Vì muôn thực hiện được PBXH nói chung, PBXH trên báo chí nói riêng, trước hết, mọi công dân trong xã hội đó phải được trao quyền "tự do ngôn luận'' và báo chí cũng được "tự do báo chí"

Không những thê' trong Luật Báo chí hiện hành có quy định báo chí Việt Nam có vai trò, chức năng "là phương tiện thông tin đại chúng

NCS Trần X uân Thân

thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của các tổ chức của Đảng, cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội; là diễn đàn của nhân dân" Và "Nhà nước tạo điều kiện thuận lợi để công dân thực hiện quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí và để báo chí phát huy đúng vai trò của mình" (Điều 2)

Như vậy, báo chí Việt Nam được hệ thống pháp luật trao quyền tự

do ngôn luận, là diễn đàn của nhân dân và có chức năng PBXH Đó chính là quy định có tính mở đường để báo chí nói chung, báo điện tử nói riêng thực hiện PBXH Vì rằng, "điều kiện thứ nhâ't để PBXH trở thành một hoạt động có chất lượng khoa học là cần phải thực thi tự do ngôn luận Phản biện là biểu hiện chuyên nghiệp của việc người ta thực thi quyền tự do ngôn luận nên phải khẳng định quyền tự do nói trước

Tự do ngôn luận là quyền đầu ra của mọi ý kiên phản biện Nếu không

có tự do ngôn luận thì không có cách gì để phản biện" (3)

Phương thức phản biện xã hội của báo điện tử

Bằng thế mạnh là phương tiện thông tin đại chúng, báo chí là cầu

nối giúp người dân Việt Nam (thuộc mọi tầng lớp) có thể phát biểu ý kiến, nguyện vọng của mình về các vân đề trong đời sông xã hội Đó chính là lúc người dân đang tham gia giải quyết vân đề của xã hội Nhưng mỗi loại hình báo chí với đặc trưng, thế mạnh, hạn chế khác nhau, nên phương thức và hiệu quả phản biện xã hội đạt được sẽ khác nhau Ở đây, xin được bàn riêng về phản biện xã hội trên báo điện tử

Có thể khẳng định "báo điện từ là một loại hình truyền thông đại chúng đa phương tiện, hoạt động báo chí dựa trên sự tích hợp giữa công nghệ truyền thông internet và truyền thông của báo chí" Nhờ đó, báo điện tử có một số đặc trưng nổi bật là: Đa phương tiện (có thể cung cấp thông tin đồng thời bằng cả văn bản, hình ảnh tĩnh, hình ảnh động,

âm thanh ); Tương tác cao (công chúng dễ dàng phản hổi ý kiến ngay sau môi tác phẩm, liên kết giữa các tác phẩm đơn giản, thuận tiện truy cập); Lưu trữ thông tin lớn (tác phẩm không bị giới hạn về dung lượng,

là kho lưu trữ O nline dễ tìm kiếm); Thông tin thời sự phi định kỳ (cập nhật, phát hành thông tin liên tục 24/24h, độc giả toàn cầu có thê’ tiếp cận thông tin không phân biệt múi giờ )

60

Sức mạnh phản biện xã hội của báo điện tử với vấn dề bảo tồn

Trong thời đại toàn cầu hóa và thế giới trở nên "phẳng" hơn nhờ internet, nhiều sự kiện, vẩn đề nảy sinh trong cuộc sông không chi được báo điện tử liên tục cập nhật thông tin đến công chứng mà còn có những PBXH, vơi những phân tích, luận bàn đa chiều Thực tế này cho thây, báo điện tử đang trở thành diễn đàn công khai, đại chúng và có sức hấp dẫn mạnh với công chúng trong môi ữưòrtg truyền thông Việt Nam Dĩ nhiên,

"bữa tiệc thông tin và luận bàn thời sự" này sẽ mang đặc trưng của loại hình báo điện tử Vậy phương thức PBXH của báo điện tử như thế nào? Căn cứ vào nội dung nói về PBXH tại Văn kiện Đại hội Đảng X, đôì tượng PBXH của báo điện tử sẽ là các vâh đề thuộc đường 101, chủ trương, chính sách, quy hoạch, kế hoạch, biện pháp thực hiện, hay các quy định mà các câp chính quyền đưa ra, hoặc dự thảo đưa ra mà quá trình thực hiện nó

có ảnh hưởng rộng trong cộng đổng xã hội

Khi đối tượng của PBXH đã được công khai/ PBXH sẽ phải thực hiện theo nguyên tắc phản biện công khai, dân chủ Và trong rất nhiều phương thức phản biện, PBXH báo chí nói chung, báo điện tò nói riêng ngày càng được xã hội coi trọng Bởi nó thỏa mãn được yêu cẩu nhanh nhạy, dân chủ, công khai, đại chúng tham gia bàn luận về một vấn đề Khi đó, tư duy, trí tuệ, sáng kiến của nhiều người sẽ được tập hợp và chọn lọc để có lời giải tốt nhâ't cho một bài toán - vẩn đề thuộc đôì tượng phản biện

Để đạt kết quả đó, xét về lý thuyết, quá trinh báo điện tử có thể PBXH diễn ra theo đúng lý thuyết mô hình truyền thông của Claude Shannon

Bảng 1 Trong mô hình này,

s (Source): Chủ thể đưa tin

M (Message): Thông điệp

61

NCS Trần Xuân Thân

c (Charmel): Kênh truyền

R (Receiver): Người nhận

E (Effect): Hiệu quả

F (Feedback): Phản hổi

N (Noise): Nhiễu

Lý thuyết này giải thích quá trình truyền thông là tương tác 2 chiều Trong đó, chủ thể truyền thông (S) sẽ phát thông điệp (M) đến

người nhận (R) qua kênh (C) Sau đó, người nhận sẽ phản hồi (F) trở lại

Đây là quá trình truyền thông có tương tác giữa chủ thể và khách thể Trong quá trình truyền thông, có thể xảy ra nhiễu (N) ở các công đoạn

từ s đến M, từ M đến c , từ c đên R Tùy môi trường truyền thông mà

mức độ nhiễu khác nhau

Vận dụng lý thuyết này vào quá tìn h PBXH của báo điện từ sẽ thâỳ, báo điện tử chính là kênh (C) thực hiện PBXH Thông điệp PBXH xuất hiện trong tác phẩm và cả trong các phản hồi (comments) của công chúng

Như vậy, đặt giả thuyết PBXH về vẵh đề A Khi đó, quá trình PBXH về A sẽ diễn ra qua các bước như sau:

Bước ĩ: Chủ thê’ phản biện (S: ý kiến tác giả bài báo hoặc ý kiên nhân

vật trong tác phẩm) nêu quan điểm về vâh đề A thông qua một luận điểm (trong đó có thể có phân tích, lý giải bảo vệ luận điểm của mình)

Bước 2: Luận điểm phản biện được thê’ hiện thành một bài báo (M),

qua "bộ lọc" biên tập, thẩm định của tòa soạn báo điện tử

Bước 3: Thông điệp phản biện (M, bài báo) sẽ được công bô' trên

báo điện tử (C)

Bước 4: Công chúng (R) tiếp nhận M Công chúng (gồm cả đôì

tượng, khách thể phản biện; chuyên gia độc lập, nhân sĩ, trí thức; bạn đọc, cơ quan báo chí khác ) sẽ có những phản hồi (F) về bài báo, vấn đê' trong bài báo

Bước 5: F sẽ được chạy qua "bộ lọc" của tòa soạn rồi đưa lên mạng

internet

Bước 6: Xuâ't hiện hiệu ứng xã hội sau một vòng phản biện về A.

S ứ c mạnh phản b iện xã hội của báo điện tử với vấn đ ề bảo íổn

6 bước của quá trình phản biện sẽ được lặp lại nhiều hay ít phụ thuộc vào lượng M được công bô' và F Trong đó, đặc biệt ỉà các phản hổi (comments) có thể được xuất hiện liên tục để phản hổi về vâh đề nêu trong tác phẩm hoặc phản hổi chính các comments

Có thể sơ đồ hóa các yếu tô' tham gia quá trình PBXH trên báo điện

tử như sau:

Các yếu tố tham gia quá trình PBXH trên báo điện tử (Bảng 2)

Chủ thể phản

biện

Đối tượng phản

Tác giả, cơ quan

báo chí

Vân đề thuộc dự

án, chủ trương, chính sách đang gây chú ý, tác động đến dư luân, có nhiều quan điểm khác nhau về nó

-Tác phẩm báo chí

- Bài viết PB

phẩm

Để định tính, định lượng được quá trình phản biện, đánh giá được hiệu quá PBXH trên báo điện tử, cần có tiêu chí nhận dạng tác phẩm báo điện tử có tính châ't PBXH Căn cứ vào đặc trưng, nguyên tắc PBXH, đặc trưng loại hình báo điện từ, một tác phẩm PBXH trên

báo điện tử phải đảm bảo tiêu chí: V ề nội dung: Có nêu vấn đề để phản

biện (đôi tượng phản biện rõ ràng); Có luận điểm phản biện trong các

phân tích, lý giải và kết luận vấn đề Về hình thức: Phải có kết cấu tổì

thiêu 3 phần [Mở đầu, Nội dung chi tiết và kê't luận]; Ngôn ngữ phải thông nhất, phủ hợp với nội dung và diễn đạt dễ hiểu Đặc biệt, để phản biện có độ tin cậy, thuyết phục, nhân vật tham gia phản biện phải có định danh rõ ràng và có thể chịu trách nhiệm về luận điểm phản biện của mình

Phản biện xã hội về bảo tồn cầu Long Biên trên báo Thanh Niên

Online, VnExpress và Vietnamnet

Từ tháng 2/2014, dư luận xã hội bắt đẩu "nóng" lên cùng báo chí khi loạt tin, bài đề cập đến việc bảo tổn cầu Long Biên (tại Hà Nội) liên

NCS Trần Xuân Thân

tục xuất hiện trên nhiều tờ báo điện tử Trong đó, báo Thanh Niên

Online, VnExpress và Vietnamnet là 3 trong sô' nhiều tờ báo thông tin và

luận bàn về vầh đề này

Quá trình truyền thông - phản biện xã hội về bảo tổn cầu Long

Biên trên 3 tờ báo này được khơi lên đầu tiên từ ngày 14/02/2014, với tác

phẩm "Di dời 9 nhịp cầu Long Biên đ ể bảo tôn", trên báo VnExpress Bài

viết này có tính châ't "khơi dòng" thời sự và "châm ngòi" dư luận khi nêu 3 phương án mà Bộ Giao thông vận tải đưa ra liên quan đến cầu

Long Biên Cụ thể: Phương án 1, Xây dựng cầu mới tại vị trí tím cẩu hiện

tại, di dời 9 nhịp cầu cũ về phía thượng lưu để bảo tổn

Phương án 2, Xây dựng cầu mới tại vị trí tim cầu hiện tại có kết câu

nhịp dàn thép tương tự cầu cũ như thiết kế ban đầu Phương án 3, Xây

dựng cầu mới có một phẩn vị trí tại tim cầu hiện tại, giữ nguyên các nhịp cầu cũ để bảo tổn

Sau đó, một loạt tin bài khác xuâ't hiện trên VnExpress, Thanh Niên Online, Vietnairmet cùng bàn luận, cập nhật thông tin về chủ đề này Trong

đó, có một loạt những đầu đề (tít bài) tác phẩm đã thể hiện rõ quan điểm

phản biện, như: trên VnÈxpress gồm các bài: “PGS Nguyễn Hôhg Thục:

Thay đôi cầu Long Biên là cách làm thô bạo" (23/2); "Phá cầu Long Biên là mang tội với lịch sử"(25/2); "Thủ tướng yêu câu không phá cầu Long Biêrí'( 28/2).

Trên báo Thanh Niên Online có các bài nổi bật như: "Không được

phá cầu Long Biên!" (18/2); "Phá cầu Long Biên là xóa một phần ký ức Hà Nội"(19/2); "Không thể bỏ một biểu tượng của lịch sử"(20/2); "vẫn muốn

'nâng cấp' cầu Long Biên?" (21/2); "Chính phủ từng chọn phương án cầu

mới cách cầu Long Biên 186 m" (24/2); "Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng:

'Phải giữ nguyên cầu Long Biên" (28/2);

Trên báo Vietnamnet có các bài như: "9.000 tỷ và 3 phương án 'cứu' cầu Long Biên" (18/2); "Cầu Long Biên: Bảo tổn sông hay bảo tổn chết?" (19/2);

"Bằng mọi giá bảo tồn cầu Long Biên" (26/2); "'Nên khai thác cầu Long Biên như 1 bảo tàng di sản" (27/2); "Thủ tướng: Không phá cầu Long Biên"(28/2) Loạt bài PBXH trên 3 tờ báo này đã góp phần quan trọng vào việc đôt nóng dư luận và tạo hiệu ứng lan tỏa, thúc giục sự vào cuộc của các 64

Sức mạnh phản biện xã hội của báo điện tử với vấn đ ề bảo tồn

cơ quan chức năng, nhà quản lý các cấp Rổi dư luận trở nên thở phào nhẹ nhõm phần nào khi ngày 28/2/2014, trong phiên họp Chính phủ, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã chỉ đạo "Phải giữ nguyên cầu Long Biên", với hàm ý cần bảo tồn cây cầu này, không phá, không di dời Thông điệp chỉ đạo này của Thủ tương được các báo đổng loạt đưa tin

Đó cũng đồng thời là một thông điệp chô't thể hiện các thông điệp truyền thông, PBXH bảo vệ việc bảo tổn cầu Long Biên mà các báo truyền tải thời gian qua đã phát huy tác dụng Rất nhiều comments của công chúng sau các tin này thể hiện sự hài lòng, đổng ý và cảm ơn chi đạo của Thủ tương Từ đó, dư luận hạ nhiệt các phản ứng trưóc 3 phương án mà Bộ GTVT đưa ra đối vói cầu Long Biên

Phân tích định lượng tác phẩm PBXH trên 3 bảo điện từ cho các thông số:

65

è Ý

IN 75 9

t) T— <

T— i t-H T-H 26

66