Trang viên Nhật Bản thế kỷ VIII-XIV

Vi vày nghién cùu trang vién giùp chùng ta hiéu sàu sàc hon nén tàng kinh tè cùa xà hòi Nhàt Bàn va càt nghla càc dién bièn ciìa lich sii Nhàt Bàn trong càc thè ki VUI-XIV nhu càc quan h

BÓ CIAO DUC VA DAO TAO DAI HOC QUÒC GIÀ HA NÓI

TRl/ÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HÒI VA NHÀN VÀN

PHAN HAI LINH

TRANG VIÉN NHAT BAN

THÈ Kl VIII-XIV

Chuyén ngành: Ljch su the gioì

Ma ró; 5.08.01

L U A N AN C A O H O C KHOA HOC LICH SU

Nguòi huàng dòn khoa hoc

G.S LirONG NINH

O A i H C C O U Ò r G ! A H A N Ò '

T R U « G T ^ ' : \ '••••••-•• r i ; ! r w : r ,

MUC LUC

Trang

A.MoroÀu 1

1 Ly do chon de tài va y nghla cùa de tài 1

2 Lich su nghién cun vàh de 2

3 Ca sa tu lièu va phircfng phàp nghién cuu 8

4 B^ cuc cùa luàn vàn 10

5 Dóng góp cùa luàn vàn 12

B NOI DUNG 14

CHlfONG 1: TRANG VIÉN SO KÌ (Vm-X) 14

1.1 Tinh hình ruóng dàt ór Nhat Bàn the ki V n - V m 14

1.1.1 Ole dò phàn loai va quàn ly niòng d^t 17

1.1.2 Che dò thué khoà 21

1.2 Khàì niém trang vién 31

1.3 Trang vién so kì 32

1.3.1 Chokushiden no sho (Sac chi dién trang) 33

1.3.2 Shoki shoen (Sa kì trang vién) 36

CHlfONG 2: SU^HÌNH THÀNH CHE DÒ TRANG VIÉN (X-XII) 44

2.1 Càc loai hình trang vién the ki X-XII 44

2.1.1 Kanshofu no sho (Quan tinh phù trang) va

Kokumen sho (Qu(5c mién trang) 46

2.1.2 Zoyakumen shoen (Tap dich mién trang vién) 49

2.1.3 Kishingatashi shoen (Ki tiè'n hình trang vién) 51

2.2 T 6 chùrc trang vién the ki X-XII 56

2.2.1 Xóm làng va ruóng d£t trong trang vién 56

2.2.2 DiX dai trong trang vién 58

2.2.3 Che' dò quàn ly trang vién 64

2.2.4 Che dò thu tò va lao dich , 66

2.2.5 Nòng dàn va tình hình san xuàt nòng nghiép 68

2.2.6 ThcT thù còng va nhùng nguòi trac tiép phuc vu lanh chùa 70

CHlfONG 3: SlT PHAT T R I É N CÙA CHE DÒ TRANG VIÉN

(Xn-XIV) 75

3.1 Mac phù Kamakura ykjitoseido (Che do dja dàu) 75

3.2 Td churc trang vién thòi Mac phù Kamakura 81

3.2.1 Str phàn chia quyén quàn ly trang vién giira shokan vkjito 81

3.2.2 Nghla vu cùa nòng dàn dÓì vóijito 84

3.2.3 Sir phàn hoà trong nòng dàn 85

3.2.4 Su phàt trién cùa thù còng nghiép va thucmg nghiép 88

3.2.5 Tinh khu vuc cùa trang vién thòi Kamakura 93

3.3 Nhàt Bàn cuoi thòi Kamakura va ành hucmg

dói vói che dò trang vién 101

CKÉTLUAN 108

TÀI LIÉU THAM KHÀO 117

PHU LUC 121

B A ^ DÒ, SO DÒ VA ANH MINH HOA

Trang

Bla phu: Trang vién Hine (Nhat Càn)

Hình 1 : Bàn do Nhat Bàn thcd nhà nuóc luat lenh 16

Sa do 1 : Con duòng hình thành trang vién sa kì 40

Sa do 2: He thong quàn ly trang vién sa kì 41

Hình 2: So ho khan thài nhà nuóc luat lenh 42

Hình 3: Sa do trang vién sa kì 42

Hình 4: Bàn do phàn bó trang vién thè' ki X-XII 55

Hình 5: Qui mò cùa trang vién trén bàn dào Noto 57

Hình 6: Trang vién Okuyama 57

Hình 7: Tinh trang xen ké ruong dat trong trang vién 59

Hình 8: Trang vién Ikeda 59

Sa do 3: Che do ruong dàt è Nhàt Bàn the ki X-XII 73

Sa do 4: Che do uy thàc quyén sa hùu-quàn ly-sù dung nhiéu càp 74

Hình 9: Nhà cùa qui toc 76

Hình 10: Khu phò' a Kamakura 76

Hình 11 : Sa dò trang vién cùa tu vién Iriki 83

Hình 12: Tinh trang phàn chia ruong dàt theo che dò ha dia trung phàn 83

Hình 13: Nhà cùa vù sì 86 Hình 14: Nhà cùa nòng dàn 86

Hình 15: Cành cay ngoài ruong 90

Hình 16:Cànhchg 90 Hình 17: Vài hình ành ve tha thù còng va thuang nhàn 94

Hình I8:Chathué 94

Hình 19: Bàn do phàn bò' trang vién a Nhàt Bàn thài Trung thè' 95

Hình 20: Bàn do phàn bó' trang vién vùng Tohoku 96

Hình 21 : Bàn do phàn bò' trang vién vùng Kanto 97

Hình 22: Bàn do phàn bó' trang vién vùng Kinai 99

Hình 23: Bàn do phàn bó' trang vién vùng Kinai (phóng to) 100

Hình 24: Bàn do phàn bó' trang vién vùng Chugoku-Shikoku 102

Hình 25: Bàn dò phàn bò' trang vién vùng Kyushu 103

Sa do 5: Sir phàn chia quyén quàn ly còng lành va trang vién

giiJa kuge va buke 106

MODAr

1 Ly do chon de tài, y nghla khoa hoc va thuc tién cùa de tài

1.1 Khi con là smh vién nàm thii 2 chuyén ngành Lich sù-Ngòn ngu Nhàt Bàn cùa Vién Nghién ctìu càc nuóc chàu A va chàu Phi thuòc Truóng Dai hoc Tóng hgp Matxcorva, làn dàu tién tòi dugc nghe Giào su I M Tsyritsin giàng

ve trang vién Nhàt Bàn Trong càc bài giàng, Giào su da truyén cho chùng tòi khòng chi kiéh thiic ma cà niém say me d6i vói de tài trang vién, mot vàn de

ca bàn khi nghién cùu ve lich sur che dò ruòng dà't b Nhàt Bàn

Sau khi dugc chuyén tiép sang khoa Lich su Vàn hoà Nhàt Bàn thuòc truóng Dai hoc nix Showa (Chiéu Hoà), Nhàt Bàn, tòi vàn rat yéu thich de tài này Nhung càng tìm doc càc tu liéu va sàch vié't ve trang vién, tòi càng thày

ràng day là mot de tài rat khó Khài niém shoen (trang vién) xuà't hién trong

tiéng Nhàt vào khoàng oiua thè" ky thii Vin va tón tai trong lich su Nhàt Bàn

dén the ky XVI (tiic tìx thcd co dai sang thòi trung thè") vói y nghla là nhùng vùng dà't dai (chù yéu là ruóng canh tàc) tu huu qui mò lón cùa càc kenmon

(quyén mòn, gÓm ba thè lue chình: quan lai, qui toc cao cà'p, diing dàu là Thién hoàng; vii si, diing dàu là Mac phii; va chùa xà trung uang) Trang vién dugc càc hoc già Nhàt Bàn va thè' giói rat quan tàm nghién cùu, dac biét tfif sau Chién tranh thè" giói thii hai Dén nay dà co nhiéu còng tiình nghién cùu dò so

ve trang vién, nhung xung quanh de tài này con rà't nhiéu vàn de tranh cài Tòi cùng hiéu ràng khòng thè de dàng àp dàt cho trang vién Nhàt Bàn mot mò hình chung nhu kiéu lanh dia phong kién phuang Tày, ma truóc hét phài hiéu

ro ve trang vién vói tàt cà tình da dang, phiic tap va su bién dèi khòng ngùng theo thòi gian va theo vùng

Vói niém say me ciìng nhung tran tró do, tòi quyét dinh chon trang vién làm de tài Luàn vàn Thac si cùa mình Lich sùf hình thành va phàt trién

ciia trang vién kéo dai \\i thè ki Vin dén thè ki XVI, nhung trong Luàn vàn

này vói de tài "Trang vién Nhàt Bàn thè ki Vm - XIV", tòi chi xm de càp dén

qua tiình hình thành, phàt trién va nhiing dàc diém cùa trang vién thcd Heian (Bình An, 794-1185) va Kamakura (Liém Thuang, 1185-1333)

1.2 Viec nghién cùu ve trang vién thcd kì này co nhiing y nghla quan trong vi trang vién là vàn de trung tàm khi nghién culi ve lich sir kinh té xà hòi thcd Heian va Kamakura Vi vày nghién cùu trang vién giùp chùng ta hiéu sàu sàc hon nén tàng kinh tè cùa xà hòi Nhàt Bàn va càt nghla càc dién bièn ciìa lich sii Nhàt Bàn trong càc thè ki VUI-XIV nhu càc quan he xa hòi, cuòc dàii tranh

giành quyén lue gifia càc kenmon, disi song cùa nòng dàn, thuang nhàn, thg

thii còng

Hon niìa, nhu trong bò Tu Bàn, K Mac dà nhàn dinh: " Nhàt Bàn (vài

quyén sa hOu ddt dai cùa no to chùc thuàn tuy theo kiéu phong kiéh va nén kinh té tieu nòng cùa no), ve nhiéu phucmg dién, dà cho chùng ta mot hinh ành cùa chàu Àu thòi Trung có '\6, 224], viéc nghién cùu trang vién nói

riéng va che dò sa htJU dà't dai cf Nhàt Bàn nói chung co the giùp chùng ta co dugc nhung so sành ly thù vói che dò lanh dia phong kiéh phuang Tày Trong luàn vàn này tòi chua dàt vàn de so sành trang vién va làiih dia phong kiéh phuang Tày ma muon làm nói bàt nhuug dac trung cùa trang vién thè ki VUI-XIV de góp phàn làm sang ro luàn diém ciìa K Mac

Cuèi cùng, vói luàn vàn này, tòi hy vong co thè cung càp nhùng tu liéu

ve su hình thành va phàt trién cùa trang vién Nhàt Bàn de càc nhà khoa hoc quan tàm dén vàn de so sành lich sùf Viét Nam va Nhàt Bàn co thè doi chiéu

vói che dò dién trang thài àp b Viét nam thcd phong kién, dac biét thcd Ly

Tran

2 Lich sur Dghièn cùru vàn de

Trong nghién cùu ve trang vién, trang vién thòd Heian va Kamakura dugc dành già là màng de tài dugc nghién cùu thành còng nhàt Do là do tài

liéu ve trang vién thòi kì này nhu Heian ibun (Bình An di vàn), Kamakura

ibun (Liém Thuang di vàn) va tu liéu ve trang vién cùa càc chùa xà lón nhu

chùa Todai (Dóng Dai), Kofuku (Hung Phùc) con dugc luu giù khà day dù va dugc càc nhà su hoc Nhàt Bàn va nuóc ngoài quan tàm nghién cùu tu rat som

Trong so' càc nhà Nhàt Bàn hoc nguói Nga nghién cùu trang vién tu sau chién tranh thè giói thù hai phài ké dén I M Tsyritsni Óng là nhà Nhàt Bàn hoc theo truòtig phài Màcxit va màc dù chua he dat chàn dèn Nhàt Bàn nhung óng luòn coi trong phuang phàp phàn tich càc nguón tu liéu goc bang tiéng Nhàt khi nghién cùu lich sii trang vién Óng dà vié't mot loat càc bài nghién cùu dàng trén tap chi Vexnic cùa truóng Dai hoc Tong hgp Matxcava trong nhixng nàm 70-80 chuyén khào sàt ve trang vién va ành huong cùa no dén

nhùng bién dói kinh tè xà hòi Nhàt Bàn nhu Problemy feodalnovo

zemlevladenia vo laponi VUI-XIV (Nhirng vàu de ve che' dò ruong dàt phong

kién ò Nhàt Bàn) [25] Óng luòn nh& manh vai trò cùa trang vién nhu mot trong nhùng vàn de ca bàn cùa che dò phong kiéh Nhàt Bàn Tuy nhién,

Tsuritsm nhàn dinh ràng che dò trang vién b Nhàt Bàn chi tón tai dén thè ki XTV va tan rà cùng vói su xuàt hién cùa càc shugoryo (thù ho lành) va làng tu

tri cùa nòng dàn Quan diém này cùa óng da khòng dugc càc hoc già tré tuoi

nhu E K Simonova-Gudzenko ùng ho Trong tàp bài giàng Istoria drevnei i

srednevekovoi laponi (Lich su Nhàt Bàn thcd co dai va trung dai) [24], bà dà

khàng dinh ràng dèn cuéi thè ki XV, màc dù buóc vào con duòng tan rà, nhung kinh tè trang vién vàn phàt huy vai trò quan trong trong su phàt trién

nòng nghiép, thù còng nghiép va thuang nghiép b Nhàt Bàn

Trang vién cung là mot di tài dugc nhiéu hoc già phuang tày quan tàm

Ngoài càc tac phàm chung viét ve lich su Nhàt Bàn co de càp dèn trang vién

nhu Lich su Nhàt Bàn cùa G Sansom [9], Feudalism in Japan (Che dò phong kiéh b Nhàt Bàn) cùa Peter Duus [13], The Development of Kamakura Rule,

1180-1250 (Su phàt trién cùa chinh quyén Kamakura, 1180-1250) cùa Jeffrey

P Mass [18], The Bakufu in Japanese History (Mac phù trong lich su Nhàt

Bàn) cùa Jeffrey P Mass va William B Hauser [19] con nhiéu khào cùu cu

thè ve trang vién qua tùng giai doan phàt trién Tiéu bièu là The Early

Development of the Shoen (Su phàt trién som cùa trang vién) cùa Elizabeth

Sato, Estate and Property in the Late Heian Period (Dàt dai va scr hùu cuoi

thòi Heian) cùa Comelius J Kiley [17] phàn tich ve qua trình hình thành va

dac dién cùa càc loai hình trang vién cuoi thòi Heian, Tito Land Possession in

the Thirteenth Century: The Case of Shitaji Chubun (Quyén so hùu dàt dai cxxajito thè ki X n i : Truòng hgp "ha dia tmng phàn") cùa Jeffrey P Mass [17]

khào cùu vai trò cùa chihh sàch shitaji chubun (ha dia trung phàn) dèi vói qua trình dia chù hóa jito (dia dàu) thòi Kamakura

0 Nhàt Bàn, trang vién dugc coi là mot trong nhùng de tài quan trong nhàt khi nghién cùu ve che dò phong kién sa kì va dà dugc càc hoc già Nhàt Bàn bàt tay nghién cùu tu thèki XIX Cho deh nay, qua trình nghién cùu trang

vién b Nhàt Bàn co thè chia thành 3 thòi kì chmh:

2.1 Thài kì tue truàe chién tranh the giói thii hai dén giita nhitng nàm 50

Tu cuoi thè ki XIX, trang vién da dugc khào sàt trong tàc phàm

Shoenko (Khào sàt ve trang vién) cùa Kurita Hiroshi Tiép do, dàu thè ki XX

dà xuàt hién rài ràc càc nghién cùu cùa Yashiro Kuniharu, Takeuchi Sada Nguòi co nhiéu dóng góp trong viéc nghién cùu trang vién sa kì là Nishioka

Toranotsuke vói tàc p h à n Shoen no hattatsu (Su phàt trién cùa trang vién)

[37] Trong tàc phàm này óng dà phàn tich qua trình tu hùu hoà dàt khan hoang va dàt còng dàn dén su ra dòi cùa trang vién sa kì Tiép dò, Fujima Dcuo

là nguòi dàu tién néu lén nhiing dàc diém va vi tri cùa trang vién trong xà hòi

cÓ dai trong tac phàm Nihonsho rekishi (Lich su trang vién Nhàt Bàn) [30]

Fujima coi trang vién là bièu hién tàt yéu cùa che dò nò ty thòi co dai trong giai doan suy thoài Nhung quan niém này cùa Fujuna sau này dà bi phé phàn Càc nhà nghién cùu nhu Kishi Toshio dà chùng minh ràng màc dù nò ty co dugc su dung nhung lao dóng chù yéu trong trang vién là lao dóng cùa ta dién

Ishimoda Sho là nguòi co dóng góp quan trong trong viéc nghién cùu trang vién sau chién tranh Quan diém cùa óng dugc ùng ho nhiéu trong nhùng nàm 50-60 va dugc ggi là truòng phài Tokyo Ké thùa phuang phàp nghién

cùu thuc chùng cùa càc hoc già di truóc nhu Nakamura Naosuke, Takeuchi

Sada, trong tac phàm nói tiéng Chuseteki sekai no keisei (Su hình thành xà hòi

trung thè') [33], Ishimoda dà thòng qua tu liéu cu thè cùa trang vién Kurota (Hàc Dién) vùng Iga (Y Ha), thuòc so hùu cùa chùa Todai de tìm hiéu nhùng bièn dói cùa ca sa ha tàng trong trang vién tu cuòi thòi co dai sang thòi trung thè Ishimoda Sho nh& manh vai trò cùa che dò so hùu cùa càc hào toc dia phuang trong qua trình hình thành trang vién va khang dinh trang vién sa kì dugc hình thành duói thòi nhà nuóc luàt lénh Óng dàc biét coi trong viéc nghién cùu dòi song nòng dàn va san xuàt nòng nghiép Ishimoda coi Thién

hoàng là tàn du cùa che dò co dai va vi càc samurai nàm quyén sa hùu trang

vién thè ki XII-XIV nhu càc lành chùa phuang Tày Óng cho ràng su phàt

trién cùa samurai vói tu càch là càc lành chùa phong kién kiéu phuang Tày dà

bi che dò Thién hoàng kìm ham

2.2 Thài kì tùtgiiki nhiing nàm 50 dèh giita nhiing nàm 80

Sau Ishimoda, b Nhàt Bàn dà xuàt hién nhiéu nghién cùu thành còng ve

trang vién cùa Nagahara Keiji, Kikuchi Takeo, Miyagawa Mitsuru, Kuroda Toshio trén ca sa phàt hién va phàn tich càc vàn thu co cùa tiing trang vién

cu thè Dac biét Kuroda Toshio dà dua ra nhùng quan diém mói ve nghién cùu

trang vién trong tac phàm Nihon chusei hokenseiron (Che dò phong kién a

Nhàt Bàn thòi trung thè) [35] Óng là giào su truòng Dai hoc Osaka nén quan diém cùa óng con dugc goi là truòng phài Osaka, rat dugc ùng ho a Nhàt Bàn vào nhùng nàm 70 Óng cho ràng quan diém cùa Ishimoda ve càc trang vién

tón tai nhu càc lanh dia samurai thuàn tuy co thè phù hgp vói càc trang vién a

mién dóng Nhàt Bàn, dia bàn chinh cùa Mac phù Kamakura Con a mién tày

Nhàt Bàn mèi quan he giùa 3 kenmon vói trang vién phùc tap han nhiéu Óng khàng dinh trong théki X-XTV, cà 3 kenmon này déu dua vào samurai de bào

ve dia vi va lày trang vién làm ca sa kinh tè Óng cho ràng chinh trang vién vói he thèng sa hùu, quàn ly nhiéu tàng là mò hình ca bàn cùa che dò phong

kién sa kì b Nhàt Bàn Theo óng che dò Thién hoàng khòng kìm hàm su phàt

trién cùa trang vién ma ngugc lai nhò trang vién ma vai trò va quyén Igi cùa

tàng lóp qui toc, quan lai va chùa xà b cà trung uang va dia phuang dà tàng

lén va vai trò này chi suy yéu vào cuòi thè ki XTV

Ngoài ra, khòng thè khòng nhàc dèn mot hoc già nùa co vai trò quan trong ma ra nhùng v& de mói trong viéc nghién cùu trang vién là giào su Amino Yoshihiko thuòc truòng dai hoc Kanagawa Lue dàu Amino cùng quan tàm dén che dò so hiìu va dua ra nhùng ly giài ve trang vién gièng nhu Kuroda, nhung ve sau óng di sàu nghién cùu dòi sÓng cùa càc tàng lóp xa hòi khàc ngoài nòng dàn nhu thg thù còng, thuang nhàn, nghé nhàn va nhùng nguòi co thàn phàn thàp kém bi phàn biét trong xà hòi Qua càc còng trình

nghién cùu ve lich su càc trang vién cu thè nhu Chusei shoen no yoso (Dién

mao trang vién thòi trung thè, khào sàt ve lich su trang vién Tara) [27], Amino

dà nhàn dinh ràng duói thòi Kamakura, giai càp qui toc va chùa xà lón chù

yéu dua vào thuang nhàn, thg thù còng, con nòng dàn ngày càng bi samurai

khong che Bang viéc nghién cùu sinh thài nòng nghiép va kl thuàt canh tac, óng chùng minh ràng nén nòng nghiép duang thòi con kém phàt trién va thièu

ón dinh, do dò thè lue cùa samurai va Mac phù thòi Kamakura cùng khòng ón dinh, khàc vói thè lue cùa samurai va Mac phù thòi Tokugawa Màt khàc

Amino là nguòi nhàn manh su khàc biét giùa Saigoku (Tày quoc, tình tu phfa tày vùng Kinai sang toàn bò phàn tày nam Nhàt Bàn) va Togoku (Dóng quèc, tinh tu phia dóng vùng Kmai lén toàn bò phàn dóng bàc dào Honshu) Óng

cho ràng trong càc thè ki X-XTV, thuc chat b Nhàt Bàn gàn nhu tón tai hai quèc già khàc nhau b hai mién vói hai y thùc dàn toc khàc nhau: mién dóng

Nhàt Bàn là quèc già cùa Mac phù con mién tày là cùa Thién hoàng Qua trình thòng nhàt hai quèc già này dién ra tu thòi Muromachi va hoàn thành thòi Edo Vi vày tó chùc trang vién thòi Kamakura cùng co su khàc biét giiìa hai mién

2.3 Thài kì tugiOa nhiing nàm 80 dèh nay

Sau thòi kì tàng truòng kmh tè, nhiéu di tich trang vién a Nhàt Bàn dà bi tàn phà nang né nhu di tich Jyogyoji (Thugng Hành tu) a Yokohama, quàn thè

di tich thòi trung thè cùa thành phò Iwata va rà't nhiéu di tich khàc a trong

tình trang nguy hièm Truóc tình hùih do, song song vói còng tàc bào tón, viéc nghién cùu trang vién dòi hòi phài dugc tién hành kip thòi trén qui mò cà nuóc

Viéc nghién cùu trang vién thòi kì này dién ra theo hai huóng chinh Huóng nghién cùu mói dugc nhiéu hoc già huòng ùng là nghién cùu cu thè tìjcng trang vién trén ca so ké't hgp càc phuang phàp truyén thong nhu nghién cùu su liéu, diéu tra khào co hoc, dàn toc hoc vói càc phuang phàp hién dai nhu quan sàt dia hình va chup ành tu trén khòng, nghién cùu dia danh, khai thàc nguón tu liéu tranh cuon, sa dÓ co de tai làp bàn dò tùng trang vién Tiéu bièu là càc nghién cùu cùa Takemoto Toyoshige, Ishii Susumu, Kaoritsuki Yoichiro, Kurota Hideo Nói dung nghién cùu cùng phong phù hon nhiéu Néu trong càc thòi kì truóc, viéc nghién cùu dàt dai va kinh tè trang vién chù yéu de càp dén canh tàc trén ruong lùa, thì dèn thòi kì này càc nhà nghién cùu

dà nhàn manh vai trò cùa viéc canh tàc nuang rày, vuòn tugc, khai thàc san làm hai san va chù y dén nghién cùu dòi song cu dàn mién nùi va mién bièn Vai trò cùa giao thòng va mèi quan he trao dÓi giùa càc trang vién cùng dugc

n h & manh qua nghién cùu cùa Toda Yoshisane, Wakida Haruko

Ngoài ra huóng nghién cùu tóng hgp de rùt ra mò hình chung cho trang vién cùa mot vùng hay trén qui mò cà nuóc, tìm hiéu ve vi tri cùa trang vién trong lich su Nhàt Bàn, càc ca so phàn kì trang vién, vai trò va quyén Igi cùa lành chù, su phàn hoà xà hòi trong trang vién vàn tiép tue Tiéu bièu là còng

trình Shoensei seiritsu to Ochokokka (Su thành làp che dò trang vién va quoc

già vuang triéu) [39] cùa Sakamoto Shojyo Trong tac phàm này Sakamoto dà chùng minh quan diém cu ràng che dò trang vién dinh hình trong thòi Nhié'p chmh (giùa théki X-1086) là chua dù ca so Quan diém cùa óng ve qua trình

hình thành che dò trang vién dién ra chù yéu trong thòi Vién chinh 1192) ngày càng dugc nhiéu nguòi ùng ho

(1086-3 Ca S0 tir liéu va phuong phàp nghién cùu

Mac dù dà nung nàu de tài trang vién tu rat làu nhung khi viét bài luàn vàn này, tòi vàn chua co dip dat chàn dé'n trang vién Nhàt Bàn va doc nhùng tài liéu luu trù cùa càc chùa xà, dia phuang hay dòng ho ve trang vién Trong bài luàn vàn này, tòi su dung càc nguón tu liéu sau:

- Mot so bò luàt lién quan dén tình hình ruòng dàt va trang vién ór Nhàt Bàn

trong càc thè ki VUI-XIV nhu Yoro ritsuryo (Duang Lào luàt lénh, dugc

soan thào nàm 718, ban hành nàm 757)

- Mot sé chiéu chi va sàc lénh nhu Sanze isshin no ho (Tam thè nhàt thàn chi phàp, 723), Konden einen shizai ho (Khan dién vlnh nién tu tài phàp,

743) phàn ành tình hình cùa trang vién va dèi sàch cùa triéu dinh

- Mot so lénh do càc ca quan trung uang nhu Dajokan (Thài chmh quan),

Minbusho (Dàn vu tinh) giii xuÒng càc dia phuang ve viéc chinh ly trang

vién hay càp giày mién thué cho trang vién

- Mot sé don va thu tu cùa quan dia phuang hay shokan (trang quan) bào cào

ve tình hinh trang vién

- Mot sé doan trich trong càc tàc phàm nói tiéng nhu Kojiki (Co su ki),

Azumakagami (Ngò thè kinh) phàn ành tinh hình Nhàt Bàn thòi Heian va

Kamakura

Càc su liéu này dà dugc tuyèn tàp va xuàt bàn trong Nihonshi shiryoshu

(Tàp tu liéu lich su Nhàt Bàn) [40] Tuy theo nói dung va tàm quan trong cùa tùng tu liéu, tòi lua chon dich ra tiéng Viét va phàn tich toàn bò hay mot phàn cùa tu liéu dò

Dèi vói càc khài niém va thuàt ngù lich su, tòi dua vào càc quyén tu

dién Nihonshi yogoshu (Tu dién dung ngù lich su Nhàt Bàn) [45],

Nihonkodaishi kenkyujiten (Tu dién nghién cùu lich su Nhàt Bàn co dai) [26],

Historical and geographical dictionary of Japan (Tu dién lich su va dia ly

Nhàt Bàn) [20]

Vi trong bài co su dung mot sé lugng lón càc thuàt ngù lich su, kinh té,

xa hòi, tén nguòi, dia danh bang tiéng Nhàt nén de nguòi doc de theo dòi, mòi thuàt ngù khi dua ra su dung làn dàu tién déu dugc ghi àm Nhàt (ghi chù àm Hàn Viét) va giài thich $^ nghla Sau do, trong càc làn su dung tiép theo, trù

mot so thuàt ngù co tén tiéng Viét nhu shoen (trang vién), ryoshu (lành chù)

dugc ghi luòn bang àm Hàn Viét, càc thuàt ngù khàc dugc ghi bang àm Nhàt Tén càc nhàn vàt lich su, dia danh va tén sàch cùng dugc ghi àm Nhàt (ghi chù

àm Hàn Viét) khi xuàt hién làn dàu tién trong bài

Tòi dà tham khào mot sé sàch nghién cùu chung ve lich su Nhàt Bàn co

nhàn xét ve trang vién cùa càc hoc già khòng phài nguòi Nhàt nhu Istoria

laponia (Lich su Nhàt Bàn) do Vién Dóng phuang hoc thuòc Vién Hàn làm

khoa hoc Nga xuàt bàn [23], Feudalism in Japan (Che do phong kién a Nhàt

Bàn) cùa P Duus [13]

Dac biét, de viét luàn vàn này tòi dà tham khào va tóng hgp nhiéu

nghién cùu ve trang vién cùa càc hoc già Nhàt Bàn nhu Nihonshi

shohakka-Shoen (Tiéu bàch khoa thU ve lich su Nhàt Bàn-Trang vién) cùa Yasuda

Tomohisa [44], Nihonshoenshi 7, 2(Lich su trang vién Nhàt Bàn, tàp 1, 2) do

nhóm tàc già Amino Yoshihiko, Ishii Susumu, Inagaki Yasuhiko, Nagahara

Keiji bién soan [28-29], Nihonrekishi sosho-Shoen (Tùng thu lich su Nhàt

Bàn-Trang vién) cùa Nagahara Keiji [36]

Mac dù luàn vàn này de càp dèn lich su hinh thành va phàt trién chung cùa trang vién Nhàt Bàn, nhung trong tùng vàa de tòi ce gang dua ra nhiing vi

du ve càc trang vién tiéu bièu de minh hoa Nhùng vi du này dugc rùt ra tu càc

nghién cùu ve tùng trang vién cu thè nhu Tara in Transition: A Study of a

Kamakura shoen (Trang vién Tara trong su bién dói: Mot nghién cùu ve trang

vién thòi Kamakura) [22] cùa Yamamura Kozo, Chuse shoen no yoso (Dién mao trang vién thòi trung thè') cùa Amino Yoshihiko [27], Takeuchi Sada

chosakushu 7-Shoenshi kenkyu (Tuyèn tàp càc còng trình nghién cùu cùa

Takeuchi Sada, tàp 7 - Trang vién su nghién cùu) [42]

Trong mòi chuang, luàn vàn su dung he thèng bàn dò, sa do va ành dà dugc chù thich lai bang tiéng Viét de minh hoa va càc sa dò he thong lai nhùng vàn de chinh cùa chuang

4 Bò' cuc luàn vàn

Ma dàu

Phàn mò dàu trình bay nguyén nhàn lua chon de tài luàn vàn, y nghia cùa de tài, lich su nghién cùu vàn de, nguón tu liéu va phuang phàp nghién cùu su dung trong luàn vàn, bo cuc va dóng góp cùa luàn vàn

Chuong 1: Trang vién sù kì (VIII-X)

1 Tình hình ruóng ddt à Nhàt Bàn théki VII-VIII

Phàn này giói thiéu khài quàt ve che dò so hùu, su dung ruòng dàt va

che dò tò thué, lao dich b Nhàt Bàn truóc khi trang vién xuàt hién, qua do

phàn tich màu thuàn trong càc chình sàch va nguyén nhàn dàn dèn su ra dòi cùa loai hình trang vién dàu tién: trang vién sa kì

2 Khài niém trang vién

Ngoài khài niém chung ve trang vién, phàn này con dua ra su khàc biét trong quan niém so hùu mong dàt thòi co dai va thòi trung thè va phàn kì lich

su trang vién

3 Trang vién sa kì

Trang vién trong càc thè ki Vni-X dugc trình bay theo hai loai chinh

dua vào chù so hùu là chokushi den sho (sàc chi dién trang) cùa Hoàng thàt va

shoki shoen (sa kì trang vién) cùa qui toc, quan lai cao càp va chùa xà trung

uang Mòi loai trang vién dugc phàn tich qua tùng giai doan hình thành, phàt trién va tan rà

Chuang 2: Qua trình hình thành che dò trang vién (X-XII)

1 Càc loai hình trang vién théki X-XII

Phàn này giói thiéu ve tình hình Nhàt Bàn thè ki X-XII va nguyén nhàn

ra dòi càc loai hình trang vién mói, dàc diém cùa mòi loai trang vién này

2 To chitc trang vién théki X-XII

Ca càu cùa trang vién thòi kì này dugc tiình bay theo 5 vàn de chình,

cùng là 5 dàc diém chinh: xóm làng trong trang vién, dàt dai trang vién, che

dò quàn ly, che dò tò thué trong trang vién, dòi sèng cùa nòng dàn va san xuàt nòng nghiép, dòi sèng cùa thg thù còng va nhùng nguòi phuc vu lành chùa

Chuang 3: Su phàt trién cùa che do trang vién

1 Mac phù Kamakura va Jitoseido

Sau khi giói thiéu khài quàt ve nhùng bièn dói trong dòi sèng chình tri,

xà hòi va kinh té b Nhàt Bàn thè ki XII-XIV, phàn này tàp trung trình bay ve che dò bó rMèm jito (dia dàu) cùa Mac phù Kamakura

2 To chùc trang vién thòi Mae phù Kamakura

Day là phàn phàn tich nhùng bién dói trong trang vién thòi ki này do su tham già cùa giai càp vù si vào che dò quàn ly ruòng dàt va thu tó thué, dóng thòi trình bay qua trình phàn hoà trong ca càu xà hòi cùa trang vién, su phàt trién cùa nòng nghiép, thù còng va thuang nghiép lién quan dèn kinh té trang vién

3 Nhàt Bàn cuoi thòi Kamakura va ành huàng dó'i vói che dò trang vién

Phàn này phàn tich nhùng bièn dÓi chinh tri, xà hòi lón dién ra tu cuòi thòi Kamakura dành dàu su kèt thùc thòi kì phàt trién cùa che dò trang vién

Kèì luàn

Trong phàn kèt luàn tòi khài quàt nhihig net ca bàn nhàt trong qua trình hình thành va phàt trién cùa trang vién va tàp trung néu bàt nhùng dàc diém quan trong nhàt cùa trang vién trong càc thè ki Vni-XIV Qua dò dua ra nhùng phuang huóng so sành giùa trang vién Nhàt Bàn vói lành dia phong

kién phuang Tày va che dò ruóng dàt b Viét Nam thòi Ly Tran

5, Dóng góp cùa luàn vàn

Trang vién Nhàt Bàn dà dugc càc hoc già Nhàt Bàn va nhiéu nhà Nhàt Bàn hoc nuóc ngoài quan tàm nghién cùu tu làu Nhung ò Viét Nam day là còng trình nghién cùu co he thèng dàu tién ve de tài này Luàn vàn co mot sé dóng góp cu thè sau:

5.1 Tuyèn chon, giói thiéu va dich ra tiéng Viét mot sé luàt, lénh quan trong

dugc nhà nuóc thòi co dai va sa kì tmng thè b Nhàt Bàn ban hành co nói dung

lién quan dèn trang vién thè ki Vni-XTV Dich ra tiéng Viét va phàn tich mot

sé tu liéu cu thè ve mot sé trang vién tiéu bièu

5.2 Trình bay va càt nghia su bièn dói cùa che dò trang vién theo càc vàn de chình trén ca so tÓng hgp va phàn tich càc nguón tu liéu, sàch nghién cùu viét

ve trang vién Qua do néu lén:

- Tmh hình sa hùu móng dàt b Nhàt Bàn trong càc thè ki Vm-XIV, su thay

dói trong tuong quan giùa so hùu nhà nuóc va sa hùu tu nhàn qua tùng giai doan phàt trién

- Qua trình hình thành va bién dói cùa che dò quàn ly, thu tò thué va phàn

chia quyén Igi nhiéu tàng giùa càc kenmon-lsaih chù trang vién, vai trò cùa

che dò này dèi vói bò mày nhà nuóc cuòi thòi co dai va dàu thòi trung thè'

- Dòi sèng va nghia vu cùa trang dàn góm nòng dàn, thg thù còng va thuang nhàn trong trang vién, vai trò cùa ho dèi vói kinh tè thòi Heian va Kamakura

- Dac trung cùa trang vién b ba mién Kmki (Càn Ca, chi vùng Nara, Kyoto,

Osaka này nay), Tokoku (Dóng quèc, chi mién dòng Nhàt Bàn tình tu phia dòng Kinki) va Seikoku (Tày quèc, tue mién tày Nhàt Bàn tinh tu phia tày Kinki) qua càc giai doan phàt trién

5.3 Tuyèn chon va chù thich lai bang tiéng Viét mot sé tu liéu tranh, ành, bàn

dò minh hoa cho qua trình hinh thành, phàt trién va dàc diém cùa trang vién thè kl Vm-XIV Tóng hgp va tóm tàt càc nói dung chùih bang phuang phàp

sa dò ò cuòi mòi chuang

5.4 Trén ca sa tóng hgp càc kèt qua phàn tich trén, luàn vàn néu bàt dàc diém cùa trang vién trong tiìng giai doan phàt trién tu thè ki VUI-XIV, qua dò de ra nhùng huóng nghién cùu so sành vói lành dia phong kién kiéu phuang Tày va che dò móng dàt ò Viét Nam thòi Ly, Tran

"Trang vién Nhàt Bàn thè ki Vm-XTV" là mot de tài khó Do nàng lue con han che, kinh nghiém nghién cùu chua nhiéu nén chàc chàn nói dung cùa luàn vàn khòng trành khòi nhùng thiéu sót Tòi rat mong nhàn dugc su chi bào, góp y cùa càc nhà nghién cùu Viét Nam va Nhàt Bàn de co thè tiép tue bó xung va hoàn chinh de tài nghién cùu này

Qua luàn àn này, tòi muèn bay tò long biét an sàu sac dé'n Thày huóng dàn - Giào su Luong Ninh, nguòi Thày dà giùp tòi dinh huóng de tài luàn vàn

va dành nhiéu thòi gian giùp dò, chi bào cho tòi tu nhùng ngày dàu cho dèn khi hoàn thành luàn vàn

Tòi cùng xin chàn thành càm an càc thày giào Nhàt Bàn nhu Giào su Momoki Shiro, Sakurai Kiyohiko, Matsumotò Akira dà cho tòi nhùng y kién góp y qui bau va giùp dò tòi nhièt tình trong suèt qua trình tàp hgp tu liéu va viét luàn vàn

Dóng thòi tòi muèn bay tò long biét an sàu sàc càc thày co giào Khoa Lich su dà dào tao va giùp dò tòi rat nhiéu trong thòi gian qua

Tòi xin tran trong càm on Khoa Dòng phucmg hoc, Phòng Dào tao sau Dai hoc, Ban Giàm hiéu Truòng Dai hoc Khoa hoc Xà hòi va Nhàn vàn thuòc Dai hoc Quèc già Ha Noi dà tao diéu kién de tòi hoàn thành bàn luàn àn này

Ha Nói ngày 20 thàng 7 nàm 2000

Phan Hai Linh

C H U O N G I

TRA^G \IÈJ% SO KÌ ( V i n - X )

1.1 TÌNH HÌNH RUÒNG DAT Ò NHAT BÀN THE KI V H - V m

Cuòi thè ky VI, dàu thè ky VE, triéu dinh Yamato ò Nhàt Bàn dà ca bàn hoàn thành viéc thèng nhàt càc tiéu quèc va bàt tay xày dung mot nhà nuóc trung uang tàp quyén theo mó hinh cùa nhà Duòng (Trung Quèc) Loai hình nhà nuóc này da dugc thài tu nhiép chình Shotoku (Thành Due, 574-622)

phàc hoa trong Kan'i jyunikai (Quan vi thàp nhi càp) nàm 603 va Kempo

Jyushichi jyo (Hién phàp thàp thàt diéu) nàm 604 Nhung phài dén sau cài

càch Taika (Dai Hoà, 645) còng cuòc cài tó bó mày hành chình mói thàt su bàt dàu va dugc tién hành triét de sau loan Jinshin (Nhàm Thàn, 672) Vi vày, giói su hoc Nhàt Bàn goi thòi ky tu cài càch Taika dén truóc loan Jinshin

(645-672) là thòi ky hình thành Ritsuryo kokka (luàt lénh quèc già, mot kiéu

nhà nuóc tmng uang tàp quyén cai tri bang phàp luàt, tón tai a Nhàt Bàn dèn dàu thè ki XI) Con thòi ky sau loan Jinshm (672) là thòi ky cùng ce thè che chinh tri cùa nhà nuóc luàt lénh

Trén thuc té, tu sau cài càch Taika dèn giùa thè ky VIE, chinh quyén Yamato dà 4 làn ban hành càc luàt lénh nhàm cùng ce bò mày nhà nuóc

- Omi ryo (Càn Giang lénh) góm 22 tàp lénh, ban hành nàm Tenji (Thién Tri)

thù 7 (668), hién khòng Imi giù dugc

- Asukakiyomihara ritsuryo (Phi Diéu Tình Ngu Nguyén luàt lénh) góm 22 tàp

lénh, sé tàp luàt khòng ro, soan nàm Tenmu (Thién Vù) thù 9 (681), ban hành nàm Jito (Tri Thèng) thù 3 (689), hién khòng con

- Taiho ritsuryo (Dai Bào luàt lénh) góm 6 tàp luàt va 11 tàp lénh, soan xong

nàm Taiho (Dai Bào) nguyén nién (701), thuc thi nàm sau, tuy hién khòng con

nguyén bàn nhung mot phàn nói dung co thè khòi phuc lai qua Koki (Có ki,

tàp sàch chù giài cùa luàt lénh nàm Taiho, hién con dugc luu lai mot phàn)

- Yoro ritsuryo (Duang Lào luàt lénh) góm 10 tàp luàt va 10 tàp lénh, soan

xong nàm Yoro (Duòng Lào) thù 2 (718) va ban hành tu nàm Tempyo Shoho (Thién Bình Thàng Bào) thù 9 (757) 10 tàp lénh dugc bào tón nguyén ven nhung càc bò luàt chi giù lai dugc mot phàn Day dugc coi là bò luàt thòi quoc già luàt lénh dugc luu giù day dù nhàt Phàn bi màt cùa bò luàt có thè phuc hói

qua quyén Ryonogige (Lénh nghla giài) dugc ban hành nàm Tencho (Thién

Truòng) thù 10 (833) nhàm giài thich cu thè càc luàt lénh trong bò Yoro [43,61]

Duang thòi khài niém "luàt" chi nhùng qui dinh phàp ly mang tình he thèng, tuang duang vói luàt hình su hién nay, con "lénh" chi nhùng qui dinh phàp ly cu thè han trong càc Ilnh vuc hành chinh, dàn su, tè tung Cùng vói

càc cuèn sàch nhU Kojiki (Có su ki), Nihonshoki (Nhàt Bàn thu ki), nhùng

phàn con luu giù dugc cùa càc bó luàt là nguón su liéu quan trong giùp chùng

ta phàc hoa lai hinh ành nhà nuóc luàt lénh ò Nhàt Bàn thè ky VH-Vni

Bó mày chinh quyén tmng uang dugc thièt làp góm hai ca quan chinh

là Jingikan (Thàn ky quan, chàm Io viéc tè lé) va Daijokan (Thài chinh quan, góm 8 bò, dàm duang chình su) Vùng làn càn kmh thành dugc ggi là Kinai

(Ca noi), ngoài ra cà nuóc dugc chia thành 7 do (dao) (Hinh 1) Mòi do lai

góm nhiéu kuni (quèc, tue tinh), dùng dàu là càc kokushi (quèc ty), thuòng là càc hoàng thàn hay toc truòng cùa càc dòng ho lón có thè lue Duói dò là gun (quàn, tuang duang càp huyén), do càc gunji (quàn ty) phu tràch va ri (ly, tu nàm 715 dói thành go-tùc huang) do richo (ly truòng) dùng dàu, phàn lón von

là càc hào toc dia phuang

Theo che dò kochi komin (còng dia còng dàn), dàt dai va khoàng 6 triéu

dàn trong nuóc déu là so hùu cùa Thién hoàng Thàn dàn dugc chia thành hai

loai chinh là ryomin (luang dàn, gÓm qui toc, quan lai càc càp, nòng dàn va thg thù còng chuyén nghiép) va senmin (tién dàn, góm nhùng nguòi chuyén

canh làng mò, nguòi phuc dich tai càc ca quan dia phuang, già nhàn, nò ty còng chuyén cày cày ruòng còng, nò ty tu tai càc già dinh)

Hình 1: Bàn do Nhàt Bàn thòi nhà nuóc luàt lénh [41,25]

16

Trén ca sa quyén sa hùu tèi cao ve móng dàt va bò mày hành chình theo mó hình cùa Tmng Quèc, nhà nuóc luàt lénh dà ban bè mot che dò quàn

ly va su dung dàt dai mói

1.1.1 Che dò phàn loai va quàn ly ruong dàt

Dua vào tình trang mong dàt, loai dién chù, muc dich su dung dàt, nhà nuóc chia mòng dàt thành nhiéu loai va thi hành càc chihh sàch khàc nhau ve quyén su dung dàt va nghla vu nóp thué Tuy nhién, càn nhàn manh ràng càc tiéu chuàn phàn loai dàt cùng nhu càc che dò ve dàt dai khòng dóng nhàt giùa càc vùng Hom nùa, tuy theo mòi triéu vua ma càc che dò này có nhùng thay dói Màc dàu vày, ta có thè phàn chia dàt dai thành 4 loai chình sau: nùi rùng hoang dà, dàt va móng hoang, móng (chù yéu là mòng lùa nuóc), nhà a va vuòn tugc

Rùng nùi hoang dà

Trù nhiing vùng bi càm, nhìn chung nùi rùng dugc coi là dàt còng Nhà nuóc va cà nhàn déu có quyén khai thàc tài nguyén khoàng san, làm san, san bàt thù rùmg cùng nhu su dung càc nguón nuóc Trong bò luàt nàm Yoro có

ghi rò: ''Cho phép còng tu cùng su dung rùng nùi hoang da" [31, 36] Nhiéu

nhà nghién cùu cho ràng lénh này có nguón gèc tu càc bò luàt nhà Duòng

(Tmng Quèc), thàm chi som han tu thòi Tàn, Hàn, a Trung Quèc, nguòi ta dà

coi rùng nùi là sa hiiu cùa Thién tu va quan niém này dà dugc nguòi Nhàt hoc tàp Tuy nhién néu nhin lai truóc cài cành Taika, ben canh mot bò phàn nhò rùng nùi va nguÓn nuóc bi qui toc va hào toc chièm giù, phàn lón rùng nùi hoang dà là dàt vò chù va dàn dia phuang dugc quyén tu do khai thàc Viéc

xuàt hién trén luàt phàp qui dinh ''cóng tu cùng su dung"' ve bàn chat là de han

che tình trang tu hùu hoà rùng nùi hoang dà dang dién ra vào thè ky thù V m Day cùng là ca so de nhà nuóc ban hành càc lénh chinh ly, thu lai làm dàt còng càc viing rùng nùi bi chièm hùu phi phàp sau này

€)Ai HOC O'JOC GIÀ HA NO!

TRUNGTAMriUNnriN.THtJViFN

Dàt va ruòng bi bò hoang

Khàc vói rùng nùi hoang dà khòng cài tao dugc thành dàt canh tàc, dàt

va mòng bi bò hoang là loai dàt có thè khai khan de canh tàc Vi vày, nhà nuóc luòn y thùc bào ve quyén sa hùu tèi cao dòi vói mòng dàt hoang va khuyè'n khìch còng cuòc khai khan

- Dàt hoang: Dua vào Koki, chùng ta biét ràng dèn dàu thè ky V m , trong luàt

Taiho, dàt hoang dugc chia làm hai loai: dàt hoang có khà nàng tuoi tiéu nén viéc cài tao de canh tàc ttxcmg dèi d i dàng, goi là dàt bò khòng va dàt chua có càc còng trình thuy Igi, goi là dàt hoang Nhà nuóc qui dàt bò khòng phài do càc quèc quàn ty khai khan va ho dugc quyén canh tàc nóp tó dàt dò cho dén khi man nhiém Sau dò mòng dà khai khan dugc sung còng de chia thành càc mòng khàu phàn hoàc phàt canh thu tó Truòng hgp nguòi khai khan khòng phài là quèc quàn ty thi phài dugc phép cùa quèc quàn ty va chi dugc canh tàc nóp tò trong thòi han qui dinh

Dèi vói dàt hoang nhà nuóc cho phép cà quèc ty va bàch tinh khai khan Sau thòi han canh tac nòp tó nhàt dinh, mòng dà cài tao dugc sung làm mòng còng Dé'n giùa thèky V H I , trong bò luàt Yoro, hai loai dàt này dugc ggi bang mot tén chung là dàt hoang nhàm phàn biét vói mòng bi bò hoang

- Ruóng bò hoang: Day là loai mòng da tiing canh tàc nhung bi bò hoang do

thién tai, dich bénh, loan lac hay do han che cùa kl thuàt canh tac duang thòi Ruòng thuòng xuyén bi thién tai, dich bénh ggi là "tÓn dién" va thuòng dugc

uu tién mién thué Trén thuc té có tòi 80% tón dién dugc mién thué hoàn toàn [31,45]

Ruòng hoang dugc chia thành hai loai chình: mòng bi bò hoang duói 3 nàm, ggi là mòng bò hoang hàng nàm va móng bi bò hoang trén 3 nàm, ggi là mòng bò hoang thuòng xuyén Trong bò luàt Taiho, nhà nuóc uu tién cho càc dién chù cu khai thàc mòng bi bò hoang duói 3 nàm, con sau 3 nàm néu ai muèn khai khan phài dugc phép cùa quoc ty Khàc hàn vói dà't bò khòng do quèc ty khai khan, nhà nuóc qui dinh viéc khai thàc mòng hoang là cùa bàch

tùih va càm quèc quàn ty huy dòng sue dàn khai khan de giành quyén canh tàc Nhung dé'n giùa thè ky thù V m , trong luàt Yoro, quyén uu tién dèi vói càc dién chù cu khòng con nùa

Trén thuc té nhùng dién chù bò mòng hoang vàn có quyén nhàn mòng mói khi dèn thòi han phàn lai mòng, con nhiing nguòi dùng ra khai khan vàn phài nóp tò nhu dèi vói mòng khàu phàn va sau thòi han qui dinh (thuòng là trong vòng 6 nàm) phài tra lai làm móng còng Chinh vi vày màc dù nàm Yoro (Duòng Lào) thù 6 (722), triéu dinh ban chiéu kéu ggi khan hoang 1

triéu cho (dinh)^ dàt (tue khoàng hon 1 triéu ha) nhimg còng cuòc khai khan

vàn khòng mày tiè'n trién [31, 41]

Ruong

Truóc hét, móng do nhà nuóc truc tiép quàn ly viéc canh tac va thu

hoach dugc ggi chung là kanden (quan dién) Kanden bao góm miyake (dòn thuang, tue mòng sa hvca cùa Thién hoàng, góm khoàng 100 cho móng loai thugng dién nàm rài ràc tai càc tinh vùng Kinai), ekiden (tram dién, tue mòng càp luang thuc cho nguòi làm viéc tai càc tram), zaigai shoshi shokubunden

(tai ngoai chu ty chùc khàu phàn dién, tue mòng càp tam thòi, cung càp luang

thuc cho càc quan lai tu noi khàc dén dia phuang còng tac), kueiden (còng

doanh dién, mòng cung càp luang thuc cho quan lai, nguòi phuc vu trong

cung va nòng dàn trong thòi gian lao dich) Trù miyake do bò kunai (cung nói) truc tiép quàn ly, kanden dugc giao cho càc quèc ty quàn ly va dugc canh

tàc tàp tmng bang còng lao dich cùa nòng dàn sa tai, mot phàn dugc chia cho nòng dàn cày cày thué

Dèi vói phàn dàt canh tàc con lai, nhà nuóc ban hành che dò Handen

(Ban dién) vói nói dung chù yé'u nhu sau:

Quan lai qui toc tuy theo chùc tuóc va còng lao dugc ban Iden (vi dién),

Shokuden (chùc dién), Koden (còng dién), Shiden (tu dién)

1 cho thòi Nara, Heian tuong duong khoàng 11664m2, toc gàn 1^ ha

- Vi dién (móng phàm vi): quan lai va qui toc tu ngù vi trò lén dugc ban càp tu

8 dé'n 80 cho mòng tuy theo phàm vi va shijin (tu nhàn, tue nguòi phuc vu viéc

quan Nhiing nguòi này cùng dugc càp mòng de tu cày cày smh song ma khòng bi nhà nuóc dành thué') Ngoài ra, quan lai tu ngù vi trò lén cu vào mùa

xuàn va mùa thu dugc càp kiroku (qui lóc) góm triéu phuc, thuòng phuc, vài

vóc, nòng cu Nguòi dugc càp vi dién phài nòp tó cho nhà nuóc va dugc su dung mòng dò dé'n hét dòi Chù vi dién cho nòng dàn phong ho canh tàc mòng

va dugc huòng sé thóc do nòng dàn nóp sau khi trù mot phàn de nòp tò cho nhà nuóc

- Chùc dién fmóng ban càp theo chùc tuóc): quan lai tu tmng uang dèn dia phuang trong thòi han tai chùc dugc ban chùc dién va shijin Nguòi dugc ban

mòng phài nòp tò cho nhà nuóc Riéng móng càp cho Daijo daijin (Thài chinh dai thàn) va hai vi Sadaijin (Tà dai thàn), Udaijin (Hihi dai thàn) dugc mién nóp tó

- Còng dién (mòng thuòng còng): ban theo 4 càp dai, thugng, tmng, ha Dai

còng dién dugc so htru vlnh vién, thugng còng dién dugc canh tàc nòp tò trong

3 dòi, tmng còng dién trong 2 dòi, con ha còng dién chi dèn hét dòi Chù còng dién có thè giao mòng cho nòng dàn cày thué

- Tu dién (mòng ban tàng): sàc àn ban cho nhiing nguòi có còng tich dàc biét,

ngoài vi dién, chùc dién, còng dién Tu dién là móng thu tò va thuòng dugc su dung dén hét dòi

Càc chùa chién va thàn xà cùng dugc ban càp mòng dàt ggi là Shinden (thàn dién) va Jiden (tu dién)

- Thàn dién (mòng cùng thàn): là mòng ban càp vmh vién cho càc thàn xà

cùa dao Shmto nhung càm khòng dugc mua bàn Tmòng hgp thùa khòng phài

sung còng, néu thié'u dugc bó sung Mot phàn thàn dién do shinsen (thàn tién,

tue nò ty cùa càc thàn xà) cày cày, phàn con lai cho nòng dàn thué Day là mòng mién tó nén thàn xà dugc huòng toàn bò hoa Igi do nòng dàn nóp

- Tu dién (mòng chùa): là mòng ban càp vinh vién cho càc chùa chién Vói

chù truòng khuyè'n khìch Phàt giào, so vói thàn dién, chình sàch cùa nhà nuóc dèi vói tu dién có phàn nuang nhe han Tu dién dugc phép tu do mua bàn Mot phàn tu dién do nhà chùa va nò ty cùa chùa cày cày, phàn khàc cho nòng dàn canh tàc thué

Cùng vói dii dai, nhà nuóc con ban cà'p cho qui toc, quan lai va chùa xà

tu 100 dén vài n^càafuko (phong ho, tue càc ho nòng dàn cày cày mòng cho

quan lai, qui toc va chùa xà) Càc phong ho này cùng dugc ban mòng khàu phàn va dàt làm nhà, vuòn nhu càc ho nòng dàn khàc, nhung chi phài nóp mot nùa mùc tò va toàn bò dung, diéu cho nhà nuóc Nghla vu lao dich cùa ho chình là canh tàc móng cùa chù

Dèi vói thù dàn, dua trén viéc kièm tra ho khàu dinh ky 6 nàm mot làn

(Hình 2), nhà nuóc thi hành che'dò Kubunden (khàu phàn dién) Theo dò, nam giói ryomin tu 6 tuói trò lén dugc càp 2 tan (doan) dàt, nù giói dugc càp dién tich bang 2/3 nam giói Càc senmin cùng dugc càp dàt nhu ryomin., trù già nhàn va nò ty tu chi dugc càp bang 1/3 ryomin^

Tuy vày do dién tich dàt va dàn sé cùa càc vùng khòng dóng nhàt nén

trong lénh Yoro có ghi rò: ''Viéc phàn chia ruóng ddt phài dua vào tình hình

cùa tùng dia phuang Ruóng xàu àuge càp gap dói Khi chia ruóng phài ghi ro

so tan, cho va ranh gioì dóng, tày, nam, bac'\AO, 21] Cu 6 nàm chia lai mòng

1 làn Tmòng hgp nguòi dugc phàn mòng chét thì nguòi thùa ké dugc quyén canh tàc dèn thòi han phàn chia lai Nguòi dugc chia móng có nghla vu nòp

tò, dung, diéu va lao dich cho nhà nuóc Ruòng dugc phàn khòng dugc mua bàn, bièu tàng Nhu vày khàu phàn dién là mòng còng nhung trong thòi han phàn chia dugc coi nhu móng cùa càc ho

Vói che dò kochi komin va handen, triéu dinh Yamato muèn kièm soàt

mot càch thuc su tmh hinh dàt dai trong cà nuóc, trén ca so dò dàm bào nguón

tò thué cho nén tài chmh quèc già Trén thuc tè, néu dèi vói dóng dào bàch

^ 1 tan róng khoàng 1166,4m2 hay gàn 0,12 ha

tmh, viéc chia mòng khàu phàn lue dàu có tàc dung khuyè'n khìch ho hàng hai lao dóng, thì dèi vói tàng lóp qui toc, quan lai, chình sàch này chi là su thay dói ve màt hinh thùc tình trang so hùu mòng dàt duang thòi Phàn lón qui toc

va quan lai trong bò mày hành chinh cùa nhà nuóc luàt lenh von là càc hào toc

va tu tmòng có thè lue ò càc tiéu quèc truóc kia De dàm bào quyén Igi va vò

ve ho, cùng vói tuóc vi, nhà nuóc vàn duy tri quyén sa hiiu va su dung mòng dàt cùa ho duói càc hinh thùc mói nhu vi dién, chùc dién, còng dién Vi vày, màc dù dàt dai trong cà nuóc dugc tuyèn bè là so hùu cùa Thién hoàng, tue còng hiiu, nhung trén thuc tè vàn tón tai song song hai tinh trang so hùu: mòng còng va mòng tu

Vuòm tugc, nhà cùa

Ngoài mòng khàu phàn, mòi ho bàch tình con dugc càp dàt làm nhà va vuòn Dà't làm nhà va vuòn là dàt càp vlnh vién cho càc ho (trù truòng hgp cà

ho bi chè't dàt sé sung còng) Dèn nay khòng con tài liéu nào ghi cu thè nhiing qui dinh dèi vói dién tich vuòn, chi bié't vuòn dugc chia thành 3 loai, ùng vói 3 loai ho: thugng, trung, ha Sau 5 nàm ké tu khi dugc càp dà't, già chù phài tróng mot so lugng cày dàu va san nhàt dinh Vi du nhu thugng ho phài tróng

ìt nhàt 300 gèc dàu va 100 gèc san [31, 74] Nhà va vuòn dugc coi nhu dàt tu

va dugc quyén mua bàn néu chinh quyén dia phuang cho phép Sau này, cùng nhu móng dàt hoang, nhà va vuòn cùa bàch tình là dói tugng xàm chièm cùa càc quan lai va hào phù

1.1.2 Che do thuèkhoà

Viéc tuyèn bè quyén so hiiu tèi cao cùa Thién hoàng va nhùng qui dinh chat che dèi vói tùng loai dàt nhu trén khòng ngoài muc dich bào ve nguón thu tò thué cho ngàn sàch va che dò lao dich cùa nhà nuóc Càc loai thué duang thòi dugc chia thành chình thué va tap thué Chinh thué có 5 loai: tò, diéu, dung, tap diéu va binh dich

Miic ruóng c^p cho nam giói là 2332,8ni2, phu nfi là I555,2m2, nò tj' tir là 777,6m2

So (ture tó)

Tó hay dién tò duang thòi dugc ggi là tachikara, chi thué thu bang thóc

tinh theo dién tich dàt canh tàc Day là loai thué duy nhàt tinh theo dién tich dàt Tuang tmyén tò vèn có nguón goc tu nghi lé cùng ta an thàn thành sau khi thu hoach cùa cu dàn nòng nghiép [26, 71]

Dèn thè ky V m , mùc tó dugc qui dinh trong lénh Yoro, muc denryo

(dién lénh) nhu sau:

"Ruóng àuge chia thành càc tan, mói tan dai 30 bu (IDÒJ, róng 12 bié

10 tan thành 1 cho Mài tan thu tó 2 soku (thùc, tue bój 2 wa (ha, tue namj Mói cho thu 22 soku'' [40, 21]^

Thu tò theo bó, nàm thóc khi vùa gàt xong là mot hình thùc tò san phàm thò sa, tu nhién, chua phài cành tình tó theo don vi do luòng cùa thóc khó (tó dong) sau này Viéc thu tó phài tién hành tu giùa thàng 9 dèh cuòi thàng 11

Tó thóc phài nòp vào kho cùa dia phuang duói su giàm sàt cùa quèc quàn ty Mot phàn tó gùi lèn kinh tu thàng gièng dé'n cuoi thàng 8 Phàn lón là nguón tài chình cùa càc dia phuang Thóc dugc bào quàn trong kho ìt nhàt 9 nàm

Khàc vói mòng dugc chia, '*'cóng dién (liay thàng dién, tue mòng con thùa ò càc làng sau khi chia móng khàu phàn, chùc, vi dién ) dugc phàn cho nòng

dàn canh tàc thué theo già cùa dia phuang^ Tó thu dugc phài gùi lén Thài chinh quan de sung vào tap dung''[40, 22]

Theo Koki va Nihonshoki (Nhàt Bàn thu ky) thì trong luàt Taiho va cà

chiéu cài càch Taika (646) dà có ghi nhiing qui dinh ve tó thóc nhu trén Su khàc biét lón nhàt trong nhiing qui dinh này so vói che dò tò cùa Trung quoc thòi Duòng là mùc tò khòng tình trén dàu nguòi ma dugc dành vào dién tich dàt Theo nhà su hgc Aoki Kazuo thi ly do cùa su khàc biét này là a chò:

^1 shaku(thuóc) dai khoàng O^m Ibu dài=6 saku toc khoàng 1,8 mét

Duong thòi trung tónh 1 tan ruòng loai tót (thugng dién) thu hoach dugc 72 sohi lua nén miJc tó này chiéin khoàng 3% thu hoach Chi tinh riéng tó móng tln mtìc tó nhu vày là riì thàp Nhung ngoài tò mòng, nguòi

nòng dàn con phài nòp thué diéu, dung va phài làm lao dich, binh dich r^t v^t va cho nhà nuóc va chinh quyén dia phuong

Già thué thuòng chiém 20% thu hoach nhuug nguòi thué mòng chi phài nòp tó ma khòng phài nòp càc bai

thué hay lao dich nào khàc nén so vói kh^u phàn dién vàn có Igi hon

- Nhà nuóc phàp tri cùa nhà Duòng dugc xày dung trong diéu kién Tmng Quèc có nhiing vùng dóng bang róng lón vói lich su canh tàc hàng mày nghin nàm Con che dò luàt lénh cùa Nhàt Bàn dugc dung nén tai mot quèc già ehi

có nhiing dóng bang nhò hep ven bién hoàc chay xen giùa càc vùng dói nùi, vói lich su canh tàc chua day nghin nàm tinh tu thòi Yayoi (thè ky IH tr CN dèn thè ky E! sau CN) Vi vày ty lé cu dàn vàn song bang san bàn, hai lugm ò Nhàt khà cao Néu mùc tò, tue là thué dàt thu bang thóc, chi dành theo dàu nguòi làm nòng nghiép thì thu nhàp cùa nhà nuóc sé giàm di rat nhiéu

- Han nùa, dèi vói càc làng hep khòng dù dàt chia cho nòng dàn theo qui dinh mòng khàu phàn (ma sé lugng làng nhu vày khà nhiéu, dac biét ò càc dào bàc Cùu Chàu) thi càch tmh tó theo dién tich dàt dugc phàn phù hgp han [31,118-119]

Cho (tue diéu)

Diéu là thué san phàm, trong tiéng Nhàt có dugc ggi là tsuki hay

mitsuki, vèn có nguón gèc tu nghi lé tién cèng lén triéu dinh càc dac san dia

phuang cùa càc bò toc thàn phuc [26, 71] Tmóc cài càch Taika, a Nhàt Bàn tón tai hai loai thué san phàm là ho diéu (thué san phàm dành theo ho, gièng Tmng Quèc) va dién diéu (loai thué san phàm chi có a Nhàt, dành theo dién tich móng, dành cho nòng dàn cày cày mòng tu cùa Hoàng toc hay qui toc, dia chù dia phuang)

Sau cài càch, cùng vói viéc tuyèn bè quyén sa hùu tèi cao cùa Thién hoàng dèi vói cà thàn dàn va mòng dàt, nhà nuóc bài bò hai loai diéu cu va

tuyèn bè mot càch thu diéu thèng nhàt tinh theo dàu nguòi Theo do, "Mói

chinh dinh (nam giói ryomin tu 21 dén 60 tuói) phdi nóp vài lua dai 8 shaku 5 sun ^(khoàng 2,55 mét), róng 2 shaku 2 sun (khoàng 0,66 mét); chi 8 ryo

'^(khoàng nùa càn); vài gai dai 2Jyo^ 6 shaku (gàn 8 mét), róng 2 shaku 4 sun

(khoàng 0,72 mét) "[40, 22]

^ sun (tac)=l/10 saku=0,03m

' ryo (lugng)=l/16 càn (1 càn khoàng 600 g)

^ jyo (tmgng)=10 shaku=3m

24

Ngoài "chinh diéu" nhu trén, con càc phu diéu, thuòng là càc dàc san dia phuang nhu thuèc nhuòm, san, dàu, sàt, hai san vói qui dinh bang khoàng

1/30 chình diéu Thù dinh (nam giói ryomin tu 61 dèn 65 tuói) phài nòp mot nùa suàt chinh dinh, tmng nam (hay thièu dinh, tue nam giói ryomin tu 17 dén

20 tuói) phài nòp 1/4 suàt chinh dinh Riéng nhiing nguòi trong cung va ò vùng Kinai chi phài nóp mot nùa suàt diéu va dugc mién nòp càc san phàm phu [40, 31] Toàn bó diéu dugc nòp cho nhà nuóc va là bó phàn quan trgng trong nguón thu nhàp hàng nàm cùa nhà nuóc Quèc ty có tràch nhiém dèe thùc dàn chùng vàn chuyén diéu lén kinh thành tu giùa thàng 8

Yo (tue dung) va eki (tue dich)

Dung tiéng Nhàt duang thòi là chikarashiro, dich là edachi Dung vèn

chi nhùng vàt phàm dùng de nuói càc cung nù hay nhiing nguòi phuc dich trong cung [26, 71] Theo qui dinh cùa nhà nuóc luàt lénh, bàch tinh mèi nàm

phài làm lao dich cho nhà nuóc trong 30 ngày, goi chung là yoeki (diéu dich) Trong do thòi gian lao dóng tai càc còng trình xày dung b kinh thành ggi là

saieki (tue dich), con thòi gian lao dóng tai dia phuang ggi là shieki (su dich)

Dung chi nhùng phàm vàt nap thay thè cho tue dich

Luàt Yoro qui dinh: "Tue dich cùa chinh dinh là 10 ngày Truòng hgp

nóp dung thay thè", qui dinh phdi nóp vai gai dai 2 jyo 6 shaku (gàn 8 mét) Néu phdi làm ryueki (luu dich, ti(c lao dóng qua thài han qui dinh) qua 30 ngày thì dugc mién toàn bò tó va diéu Khòng bdt lao dich qua 40 ngày Thit dinh phài nóp dung bang nùa chinh dinh Trung nam va dàn chùng vùng Kinai dugc mién dung" [31, 128]

Nhà nuóc dùng dung de thué nhàn còng xày dung tai kmh thành Thuòng nguòi dugc thué là dàn chùng a quanh kinh va vùng Kmai nén ho

dugc mién nap dung Lao dòng thué nhu vày ggi là koeki (ce dich), vi dugc

nhà nuóc càp cho àn màc nén khòng nàm trong danh muc thué, nhung thuòng kéo dai có khi tòi 50 ngày mot nàm nén tra thành gành nàng dèi vói dàn chùng Nhiéu nguòi phài bò mang vi qua lao lue

Zoyo (tue tap diéu)

Néu lao dich cho nhà nuóc ggi là edachi, thì lao dich cho càc quoc quàn

ty ò càc dia phuang ggi là miyuki hay kusagusa no miyuki (tue tap diéu) Diéu

vèn có nguón gèc tu viéc hàng nàm dàn chùng phài dành mot thòi gian nhàt dinh phung su cho Thién hoàng va triéu dinh [26, 72],

Ve tap diéu, lénh Yoro chi ghi: "Tap diéu su dung tuy nguùi Khòng

vugt qua 60 ngày" [40, 22-23] Trong Ryonogige tap diéu dugc chép cu thè

han: mòi nàm chình dinh phài lao dòng cho chinh quyén dia phuang 60 ngày,

thù dmh 30 ngày, trung nam 15 ngày [31, 132] Koki lai ghi nói dimg cùa tap

diéu góm xày dung, sua chùa duòng xà, dàp de, dào kénh, xày càu [26, 72] Tap diéu dóng vai trò quan trgng trong viéc xày dung càc còng trình cho ca quan hành chinh dia phuang

Heiyaku (Binh dich)

0 Trung Quèc tu thòi Nam Bàc triéu dén thòi Tuy, Duòng, nhà nuóc qui dinh tap diéu, tue lao dich cùa dàn chùng cho chinh quyén dia phuang, bao góm tue dich va binh dich Con ò Nhàt Bàn binh dich tach ra khòi tap diéu

va dugc qui dinh là nghla vu cùa bàch tình dèi vói nhà nuóc So di có su khàc biét này, theo nhà su hoc Aoki Kazuo, là do ò Nhàt Bàn khòng có tình trang tranh chàp giùa càc dia phuang nhu ò Tmng Quèc [31, 136]

Theo luàt Yoro, muc gunboryo (quàn phòng lénh), "Mèi ho eù 3 nam

giài (chinh dinh) thì trung binh mot nguài Binh si thuòc thuang phién góm nguài bao ve tai kinh thành phdi phuc vu trong I nàm, va ngUài canh gàe à bién giài trong 3 nàm Nhiing ngUài phuc vu trong cung ggi là eji (ve si), nguài bào ve bién giài là sakimono (phòng nhàn)." [40, 23] Ngoài ra, binh si

phài tu chuàn bi luong thuc va trang bi vù khi Nhùng nguòi bi trung bùih dugc mién diéu dich Ve si va phòng nhàn dugc mién thué hoàn toàn

Cu vài tram nguòi dén 1000 nguòi làp thành mot quàn doàn, thuòng

mòi kuni có mot quàn doàn Quàn doàn lai chia thành càc daigi (dai nghi)

26

shogi (thièu nghi) Thiéu nghi có thè chi có 1 nguòi Chiéu ehi ban nàm Keiun

(Cành Vàn) nguyén nién (704) qui dinh: quàn si ò mòi quàn doàn duge chia thành 10 phién thay dói, mòi phién phài truc 10 ngày Khi khòng phài truc có thè ve nhà cày cày Trù mot bò phàn nhùng nguòi tmh nhue dugc chon vào

Jyohan (thugng phién) bào ve kinh thành va bién giói, phàn lón bmh si cùa

càc quàn doàn có nhiém vu giù tràt tu va tham già càc còng trình xày dung ò dia phuang

Ngoài ra, cu 50 ho phài cu 2 chình dmh lén kmh làm tap dich trong 3 nàm ggi là si dmh

Ngoài nhùng thù chình thué va lao dich trén, nguòi nòng dàn duói thòi nhà nuóc luàt lénh con phài gành vàc nhiéu nghla vu nàng né khàc Sau day xin dan eù hai loai tap thué sau:

- Giso (nghia thuang): tue kho dung thóc cùa mòi dia phuang phòng khi màt mùa) Hàng nàm nòng dàn có nghla vu dóng tìt ì to (dàu) thóc dèn 1 koku

(thach)^ thóc tuy theo mùc giàu nghèo

- Suiko (xuàt eù): ehi viéc cho nòng dàn vay thóc gièng de thu lai Có hai loai:

càc quèc quàn ty xuàt thóc còng cho nòng dàn vay vào mùa xuàn va he, dèn

vu thu thu lai 50% ggi là kusuiko (còng xuàt cu) Ngoài ra con Shisuiko (tu

xuàt eù) chi viéc càc già dinh dia chù, quan lai cho nòng dàn vay thóc tu va

lày lai 100% Vi lai suàt cao nhu vày nén màc dàu y nghia ban dàu cùa suiko

là tam ùng thóc gièng de cùu giùp nòng dàn nghèo kip thòi gieo cày nhung trén thuc té nò dà trò thành gành nàng deo dang nguòi vay ng Ngugc lai dèi

vói chinh quyén dia phuang suiko là mot nguón thu nhàp quan trgng Tu nàm Tenpyo (Thién Binh) thù 17 (745) trò di, suiko trò thành thué bàt buòe nòp

cho còng qui dia phuong, lue dàu bó theo dàu nguòi, sau tinh theo ho rèi chuyén sang qui dinh theo mòng [26, 72]

Nhu vày trong càc loai thué dich trén, diéu, dung, binh dich va si dmh

là nghia vu cùa dàn chùng dèi vói nhà nuóc, con phàn lón tó, tap diéu, viéc

^ 1 koku (lhach)=180 hi, Ikoku tìióc nang khoàng 120kg; 1 to (d^u)=l/10 koku=18 lit

dóng góp thóc cho giso va vay thóc gièng tra lai là nghia vu dèi vói chmh

quyén dia phuong Nhà nuóc dùng thóc va càc vàt phàm dóng góp cùa nòng dàn de càp luong bóng cho quan lai, thué nhàn còng xày dung cung dién, thành quàch

Che dò quàn l^ mòng dà't va thu tó thué lao dich sau cài càch Taika dà

tao co so cho su hinh thành mang luói luu thòng toàn quoc de vàn chuyén nòng làm hai san va càc san phàm thù còng tu càc dia phuang ve kinh dò Nò cùng dà có nhùng hiéu qua nhàt dinh cùng ce nguón thu tò thué cùa nhà nuóc

ò Kinai (Co Nói) va nhùng vùng làn càn chiù ành huòng manh me cùa thi toc Yamato Nhung néu dành già trén pham vi cà nuóc, nhàt là ò mién tày nam hay dòng bàc Nhàt Bàn, thi che dò này dà khòng dugc thuc hién triét de nhu muc tiéu ma nhà nuóc de ra

Khàc vói nhà Duòng (Tmng Quèc) dua trén che dò quàn huyén vùng chàc tu thòi Tàn de xày dung bò mày hành chinh dia phuang hiiu hiéu, ò Nhàt Bàn lue này su chi phèi cùa chinh quyén tmng uong dèn càc dia phuong chua

dù manh, bò mày hành chinh dia phucmg góm kuni, gun, ri mói dugc thièt làp

ve hinh thùc chua dù khà nàng làm co so cho nhà nuóc thuc hién che dò quàn

ly va thu tó thué mói Càc toc truòng vàn dóng dóng vai trò quyét dinh trong càc boat dòng kinh té, xà hói cùa dia phuang Càc quan dia phuang thuòng khòng dù tri thùc va kinh nghiém quàn ly nén diéu hành chinh su bang nhiing chình sàch khòng thèng nhàt Khòng ìt nguòi trong thòi gian tai chùc lai tranh thù chièm doat vuòn tugc, nhà ò va tò thóc cùa nòng dàn duói nhiéu hinh thùc nhu cho vay thóc lày lai, lam dung lao dich cùa nòng dàn Sau khi hét nhiém

ki nhiéu nguòi ngang nMèn khòng tra lai chùc dién cho nhà nuóc

Hon nùa, viéc phàn chia binh quàn mòng dàt theo ho tich va tình tó theo dién tich dà xoà bò ranh giói cùa càc còng xà, phà va quan he so hiiu mòng dàt vèn có trong còng xà Viéc chình quyén Yamato phài dua vào càc toc truòng cùa càc dòng ho lón de diéu hành bò mày chinh quyén dà dàn dèn viéc còng nhàn mot bò phàn mòng tu cùa hg duói hinh thùc mói là mòng chùc

vi hay mòng thuòng còng Day chình là nhiing màm mong cùa che dò tu hihi mòng dàt qui mò lón sau này Nhà su hoc Yasuda Tomohisa trong tàc phàm

Shoen da phàn tich:

"Chinh màu thuàn ngay trong càc luàt lénh ban hành sau cài càch Taika da dàn dèh su thàt bai cùa che dò kochi komin Dò là màu thuàn giù'a nguyén tac sa hHu nhà nuóc ve ruóng dàt vài viéc còng nhàn tình trang tu hitu ruóng ddt cùa Hoàng toc (miyake), qui toc, quan lai (tadokoro, tue dién trang, gom càc loai ruóng chùc, vi, còng dién dugc ban càp dai han hay vTnh vién)

va càc chùa xà (shinden, jiden) Sau này, chinh nhùng vùng ddt tu hùu qui mò làn ày là ca sa cho su ra dai cùa trang vién" [44, 11]

Trong khi dò, thué khoà va lao dich nàng né làm cho nguòi nòng dàn màc dù duge chia mòng nhung khòng con mày sue lue va thòi gian de canh tàc, hon nùa thóc gao va san phàm làm ra khòng dù de trang trai tò thué, lai ng Hg buóc phài trèn thué, bò mòng dàt di lang bat hay xin làm già nhàn cho càc già dinh có thè lue

Trong chiéu ban ngày 17 thàng 5 nàm Yoro (Duang Lào) nguyén nién (717) có ghi lai tinh trang này nhu sau:

"Bàch tinh trong thién hg bò di phiéu làng tu phuang détrdn khoà dich, hoàc xin phuc vu cho càc vuang thàn, hoàc xuàt già di tu Càc vuang thàn khòng thòng qua chùc sac dia phuang tUy nhàn già nhàn Tình trgng này làm dàn trong thién hg phiéu tàn, khòng tra ve qué huang Tu nay, néu ai dung nap dàn phiéu làng sebiphqt tòi theo luàt." [40, 29]

De cùu vàn tinh thè, nhà nuóc khòng hy vgng xoà bò nhiing luàt dàt dai

dà ban bè ma tìm giài phàp ò viéc khuyén khich khai khan mò róng dién tich dàt canh tàc Tu truóc cài càch Taika ò ]>Jhàt Bàn dà dién ra viéc khan hoang

Trong Kojiki, Nihonshoki, Fudoki (Phong thó ki), déu có ghi chép ve viéc dàn chùng dào muong, dàp de de khan móng va ggi móng mói khai phà là harita (tri dién), niihari (tàn dién), owarida (tiéu khan dién), con càc hg có còng trong viéc khai khan mòng duge ggi là harita no muraji (tri dién lién)

Dén thè ky V m , vói su khuyén khich cùa nhà nuóc, còng cuòc khan hoang dà dién ra vói qui mò lón Nàm Yoro (Duang Lào) thù 6 (722) triéu

dinh ban chiéu kéu ggi khan hoang 1 triéu cho mòng loai tòt (tue khoàng hon

1 triéu ha) Tiép dò nàm sau (723) Thién hoàng Gensho (Nguyén Chình,

680-748) ban hành phàp lénh Sanze isshin no ho (Tam thè nhàt thàn phàp) nhàm

khuyén khich dàn chùng khai hoang:

"Gàn day bàch tinh ngày càng dòng trong khi ruóng ngày càng thu hep

Vi vày khuyén khich dàn trong thién hg khai khan ruòng ddt Ai dào muang dàm mài ma khai khan thì dugc sa hùu ddt dò 3 dai, khòng ké ddt khai hoang nhiéu hay it Ai su dung muang dàm cu ma khai khan thì cho sa hùu trong mot dai" [40, 37-38]

Nhu vày nhiing nguòi tu dào muong dàn nuóc de khai hoang mò mòng mói thi dugc quyén su dung mòng dò trong 3 dòi, con nhiing nguòi dùng càc còng trình thuy Igi vèn có de mò mòng chi dugc quyén su dung mòng dò dén khi chét (1 dòi) Vói chinh sàch này nhà nuóc vàn muon duy tri quyén so hiiu mòng dàt tèi cao cùa mình va ehi thùa nhàn quyén su dung dàt cùa nguòi khai hoang trong thòi gian nhàt dinh Nhung trén thuc té' dà't khai hoang vàn chua tàng là bao Vi vày, nàm Tenpyo (Thién Bình) thù 15 (743), Thién hoàng

Shomu (Thành Vù, 701-756) dà ban bè phàp lénh Konden einen shizai ho

(Khan dién vlnh rùèn tu tài phàp)

'Tram nghe ràng theo lenh nàm Yoro thù 7, dàt khan hoang sau thài han qui dinh (3 dai) phdi thu ve làm dàt còng khién dàn chùng ndn ehi, bò hoang ruòng dà khai phà Tu nay tra di ruòng dàt khai hoang tra thành tu hùu khòng phdi 3 dai ma vTnh vién khòng thu lai Tuy nhién dàt tu hùu có qui dinh han che nhu sau:

Thàn vuang nhàt phàm va chu vuang thàn nhàt vi dugc sa hùu dèh 500 cho, nhi phàm va nhi vi 400 cho, tam phàm tu phàm va tam vi- 300 cho, tu vi

200 cho, ngù vi 100 cho, tu lue vi dèh bàt vi 50 cho, sa vi dèh thù dàn 10 cho

Dói vài quoc quàn ty àuge tu30 cho dén 10 cho

Néu dàt khai khan va dàt sa hùu von có vugt qua giài han trèn thì phdi tra lai làm dàt còng" [40, 38]

Nhu vày vói phàp lénh nàm 743, nhà nuóc dà buòe phài xàc nhàn quyén

so hiiu tu nhàn vinh vién dèi vói móng dàt khai hoang Diéu này dèi làp vói nguyén tàc còng hiiu ve móng dàt cùa nhà nuóc luàt lénh va là diéu kién

quyét dinh cho su ra dòi cùa hinh thùc tu hùu móng dàt qui mò lón: Shoen

(trang vién)

1.2 KHÀI NIÉM TRANG VIÉN

Theo Nakata Kaom, tu "trang" xuàt hién ò Tmng Quèc thòi Duòng va

dugc dùng de chi noi ò cùa quan lai, qui toc Trong tiéng Nhàt, tu sho (trang) thay shoka (trang già) xuàt hién vào khoàng dàu thè ki V m vói y nghia ban

dàu là mòng canh tàc hay kho chùa, nhà quàn ly tai càc vùng dàt tu hiiu cùa qui toc hay chùa xà [45, 24] Khoàng CU^J théki V m , tu này dugc ghép vói tu

en (vién), thành shoen (trang vién), dùng de chi nhiing vùng dàt dai (chù yé'u

là móng canh tàc) tu hiiu qui mó lón cùa Hoàng thàt, qui toc, quan lai cao càp

va chùa xà tmng uong Trang vién tón tai trong lich su Nhàt Bàn tu alai thè ky

v m dén thè ky XVI, tue tu thòi có dai sang thòi tmng thè

0 day chùng tòi muèn luu y tình chat tu hùu mòng dàt ò càc trang vién

so ky khàc vói quan niém ve dàt tu hùu thòi tmng thè Nè'u sau này quan niém

tu hitu mòng dàt gàn lién vói viéc dóc chièm mành dàt dò va càc quyén "bàt thàu, bàt nhàp" thì ò thòi ky dàu, nguòi chù mòng dàt khòng y thùc ve quyén so huu dó'i vói mành dàt bang quyén thu hoa Igi trèn dàt dò [44, 10]

Qua trình hình thành va phàt trién cùa trang vién có thè chia thành 3 thòi ki chinh:

- Thòi kì hình thành, phàt trién va tan rà cùa hình thùc trang vién dàu trang vién so kì (Vm-X)

tièn Thòi kì hình thành nhùng loai hinh trang vién dién hình gàn lién vói dac quyén mién tò thué va quyén ehi phèi nguòi nòng dàn cùa lành chù Tiéu biéu

là loai hình trang vién uy thàc vói mèi quan he uy thàc quyén so hùu-quàn

ly-sù dung mòng dàt nhiéu tàng (X-XII)

- Thòi kì phàt trién hung thinh cùa trang vién (XII-XIV) chi phèi càc quan he kmh tè-xà hòi trong nuóc

- Thòi ki suy yéu ciia trang vién (cuòi thè ki XlV-cuèi thè ki XVI)

Nhu trong lòi mò dàu dà xàc dinh, luàn vàn này chi tàp trung trình bay qua trình hình thành va phàt trién cùa trang vién tu thè ki Vm dén thè ki XTV, khòng de càp dèn thòi kì suy yéu cùa trang vién

1.3 TRANG VIÉN SO KÌ (VEI-X)

Nhu dà trình bay trén, tu giùa thè ky VHI, vói su khuyén khìch cùa triéu dinh, còng cuòc khai khan mòng dà't hoang da dién ra trong cà nuóc Dua vào chù so hùu va nguòi khai hoang, chùng ta có thè chia mòng dugc khan hoang

tu cuòi thòi Nara sang dàu thòi Heian thành càc loai sau:

- Chokushiden (sàc chi dién, mòng dugc khan hoang theo sàc chi cùa Thién

hoàng Day là móng so hiiu cùa Hoàng thàt va dugc khai khan bang lao dich cùa bàch tinh

- Ruóng khan hoang vói qui mò lón cùa chùa xà va qui toc, quan lai bang càch

su dung lao dòng tato (dién dò, tue tà dién), dàn phiéu làng va già nhàn

- Ruòng do càc dia chù dia phuong thué dàn chùng trong vùng khai khan

- Ruòng khai hoang qui mò nhò cùa dàn dia phuang hoàc dàn phiéu làng tu noi khàc tòi

Trèn thuc tè, viéc khan hoang dòi hòi phài huy dòng lue lugng lón sue nguòi va cùa cài Do dò chi có càc qui toc, quan lai, chùa xà va dia chù dia phuang có thè lue mói có thè tién hành khai khan trén qui mó lón Hon nùa mòng khai khan dugc quyén mua bàn nén càc chùa xà va qui toc ngoài viéc tu khai hoang con dùng ra thu mua nhùng mành mòng nhò do nòng dàn va dàn phiéu làng khai phà Bang càch dò hg da tàp tmng trong tay nhùng trang vién róng lón Màc dù nhà nuóc muèn dua vào nhiing qui dinh ve han che dèi vói

mòng dàt tu de sung còng dién tich mòng vugt qua giói han, nhung do chinh quyén dia phuong thuòng bi càc dién chù lón thao tùng nén trèn thuc té nhùng han che này da khòng có hiéu lue mày

Sang thè ki IX, viéc quàn ly va ban càp khàu phàn dién ngày càng trò nén khó khan, nhà nuóc phài già han chia khàu phàn dién tu 6 nàm thành 12 nàm (834) Trèn thuc tè ò nhùng vùng xa kmh thành mòng khàu phàn khòng

dugc chia lai trong vài chuc nàm Chình sàch Handen (Ban dién) duge thuc thi

làn cuòi cùng vào nàm Enki (Dién Hi) thù hai (902) Mae dù chi dugc thuc

hién trong mot thòi gian ngàn nhung nhò chình sàch Handen, mang luói giao

thòng tu càc tinh lèn kmh dò de nòp tó thué dà dugc xàc làp

Su thàt bai cùa chình sàch Handen vào thè ki IX dà buóc nhà nuóc phài

thay dèi phuong thùc phàn chia mòng dàt va ban càp bóng lóc: quan lai dia phuang dugc chia mòng tu quan dién, thàn vuang qui toc dugc ban thém tu dién, Hoàng thàt dugc mò róng sàc chi dién Diéu này dà thùc day su ra dòi va phàt trién cùa loai hinh trang vién dàu tién trong càc thè ki VHI-IX Nguòi ta ggi day là trang vién so ki hay trang vién có dai

Dua vào chù so hùu cùa càc trang vién này, ta có thè chia trang vién so

kì thành hai loai:

- Chokushiden no sho là loai trang vién so ki dàc biét hinh thành trén co so

mòng khan hoang theo sàc chi

- Shoki shoen, tue trang vién so kì cùa qui toc, quan lai va chùa xà có thè lue

Sau day chùng ta hay cùng tìm hiéu qua trình hinh thành, phàn bè va dac diém cùa tùng loai trang vién trén

1.3.1 Chokushiden no sho (Sàc chi dién trang)

Sàc chi dién làn dàu tién xuàt hién trèn su liéu là trong vàn thu cùa chùa

Todaiji (Dóng Dai tu) nàm Tenpyo shoho (Thién Binh Thàng Bào) thù 8 (756)

[44, 20] Ruóng sàc chi tu chò chi tàp tmng quanh kmh thành Heijo (Bình Thành) dà dàn dàn duge ma ròng trong pham vi cà nuóc Phàn lón mòng sàc chi vèn là dàt hoang loai bò khòng hay mòng bi bò hoang nén khi khai khan

dà có san càc còng trình thuy Igi Qui mò khai khan tu 10 cho (khoàng 12 ha) dèn hon 900 cho (khoàng 1000 ha), trong dò hon mot nùa móng loai này có qui mó hon 100 cho (khoàng 120 ha) Day là loai mòng fuyuso (bàt thàu tó,

nghia là mién nòp tó) va dugc canh tàc bang lao dich tap diéu cùa nòng dàn nhàn mòng khàu phàn Thóc sau khi thu hoach dugc bào quàn tai kho cùa dia phuang, sau dò vàn chuyén lén kinh cùng diéu, dung va càc loai chinh thué khàc

Viéc su dung va canh tàc mòng sàc chi ve co bàn gièng vói quan dién Diém khàc biét duy nhàt là quan dién do nhà nuóc quàn ly, con mòng sàc chi dugc khoanh vùng canh tàc theo ménh lénh cùa Thién hoàng nén nò duge

Chokushisho (Sàc chi so), mot co quan cùa Hoàng thàt quàn ly Chình vi vày

móng sàc ehi it nhiéu mang tinh chat tu hiiu

Nhiéu su liéu ghi lai ràng sang nùa dàu thè ky thù IX, dién tich mòng sàc chi dot ngót tàng lèn làm ành huòng dén viéc canh tàc cùa bàch tinh

Trong Nihonkoki (Nhàt Bàn hàu kì) có ghi lai sàc chi nàm Daido (Dai Dóng)

nguyén nién (806) nhu sau:

"Sàc ràng tram nghe nói sàc chi dién vùng Kinai phàn do dùng nguon nuàe còng de khai phà ruóng mai, phàn do khai khan lai ruòng bò hoang, phàn do doi chàc luang dién (mòng dang canh tàc loai tòt) Khòng nhùng the, mot so ké lày danh nghia sàc chi de khai thàc tu dién (mòng cùa dàn) Nay truyén phài su dén nai kiém tra" [44, 20]

Nói dung cùa sàc ehi cho thày sang thè ky IX, dà xuàt hién tình trang mot sé nhà quyén qui có thè lue lày danh nghia sàc chi de khoanh vùng su dung nguón nuóc còng còng, làn chièm mòng cùa dàn va xm mién tò thué

Trong Dajokanfu (Thài chmh quan phù, tue lénh cùa Thài chmh quan gùi quan càc dia phuong) cùng nàm cùng ghi: "Riùig nùi, song bién phdi do còng

tu cùng su dung Vày ma mot so thè già dà doc chièm (rùng nùi va nguón

nuóc), làm triét duàng sinh ké cùa bàch tink," [44, 21] Tmh trang này mot

màt ành huòng dé'n viéc canh tàc nòp tò cùa dàn va làm tàng thém gành nang

tap diéu cùa dàn chùng, màt khàc buòe nhà nuóc phài tàng chi phi trich tu chmh thué hàng nàm cho viéc khai khan Vi vày ngày 3 thàng 3 nàm Engi

(Dién Hy) thù 2 (902), Thài chinh quan gùi càc dia phuong Dajokanfu nhu

sau:

"Dinh chi viéc càc vién càc cung va càc quan ngù vi tra lèn mugn cà sàc chi dién de thu mua ruòng dàt, nhà, vuàn cùa bàch tinh hay chièm eù nhàn dia, ruòng hoang

Kiém tra ve tình trgng này cho thày mày nàm gàn day tai càc dia phuang dang xùc tién viéc ma mang sàc chi dién Tuy ggi là chiém hùu dàt khòng nhàn va ruòng hoang nhung thue téla hành vi tuàc doat phuang tién san xuàt cùa dàn chùng Khòng nhùng thè, càc trang già mai mgc lén da thi hành nhùng bién phàp ha khàc Tó thué nàng né khién nòng dàn kho sa Bàch tinh nguòi chgy trdn tò thué lén kinh thành xin phuc vu càc hào già, ngUòi mUgn viéc uy thàc ruòng dàt hay bàn nhà cùa cho dai dién cùa càc thè già de xin su che chò cùa hg Chùc dich dia phuang dù biét diéu này nhung e nggi càc the già nén dành cudn ludi ngàm mieng, khòng dàm càm doàn Do tra thành ruòng dàt cùa càc quyén mòn the già nén chùc dich khòng thu dugc thué tu càc manh dàt này Ngày thu hoach, chù ruòng khòng chò thóc dèh kho quan ma chò ve nhà Viéc trUng thu tò thué chinh vi the ma gap khó khan Han nùa, kèt qua cùa viéc uy thàc là ruòng dàt tra thành trang vién cùa càc hào già, nòng dàn thì màt dàt nòng tang, cuoi cùng khòng chon nUOng thàn phài luU bat

Tu già trò di kién quyét dinh chi ma róng sàc chi dién Khuyén khich dàn canh tàc nóp tò Ruòng dàt cùa chùa xà va bàch tinh phài dua vào càc kugen (còng kiém, giày xàc nhàn quyén so hiiu do nhà nuóc càpj de tra dùng cho chù Bàch tinh con bàn hay ki thàc ruòng vUòn nhà cùa cho nhà quyén qui, khòng ké cao thàp, dàn dia phuang hay dàn phiéu tàn, se bi phgt 60 trugng Néu có ké nào trai y ehi cùa quan phù này, nhàn ki thàc hay thu mua

ruóng dàt, hoàc chièm hùu dàt khòng nhàn, ruóng hoang thì càc quoc ty phdi ghi lai cu thè tén chù ruóng, kéki vào càc giày tò uy thàc, ké dai dién nhàn uy thàc va càp bào lèn trén

Tuy nhién, loai trù càc trUòng hgp có khè uàe minh bqeh là trang già thè tue va trang chù khòng vi pham càc qui dinh cùa nhà nuàe Trong vòng

100 ngày tu khi nhàn quan phù này phdi thuc thi ménh lénh ngay va thòng bào tinh hình cu thè' [40, 55-56]

Dajokanfu nàm 902 dugc nhàc dèn trong lich su vói cài tén "Lénh

chinh ly trang vién nàm Dién Hy" Tu dò ve sau mòng sàc chi khòng con dugc canh tàc bang lao dóng tap diéu cùa nòng dàn nùa ma trò thành móng phàt canh thu tò

Trong sé càc mòng sàc chi thì mòng cung càp luong thuc cho hàu cung

chièm da sé Tu thè ky X, mòng sàc chi loai này tra thành Goinryo (Hàu vién lành), va tue trang vién cùa hàu cung Sang thè ky XI, thòi Insei (Vién chình),

dién tich mòng sàc chi lai già tàng vói tu càch là trang vién cùa Thién hoàng nhàm dèi phò vói trang vién cùa dòng hg Fujiwara (Dàng Nguyén) Sàc chi dién tón tai dèn dàu thòi Kamakura, nhung tén cùa nò vàn con trong nhiéu dia danh ngày nay nhu Gosanjyo vùng Omi (Càn Giang) vèn là mòng sàc chi thòi Thài thugng hoàng Gosanjyo (Hàu Tam Diéu, 1034-1073)

1.3.2 Shold shoen (Sa kì trang vién)

Nhu dà trình bay trén, trong phàp lénh Konden einen shizai ho nàm

743, nhà nuóc luàt lénh dà buóc phài còng nhàn quyén sa hiiu vinh vién dèi vói mòng dàt khai khan Diéu do khié'n càc qui toc, quan lai va chùa xà có thè lue tìm mgi càch già tàng dién tich dàt khai hoang, làp nén nhùng trang vién róng lón

Con duòng hình thành va phàt trién cùa trang vién so kì rat da dang Nishioka Toranosuke, Ono Takeo là nhùng nguòi dua ra phuang phàp phàn loai trang vién dàu tién dua vào nguón gèc mòng dà't cùa trang vién Theo dò, trang vién so ki dugc chia thành 2 loai chình: