Quan hệ Trung Quốc - Myanmar giai đoạn 2001 - 2015: Luận văn ThS. Khoa học chính trị: 603102

Trong quá trình mở cửa, dân chủ hóa, Myanmar cũng không thể xem nhẹ mối quan hệ với Trung Quốc - “gã hàng xóm khổng lồ” có quan hệ lợi ích chặt chẽ với mình trên tất cả các lĩnh vực từ l

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUỐC TẾ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Xuân Cường

Hà Nội - 2017

2

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 4

1 Lí do lựa chọn đề tài 4

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

3 Mục đích nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Cấu trúc luận văn 9

PHẦN NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1: CÁC YẾU TỐ CƠ BẢN TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ 11

TRUNG QUỐC -MYANMAR GIAI ĐOẠN 2001-2015 11

1.1 Tình hình thế giới, khu vực 11

1.1.1 Tình hình thế giới 11

1.1.2 Tình hình khu vực 13

1.2 Tình hình Trung Quốc, Myanmar 14

1.2.1 Tình hình Trung Quốc 14

1.2.2 Tình hình Myanmar 19

1.3 Quan hệ Trung Quốc - Myanmar trước năm 2001 28

1.4 Cạnh tranh ảnh hưởng của các nước lớn tại Myanmar 33

CHƯƠNG 2 40

THỰC TRẠNG QUAN HỆ TRUNG QUỐC - MYANMAR 40

GIAI ĐOẠN 2001-2015 40

2.1 Chính trị 40

2.2 Quốc phòng, an ninh 48

2.3 Kinh tế 56

2.4 Văn hóa, xã hội 66

CHƯƠNG 3 72

MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ KHUYẾN NGHỊ 72

3.1 Triển vọng quan hệ Trung Quốc - Myanmar đến năm 2020 72

3.2 Tác động của quan hệ Trung Quốc - Myanmar đến khu vực Đông Nam Á 77

3.3 Một số khuyến nghị đối với Việt Nam 82

3.3.1 Trong quan hệ Việt Nam - Trung Quốc 82

3.3.2 Trong quan hệ Việt Nam - Myanmar 85

KẾT LUẬN 89

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

3

BẢNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT

ASEAN Association of Southeast Asian

GMS Greater Mekong Subregion Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng IMF International Moneytary Fund Quỹ Tiền tệ quốc tế

NLD National League for Democracy Liên đoàn Quốc gia vì dân chủ

SLORC State Law and Order Restoration

Council

Hội đồng khôi phục trật tự và pháp luật quốc gia

SPDC State Peace and Development

Sau ba thập niên cải cách, mở cửa và phát triển kinh tế, Trung Quốc

đã trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, trực tiếp cạnh tranh, đe dọa vị trí siêu cường số 1 của Mỹ Sự trỗi dậy của Trung Quốc và tranh giành ảnh hưởng Trung -

Mỹ diễn ra quyết liệt, tác động mạnh mẽ đến hòa bình, ổn định và phát triển của thế giới, là một trong những yếu tố quan trọng tác động đến quan hệ quốc tế hiện nay

Để đạt được các mục tiêu chiến lược và phát triển kinh tế - xã hội, Trung Quốc phải đáp ứng những nhu cầu rất cao về nguyên liệu, nhiên liệu, về thị trường xuất nhập khẩu và thu hút đầu tư, về môi trường hòa bình ổn định trong khu vực và thế giới Chính vì vậy, bên cạnh việc mở rộng quan hệ hợp tác với các đối tác trên thế giới, Trung Quốc đã đặc biệt ưu tiên quan hệ với các nước láng giềng theo phương châm

“thân thiện với láng giềng” và “đẩy mạnh quan hệ kinh tế - thương mại” Trung Quốc đã triển khai nhiều chính sách, chiến lược lớn như “Hướng Nam”, “Một vành đai một con đường”… trong đó khu vực châu Á - Thái Bình Dương (trong đó có Đông Nam Á) luôn được đặt vị trí ưu tiên hàng đầu Đây là một trong những ưu tiên chiến lược quan trọng của Trung Quốc nhằm chiếm không gian, mở rộng ảnh hưởng cho sự trỗi dậy, đồng thời tìm cách thoát khỏi vành đai bao vây chiến lược của Mỹ

Myanmar án ngữ cửa ngõ phía Tây của khu vực Đông Nam Á, trong quá khứ

đã từng là một cường quốc của khu vực Với vị trí địa chiến lược, giàu tài nguyên thiên nhiên và những thay đổi chính trị hiện tại của đất nước, Myanmar đang trở

5

thành địa bàn tranh giành ảnh hưởng của các nước lớn như Mỹ, Trung Quốc, Ấn

Độ, Nhật Bản, EU Với vai trò là quốc gia láng giềng, nằm trên con đường thông

ra Ấn Độ Dương ngắn nhất của Trung Quốc, Myanmar sẽ đem lại những lợi ích chiến lược cho Trung Quốc nếu nước này hoàn toàn nằm trong khối “đồng thuận Bắc Kinh” Trong suốt thời gian dài bị bao vây cấm vận, Myanmar luôn được sự giúp đỡ cả về vật chất lẫn tinh thần của Trung Quốc Trong quá trình mở cửa, dân chủ hóa, Myanmar cũng không thể xem nhẹ mối quan hệ với Trung Quốc - “gã hàng xóm khổng lồ” có quan hệ lợi ích chặt chẽ với mình trên tất cả các lĩnh vực từ lịch sử đến kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, quân sự

Quan hệ Trung Quốc - Myanmar giai đoạn 2001-2015 không chỉ đơn thuần là mối quan hệ giữa hai nước láng giềng, mà còn thể hiện rõ mối quan hệ kiểu nước lớn - nước nhỏ, thể hiện ý đồ chiến lược trong tham vọng “vươn ra biển lớn” của Trung Quốc cũng như khát vọng độc lập, tự chủ và quá trình dân chủ hóa của Myanmar

Nghiên cứu quan hệ Trung Quốc - Myanmar là một vấn đề lớn, đặc biệt trong bối cảnh thế giới, khu vực và tình hình Myanmar đang thay đổi rất nhanh chóng Đã có một số công trình nghiên cứu về quan hệ Trung Quốc - Myanmar, tuy nhiên thường lồng ghép trong những vấn đề mang tính cạnh tranh chiến lược giữa Trung Quốc và các nước lớn khác tại Myanmar, chưa có công trình nào nghiên cứu độc lập về quan hệ giữa hai nước trong giai đoạn 2001-2015 dưới góc độ quan hệ quốc tế Mặt khác, Myanmar là quốc gia cùng trong khu vực Đông Nam Á, quan hệ Trung Quốc - Myanmar có rất nhiều điểm tương đồng với quan hệ của Trung Quốc

- Việt Nam Chính vì vậy, đề tài “Quan hệ Trung Quốc - Myanmar giai đoạn 2015” có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc

2001-Về khoa học, đề tài đi sâu nghiên cứu về mối quan hệ Trung Quốc - Myanmar giai đoạn 2001-2015 trên cơ sở hệ thống, phân tích, lý giải, chỉ ra lịch sử, thực trạng cũng như triển vọng quan hệ giữa hai nước Đây là mối quan hệ láng giềng khá điển hình kiểu nước lớn - nước nhỏ trong quan hệ quốc tế Đề tài đóng góp vào nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, tìm hiểu về quan hệ Trung Quốc - Myanmar nói riêng cũng như quan hệ quốc tế nói chung

6

Về thực tiễn, cũng như Myanmar, Việt Nam là quốc gia láng giềng có vị trí địa chiến lược đặc biệt quan trọng đối với Trung Quốc; quan hệ Trung Quốc - Myanmar và Trung Quốc - Việt Nam có rất nhiều điểm tương đồng Nghiên cứu quan hệ Trung Quốc - Myanmar, từ đó rút ra những bài học thực tiễn cho Việt Nam trong quan hệ với Trung Quốc, đặc biệt trong quá trình mở cửa hội nhập và yêu cầu giữ vững chủ quyền biển đảo hiện nay của Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trung Quốc và Myanmar là hai quốc gia láng giềng có lịch sử quan hệ từ lâu đời Tuy nhiên, có rất ít những công trình nghiên cứu về quan hệ giữa hai nước mang tính toàn diện, chuyên sâu, đặc biệt trong giai đoạn gần đây Các vấn đề trong quan hệ giữa hai nước thường được tìm thấy trong các công trình nghiên cứu về sự trỗi dậy của Trung Quốc, sự cạnh tranh chiến lược của các nước lớn tại Myanmar hoặc một số báo cáo, bài viết riêng lẻ về tình hình quan hệ giữa hai nước mang tính động thái Dưới đây

là một số công trình có đề cập đến quan hệ giữa hai nước

Tác phẩm “Myanmar - lịch sử và hiện tại” do Chu Công Phùng chủ biên, Nhà

xuất bản Chính trị quốc gia phát hành năm 2011, có đề cập đến quan hệ giữa Myanmar với các nước lớn trong đó có Trung Quốc, tuy nhiên mới ở mức độ khái quát

Tác phẩm “Myanmar - Cuộc cải cách vẫn đang tiếp diễn” do Nguyễn Duy

Dũng chủ biên, Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa phát hành năm 2013, có trình bày quan hệ Trung Quốc - Myanmar trong cuộc cạnh tranh chiến lược giữa Trung Quốc,

Mỹ và Ấn Độ ở Myanmar

Tác phẩm “Tìm hiểu lịch sử, văn hóa Myanmar” do Phạm Thanh Tịnh chủ

biên, Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin phát hành năm 2014, có phần trình bày sơ lược về quan hệ Trung Quốc - Myanmar

Tác phẩm “Biến đổi chính trị, kinh tế ở Myanmar từ 2011 đến nay: Bối cảnh, nội dung và tác động” của Võ Xuân Vinh, Nhà xuất bản Khoa học xã hội phát

hành năm 2015 trên cơ sở phân tích những biến đổi chính trị và kinh tế ở Myanmar từ cuối tháng 3/2011, cung cấp các luận cứ khoa học quan trọng, đánh giá những tác động của quá trình này qua việc làm rõ được những thuận lợi, khó khăn và dự báo về tình hình phát triển của Myanmar những năm sắp tới

2014, đề cập đến quan hệ đối ngoại của Myanmar - Trung Quốc giai đoạn 2011-2014

Luận văn thạc sĩ “Cải cách ở Myanmar và những tác động tới quan hệ quốc

tế của Myanmar” của Lê Văn Quỳnh Trang, chuyên ngành Quan hệ quốc tế, năm

2014, có trình bày quan hệ Myanmar - Trung Quốc trong phần quan hệ Myanmar với các nước lớn

Luận văn thạc sĩ “Cạnh tranh ảnh hưởng của Mỹ - Trung Quốc tại Myanmar thập niên đầu thế kỷ XXI” của Phạm Kim Điền, chuyên ngành Quan hệ quốc tế, năm

2015, có trình bày quan hệ Trung Quốc - Myanmar trong sự cạnh tranh với Mỹ

Quan hệ Trung Quốc - Myanmar cũng được đề cập trong một số tạp chí nghiên cứu chuyên ngành, tiêu biểu như: Tạp chí Kiến thức Quốc phòng hiện đại:

Trần Quốc Hùng, Trung Quốc điều chỉnh quan hệ với Myanmar, số 9/2014, Mỹ và Trung Quốc đẩy mạnh can dự vào Myanmar trước thềm bầu cử năm 2015, số 8/2015 Thông tấn xã Việt Nam, Tài liệu Tham khảo đặc biệt: Quan hệ Trung Quốc

- Myanmar kể từ sự chuyển giao chính trị của Naypyidaw, (tháng 12/2015); Triển vọng hợp tác kinh tế thương mại Trung Quốc-Myanmar và giá trị chiến lược của

nó, (số 290-TTX, ngày 07/11/2015); Trung Quốc có can dự vào đàm phán hòa bình

ở Myanmar hay không, (số 289-TTX, ngày 06/11/2015); Quan hệ Myanmar - Trung Quốc, (số 064/065-TTX, ngày 16-17/3/2016)…

Các công trình nghiên cứu bằng tiếng Anh về quan hệ Trung Quốc – Myanmar thường chỉ tập trung vào một vài lĩnh vực cụ thể tại những thời điểm nhất định Một số công trình, bài viết được tham khảo như: Toshihiro KUDO (2006),

Myanmar’s economic relations with China: Can China support Myanmar economy? Institude of Developing economies, Japan; David Arnott (2012), China– Burma relations http://www.idea.int/asia_pacific/myanmar/upload/chap3.pdf;

8

Chenyang Li and James Char (2015), China-Myanmar relations since Naypyidaw’s political transition: How Beijing can balance short-term interests and long-term values, RSIS, Singapore; Priscilla A Clapp (2015), China’s Relations with Burma,

Một số tư liệu tiếng Trung về quan hệ Trung Quốc - Myanmar như: Quách

Minh Phong (2015), 缅 甸 政 局 的 新 变 化 与 中 缅 关 系 的 未 来 (Sự thay đổi về cục diện chính trị Myanmar và tương lai quan hệ Trung Quốc - Myanmar), Đại học Liêu Thành; Vương Phương (2014), 缅 甸 大 选 后 的 政 治 发 展 及 对 中 缅 关 系 的 影 响 (Sự phát triển chính trị sau cuộc đại tuyển cử Myanmar và ảnh hưởng đối với quan hệ Trung Quốc – Myanmar), Đại học Hạ Môn; Chân Hải Sinh (2015), 地 缘 政 治 视 角 下

的 中 缅 关 系 研 究 - 以 2010 年 缅 甸 大 选 后 的 中 缅 关 系 为 例 (Nghiên cứu quan hệ Trung Quốc – Myanmar dưới góc độ địa chính trị - lấy ví dụ quan hệ hai nước sau Tổng tuyển cử Myanmar 2010), Đại học Sư phạm Hà Bắc; Vương Nam (2012), Cái nhìn mới về quan hệ Trung Quốc – Myanmar dưới góc độ chiến lược địa chính trị,

Khoa Quan hệ Quốc tế, Đại Học Thanh Đảo… Ngoài ra, còn khá nhiều bài viết trên internet về quan hệ Trung Quốc - Myanmar, đặc biệt trong thời gian gần đây

Luận văn “Quan hệ Trung Quốc - Myanmar giai đoạn 2001-2015” là công

trình nghiên cứu độc lập, có tính kế thừa, tổng hợp, trình bày hướng theo đối tượng

và phạm vi nghiên cứu, từ đó phân tích xem xét và đưa ra những khuyến nghị phù hợp trong quan hệ với Trung Quốc đối với Việt Nam

3 Mục đích nghiên cứu

Luận văn đặt ra hai mục tiêu nghiên cứu cơ bản gồm:

(1) Trình bày một cách khách quan, có hệ thống mối quan hệ Trung Quốc

- Myanmar giai đoạn 2001-2015 trên các lĩnh vực chính trị, quốc phòng an ninh, kinh tế, văn hóa xã hội; chỉ ra các yếu tố cơ bản tác động đến quan hệ hai nước trong giai đoạn này

9

(2) Dự báo triển vọng quan hệ Trung Quốc - Myanmar đến năm 2020, tác động với khu vực Đông Nam Á và đưa ra một số khuyến nghị đối với Việt Nam trong quan hệ với Trung Quốc và Myanamar

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ Trung Quốc - Myanmar

Phạm vi nghiên cứu:

- Về không gian: Trung Quốc, Myanmar

- Về thời gian: Giai đoạn 2001-2015, vì đây là giai đoạn quan hệ giữa hai nước diễn ra nhiều biến động, sự kiện nổi bật Năm 2001, quan hệ giữa hai nước được nâng lên một tầm cao mới với chuyến thăm Myanmar của Chủ tịch Trung Quốc Giang Trạch Dân, ký kết hàng loạt các văn bản hợp tác Năm 2001 cũng là năm tình hình thế giới có sự biến động lớn với sự kiện 11/9/2001, tác động trực tiếp đến quan hệ hai nước Năm 2015 là năm tại Myanmar diễn ra cuộc bầu cử lịch sử với chiến thắng của Đảng NLD, kết thúc giai đoạn cầm quyền của Đảng USDP và chính quyền quân sự tại Myanmar

- Về lĩnh vực: Quan hệ chính trị; quốc phòng, an ninh; kinh tế và văn hóa xã hội

5 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở các phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế, trong đó nòng cốt

là cách tiếp cận lịch đại để tiếp cận vấn đề cần nghiên cứu theo các mốc thời gian cụ thể Phương pháp hệ thống để phân tích sự tác động qua lại lẫn nhau trên từng lĩnh vực nghiên cứu ở cấp độ quốc gia, cấp độ khu vực Bên cạnh đó còn sử dụng phương pháp so sánh và phân tích, tổng hợp để làm rõ lợi ích chiến lược của mỗi nước và các phương pháp liên ngành, đa ngành trong khoa học xã hội nhằm làm rõ vấn đề nghiên cứu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung luận văn

“Quan hệ Trung Quốc - Myanmar giai đoạn 2001-2015” được kết cấu thành 3

chương như sau:

Chương 1: Các yếu tố cơ bản tác động đến quan hệ Trung Quốc – Myanmar giai đoạn 2001-2015 gồm 4 phần: 1.1 Tình hình thế giới, khu vực; 1.2 Tình hình Trung Quốc, Myanmar; 1.3 Lịch sử quan hệ Trung Quốc - Myanmar trước năm 2001; 1.4 Cạnh tranh ảnh hưởng của các nước lớn tại Myanmar

10

Nội dung chương 1 trình bày các yếu tố cơ bản tác động đến quan hệ Trung Quốc - Myanmar giai đoạn 2001-2015, cho thấy quan hệ giữa hai nước trong giai đoạn này bị tác động bởi nhiều yếu tố trong đó tình hình nội tại của mỗi nước và quan hệ truyền thống giữa hai nước là những yếu tố cơ bản mang tính quyết định Bên cạnh đó, tình hình thế giới, khu vực và sự cạnh tranh ảnh hưởng của các nước lớn - đặc biệt là sự hiện diện của Mỹ tại Myanmar - cũng là những yếu tố có những tác động quan trọng

Chương 2: Thực trạng quan hệ Trung Quốc - Myanmar giai đoạn 2001-2015 gồm 4 phần: 2.1 Chính trị; 2.2 Quốc phòng, an ninh; 2.3 Kinh tế; 2.4 Văn hóa, xã hội

Quan hệ Trung Quốc - Myanmar giai đoạn 2001-2015 có nhiều biến động song xét một cách tổng thể, hai nước vẫn có quan hệ gắn bó chặt chẽ với nhau, cần

có nhau trong đó Trung Quốc giữ vai trò ảnh hưởng, chi phối Có thể chia quan hệ giữa hai nước trong giai đoạn này thành hai thời kỳ: Thời kỳ Chính quyền quân sự cầm quyền ở Myanmar (2001-2010), Myanmar bị bao vây cấm vận, phụ thuộc lớn vào Trung Quốc và thời kỳ chính quyền dân sự lên cầm quyền ở Myanmar (2011-2015), Myanmar tiến hành cải cách, mở cửa, thực hiện chính sách giảm dần sự lệ thuộc vào Trung Quốc

Chương 3: Một số nhận xét và khuyến nghị gồm 3 phần: 3.1 Triển vọng quan

hệ Trung Quốc - Myanmar đến năm 2020; 3.2 Tác động của quan hệ Trung Quốc - Myanmar đến khu vực Đông Nam Á; 3.3 Một số khuyến nghị đối với Việt Nam

Quan hệ Trung Quốc - Myanmar đến năm 2020 tiếp tục bị chi phối bởi các yếu tố bên trong và bên ngoài, trong đó chính sách đối với Trung Quốc của Chính quyền mới Myanmar do đảng NLD lãnh đạo đóng vai trò quan trọng Mặc dù có nhiều sự thay đổi và thách thức, nhưng có thể thấy, quan hệ Trung Quốc - Myanmar chưa thể đảo ngược Quan hệ Trung Quốc - Myanmar tác động trực tiếp đến hòa bình, ổn định và phát triển của khu vực Đông Nam Á cũng như tiến trình xây dựng Cộng đồng chung ASEAN, cả tích cực lẫn tiêu cực Trên cơ sở đó, luận văn đã đưa

ra một số khuyến nghị đối với Việt Nam trong quan hệ với Trung Quốc, Myanmar trên các lĩnh vực chính trị, quốc phòng an ninh, kinh tế

11

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CÁC YẾU TỐ CƠ BẢN TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ

TRUNG QUỐC -MYANMAR GIAI ĐOẠN 2001-2015

Các yếu tố cơ bản tác động đến quan hệ Trung Quốc - Myanmar giai đoạn 2001-2015 gồm: Tình hình thế giới, khu vực; tình hình nội tại của Trung Quốc, Myanmar; lịch sử quan hệ giữa hai nước trước năm 2001 và sự cạnh tranh ảnh hưởng của các nước lớn tại Myanmar Trong đó tình hình nội tại của mỗi nước, đặc biệt là những biến đổi tại Myanmar đóng vai trò quan trọng hàng đầu

1.1 Tình hình thế giới, khu vực

1.1.1 Tình hình thế giới

Trong những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, bối cảnh thế giới đã có những biến đổi to lớn và sâu sắc Cục diện đa cực với sự chi phối của các nước lớn ngày càng thể hiện rõ thay thế cho cục diện hai cực trước đây Quan hệ quốc gia, dân tộc và giữa các bộ phận, các nhóm dân cư có nhiều điểm mới Hòa bình, hợp tác và phát triển tiếp tục là xu thế lớn, bên cạnh đó vẫn tiếp tục diễn ra xung đột sắc tộc, tôn giáo, tranh giành tài nguyên, lãnh thổ

Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ phát triển như vũ bão đã và đang làm thay đổi tư duy và nhận thức trong đời sống sinh hoạt quốc tế Thế giới là một thể thống nhất và đa dạng, tùy thuộc lẫn nhau ngày càng tăng, nhu cầu hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển trở nên cấp bách Xu hướng lành mạnh hóa, dân chủ hóa trong sinh hoạt quốc tế ngày càng được rõ nét Những vấn đề kinh

tế, chính trị xã hội mang tính toàn cầu như: nguy cơ chiến tranh hạt nhân hủy diệt, vấn đề dân số và môi trường sinh thái… đang là những vấn đề cấp bách và nóng bỏng đe dọa sự tồn tại của cộng đồng thế giới và nền văn minh nhân loại Điều đó đòi hỏi sự hợp tác, nỗ lực của tất cả các nước trong cộng đồng quốc tế, trên tinh thần thực sự nhân đạo vì sự sống còn của con người Sự xích lại gần nhau, tăng cường sự hiểu biết và hợp tác giữa các quốc gia dân tộc bắt nguồn chính từ nhu cầu khách quan này Xu thế toàn cầu hóa và khu vực hóa đang diễn

ra trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, tác động sâu sắc, toàn diện đến đời

Trong khi đó, từ đầu những năm 90 của thế kỷ XX trở đi, nhất là bước vào thập niên đầu của thế kỷ XXI, sau khi gia nhập WTO năm 2001, công cuộc cải cách

và mở cửa của Trung Quốc thu được những thành tựu to lớn, có tính đột phá mới đã làm thay đổi môi trường địa - chính trị thế giới, trước hết tại châu Á Năm 2010, Trung Quốc đã chính thức vượt Nhật Bản trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới Tiềm lực quân sự - quốc phòng của Trung Quốc cũng tăng rất mạnh Những biến đổi mới trên làm dịch chuyển khá nhanh chóng về cán cân ảnh hưởng và trật tự quyền lực ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, làm cho Trung Quốc trở thành vai diễn chính, chỉ sau Mỹ trong bàn cờ địa chính trị - kinh tế thế giới Trung Quốc ngày càng thể hiện rõ tham vọng trở thành siêu cường của mình, không ngừng gia tăng ảnh hưởng với các quốc gia trong khu vực, nỗ lực xây dựng cho mình một vành đai an ninh xung quanh ổn định và nằm trong tầm ảnh hưởng của Trung Quốc Chính điều này đã đe dọa đến vị thế và lợi ích truyền thống của Mỹ tại châu Á - Thái Bình Dương Nhận thức rõ nguy cơ này, năm 2011, Tổng thống Mỹ B.Obama

đã chính thức tuyên bố chiến lược xoay trục, chuyển trọng tâm từ châu Âu sang khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, thể hiện sự quay trở lại của Mỹ ở khu vực này và nhằm khẳng định vị trí số một của mình Châu Á - mà đặc biệt là Đông Nam Á trở

Cùng với sự gia tăng của toàn cầu hóa và khu vực hóa, thế giới nói chung, khu vực Đông Nam Á nói riêng chứng kiến thêm nhiều cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính với quy mô ngày càng lớn và hệ quả của chúng ngày càng trầm trọng Nếu như cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ châu Á 1997-1998 bắt đầu nổ ra tại Thái Lan làm suy yếu nhiều nước ASEAN, làm tăng vai trò của Trung Quốc ở khu vực này thì cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 nổ ra từ nước Mỹ lại giáng đòn mạnh vào uy tín, sức mạnh vượt trội kinh tế của Mỹ, làm suy giảm tương đối vị thế của nước này trong cán cân quyền lực thế giới, tạo thêm ảnh hưởng của Trung Quốc ra toàn thế giới, nhất là ở Đông Nam Á Trung Quốc đã sử dụng sức mạnh đang lên nhanh của mình để tiến hành điều chỉnh và giám sát mạnh mẽ hơn các định chế tài chính thế giới như WB, IMF và đưa ra các luật chơi mới của mình, trước hết là ở khu vực Đông Nam Á, nơi mà Trung Quốc đã thiết lập được các cơ chế hợp tác kinh tế song phương và đa phương với ASEAN và các nước thành viên Điều này một mặt tạo cho Trung Quốc có tiếng nói lớn hơn, quyền lực hơn trong các cơ chế

1 Trần Khánh, Chủ biên (2014), “Hợp tác và cạnh tranh chiến lược Mỹ- Trung ở Đông Nam Á ba thập niên

đầu sau Chiến tranh Lạnh”, NXB Thế giới, Tr67

14

hợp tác đa phương do ASEAN khởi xướng, làm cho nhiều nước trong khu vực ngày càng gắn bó với Trung Quốc, mặt khác cũng tạo ra những mối lo ngại về an ninh kinh tế, nhất là nguy cơ trở thành thị trường tiêu thụ sản phẩm công nghiệp và cung cấp nguyên liệu thô cho Trung Quốc Chính điều này cũng là một trong những nguyên nhân khiến ASEAN tăng cường liên kết nội khối, quyết tâm hiện thực hóa cộng đồng ASEAN vào năm 2015 nhằm để tạo ra một thị trường thống nhất, có sức

đề kháng và cạnh tranh hơn trước sự trỗi dậy của Trung Quốc

1.2 Tình hình Trung Quốc, Myanmar

1.2.1 Tình hình Trung Quốc

Sau hơn 20 năm thực hiện đường lối cải cách, mở cửa, Trung Quốc đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trên các lĩnh vực chính trị - đối ngoại, kinh tế, quân sự và văn hóa xã hội Thành công này đã tạo sức mạnh tổng hợp đưa Trung Quốc trở thành cường quốc toàn cầu, cạnh tranh vị trí siêu cường “số 1” với Mỹ trong tương lai gần Từ sau Đại hội XVI của Đảng cộng sản Trung Quốc năm 2002, Trung Quốc từng bước sử dụng tổng thể các biện pháp ngoại giao linh hoạt, thực dụng để nâng cao uy tín và sức mạnh đối với khu vực và thế giới, chuyển dần từ

“giấu mình chờ thời” sang “chủ động tích cực”, hiện thực hóa “giấc mộng Trung Hoa”, “vươn ra biển lớn”2

Về chính trị

Cùng với sự phát triển nhanh chóng về kinh tế, Trung Quốc ngày càng có tiếng nói quan trọng trong các vấn đề khu vực và quốc tế Nhiều sáng kiến đề xuất của Trung Quốc được các nước chấp nhận và ủng hộ rộng rãi Đặc biệt, Trung Quốc

có quan niệm tương đồng với nhiều quốc gia trong vấn đề “dân chủ nhân quyền”,

“tự do tôn giáo” và luôn nhấn mạnh nguyên tắc “không can thiệp vào công việc nội

bộ của nhau”, nhận được sự ủng hộ của nhiều nước và trở thành chỗ dựa cho nhiều quốc gia (trong đó có Myanmar) trong việc chống lại áp đặt từ bên ngoài Tuy nhiên, sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc cũng gắn liền với cuộc tranh giành

2 Xem thêm: Sở Thụ Long, Kim Uy (2008), Chiến lược và chính sách ngoại giao của Trung Quốc, NXB

Thời sự, Trung Quốc

15

ảnh hưởng với các cường quốc khác, trước hết tại khu vực Đông Nam Á trong việc gia tăng sức ép, hướng lái các nước này đi theo quỹ đạo của mình Đây là một trong những nguyên nhân tạo ra sự bất ổn đối với nền chính trị và an ninh của khu vực3

Trong giai đoạn này, Trung Quốc tăng cường quan hệ với các nước ASEAN, thực thi chính sách ngoại giao thân thiện với láng giềng, chính sách ngoại giao láng giềng mới Trung Quốc và ASEAN đã ký kết nhiều văn bản hợp tác quan trọng như Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông DOC (2002), Hiệp định về thương mại hàng hóa, thành lập Khu vực mậu dịch tự do Trung Quốc-ASEAN (ACFTA), Hiệp định khung về hợp tác kinh tế toàn diện ASEAN-Trung Quốc (2013) Nhiều chiến lược, chương trình phát triển lớn của Trung Quốc liên quan trực tiếp đến các nước láng giềng như chiến lược "Một trục hai cánh" hay "Chương trình hợp tác Tiểu vùng sông Mê Công mở rộng - GMS" với sự tham gia trực tiếp của Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Myanmar và hai tỉnh Vân Nam, Quảng Tây của Trung Quốc Đây không chỉ là cách thức hữu hiệu hơn để cân bằng các mục tiêu có phần mâu thuẫn nhau của Trung Quốc - cụ thể là phát triển hợp tác và bảo vệ chủ quyền -

mà còn là cách để thách thức trật tự an ninh hiện hành do Mỹ lãnh đạo tại Châu Á - Thái Bình Dương Đây cũng chính là một trong những nhân tố có tác động lớn đến quan hệ của Trung Quốc với các quốc gia láng giềng, trong đó có Myanmar

3 Bùi Xuân Mai, Sự trỗi dậy của Trung Quốc tác động đối với hòa bình và phát triển của khu vực và thế giới,

Tạp chí Quan hệ Quốc phòng số 28, Quý IV/2014, Tr26

Trung Quốc trở thành động lực quan trọng thúc đẩy kinh tế khu vực Đông Nam Á phát triển, nhưng cũng là đối thủ của hầu hết các nước trong cạnh tranh thị trường và đầu tư quốc tế Là nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới, lại đang phát triển nhanh chóng, Trung Quốc trở thành một trong những “đầu tàu” thúc đẩy kinh tế các nước trong khu vực phát triển Trung Quốc không chỉ là đối tác thương mại lớn nhất, mà còn là đối tác đầu tư quan trọng của các nước ASEAN Bên cạnh đó, với nguồn dự trữ ngoại tệ khổng lồ (trên 2.400 tỷ USD), Trung Quốc ngày càng có điều kiện hơn trong việc hỗ trợ các nước, nhất là các nước ASEAN (trong đó có Myanmar) phát triển kinh tế, xây dựng hạ tầng kỹ thuật, đồng thời phối hợp với các nước ASEAN nhằm chống lại nguy cơ xảy ra cuộc khủng hoảng tài chính – tiền tệ ở khu vực Để phát triển kinh tế, Trung Quốc có nhu cầu rất lớn về năng lượng, nguyên liệu, thương mại… Đây cũng là một yếu tố quan trọng tác động đến quan hệ hai nước

Về quốc phòng - an ninh

Sức mạnh quân sự Trung Quốc ngày càng được tăng cường, có khả năng trở thành cường quốc quân sự thế giới Với tiềm lực kinh tế ngày càng tăng, Trung Quốc luôn coi trọng đầu tư cho quốc phòng - an ninh nhằm bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ, lợi ích quốc gia và hỗ trợ chiến lược trở thành “cường quốc toàn cầu” Theo báo cáo nội bộ của Trung Quốc, ngân sách quốc phòng năm 2010 của Trung Quốc

là 116,4 tỷ USD, dự kiến đến năm 2020 là 210 tỷ USD, năm 2030 là 340 tỷ USD và năm 2050 là 350 tỷ USD, trở thành nước có chi phí quân sự cao nhất thế giới5

4 Bùi Xuân Mai, Sự trỗi dậy của Trung Quốc tác động đối với hòa bình và phát triển của khu vực và thế giới,

Tạp chí Quan hệ Quốc phòng số 28, Quý IV/2014, Tr23

5 Bùi Xuân Mai, Sự trỗi dậy của Trung Quốc tác động đối với hòa bình và phát triển của khu vực và thế giới,

Tạp chí Quan hệ Quốc phòng số 28, Quý IV/2014, Tr22

17

Trung Quốc trở thành một nhân tố quan trọng trong các định chế an ninh khu vực, nhưng cũng tạo ra nhiều áp lực đối với các nước Trung Quốc tích cực tham gia và có nhiều đóng góp trong các thể chế an ninh khu vực, nhất là trong Diễn đàn khu vực ASEAN, đồng thời cam kết thực hiện chính sách “phát triển hòa bình”, ủng

hộ giải quyết tranh chấp và xung đột thông qua đàm phán Bên cạnh đó, với tốc độ hiện đại hóa vũ khí trang bị quân sự, Trung Quốc đang ngày càng trở thành đối tác thương mại quân sự của nhiều nước trong khu vực Tuy nhiên, sự phát triển mạnh

mẽ tiềm lực quân sự của Trung Quốc cũng nảy sinh những nhân tố tiêu cực đối với nền quốc phòng an ninh của khu vực Đông Nam Á Với thực lực quân sự mạnh, Trung Quốc tạo áp lực ngày càng lớn đối với các nước có tranh chấp chủ quyền lãnh thổ với mình Hành động này gây ra hệ lụy các cường quốc khác sẽ gia tăng hiện diện về quân sự ở khu vực để thực hiện chiến lược kiềm chế, ngăn chặn Trung Quốc làm ảnh hưởng tới môi trường an ninh khu vực

Về văn hóa

Trung Quốc tăng cường truyền bá để văn hóa Trung Quốc trở thành yếu tố quan trọng trong gia tăng “sức mạnh mềm” hỗ trợ cho sự trỗi dậy Bên cạnh việc đẩy mạnh các hoạt động giao lưu văn hóa, mở các Học viện Khổng Tử ở các nước, Trung Quốc coi trọng sử dụng đội ngũ người Hoa trên thế giới làm lực lượng tiên phong trong truyền bá văn hóa Trung Quốc ra bên ngoài Hiện Trung Quốc đã xây dựng được khoảng 300 Học viện Khổng Tử ở 84 quốc gia và có kế hoạch xây thêm hàng trăm Học viện Khổng Tử nữa nhằm truyền bá văn hóa và ngôn ngữ Trung Quốc Đồng thời, Trung Quốc tăng cường tận dụng các phương tiện thông tin đại chúng để quảng bá hình ảnh đất nước, con người, văn hóa Trung Quốc ra toàn thế giới

Tóm lại, trong quá trình “trỗi dậy”, để trở thành cường quốc thế giới, Trung

Quốc phải giải quyết được các nhu cầu về thương mại, năng lượng và địa chiến lược, phải tiến ra biển Tuy nhiên, Trung Quốc cho rằng, họ đang bị các nước lớn khác, nhất là Mỹ bao vây về mặt chiến lược, cản trở họ trên con đường mở rộng ảnh hưởng ra toàn thế giới, trước hết là các nước xung quanh Phía Nam Trung Quốc là Biển Đông (nối với Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương) với hơn 1/2 lượng vận chuyển container và 1/3 lưu lượng giao thông hàng hải của thế giới, 80% nhập khẩu

18

dầu thô của Trung Quốc đi qua tuyến hàng hải này Nằm giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương chính là eo biển Malacca – nút thắt mấu chốt của thương mại thế giới Trung Quốc từ lâu cảm thấy bị mắc kẹt bởi điều mà những nhà chiến lược Trung Quốc gọi là “bế tắc Malacca” - cho rằng sự tiếp cận của Trung Quốc đến Ấn

Độ - Thái Bình Dương bị giới hạn bởi điểm thông quan mấu chốt đó và để đến được

đó, tàu của họ phải đi qua Biển Đông Trong thập kỷ qua, Trung Quốc đã nỗ lực tìm cách đảm bảo khả năng tiếp cận các tuyến đường biển quan trọng trên, kể cả bằng cách tạo ra các đảo nhân tạo cùng với các sân bay ở Biển Đông Tuy nhiên, những hoạt động của Trung Quốc tại Biển Đông đang bị phản ứng gay gắt, mạnh mẽ của các nước trong khu vực có liên quan, và Mỹ, báo hiệu về một cuộc chơi lớn hơn, đầy thách thức đang diễn ra Phía Đông Trung Quốc đang hiện diện “vành đai sắt” của khối quân sự Mỹ - Nhật - Hàn Khối liên minh này đang tồn tại khá vững chắc

và không ngừng được củng cố, nhất là sau sự kiện tàu Cheonan (tháng 3/2010) và những tranh chấp cụm đảo Senkaku/Điếu Ngư bùng nổ từ năm 2012 Đài Loan vẫn còn là hòn đảo được Mỹ, Nhật bảo trợ về mặt an ninh - quốc phòng Những vật cản này làm cho Trung Quốc gặp khó khăn lớn khi thông qua phía Đông để vươn ra vùng nước sâu của Thái Bình Dương Phía Tây Nam của Trung Quốc giáp với Ấn Độ, quốc gia đang trỗi dậy, cố gắng vươn lên thành cường quốc biển; có quan hệ ngày càng thắt chặt với Mỹ và các nước ASEAN, là trung tâm của các nỗ lực hợp tác và liên kết ở khu vực Nam Á và đang mở rộng ảnh hưởng sang châu Phi Với việc đẩy mạnh chính sách

từ “Hướng Đông” đến “Hành động phía Đông”, Ấn Độ trở thành đối thủ cạnh tranh trực tiếp của Trung Quốc tại khu vực Trong bối cảnh đó, để “vươn ra biển lớn”, thì con đường tiếp cận với Ấn Độ Dương qua Myanmar thay cho qua eo biển Malacca, rồi

từ đó thông thương với thế giới Ả-rập và châu Phi, nơi cung cấp nguồn dầu mỏ lớn nhất cho Trung Quốc là hiệu quả nhất Myanmar đóng vai trò quan trọng cho mục tiêu

mang tầm chiến lược trong thế kỷ XXI của Trung Quốc, nằm trong chiến lược Đại khai phá miền Tây (thể hiện trong chiến lược Ngoại giao láng giềng của Trung Quốc) và chiến lược Chuỗi ngọc trai (kết nối hai đại dương lớn, thể hiện trong chiến lược Cường quốc biển của Trung Quốc) Chính vì vậy, việc mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc tại

19

Myanmar gần giống như ở Pakistan có khả năng cạnh tranh tốt hơn với Ấn Độ, hạn chế

sự can thiệp của Mỹ và phương Tây từ biên giới phía Tây Nam, đồng thời góp phần quan trọng củng cố quan hệ ASEAN - Trung Quốc, làm cho các nước Đông Nam Á lục địa trở nên gần gũi hơn với Trung Quốc Đây chính là lợi ích địa chính trị, địa kinh

tế chiến lược của Trung Quốc6

1.2.2 Tình hình Myanmar

Trong thế giới toàn cầu hóa, việc Myanmar bị cô lập và tự cô lập bằng lập trường chính trị, những chính sách đối ngoại và phát triển kinh tế đã khiến Myanmar trở thành một “ốc đảo” kém phát triển trong suốt một thời gian dài Bước sang thế kỷ XXI, Myanmar đã có sự “chuyển mình”, tiến hành cải cách mở cửa, thực hiện lộ trình “dân chủ hóa” và từng bước chuyển giao từ chính quyền quân sự sang chính quyền dân sự, đạt được nhiều kết quả đáng kể

Về chính trị

Trong giai đoạn 2001-2015, nền chính trị Myanmar có nhiều thay đổi Myanmar thực hiện tiến trình chuyển đổi từ một nhà nước quân sự sang một nhà nước dân sự, kiên định các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội để đem lại hòa bình, dân chủ, công bằng và thịnh vượng cho người dân; thúc đẩy xây dựng một xã hội dân chủ; thực thi hiệu quả các nghĩa vụ, chức trách vì lợi ích đất nước, đảm bảo quyền con người, tự do theo Hiến pháp quy định

Tháng 8/2003, Chính quyền Myanmar tuyên bố “Lộ trình dân chủ 7 điểm” (Lộ trình dân chủ 7 bước), gồm: (1) Tái triệu tập Đại hội quốc dân; (2) Nghiên cứu

và từng bước xây dựng chế độ dân chủ; (3) Soạn thảo hiến pháp; (4) Trưng cầu dân

ý thông qua hiến pháp trên phạm vi toàn quốc; (5) Tổ chức bầu cử một cách công bằng; (6) Triệu tập Quốc hội theo quy định của Hiến pháp mới; (7) Lập Chính phủ

và các cơ quan trung ương mới7

Theo “Lộ trình dân chủ 7 điểm” trên, từ ngày 17/5 đến ngày 09/7/2004, tại Trung tâm Hội nghị ở Nyaunghnapin, cách Yangon 45km về phía Bắc, Đại hội

6 Trần Khánh, Chủ biên (2014), “Hợp tác và cạnh tranh chiến lược Mỹ- Trung ở Đông Nam Á ba thập niên

đầu sau Chiến tranh Lạnh”, NXB Thế giới, tr142

7 Dấu mốc lịch sử trên chính trường Myanmar,

www.tapchicongsan.org.vn/Home/PrintStory.aspx?distribution=36118&print=true

Ngày 08/3/2010, Chính phủ Myanmar thành lập Ủy ban Bầu cử Liên bang; ngày 21/10/2010, quyết định đổi tên nước thành “Cộng hòa Liên bang Myanmar”

và thay đổi quốc kỳ Ngày 07/11/2010, Myanmar đã tổ chức cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên trong vòng 20 năm qua trên phạm vi cả nước để bầu ra 1.154 ghế Hạ viện, Thượng viện và cơ quan lập pháp cấp bang và khu Kết quả, đảng Đoàn kết và Phát triển Liên bang (USDP) của Thủ tướng Thein Sein đã giành được tổng cộng 883 ghế (chiếm 76,5%) Ngày 04/02/2011, Quốc hội Myanmar trong phiên họp đầu tiên

đã bầu ông Thein Sein làm Tổng thống theo quy định của Hiến pháp 2008 Ngày 30/3/2011, ông Thein Sein nhậm chức Tổng thống và thành lập nội các mới, Hội đồng Hòa bình và Phát triển quốc gia tuyên bố giải thể sau gần 15 năm lãnh đạo đất

21

nước Từ 2011 - 2015, chính phủ dân sự mới đã thi hành hàng loạt các cải cách theo hướng dân chủ, chuyển từ chính quyền quân sự trong gần nửa thế kỷ cầm quyền sang chính quyền dân sự theo chế độ Cộng hòa Tổng thống, phát triển đất nước theo nền kinh tế thị trường, hòa giải dân tộc và hội nhập quốc tế, cải thiện quan hệ với

Mỹ và phương Tây

Trong cuộc bầu cử lịch sử ngày 8/11/2015, đảng Liên đoàn Quốc gia vì Dân chủ (NLD) của bà Aung San Suu Kyi đã đánh bại đảng Liên minh Đoàn kết và Phát triển (USDP) được Quân đội ủng hộ NLD giành được 78% số ghế và có được đa số trong

Hạ viện với 58% số ghế, qua đó giành quyền kiểm soát chính phủ Myanmar tiếp tục những bước đi mới trong quá trình “dân chủ hóa”

Về đối ngoại

Hơn nửa thế kỷ kể từ khi được Anh trao trả độc lập , Myanmar đã trải qua nhiều chế độ chính trị khác nhau Các chính quyền tại Myanmar dù là dân sự hay quân sự đều luôn chủ trương nêu cao 5 nguyên tắc chung sống hòa bình , theo đuổi chính sách đối ngoại độc lập, không liên kết, quan hệ hữu nghị với tất cả các nước

và vùng lãnh thổ trên thế giới, đặc biệt là các nước láng giềng trên nguyên tắc tôn trọng độc lập chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không xâm lược lẫn nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng cùng có lợi ; ủng hộ quyền tự quyết của các dân tô ̣c , không biến nước mình thành căn cứ quân sự của nước khác, tích cực tham gia các diễn đàn quốc tế và khu vực Tư tưởng xuyên suốt này đã được ghi trong Hiến pháp Miến Điện năm 1947 và 1974 Hiến pháp Myanmar năm 2008 cũng ghi rõ: “Liên bang Myanmar thực hiện chính sách đối ngoại độc lập, tích cực và không liên kết vì hoà bình thế giới, quan hệ tốt với tất cả các nước trên nguyên tắc cùng tồn tại hòa bình giữa các quốc gia” (Điều 41- Hiến pháp 2008) Liên bang Myanmar sẽ không tiến hành xâm lược bất cứ quốc gia nào

và cũng không cho phép quân đội nước ngoài đóng quân trên lãnh thổ Myanmar (Điều 42 – Hiến pháp 2008)

Chính sách đối ngoại độc lập đó của Myanmar được thực thi trên 8 nguyên tắc cơ bản sau: (1) Nghiêm chỉnh quán triệt 5 nguyên tắc cùng tồn tại hòa bình giữa các quốc gia; (2) Tránh sự không công bằng trong các vấn đề quốc tế , nhìn nhận sự

tế và xã hội tại khu vực; (7) Phấn đấu cho một thế giới hoà bình, an ninh, chống chủ nghĩa đế quốc, thực dân kiểu cũ và mới, không can thiệp hay áp đặt các vấn đề của nước này với nước khác; (8) Chấp thuận các tài trợ quốc tế dành cho phát triển đất nước mà không kèm điều kiện8

Về hợp tác khu vực, Myanmar tập trung hội nhập với các quốc gia trong khu vực để tăng cường lợi ích chung, đặc biệt là chủ động gia nhập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN); Đại hội đồng Liên nghị viện các quốc gia Đông Nam

Á (AIPA); Sáng kiến vùng vịnh Bengal về hợp tác Kinh tế và Kỹ thuật đa khu vực (BIMST-EC), Chương trình phát triển khu vực phụ lưu Mê Kông; Diễn đàn hợp tác

Mê Công - Ganga (MGC); Tổ chức Chiến lược hợp tác kinh tế 3 dòng sông Ayeyarwady - Chao Phraya - Mê Kông (ACMECS)…

Về quan hệ với các nước láng giềng, Myanmar thúc đẩy mối quan hệ chặt chẽ hơn với các nước láng giềng (tập trung vào Bangladesh, Trung Quốc, Ấn Độ, Thái Lan và Lào), đặc biệt là cùng các nước thúc đẩy hòa bình và phát triển kinh tế

Đối với Trung Quốc, trước khi “mở cửa”, Myanmar có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với Trung Quốc, được xem là một nước “lệ thuộc” vào Trung Quốc Với thời gian dài bị cô lập với thế giới, Myanmar hầu như không đầu tư được ra nước ngoài và cũng không nước nào đầu tư vào làm ăn với Myanmar, ngoại trừ Trung Quốc Dưới thời Tổng thống Thein Sein, Myanmar đã thực hiện một cuộc chuyển đổi lớn về đường lối ngoại giao, được kích hoạt vào đúng lúc nước Mỹ xoay trục về chiến lược ngoại giao và hướng sang châu Á, vì thế được phương Tây, nhất là Mỹ, ủng hộ mạnh mẽ Dưới áp lực của các cuộc biểu tình phản đối Trung Quốc của người dân Myanmar, chính sách của Myanmar đối với Trung Quốc cũng có sự thay

8 Chu Công Phùng (2014), Tìm hiểu lịch sử, văn hóa Myanmar, NXB Văn hóa Thông tin

23

đổi nhất định, thể hiện qua việc đình chỉ hàng loạt các dự án lớn của Trung Quốc tại nước này Sau khi đảng NLD của bà Aung San Suu Kyi (được đánh giá là thân Mỹ) lên cầm quyền, vị trí vai trò ảnh hưởng của Trung Quốc trong chính sách đối ngoại của Myanmar tiếp tục bị thách thức

Đối với Mỹ, chính phủ Myanamar thực hiện chính sách tiếp cận từng bước, cùng với quá trình mở cửa, “dân chủ hóa” Sau khi Tổng thống B.Obama lên cầm quyền (năm 2008), quan hệ hai nước cải thiện nhanh chóng cùng với chính sách

“hành động đổi lấy hành động” của Mỹ Mỹ liên tiếp có các chuyến thăm cấp cao đến Myanmar, từng bước nới lỏng, xóa bỏ các lệnh trừng phạt, cấm vận đối Myanmar, khuyến khích đầu tư vào Myanmar…, cạnh tranh ảnh hưởng trực tiếp với Trung Quốc tại Myanmar

Về kinh tế

Từng là một quốc gia có nền kinh tế thuộc diện hàng đầu Đông Nam Á vào thập niên 1960, sau khi chuyển sang điều hành đất nước theo chế độ quân sự, tình hình Myanmar ngày càng trở nên khó khăn Kinh tế không phát triển, thậm chí thụt lùi, kèm theo đó là sự bao vây cấm vận của Mỹ và phương Tây khiến Myanmar không xuất khẩu được hàng hóa, đồng thời không nhận được sự đầu tư từ nước ngoài Trong khi đó, chính sách “nhất biên đảo” với Trung Quốc không đem lại cho Myanmar nhiều về phát triển kinh tế mà ngược lại khiến cho quốc gia này ngày càng trở nên lệ thuộc vào Trung Quốc Myanmar trở thành quốc gia chậm phát triển nhất trong cộng đồng ASEAN Kinh tế Myanmar chủ yếu chỉ dựa vào nông nghiệp với nền sản xuất nông nghiệp lạc hậu và xuất khẩu tài nguyên; tình trạng người dân biết chữ, trẻ em được đến trường thấp tới mức báo động; tỷ lệ dân số không có điện

và nước sinh hoạt tăng cao…

Để đối phó với tình hình, Chính phủ Myanmar tính tới một mặt mở rộng quan hệ quốc tế, mặt khác tiến hành dần cải cách Từ đầu tháng 11 năm 2002, Chính phủ Myanmar áp dụng hệ thống thanh toán mới (qua thư tín dụng hoặc chuyển bằng điện tín) cho các giao dịch đỗ và đậu tương - một trong bốn mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực - qua đường biên mậu tại các cửa khẩu trên bộ với

24

Trung Quốc, Thái Lan và Ấn Độ Điều này giúp cho Myanmar tăng nguồn thu ngoại tệ Chính phủ Myanmar còn hậu thuẫn cho ngành xây dựng áp dụng phương thức giao dịch nhà đất trực tiếp (giữa nhà thầu xây dựng với người tiêu dùng) không qua môi giới trung gian để hạn chế đầu cơ, làm rối thị trường bất động sản Chính phủ tiếp tục coi hỗ trợ miễn thuế là một công cụ hữu hiệu điều tiết giá cả các loại thực phẩm, nông sản tiêu dùng trong nước, được giám sát chặt chẽ và thống nhất về giá Myanmar cũng đã ký “Hiệp định tránh đánh thuế hai lần” với một số nước như: Malaysia, Singapore, Thái Lan, Hàn Quốc, Triều Tiên, Việt Nam, Indonesia… Ngoài ra, Myanmar còn tranh thủ nguồn vốn và sự giúp đỡ từ các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ trong việc phát triển nguồn nhân lực và đào tạo đội ngũ chuyên gia

Giữa năm 2006, chính phủ Myanmar đã lên kế hoạch cho một chương trình cải cách kinh tế lớn bao gồm tự do hóa nhiều thể chế kinh tế của chính phủ, cải tiến phương thức thu thuế của chính phủ và cải cách hệ thống ngân hàng Myanmar đã cho thực hiện tư nhân hóa các công ty nhà nước, hạn chế độc quyền của các công ty nhà nước trên một số lĩnh vực, thả nổi có kiểm soát đồng Kyat cho phù hợp với kinh tế thị trường, thành lạp các đặc khu kinh tế và khu công nghiệp… Năm 2008, siêu bão Nargis đổ bộ vào Myanmar đã khiến hơn 10.000 người dân thiệt mạng, phá hủy nhiều làng mạc, thị trấn với tổng thiệt hại vật chất lên tới 12 tỷ USD9

Năm 2010, Chính phủ Myanmar đã đề ra bốn mục tiêu phát triển kinh tế dài hạn là: (1) Phát triển nông nghiệp làm cơ sở phát triển toàn diện các ngành kinh tế khác; (2) Thực hiện chế độ kinh tế theo hướng thị trường một cách thích đáng; (3) Thu hút công nghệ và đầu tư từ các nguồn trong nước và ngoài nước; (4) Nhà nước và nhân dân các dân tộc nắm quyền xây dựng kinh tế Để đạt được mục tiêu đó, Chính phủ Myanmar đã tiến hành rất nhiều biện pháp có hiệu quả như thành lập Ủy ban thực hiện các dự án đặc biệt do Chủ tịch Than Shwe đứng đầu, định kỳ họp xét duyệt các dự án ưu tiên triển khai cho từng ngành, từng địa phương Các Ủy viên đảng Đoàn kết và Phát triển Liên bang được giao phụ trách

9 Chu Công Phùng (2011), Myanmar lịch sử và hiện tại, NXB Chính trị Quốc gia, tr139

25

các bang, khu cũng thường xuyên đi địa phương để nắm bắt tình hình và có chỉ đạo kịp thời Nhiều Bộ trưởng trong Chính phủ đã gặp các nhà xuất khẩu, trao đổi bàn biện pháp tăng kim ngạch xuất khẩu, hạn chế nhập siêu Các biện pháp cải cách kinh tế được thực hiện là tiếp tục triển khai nền kinh tế theo định hướng thị trường để sắp xếp các nguồn tài nguyên và phân phối các loại hình dịch vụ, hàng hóa; khuyến khích các hoạt động đầu tư kinh doanh của các thành phần tư nhân trong nền kinh tế nội địa và mở cửa nền kinh tế để thu hút các nguồn đầu tư nước ngoài và khuyến khích đẩy mạnh xuất khẩu Trọng điểm đầu tư phát triển của Myanmar hiện tại và trong tương lai sẽ tập trung vào các lĩnh vực kinh tế tiềm năng là nông nghiệp, chăn nuôi, thủy sản, công nghiệp điện lực, dầu khí, công nghiệp chế tạo, giao thông vận tải, khách sạn và du lịch, thông tin liên lạc

và bất động sản10

Ngày 27/01/2011, Ủy ban Kế hoạch của Myanmar đã thông qua kế hoạch tổng thể cơ bản 10 điểm về cải cách kinh tế xã hội gồm11: (1) Thúc đẩy khu vực nông nghiệp nhằm tăng việc làm và nâng cao mức sống người dân, khôi phục hệ thống tín dụng và loại bỏ những trở ngại cho xuất khẩu; (2) Xã hội hóa ngành công nghiệp khai khoáng Có kế hoạch phi tập trung hóa tài chính để tăng trưởng Việc chia sẻ thu nhập giữa các bang/khu có thể đóng góp một phần quan trọng cho sự hòa giải dân tộc cũng như cải thiện các dịch vụ ở cả cấp trung ương lẫn địa phương; (3) Tư nhân hóa một cách hợp lý; (4) Đặt mục tiêu và điều kiện cho viện trợ và đầu

tư nước ngoài; (5) Giải quyết những “nút cổ chai” quan trọng trong cơ sở hạ tầng; (6) Cải thiện quản lý kinh tế vĩ mô; (7) Đầu tư hợp lý cho lực lượng vũ trang; (8) Cải cách cơ bản và toàn diện hệ thống tài chính; (9) Từng bước mở cửa cho thương mại và đầu tư; (10) Cần có những nỗ lực đặc biệt để bảo đảm việc đầu tư của Trung Quốc không gây ra bất ổn xã hội

Để tạo cơ sở pháp lý cho phát triển kinh tế, Myanmar đã ban hành nhiều đạo luật quan trọng như Luật đầu tư nước ngoài, Luật mức lương tối thiểu, Luật đặc khu

10 Kinh doanh ở Việt Nam và Myanmar những điều cần biết, NXB Chính trị Quốc gia-Sự thật, 2011, tr238

11 TTXVN (2012), Myanamar thông qua kế hoạch cải cách kinh tế xac hội;

http://www.tinmoi.vn/myanmar-thong-qua-ke-hoach-cai-cach-kinh-te-xa-hoi-011138770.html

26

kinh tế, sửa đổi Luật quy hoạch quốc gia năm 2012-2013, Luật phân bổ ngân sách liên bang… Chỉ riêng kỳ họp thứ 9 (từ ngày 13/01 đến ngày 26/3/2014), Quốc hội Myanmar đã thông qua 21 dự luật mới nhằm thể chế hóa và tạo điều kiện thông thoáng cho phát triển kinh tế

Cùng với quá trình dân chủ hóa, mở cửa hội nhập và sự nới lỏng, dỡ bỏ cấm vận của Mỹ, Myanmar với nguồn tài nguyên thiên nhiên giàu có, chưa bị khai thác nhiều đã trở thành “mỏ vàng còn lại chưa khai thác của châu Á”, thu hút sự quan tâm đầu tư của cả thế giới

Về quốc phòng - an ninh

Myanmar coi trọng vai trò của quân đội, xác định quân đội là chỗ dựa vững chắc, lực lượng nòng cốt cho sự tồn tại của chế độ và toàn vẹn lãnh thổ an ninh đất nước, giữ vững sự ổn định liên bang, dân tộc Hiện nay, quân đội Myanmar có lực lượng thường trực khoảng trên 400.000 người, với trang bị vũ khí tương đối lạc hậu, chủ yếu là của Trung Quốc Ngân sách quốc phòng của Myanmar từ năm 2003 đến nay luôn ở mức trên 2 tỉ USD/năm, chiếm khoảng 2 - 2,5% GDP12

Myanmar là quốc gia trong khu vực Đông Nam Á đang phải đối mặt với những nguy cơ bất ổn về mâu thuẫn dân tộc, sắc tộc, tôn giáo… sâu sắc Xung đột dân tộc, sắc tộc, tôn giáo không những gây mất ổn định tình hình trong nước, tác động trực tiếp đến quá trình cải cách, “dân chủ hóa” trong nước mà còn ảnh hưởng đến quan hệ với các nước láng giềng như Bangladesh, Thái Lan, Malaysia, Trung Quốc Các cuộc giao tranh giữa quân Chính phủ với các lực lượng ly khai liên tục xảy ra khiến cho nhiều người chết và bị thương, hàng vạn dân thường bị mất nhà cửa phải chạy đi lánh nạn Xung đột cũng khiến cho tình hình biên giới Trung Quốc – Myanmar nhiều lần trở nên căng thẳng, ảnh hưởng đến quan hệ giữa hai nước cũng như hòa bình ổn định chung của khu vực

Để thực thi chính sách hòa giải dân tộc cũng như đảm bảo an ninh trong nước, Chính phủ Myanmar đã ký hiệp định ngừng bắn với các nhóm vũ trang dân tộc thiểu số tại các vùng biên giới nhằm hạn chế tình trạng nổi loạn của những dân

12 The Military balance 2003-2015, Myanmar

27

tộc này, đồng thời đẩy nhanh chiến dịch quân sự chống lại các nhóm vũ trang dân tộc thiểu số; chủ trương kiểm soát tất cả các nhóm vũ trang dân tộc thiểu số và trở thành lực lượng biên phòng đặt dưới sự kiểm soát của quân đội trước năm 2015 Để thực hiện chủ trương trên, Chính phủ Myanmar đã đề ra các biện pháp sau: (1) Thu phục, ký hiệp định ngừng bắn với Chính phủ và cắt các nguồn tài chính cung cấp cho các nhóm vũ trang dân tộc thiểu số; (2) Sử dụng Quân đội để trấn áp các nhóm

vũ trang dân tộc thiểu số lớn; (3) Đề nghị Trung Quốc, Ấn Độ hỗ trợ, tư vấn trong giải quyết các vấn đề sắc tộc Dưới thời Tổng thống Thein Sein, trong số 20 tổ chức

vũ trang sắc tộc chống đối chính phủ ở các bang của Myanmar, vẫn còn 7 tổ chức chưa ký Thỏa thuận ngừng bắn toàn quốc (NCA), trong đó đáng chú ý là Quân đội Nhà nước WA thống nhất (USWA) ở bang Shan và Lực lượng vũ trang thiểu số độc lập KIA/KIO ở bang Kachin, tiếp giáp với Trung Quốc (các nhóm này chiếm đến 4/5 lực lượng phiến quân)

Thách thức về xung đột tôn giáo giữa người theo đạo Phật với người Rohingya theo đạo Hồi tại bang Rakhine ở phía Tây Myanmar, giáp với Bangladesh (Chính phủ Myanmar gọi là "người Bengali nhập cư bất hợp pháp") cũng ngày càng lớn Năm 2012, Chính quyền Myanmar đã phải huy động quân đội để đảm bảo an ninh tại thủ phủ Sittwe, bang Rakhine Đã có trên 30.000 người dân phải ở trong 37 trại tị nạn ở bang Rakhine Hàng nghìn người Rohingya tìm cách chạy sang các nước láng giềng như Bangladesh, Thái Lan, Malaysia xin tị nạn, đa số bị xua đuổi gây nên những thảm họa nhân đạo trong khu vực

Vấn đề mâu thuẫn dân tộc, sắc tộc, tôn giáo của Myanmar hết sức phức tạp, không chỉ là vấn đề nội bộ của Myanmar mà còn liên quan đến các nước láng giềng như Trung Quốc, Bangldesh, Thái Lan… Đây cũng là vấn đề rất dễ tạo ngòi nổ gây mất ổn định, làm xáo trộn tình hình an ninh, chính trị và trật tự xã hội của Myanmar, đồng thời cũng là lý do nhạy cảm tác động xấu đến quan hệ của Myanmar với các nước có liên quan, đặc biệt là Trung Quốc

Về văn hóa

Văn hóa Myanmar chịu ảnh hưởng của hai nền văn hóa lớn của thế giới là

28

Trung Quốc và Ấn Độ, là sự pha trộn giữa những nét đặc trưng riêng của người Myanmar với những ảnh hưởng trên Myanmar thực hiện chính sách bảo tồn di sản văn hóa kết hợp với làm nổi bật và phổ biến văn hóa và phong cách Myanmar; sáng tác những tác phẩm nghệ thuật đóng góp cho sự phát triển của đất nước và cộng đồng; giáo dục tinh thần yêu nước, dân tộc và đoàn kết của nhân dân; tẩy chay văn hóa đồi trụy; thúc đẩy các giá trị đạo đức trong cộng đồng; nâng cao tinh thần đoàn kết khi phô diễn văn hóa Myanmar; nỗ lực thúc đẩy văn hóa phát triển và nâng cao tiêu chuẩn văn hóa…

1.3 Quan hệ Trung Quốc - Myanmar trước năm 2001

Trung Quốc và Myanmar từ xa xưa đã có giao lưu nhiều mặt, quan hệ giữa nhân dân hai nước từng được lịch sử coi là “láng giềng anh em” Ngày 17/12/1949, Myanmar là nước Đông Nam Á không cộng sản đầu tiên thừa nhận

sự ra đời của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa Hai nước chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao vào ngày 08/6/1950 Năm 1954, hai nước đã đề ra 5 quy tắc chung sống hòa bình Những năm tiếp theo, dựa trên tinh thần “thương lượng hữu nghị, cùng nhượng bộ”, hai nước đã giải quyết ổn thỏa vấn đề biên giới mà lịch sử để lại Kể từ đó đến nay, quan hệ giữa hai nước đã trải qua nhiều thăng

trầm, có thể chia thành 4 thời kỳ : (1) Từ 1950 – 1962: Chung sống hòa bình ; (2) Từ 1962 – 1971: Quan hê ̣ xấu đi ; (3) Từ 1971 – 1988: Cải thiện quan hệ ; (4) Từ

1988 đến 2001: Quan hê ̣ thân thiê ̣n 13

1.3.1 Giai đoạn 1950 – 1962

Sau khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao, Myanmar tích cực ủng hộ Trung Quốc thay thế Đài Loan làm Ủy viên thường trực Hội đồng bảo an LHQ, nhưng phản đối việc Trung Quốc đưa quân vào Tây Tạng Năm 1956, xảy ra tranh chấp biên giới căng thẳng giữa hai nước Sau đó, hai bên tích cực giải quyết 4 khu vực tranh chấp ở vùng biên giới giữa bang Kachin với Khu tự tri ̣ Tây Ta ̣ng , giữa bang Shan với tỉnh Vân Nam Trung Quốc

Ngày 25/1/1960, Thủ tướng Ne Win thăm Trung Quốc Ngày 28/1/1960, hai bên ký kết Hiệp định biên giới và Hiê ̣p ước hữu nghi ̣ không xâm lược lẫn nhau, cam

13 Chu Công Phùng, Chủ biên (2011), “Myanmar: lịch sử và hiện tại”, NXB Chính trị Quốc gia Hà Nội, Tr176

29

kết thừa nhâ ̣n chủ quyền của nhau , giải quyết các vấn đề xảy ra bằng biện pháp hòa bình, không tham gia mô ̣t liên minh quân sự nào để chống la ̣i nhau , phát triển các quan hê ̣ kinh tế, văn hóa theo tinh thần hữu nghi ̣ và hợp tác

Trong chuyến thăm Myanmar tháng 01/1961 của Thủ tướng Trung Quốc Chu

Ân Lai, hai bên đã phê chuẩn các Hiê ̣p ước và Hiê ̣p đi ̣nh đã ký kết năm 1960 Thủ tướng Chu Ân Lai thông báo cho Myanmar vay tiền và viê ̣n trợ kỹ thuâ ̣t Kể từ đó, hai nước không tồn tại vấn đề tranh chấp biên giới lãnh thổ, nhưng quan hệ song phương tiềm ẩn khó khăn về vấn đề người Hoa ở Myanmar và các hoạt động của đảng cô ̣ng sản Miến Điê ̣n được Trung Quốc hâ ̣u thuẫn

Myanmar – Trung Quốc nhanh chóng xấu đi

Từ tháng 01/1950, ngay sau khi thất bại tại lục địa Trung Quốc, tàn quân Quốc dân đảng của Tưởng Giới Thạch tràn sang thiết lập căn cứ trong lãnh thổ phía Bắc Myanmar Mỹ và Đài Loan sử dụng lực lượng Quốc dân đảng để chống lại Trung Quốc Dựa vào sự tiếp tế từ Đài Loan bằng đường hàng không, lực lượng Quốc dân đảng còn trực tiếp trồng và sản xuất thuốc phiện làm nguồn tài chính cho các hoạt động quân sự của chúng

Suốt 2 thập kỷ 50 - 60 và đầu thập kỷ 70 của thế kỷ XX, hoạt động của lực lượng Quốc dân đảng gây nhiều khó khăn cho chính phủ và quân đội Myanmar Quân đội Myanmar mở nhiều cuộc hành quân càn quét nhưng không tiêu diệt được lực lượng Quốc dân đảng Đến đầu thập kỷ 70, sau khi Trung Quốc thay thế Đài Loan tham gia Hội đồng bảo an LHQ và bình thường hóa quan hệ với Mỹ, lực lượng Quốc dân đảng tại Myanmar tan rã dần, một số trở về Đài Loan, một số trở thành người bản địa, số còn lại trở thành thổ phỉ buôn bán thuốc phiện ở vùng Tam giác vàng

Bên cạnh đó, Đảng cộng sản Miến Điện (thành lập năm 1939) xây dựng được lực lượng quân sự khá lớn và kiểm soát nhiều vùng lãnh thổ các dân tộc

30

thiểu số phía Tây và Bắc Myanmar Đảng cộng sản Miến Điện đươ ̣c Đảng cô ̣ng sản Trung Quốc ủng hộ về chính trị , quân sự và tài chính Xung đô ̣t quyết liê ̣t giữa quân đội chính phủ Myanmar với đảng cộng sản Miến Điện kéo dài suốt 4 thâ ̣p kỷ , gây nhiều tổn thất về người và của cho Myanmar

Giữa thập niên 60 của thế kỷ XX , quan hê ̣ Myanmar - Trung Quốc xấu đi nhanh chóng do hoa ̣t đô ̣ng quá khích của lực lượng người Hoa đe do ̣a an ninh

chính trị của Myanmar Các nhóm sinh viên, học sinh gốc Hoa tại các trường ho ̣c Myanmar và lực lượng thanh thiếu niên người Hoa ở nhiều đi ̣a phương Myanmar

bị ảnh hưởng mạnh của cuộc cách mạng văn hoá tại Trung Quốc , muốn thực hiện

“cách ma ̣ng văn hóa vô sản” ta ̣i Myanmar Các nhóm sinh viên , thanh thiếu niên

và các phần tử quá khích gốc Hoa thành lập các đội "Hồng vệ binh " tiến hành các hoạt động “ta ̣o phản” tại mô ̣t số thành phố lớn và nhiều khu vực miền Bắc

Myanmar Họ tuyên truyền tư tưởng cách mạng vô sản, đập phá, phóng hỏa các cửa hàng cửa hiệu , nhà máy , gây đình trệ sản xuất , nhất là sản xuất nông nghiệp

ở các Bang , Vùng phía Bắc Myanmar

Trước tình hình đó , chính phủ Myanmar đã tố cáo và yêu cầu chính phủ Trung Quốc phải chịu trách nhiệm về những hậu quả gây ra Hai bên tiến hành các cuộc khẩu chiến kết tội lẫn nhau Làn sóng chống Trung Quốc tại Myanmar nổi lên trên phạm vi toàn quốc Năm 1967, Chính quyền Myanmar phải huy động quân đội , cảnh sát và tốn nhiều công sức mới có thể dẹp yên các cuộc nổi loạn của n gười Hoa, hàng trăm người Hoa bị thiệt mạng trong các cuộc xung đột , nhiều người bi ̣ bắt giam và bi ̣ tru ̣c xuất về Trung Quốc

Quan hệ giữa hai nước thời kỳ này xuống đến mức thấp nhất Từ năm 1967 -

1970, Myanmar chủ động ngừng quan hệ giao lưu với Trung Quốc

1.3.3 Giai đoạn 1971 - 1988

Sau cách mạng văn hóa , Trung Quốc chủ đô ̣ng cải thiện quan hệ với Myanmar thông qua các kênh ngoa ̣i giao nhà nước và ngoa ̣i giao nhân dân Trên thực đi ̣a, Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc phối hợp với lực lượng biên phòng Myanmar ngăn chă ̣n tàn quân Quốc dân đảng trốn cha ̣y sang Vân Nam , đồng thời Trung Quốc giảm dần ủng hộ Đảng cô ̣ng sản Miến Điê ̣n

31

Năm 1971, Trung Quốc thay thế Đài Loan trở thành Ủy viên thường trực Hô ̣i đồng bảo an Liên Hợp Quốc Năm 1972, Trung Quốc đón Tổng thống Mỹ Nixon Mỹ chấp nhâ ̣n đề nghi ̣ của Trung Quốc ngừng phối hợp với Đài Loan chi viê ̣n lực lượng Quốc dân đảng ta ̣i Myanmar Tàn quân Quốc dân đảng tại Myanmar suy yếu và tan rã

Năm 1978, Trung Quốc thực hiê ̣n công cuô ̣c cải cách mở cửa Để thu hút nguồn vốn đầu tư và kỹ thuâ ̣t tiên tiến của Mỹ , Phương Tây ; đồng thời trấn an những nước có hiềm khích với Trung Quốc trong “cách ma ̣ng văn hó a”, Đặng Tiểu Bình đi thăm một số nước Đông Nam Á trong đó có Myanmar , công khai tuyên bố Trung Quốc ngừng ủng hô ̣ các Đảng cô ̣ng sản Đông Nam Á Trong chuyến thăm Myanmar cuối năm 1978, tại Thủ đô Yangon , Đặng Tiểu Bình cam kết không ủng

hô ̣, giúp đỡ Đảng cộng sản Miến Điện Hành động này của Trung Quốc phần nào khôi phu ̣c “lòng tin” của chính phủ Myanmar Kể từ đó Đảng cộng sản Miến Điện mất đi nguồn hỗ trợ từ bên ngoài và suy yếu dần Cuối năm 1986 quân đội Myanmar mở chiến dịch Pan Saing truy quét tiêu diê ̣t căn cứ cuối cùng của Quân đội Đảng cộng sản Miến Điện tại khu vực Kokang phía Bắc Bang Shan , chấm dứt gần 50 năm tồn ta ̣i của Đảng cô ̣ng sản Miến Điê ̣n

1.3.4 Giai đoạn 1988 - 2001

Quan hệ Myanmar - Trung Quốc được cải thiện và phát triển kể từ cuối năm

1988 sau khi chính quyền của Thủ tướng Ne Win bi ̣ lâ ̣t đổ bởi cuô ̣c đảo chính quân sự ngày 18/9/1988 Chính quyền quân sự của Thủ tướng Saw Maung tiếp nhâ ̣n quản lý đất nước đang khủng hoảng kinh tế và rối ren về chính tri ̣, lại bị Mỹ và nhiều nước Phương Tây ngừng viê ̣n trợ phát triển Vì vậy, Myanmar có nhu cầu cải thiện quan hệ với Trung Quốc để giải quyết hai nhiệm vụ cấp bách: (1) Nhanh chóng mở rộng và hiện đại hoá quân đội để đối phó với nhiều nhóm vũ trang nổi dậy chống chính phủ Liên bang tại các khu vực miền Bắc (Bang Shan), miền Đông và Đông Nam (Bang Kayin, Kayah, Bang Mon); (2) Tìm nguồn tài chính để khắc phu ̣c cuộc khủng khoảng kinh tế trong nước

Phía Trung Quốc cũng nhanh chóng thiết lập mối quan hệ tốt đối với chính phủ Myanmar và trở thành chỗ dựa tin câ ̣y của Hội đồng Khôi phục Pháp luật và Trật tự nhà nước (SLORC), sau đó là Hội đồng Hòa bình và Phát triển quốc gia (SPDC) Hai

32

bên đã thể chế hóa quan hệ thương mại bằng Hiệp định buôn bán biên giới ký giữa tỉnh Vân Nam với các bang phía Bắc Myanmar (ngày 05/8/1988) Quan hệ hai nước được tăng cường sau các thỏa thuận năm 1989 và 1991 về việc Trung Quốc bán vũ khí, máy bay chiến đấu, tàu chiến cho quân đội Myanmar trị giá 2 tỷ USD trong vòng 5 năm Năm 1994, Trung Quốc bán tiếp cho Myanmar 400 triệu USD vũ khí Trung Quốc cũng giúp Myanmar thực hiện mục tiêu củng cố, mở rộng và hiện đại hóa quân đội từ 180.000 quân lên 500.000 quân Với sự giúp đỡ về vũ khí của Trung Quốc, đến đầu năm 1997, chính quyền quân sự Myanmar đã kiểm soát được hầu hết các vùng lãnh thổ Myanmar vốn bị các nhóm vũ trang ly khai chiếm đóng làm căn cứ Nhiều nhóm vũ trang li khai đã đầu hàng chính phủ, những nhóm vũ trang chống đối còn lại phải dạt ra nước ngoài hoặc chuyển sang hình thức chống phá bằng chiến tranh du kích

Năm 1992, sau khi hai nước xây dựng cơ chế ngoại giao đã tiến hành 7 cuộc gặp gỡ cấp thứ trưởng Tháng 01/1998, hai nước ký Hiệp định về miễn thị thực đối với hộ chiếu ngoại giao và công vụ Năm 1993, hai nước đã khôi phục hiệp định xây dựng Tổng lãnh sự quán (Myanmar đã xây dựng Tổng lãnh sự quán của mình tại Côn Minh và Trung Quốc xây dựng Tổng lãnh sự quán của mình tại Mandalay) Tháng 3/1997, hai nước ký kết Hiệp định Quản lý và Hợp tác khu vực biên giới hai nước, đồng thời triển khai hợp tác chống ma túy tại khu vực biên giới

Về quân sự, sau cuộc bạo động cuối năm 1988 tại Myanmar, Trung Quốc đã giúp đỡ Myanmar xây dựng và nâng cấp các căn cứ quân sự như: Căn cứ Hải quân tại Yangon, Pathein, Sittway, Mergui, Moulmein, Kyaukpyu, đảo Dừa Lớn; căn cứ Không quân tại Yangon, Meiktila, Bhamo, Namsan; căn cứ trinh sát kỹ thuật tại Sittway, Kyaukpyu, Hainggyi có tác dụng kiểm soát các hoạt động của đối phương ở vùng vịnh Bengal và biển Andaman; Căn cứ trinh sát kỹ thuật trên Đảo Dừa Lớn và Zadetkyi có nhiệm vụ kiểm soát các hoạt động của đối phương ở vùng biển Andaman, Bắc Ấn Độ Dương và đặc biệt là các hoạt động ở cửa ngõ eo biển Malacca, có liên quan trực tiếp tới an ninh nhiều nước như Thái Lan, Indonesia, Việt Nam, Malaysia, Singapore Các căn cứ này còn nắm tình hình tàu bè qua lại khu vực Trung Đông

33

Quân đội Myanmar đã nhập từ Trung Quốc rất nhiều vũ khí trang bị, hầu hết trang thiết bị quân sự của Quân đội Myanmar là do Trung Quốc cung cấp Ngoài việc cung cấp vũ khí, Trung Quốc còn huấn luyện lực lượng bộ binh và hải quân, xây dựng các căn cứ quân sự cho Quân đội Myanmar Đầu năm 1990, Trung Quốc đã cung cấp 1-2 tỉ USD các loại vũ khí cho Myanmar gồm các loại máy bay chiến đấu F-2, tàu tuần tiễu, xe tăng, các loại vũ khí hạng nhẹ, pháo phòng không, tên lửa… Tháng 01/1991, Myanmar nhập 6 tàu chiến Hainan tốc độ nhanh và 4 chiếc còn lại nhập vào đầu năm

1993 cùng rất nhiều tàu cỡ nhỏ hơn (tàu Hainan có trọng tải 375 tấn, dài 59m và đạt vận tốc 30 hải lý, sử dụng súng 2 nòng 57mm và 25mm gắn ở đầu và đuôi tàu) Cuối năm 1996, Myanmar và Trung Quốc ký kết hiệp ước trao đổi tình báo, theo đó, Trung Quốc huấn luyện tình báo tín hiệu (SIGINT) cho sĩ quan Hải quân và Không quân Myanmar Năm 1997-1998, Trung Quốc đã cung cấp cho Myanmar 22 máy bay tấn công mặt đất A-5M Trong các năm 1998 - 1999, Không quân Myanmar đã mua 12 máy bay K-8 của Trung Quốc, hiện loại máy bay này đang được biên chế tại Căn cứ không quân Taungoo thuộc Sư đoàn Pegu

Từ cuối thâ ̣p kỷ 90 thế kỷ XX , để giảm bớt phụ thuộc vào Trung Quốc , Myanmar đã mở rô ̣ng quan hê ̣ với Nga , Ấn Độ , Nhật Bản , gia nhâ ̣p ASEAN , khuyến khích thế giới bên ngoài đầu tư vào Myanmar ; mua vũ khí hiện đại của Nga,

Ấn Độ để phá thế độc quyền của Trung Quốc trong lĩnh vực quân sự tại Myanmar

Có thể thấy, cùng với quá trình phát triển xã hội, lịch sử quan hệ Trung Quốc

- Myanmar đã trải qua nhiều thăng trầm Cho đến thập niên cuối của thế kỷ XX, hai nước có quan hệ gắn bó chặt chẽ trong đó Trung Quốc giữ vai trò chủ động, là đối tác quan hệ chủ yếu, “bảo trợ” cho Myanmar trước sự bao vây cấm vận của Mỹ và phương Tây Myanmar là “sân sau”, là đồng minh chiến lược của Trung Quốc

1.4 Cạnh tranh ảnh hưởng của các nước lớn tại Myanmar

Do vị trí địa lý thuận lợi và nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, cùng với công cuộc cải cách theo hướng dân chủ diễn ra khá mạnh mẽ từ năm 2010, vị thế chiến lược của Myanmar đã không ngừng tăng nhanh trong bàn cờ địa chính trị của các nước lớn, làm cho nước này trở thành một trong những tâm điểm cạnh tranh

34

ảnh hưởng của các cường quốc trên thế giới Vai trò ảnh hưởng của Trung Quốc ở Myanmar do đó cũng bị cạnh tranh gay gắt, trước hết là với Mỹ và Ấn Độ

1.4.1 Ảnh hưởng của Mỹ tại Myanmar

Trong quá trình “xoay trục”chiến lược sang khu vực châu Á-Thái Bình Dương của Mỹ, Myanmar là một mắt xích quan trọng Biện pháp quan trọng nhất là thúc đẩy quá trình “dân chủ hóa” tại Myanmar, góp phần gia tăng sự hiện diện của

Mỹ tại ASEAN, thúc đẩy quá trình “dân chủ hóa” ở Lào và Campuchia, thực hiện

“Diễn biến hòa bình” ở Việt Nam Mỹ có lợi ích không nhỏ ở Myanmar, cả về lợi ích chiến lược cũng như phổ biến “giá trị Mỹ” Nếu như Mỹ có ảnh hưởng lớn ở nước này, sẽ giúp Mỹ tốt hơn trong chiến lược “kiểm soát” sự trỗi dậy của Trung Quốc và Ấn Độ, duy trì cân bằng chiến lược của Mỹ ở châu Á và duy trì vị thế nổi trội của mình trong bàn cờ địa chính trị thế giới hiện có Ở mức độ hẹp hơn, quan hệ

Mỹ - Myanmar tốt hơn sẽ có lợi cho Mỹ trong việc khai thác tài nguyên tại nước này, nhất là nguồn dầu khí, thúc đẩy các dự án hợp tác chiến lược với ASEAN và

Ấn Độ, cũng như có điều kiện tốt hơn trong cải thiện quan hệ với các nước Nam Á khác và với các nước thuộc thế giới Ả Rập Về lợi ích kinh tế và phổ biến giá trị

Mỹ, việc Myanmar tiến hành cải cách theo hướng dân chủ sẽ làm tăng cơ hội hợp tác đầu tư, tìm kiếm lợi nhuận của Mỹ tại nước này Hơn nữa, vấn đề dân chủ và tự

do thương mại luôn là hòn đá tảng trong chính sách đối ngoại của Mỹ Khuyến khích cải cách dân chủ ở Myanmar không chỉ mang lại lợi ích cả trước mắt lẫn lâu dài đối với Mỹ tại nước này, mà còn có hiệu ứng lan tỏa, tạo thành những vòng cung “dân chủ kiểu Mỹ” ở các nước ven Ấn Độ Dương, phục vụ cho chiến lược toàn cầu thống trị thế giới của Mỹ

Trong thời gian Chính phủ Quân sự lên cầm quyền tại Myanmar, Mỹ và các nước phương Tây đã ra lệnh cấm vận về kinh tế, cô lập về ngoại giao đối với quốc gia này Mỹ hầu như không có bất kì quan hệ chính trị - ngoại giao nào với Myanmar trong giai đoạn này Nhưng từ sau khi Chính quyền của Tổng thống Thein Sein lên cầm quyền vào tháng 3/2011 và tiến hành nhiều cải cách dân chủ thì quan hệ Mỹ - Myanmar đã bước sang một trang mới Sự kiện có ý nghĩa quan trọng

35

đối với quá trình cải thiện quan hệ Mỹ - Myanmar nói chung, chính sách của Mỹ nói riêng với quốc gia này là cuộc viếng thăm chính thức Myanmar của Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton vào đầu tháng 12/2011 Có thể nói đây là chuyến thăm lịch sử sau hơn nửa thế kỷ quan hệ lạnh nhạt giữa hai quốc gia này, đánh dấu bước chuyển từ nghi kỵ, đối đầu sang đối thoại, cải thiện và tiến tới bình thường hóa Chuyến thăm này đã bật đèn xanh cho hàng loạt các cuộc viếng thăm của Ngoại trưởng các nước phương Tây như Anh, Pháp, Đức, Nauy, Australia, Niu Di-lân… đến Myanmar và tài trợ tài chính cho nước này, đồng thời thúc đẩy quá trình dỡ bỏ nhanh chóng hàng loạt lệnh cấm vận mà Mỹ và phương Tây áp đặt đối với Myanmar

Về chính trị - ngoại giao, Mỹ quyết định nâng cấp quan hệ ngoại giao với Myanmar từ cấp Đại biện lên cấp Đại sứ vào tháng 7/2012 Cuối tháng 8/2012, Mỹ quyết định hủy bỏ lệnh cấm thị thực nhập cảnh vào Mỹ và các chế tài nhằm vào các quan chức cấp cao của Myanmar, gồm Tổng thống Thein Sein, Chủ tịch Hạ viện Shwwe Mann và các Bộ trưởng, Thứ trưởng Lần đầu tiên trong vòng 46 năm, lãnh đạo cấp cao Myanmar, Tổng thống Thein Sein đã viếng thăm nước Mỹ, hội kiến với Ngoại trưởng Hillary Clinton, gặp nhiều quan chức cao cấp khác và tham dự Hội nghị Đại hội đồng LHQ lần thứ 67 vào cuối tháng 9/2012 Cùng vào thời điểm đó, nước Mỹ cũng chào đón bà Aung San Suu Kyi - lãnh tụ đảng đối lập tại Myanmar Việc nước Mỹ cùng một lúc đón tiếp hai vị lãnh tụ của Myanmar trong tháng 9/2012 gửi đi một thông điệp khá rõ ràng là Mỹ ủng hộ quá trình hòa giải, hợp tác giữa các đảng phái chính trị đối lập nhằm mục tiêu thúc đẩy cải cách dân chủ, muốn hai bên nhanh chóng bình thường hóa quan hệ, đồng thời cũng nói lên tầm quan trọng đang lên của Myanmar trong chính sách đối ngoại của Mỹ

Về thương mại, đầu tư phát triển, tháng 7/2012, Mỹ đã bãi bỏ phần lớn các biện pháp cấm vận đầu tư vào Myanmar, kể cả trong lĩnh vực dầu khí, đồng thời cho phép các doanh nghiệp Mỹ xuất khẩu các dịch vụ tài chính Mỹ vào nước này

Từ tháng 4/2012, EU đã chính thức mở Văn phòng Đại diện tại Myanmar Cả Mỹ, EU

và Nhật Bản đều bật đèn xanh cho Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) lập các dự án hỗ trợ kinh phí cho công

1.4.2 Ảnh hưởng của Ấn Độ tại Myanmar

Ấn Độ có nhiều điểm giống Trung Quốc là có quan hệ láng giềng gần gũi, chia sẻ nhiều lợi ích, thân phận lịch sử và giá trị văn hóa với Myanmar và cũng là nước lớn đang trên đà trỗi dậy Dưới thời thực dân Anh, Myanmar bị sáp nhập thành một tỉnh của Ấn Độ thuộc Anh Hai nước này có mối liên hệ chặt chẽ về kinh tế, giáo dục và cả trong phong trào đấu tranh giành độc lập Trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, quan hệ hai nước lạnh nhạt do chính quyền quân sự tại Myanmar thi hành chính sách đóng cửa, có phần bài Ấn Độ Từ thập niên 90 của thế kỷ XX, nhất là trong thời gian gần đây, quan hệ hai nước này được cải thiện khá nhanh chóng Myanmar được coi là điểm quan trọng trong “chính sách hướng Đông” của

Ấn Độ, là một mắt xích quan trọng làm tăng mối quan hệ Ấn Độ với ASEAN và Trung Quốc Cũng như trước đây, lợi ích của Ấn Độ tại Myanmar là rất lớn, không chỉ trong phát triển quan hệ thương mại, đầu tư song phương, góp phần hóa giải sự căng thẳng liên quan đến xung đột sắc tộc, chống lại buôn bán thuốc phiện ở các bang thuộc vùng Đông Bắc Ấn Độ, mà còn là để cạnh tranh có hiệu quả hơn với Trung Quốc và Pakistan, xác lập vị trí nổi trội của mình ở khu vực Nam Á và ở các nước nằm bên bờ Ấn Độ Dương Tuy nhiên, so với Trung Quốc, lợi thế của Ấn Độ trong quan hệ với Myanmar hạn chế hơn Cùng với một số mặt trái do di sản thực dân

để lại (như người Miến có thành kiến với tầng lớp quan cai trị và các nhà cho vay nặng

14 Xem thêm:

- Lê Văn Mỹ, Trần Hải Yến (2015), Cạnh trạnh chiến lược giữa Trung Quốc và Mỹ ở Myanmar trong

thập niên thứ hai của thế kỷ XXI, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 2 (179)/2015, tr13-21;

- Trần Khánh (2012), Cạnh tranh chiến lược của Trung Quốc, Mỹ và Ấn Độ ở Myanmar: Thực trạng

và triển vọng, Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, số 4 (91) - 12/2012, tr131-151;

- Nguyễn Thu Mỹ, Đàm Huy Hoàng (2016), Cạnh tranh ảnh hưởng giữa Mỹ và Trung Quốc tại

Myanmar từ năm 2009 đến nay, Tạp chí Quan hệ Quốc phòng, số 33, Quý I/2016, tr39-45;

- Phạm Kim Điền (2015), Cạnh tranh ảnh hưởng Mỹ - Trung tại Myanmar thập niên đầu thế kỷ XXI

(2001-2011), Luận văn Thạc sĩ QHQT, ĐHKHXH&NV, ĐHQG Hà Nội

37

lãi người Ấn mà người Anh tuyển dụng, cho phép họ hoạt động tại Myanmar trước đây), sự hạn chế về thực lực kinh tế và kiểu “nói nhiều làm ít” của Ấn Độ trong quan

hệ với Myanmar hiện nay cũng tạo nên những nghi ngại với người Myanmar

Ấn Độ tăng cường quan hệ với Myanmar nhằm tìm kiếm sự cân bằng chiến lược tại nước này trước sự gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc Có phần khác với Mỹ và nhiều nước phương Tây, Ấn Độ mặc dù công khai ủng hộ lực lượng dân chủ đối lập nhưng cũng tương đối mềm dẻo, chủ động cải thiện quan hệ với chính phủ Myanmar Quan hệ ngoại giao, kinh tế thương mại, quân sự giữa hai nước vẫn được duy trì trong suốt thời gian cầm quyền của chính phủ quân sự tại Myanmar Các nguyên thủ quốc gia hai nước khá thường xuyên thăm viếng lẫn nhau Yếu tố quan trọng khiến Ấn Độ có thái độ và hành động đó là muốn kìm chế ảnh hưởng của Trung Quốc tại nước này cũng như chiến lược vươn ra Ấn Độ Dương của họ thông qua con đường Myanmar, đồng thời nhằm đối phó với những lực lượng vũ trang nổi dậy tại các bang miền Bắc Assam và Manipur có biên giới sát với Myanmar Hơn nữa, điều này cũng phù hợp với “Chính sách hướng Đông”

mà chính phủ Ấn Độ đưa ra từ những năm 90 của thế kỷ XX với mục tiêu tăng cường quan hệ với các nước ASEAN, từ đó làm “bàn trượt” vươn ra cải thiện quan hệ với các nước lớn ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương như Trung Quốc, Nhật Bản và

xa hơn là Mỹ Bên cạnh đó, thái độ mềm dẻo của Ấn Độ cũng phù hợp với truyền thống văn hóa ngoại giao của Myanmar, đáp ứng phần lớn ý nguyện của người dân và chính phủ Myanmar là không muốn phụ thuộc quá lớn vào Trung Quốc

Xuất phát từ cách tiếp cận và mục tiêu chiến lược trên, từ cuối những năm 90 của thế kỷ XX, nhất là từ giữa thập niên đầu của thế kỷ XXI, Ấn Độ đã có những động thái khá mạnh mẽ, chủ động mở rộng quan hệ kinh tế, an ninh quốc phòng với Myanmar Nhiều dự án khá lớn trong hợp tác năng lượng (như xây dựng nhà máy thủy điện, tìm kiếm và khai thác dầu khí), phát triển giao thông, công nghệ thông tin, chế tạo cơ khí… Trao đổi thương mại hai chiều giữa Ấn Độ và Myanmar không ngừng tăng, năm 2010, Ấn Độ là đối tác thương mại lớn thứ ba của Myanmar, sau Thái Lan và Trung Quốc Ấn Độ tham gia rất nhiều dự án tại Myanmar, trong đó có việc xây dựng lại cảng Sittwe, dự án giao thông Kaladan và dự án đường Tamu -

Độ bắt đầu giảm thuế quan hàng hóa nhập khẩu từ Myanmar từ ngày 01/6/2010, trong khi đó Myanmar sẽ giảm thuế quan hàng hoá nhập khẩu từ Ấn Độ từ năm 2011

Về an ninh, quốc phòng, Myanmar ngày càng ảnh hưởng lớn đối với an ninh, quốc phòng Ấn Độ bởi Myanmar có 1.600km đường biên giới chung với năm bang vùng Đông Bắc của Ấn Độ (Assam, Arunachal Pradesh, Nagaland, Manipur và Mizoram) Các nhóm nổi dậy tại vùng Đông Bắc Ấn Độ không chỉ ẩn náu tại Myanmar mà còn có các căn cứ ở đây Có ít nhất 6 nhóm ly khai đang hoạt động tại khu vực Sagain ở Myanmar và Myanmar không thể trấn áp các nhóm nổi dậy do lực lượng này ở xa Bên cạnh đó, Myanmar còn nằm trong khu vực Tam giác Vàng là nơi diễn ra các hoạt động buôn lậu ma túy và là nguồn cung cấp ma túy tới các bang Manipur, Mizoram của Ấn Độ Vì thế, quân đội hai nước đã tiến hành trao đổi thường kỳ tại các đồn biên giới như Moreh - Tamu ở Manipur để kiểm soát chặt chẽ hơn khu vực biên giới Hai nước cũng đã ký thỏa thuận về hợp tác trấn áp các nhóm phiến quân của Ấn Độ hoạt động ở khu vực biên giới chung Ấn Độ là nước cung cấp nhiều vũ khí quân sự cho Myanmar, bao gồm: cối 75mm, tên lửa đất đối không, dàn phóng rốc-két…; giúp Myanmar đào tạo nhiều chuyên gia công nghệ thông tin, cán bộ khoa học và quản lý, sĩ quan quân đội; cử nhiều chuyên gia quân sự sang giúp cơ quan tình báo Myanmar phát triển Trung tâm chiến tranh không gian điều khiển (Cyber war Center)15…

Như vậy, sau khi “mở cửa ra với thế giới”, mối quan hệ giữa Trung Quốc và Myanmar đã có nhiều thay đổi Trung Quốc không còn giữ vị trí độc tôn ở Myanmar như trước đây mà phải chịu sự cạnh tranh mạnh mẽ đến từ các nước lớn, đặc biệt là Mỹ và Ấn Độ

15 Trần Khánh (2012), Cạnh tranh chiến lược của Trung Quốc, Mỹ và Ấn Độ ở Myanmar: Thực trạng và

triển vọng, Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, số 4 (91) - 12/2012, tr131-151

39

TIỂU KẾT

Quan hệ Trung Quốc - Myanmar giai đoạn 2001 - 2015 bị tác động bởi nhiều yếu tố trong đó tình hình nội tại của mỗi nước và quan hệ truyền thống giữa hai nước là những yếu tố cơ bản mang tính quyết định Bên cạnh đó, tình hình thế giới, khu vực và sự cạnh tranh ảnh hưởng của các nước lớn - đặc biệt là

sự hiện diện của Mỹ tại Myanmar - cũng có những tác động quan trọng đến mối quan hệ giữa hai nước

Trung Quốc với sự trỗi dậy và phát triển vượt bậc về kinh tế, đã từng bước thể hiện tham vọng nước lớn của mình, cạnh tranh vai trò siêu cường “số một” thế giới của Mỹ Tuy nhiên, để thực hiện điều này, Trung Quốc gặp phải không ít những khó khăn trong đó có những vấn đề về địa chính trị, địa kinh tế… đòi hỏi Trung Quốc phải xây dựng cho mình một môi trường ổn định và những con đường chiến lược để đáp ứng nhu cầu năng lượng, tài nguyên phục vụ cho phát triển Myanmar với vai trò là nước láng giềng giàu tài nguyên thiên nhiên, là con đường ngắn nhất nối Trung Quốc với Ấn Độ Dương, có vị trí quan trọng trong chiến lược trỗi dậy của Trung Quốc

Myanmar trong thời gian dài bị bao vây cấm vận, kinh tế trì trệ kém phát triển, bị cô lập về ngoại giao… được Trung Quốc hỗ trợ về mọi mặt Trung Quốc cũng có vai trò quan trọng trong tiến trình cải cách mở cửa, “dân chủ hóa” của Myanmar Mặt khác, Trung Quốc còn có liên quan trực tiếp đến hòa bình, ổn định của Myanmar khi có mối quan hệ trực tiếp với các lực lượng ly khai dân tộc thiểu

số của Myanmar ở khu vực biên giới với nước này Sau khi chính quyền dân sự của Tổng thống Thein Sein lên cầm quyền, Myanmar đã thực hiện chính sách cân bằng quan hệ, giảm dần sự lệ thuộc vào Trung Quốc, từng bước hội nhập khu vực, quốc tế

Cạnh tranh ảnh hưởng của các nước lớn như Mỹ, Ấn Độ tại Myanmar cũng có tác động lớn đến quan hệ Trung Quốc - Myanmar trong giai đoạn này Trong chính sách xoay trục của Mỹ trở lại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Myanmar là một trong những trọng điểm Chính sách của Mỹ đối với Myanmar cũng như sự hiện diện của Mỹ tại đây đã tác động trực tiếp đến quá trình cải cách đổi mới cũng như chính sách đối ngoại của Myanmar, trong đó có quan hệ với Trung Quốc

thể trên các lĩnh vực sau:

2.1 Chính trị

Bước sang thế kỷ XXI, quan hệ giữa hai nước được nâng lên một tầm cao mới với chuyến thăm Myanmar của Chủ tịch Trung Quốc Giang Trạch Dân (từ ngày 12-15/12/2001) Chuyến thăm này thể hiện sự quan tâm đặc biệt của Trung Quốc đối với Myanmar, khẳng định vị trí quan trọng của Myanmar trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc, đồng thời là sự khích lệ rất lớn đối với lãnh đạo Myanmar trong bối cảnh kinh tế khó khăn, Mỹ và phương Tây đang tiếp tục gây sức

ép về mọi mặt Hai nước đã ký kết nhiều văn bản trong các lĩnh vực như nông nghiệp, lao động, xây dựng cơ bản và tài nguyên

Từ ngày 06-11/01/2003, đoàn đại biểu cấp cao Myanmar do Chủ tịch Hội đồng Hoà bình và Phát triển Quốc gia Than Shwe dẫn đầu đã thăm Trung Quốc, hai bên đã bàn về hợp tác kinh tế trên nhiều lĩnh vực Đến tháng 11/2004, Thủ tướng Myanmar Soe Win đã tới thăm Nam Ninh - Quảng Tây, Trung Quốc tham dự hội chợ Trung Quốc - ASEAN lần thứ nhất

Năm 2005, hai nước kỷ niệm 55 ngày thiết lập quan hệ Tháng 4/2005, Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào và Chủ tịch Hội đồng Hoà bình và Phát triển Quốc gia Myanmar Than Shwe đã có cuộc gặp mặt thân mật Tháng 7/2005, Thủ tướng Myanmar Soe Win đã có cuộc hội kiến với Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo nhân dịp Hội nghị lãnh đạo Hợp tác tiểu vùng sông Mê Công (GMS) lần thứ hai Tháng 11/2005, Thủ tướng Soe Win đã có cuộc hội kiến với Phó Chủ tịch nước Tăng Khánh Hồng tại Hội chợ Trung Quốc - ASEAN lần thứ hai Tháng 02/2006,