Vấn đề sử dụng ngôn ngữ của người Thái tại Mường Tùng-Mường Chà-Tỉnh Điện Biên

Hưóng thứ hai, nghiên cứu về các trạng thái song ngữ Việt - Dân tộc thiểu sô' theo hương xã hội - ngôn ngữ học tộc người phải của các tác giả như Bùi Khánh Thế và Đặng Thanh Phương 1979,

VẤN BỂ SỬ DỤNG NGỒN NGỮ CÚA NGƯỬITHÁỊ

TẠI ■ MưíNG TÙNG - MƯỜNG CHÀ- TỈNH ĐIỆN BIÊN■

NCS Nguyễn Thị Thu Dung*

Tóm tắt:

Ở xã Mường Tùng - Huyện Mường Chà - Tỉnh Điện Biên, dân sô' chủ yếu là người dân tộc Thái Trên cơ sở cảnh huống ngôn ngữ ở Mường Tùng, báo cáo sẽ tập trung nghiên cứu trạng thái song ngữ của người Thái ở đây Cụ thể, báo cáo sẽ giải quyết các vâh đề sau:

Ngôn ngữ mà nguòd Thái sử dụng trong những hoàn cảnh khác nhau Năng lực ngôn ngữ và thái độ ngôn ngữ của người Thái đối vói các ngôn ngữ mà họ có thể sừ dụng

Từ khóa: cảnh huôhg ngôn ngữ, song ngữ (đa ngữ), sử dụng ngôn ngữ,

năng lực ngôn ngữ, thái độ ngôn ngữ.

*

Giới thiệu

Cư trú đan xen là một trong những đặc điểm nổi bật của các vùng dân tộc thiểu sô' ở Việt Nam Đặc điểm này tạo ra một hiện tượng ngôn ngữ - xã hội thú vị là hiện tượng song ngữ xã hội (sự cùng tổn tại của hai hay hơn hai ngôn ngữ được sử dụng bởi các cá nhân trong một cộng đồng xã hội) Dĩ nhiên, trong quá trình tiếp xúc, giao lưu giữa các dân tộc, đôì vói từng cộng đổng, vai trò của các ngôn ngữ là rất khác nhau

Để có được một chính sách ngôn ngữ ưu việt, việc chỉ ra vai trò của các

* Khoa Ngôn ngữ học, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQGHN

NCS Nguyễn Thị Thu Dung

ngôn ngữ đô'i vói từng cộng đồng là hê't sức quan trọng Nội dung trưóc hết của bài viết này là làm rõ vấn đề đặt ra đô'i với ngôn ngữ của ngưòi

Thái ở Mưòng Tùng - Mường Chà - Điện Biên.

Tông quan vấn đề nghiên cứu

Vấn đề song (đa) ngữ xã hội là một trong những vân đề trọng tâm khi nghiên cứu về ngôn ngữ và văn hóa các dân tộc thiểu sô' ở Việt Nam

từ quan điểm và phương pháp ngôn ngữ học xã hội Cho đêh nay, đã có hàng chục tài liệu trực tiếp hoặc gián tiếp đề cập đến vấn đề này Ở Việt Nam, các tác giả quan tâm tói lĩnh vực này đi theo hai xu hướng Hướng thứ nhất, nêu vấn đề song đa ngữ ở tầm vĩ mô của các nhà ngôn ngữ học như Hoàng Tuệ, Nguyễn Văn Khang, Hoàng Văn Hành, Trần Trí Dõi, Nguyễn Văn Lợi, Lý Toàn Thắng, Hưóng thứ hai, nghiên cứu về các trạng thái song ngữ Việt - Dân tộc thiểu sô' theo hương xã hội - ngôn ngữ học tộc người phải của các tác giả như Bùi Khánh Thế

và Đặng Thanh Phương (1979), Hoàng Văn An (1981), Vương Toàn (1986), tiếp theo hướng nghiên cứu này là loạt bài nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ Nùng, Thái, Mường của Viện Ngôn ngữ học (2002) và đặc biệt một sô' bài viết về thực trạng song ngữ Tày - Việt, H'mông - Việt, Dao - Việt, Khơme - Việt của Đặng Thanh Phương, Nguyễn Hữu Hoành, Tạ Văn Thông, Đinh Lư Giang, Nguyễn Thị Huệ Những nghiên cứu này góp phần cho thấy tính đa dạng và phức tạp của hiện tượng song (đa) ngử tại các vùng dân tộc thiểu số ở Việt Nam

Báo cáo này là một nghiên cứu trường hợp về trạng thái song ngữ của người Thái tại xã Mường Tùng - Huyện Mương Chà - Tỉnh Điện Biên Đây là một phần trong nhiệm vụ nghiên cứu đế thực hiện luận án tiến sĩ về trạng thái đa ngữ ở Huyện Mường Chà - Tỉnh Điện Biên

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp được sử dụng là phương pháp điền dã (nghiên cứu ở thực địa) đê tìm hiếu thực địa, thu thập tài liệu (qua các cuộc trò chuyện, phỏng vấn và quan sát); phương pháp ngôn ngữ học xã hội để định bướng, chuẩn bị và thực hiện các bảng hỏi, xử lí và đánh giá các tài liệu Cụ thể:

Vấn đề s ử dụng ngôn n g ữ của người Thái tại Mường Tùng

Tiến hành điểu tra thực tế bằng anket kết hợp quan sẳt, trò chuyện và phỏng vân sâu Bảng phỏng vấn và nội dumg trò chuyện đã được chuẩn bị và sử dụng gồm 36 câu với 3 phẩn chính trong thông tin khảo sát: Năng lực ngôn ngữ, Môi tirưimg

sử dụng ngôn ngữ, Thái độ ngôn ngữ

Các tư liệu được xử lý theo cách thông kê, sau đó tổng htẹrp và phân tích định lượng với sự hỗ trợ của phần mềm quản lý dữ liệu và thống kê SPSS (Statìstic Package for Social Science) Tikằm đạt tới các mục tiêu khảo sát nghiên cứu

Tư liệu được sử dụng ữong nghiên cứu này được điều tra, thu thập vào tháng 6 đến tháng 8 năm 2013, qua ý kiến độc lập của 238 ngưòi Thái độ tuổi từ 11 trở lên ở xã Mường Tùng - huyện Mường Chà

- tình Điện Biện

Sự hạn chế của phương pháp: ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội phức tạp, có liên quan và chịu sự tác động nhiều mặt xã hội khác, đồng thời cũng ảnh hưởng đến một số mặt của đời sông xã hội Vì vậy, xem xét sự sử dụng ngôn ngữ như một đối tượng tương đối riêng biệt, vói thời gian ngắn, các mẫu khảo sát nghiên cứu chưa thực sự đa dạng nên không thế tránh được ít nhiều sự phiêh diện

Kết quả và bình luận

1 K hái quát v ề địa bàn nghiên cứu

Tỉnh Điện Biên được coi là một trung tâm văn hóa, kinh tế, chính trị ở khu vực Tây Bắc v ề mặt đơn vị hành chính, Điện Biên gồm 1 thành phô' (tỉnh lỵ), 1 thị xã và 8 huyện Tính đến cuối năm 2012, Điện Biên có 21 dân tộc sinh sông với tổng dân sô' khoảng nửa triệu người, trong đó chủ yếu là người Thái (gần 40%), tiếp đến là người Mông (gẩn 30%) và người Kinh (xâp xỉ 20%)

Người Thái ở Điện Biên tập trung chủ yếu ở các huyện: Điện Biên, Điện Biên Đông, Mường Lay, Mường Chà, Tuần Giáo và thành phô' Điện Biên Phủ Ở Điện Biên có cả người Thái Đen và Thái Trắng, v ề cơ bản, tiếng nói hai nhóm này ờ Điện Biên khác biệt không lớn Ở Mường Chà, người Thái chủ yêu thuộc nhóm

NCS Aìguỵễn Thị Thu Dung

Thái Trắng Tiếng Thái đã được sử dụng trên Đài Phát thanh và Truyền hình Trung ương và tỉnh Điện Biên cũng như một sô' tỉnh có người Thái khác

Huyện Mường Chà nằm ở phía đông bắc của tỉnh Điện Biên Hiện nay, Mường Chà gồm 1 thị trân và 11 xã với trên 49 vạn dân thuộc 11 thành phần dân tộc khác nhau, chủ yếu là ngưòi Mông (trên 60%), nguòi Thái (gần 25%)

Mường Tùng là một xã nằm ở đông bắc huyện Mường Chà, bắc tỉnh Điện Biên Phía bắc xã giáp huyện Nậm Nhùn, tỉnh Lai Châu, phía đông giáp phường Na Lay và xã Lay Nưa của thị xã Mường Lay, phía Nam giáp xã Huổi Lèng, phía tây giáp xã Chà Tở của huyện Nậm Pổ Xã có gần 4000 người, trong đó người Thái chiếm 48,8%; Mông 47,8% Mặc dù là một xã đa dân tộc đan xen (Thái, Mông, Kinh) nhưng điều đáng lưu ý là ở Mương Tùng nói riêng và hầu hết các địa phương của Điện Biên nói chung, các dân tộc thường

sống thành những bản làng tương đối riêng biệt Xã có 14 bản gồm 8

bản người Thái, 6 bản người Mông Có thể nói, Mường Tùng là một địa bèn dân tộc thiểu số tương đối điển hình ở Điện Biên nói-chung

và Mường Chà nói riêng

Việc xem xét tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Thái ở một địa bàn vói khá nhiều đặc điếm điến hình như đã nêu sẽ là một cơ hội tốt giúp chúng ta nhìn nhận một cách đầy đủ hơn về vai trò của tiếng Thái và tiếng Việt trong cộng đồng người Thái Đổng thời, nghiên cứu

sẽ góf phần bổ sung tư liệu thực tiễn làm căn cứ trong việc đề xuất những kiến nghị liên quan đến công việc giữ gìn, bảo tổn và phát huy những giá trị văn hóa tình thần nói chung, lĩnh vực ngôn ngữ, chữ viết nói riêng đối với dân tộc Thái

2 Năng lực ngôn ngữ của người Thái tại Mường Tùng

Níng lực ngôn ngữ được chúng tôi sử dụng ở đây là khả năng sừ dụng rgôn ngữ của người Thái với 5 mức độ: (1) Không biết, (2) Chào

hỏi ứưỵc, (3) Giao tiếp đơn giản hàng ngày được, (4) Nói thạo, (5) Nói

thạo,, bết chữ

Vấn đề sử dụng ngôn n g ữ của người Thái tại M ường T ùng

Với những đôĩ tượng khảo sát, chúng tôi tiến hành phân tầng theo giói tính; độ tuổi; trình độ; nghề nghiệp; thành phần dân tộc của bô'mẹ, vợ/chồng; thời gian sông ở bản làng và mức độ thường xuyên vắng mặt

ở bản làng nhằm đánh giá xem liệu những yêu tô' này có tác động đến năng lực ngôn ngữ của bản thân họ hay không Kết quả cho thây:

2.2 Về năng lực tiêng Thái

100% người Thái được phỏng vân đều biết sử dụng tiếng Thái ở mức độ nói thạo và đểu khẳng định rằng trong gia đình hay bản ]àng của mình không có ai là không biết nói tiếng dân tộc mình ĐÔI vói việc nghe hiểu tiếng Thái trên các phương tiện thông tin đại chúng, 100% sô' người được phòng vấn đều trả lời là họ có thể hiếu rõ nội dung khi nghe đài phát thanh hay xem truyền hình Điều này cũng hoàn toàn dễ

lý giải khi tiếng Thái là ngôn ngữ đầu tiên của tất cả những người được phòng vấn và trong gia đình thì bô', mẹ, vợ/ chổng của họ cũng đều là người cùng dân tộc Trong những đô'i tượng được khảo sát, với những người đã kết hôn, không có ai kết hôn với người khác dân tộc Và một yếu tố nữa có thể chi phôi đến năng lực tiếng Thái của người dân ở đây như vậy là do họ đều đã sông trong cộng đổng người Thái một thời gian khá dài (trên 10 năm)

Tuy nhiên, đa sô' người Thái chỉ sừ dụng tiếng Thái với chức năng khẩu ngữ giao tiếp hàng ngày mà không biết đọc, viết Tỉ lệ mù chữ Thái trong đổng bào râ't cao nên hầu như không thể đọc viết tiếng Thái Trong sô' 238 người được khảo sát, có tới 201 ngươi không biết chữ viết tiếng Thái (chiêm 84,5%) Chi có 37/238 người (15,5%) tự nhận là biết chữ tiếng Thái Trong số 37 người biết chữ, có 1 người có trình độ tiểu học, 24 người có trình độ THCS, 8 người ở trình độ THPT và 4 người có trình độ cao đẳng - đại học Và chỉ có 2/37 người này có độ tuổi trên 50 Như vậy, khác vói một sô' nơi, những người biê't chữ viết của dân tộc mình ở Mường Tùng chủ yếu rơi vào nhóm đôi tưựng trẻ tuổi, được học hành Điều này đã phản ánh phù hợp với thực tế ở Mường Tùng là trong nhửng năm vừa qua, ở trường Tiểu học - THCS Mường Tùng (trường hai cấp) có một sô' lóp dạy học theo chương trình song ngữ và nhiều em học sinh người Thái đã được học chữ viết dân tộc mình ở trường

NCS Nguyễn Thị Thu D ung

2.2 Vềnăng lực tiếng Việt

Kết quả khảo sát cho thây số lượng ngưòi Thái biết tiếng Việt rất lớn và hầu hết đều có thể đọc thông viết thạo Có tói 85,3% sô' người được khảo sát biết chữ tiếng Việt Trong 14,7% còn lại; có 6,7% có thể nói thạo; 8% chỉ có thể giao tiếp đơn giản hàng ngày Xét theo độ tuổi thì 12/35 người không biết chữ ở độ tuổi trên 70; 16 người ờ độ tuổi 50 -

70 23/35 người mù chữ đo không được đến trường 12 người mù chữ còn lại tuy có được đi học nhưng do không tiếp xúc và rèn luyện thường xuyên nên rơi vào tình trạng tái mù chữ

Sô7 người Thái biết đọc, biết viết chữ tiếng Việt có thế nói là một

con s ố lý tưởng đôì vói một xã thuộc huyện nghèo còn nhiều khó khăn

như Mường Chà Trong 238 người được phỏng vân, có 203 người đọc thông viết thạo chữ tiếng Việt Những người biết chữ đều xác nhận rằng họ được học ở trường Một môi trường giáo dục thuận lợi rõ ràng

đã có tác động lơn đến trình độ dân trí của đổng bào Thái nói riêng, các dân tộc khác nói chung

Có một điều đáng lưu ý khi khảo sát năng lực ngôn ngữ của người Thái ở đây là tất cả họ đều không biết một tiếng dân tộc nào khác ngoài tiếng Thái và tiêng Việt Như vậy, những người được khảo sát đều là những cá nhân song ngữ với khả năng song ngữ tương đôi cao Hầu hết đểu có thể giao tiếp hai ngôn ngữ như nhau ở kênh nghe - nói Riêng ở kênh đọc - viết thì khả năng tiếng Việt vượt trội hơn

3 Tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Thái tại Mường Tùng

Trong bản anket điều tra của mình, Vrhúng tôi đã đưa ra 30 hoàn cảnh giao tiếp với những tình huông và đối tượng khác nhau Khi trực tiếp phỏng vân nhửng người Thái trong nhóm đô'i tượng khảo sát, chúng tôi thu được kết quả như sau:

<8*

>

% sP ó5* H

II 00 i ts

rH

NỘ

8o

r-H

II

00

co

r4 23 8

\D i

II ã

co c4 21 0/

•sO K

VO II 8 ỈN rH' VO

vP cs (N vo II s ÌN

8 r-<

II

ầ

rỉ 00 cọ

L

■»p

00

•Ọ

ơC

-C

1

<8.

'2 <o- '55

-M

,§

-T3

•r-i

2

o

1

<o-3 u

<Õ-I-C

*o

u

<o-<w c

u

"03

<8-4-' s

u i

ị Ũ

<0-■+-*

s

u 'fõ

<&

4-1

<Õ-3 <03

ă bo *-» bo ■*-* to 4-» -L-*

M)

c

;s ;s £ ;s3 :b -3 <rtT3 <ra-ơ <3u <fữTỈ <nJ-6 '3 <fd'd «tỉ'O

?3 Ĩ3 Ỉ3 p H • «"H * **H • t—< • H • H • ị

'fl3

_c '03_c '031S 'rá 5b 60 5b 5Ò 5o 5b 5b 5b 00

q "2 ĩ Xu Xu ĩ :5 :5 :5 :s :5 :B :5 :5 :5

<<u c«D X<0Í '<ãi: X '05X, 'Q > > > > > > > > >

'8

1

'ftí 1

<o- <0

E -3

<ou rc03 'ĩữ

à.

<

'<ỗ Xu 1 'O 0

,Sr<0-3* ^ Z3 <(ã

^ c c

J Oh G

vấ n đề s ử dụng ngôn n g ữ của người Thái tại M ường tùng

Kết quả khảo sát ở bảng 1 cho phép rút ra một số nhận xét đáng lưu ý sau:

- Trong giao tiếp ngôn ngữ, ngoài tiêng mẹ đẻ và tiếng Việt, người Thái hẩu như không sử dụng ngôn ngữ của các dân tộc khác

Ở môi trường giao tiếp trong gia đình, với người thân, tiếng Thái luôn là lựa chọn ưu tiên Khi nói với ông bà, cha mẹ, với người cùng thế

hệ, người Thái luôn sử dụng tiêng dân tộc của mình Trong những tình huống giao tiếp mang tính thân mật, suồng sã như khi ăn cơm, khi tranh luận, cãi nhau thì 100% người được hỏi cũng lựa chọn sử dụng tiếng mẹ

đẻ của mình Duy chi trong tình huông giao tiếp gia đình nhưng là về các vấn đề có tính chất hành chính, chính trị thì con số người sử dụng àếng Việt có sự khác biệt một chút là có 16/238 người được hỏi Tuy nhiên những người này chủ yếu thuộc nhóm nghề nghiệp tiêp xúc nhiều với môi trường tiếng Việt như giáo viên, người làm nghề hành chính, học sinh Như vậy, có thể thây rằng, trong môi trường giao tiếp gia đình, tiêng Thái có vai trò vượt ừội hơn hẳn so với tiếng Việt

Ở những hoàn cảnh giao tiếp thuộc nội bộ cộng đổng, tiêhg Thái cũng giữ một vai trò hết sức nổi bật Khi thực hiện các nghi lễ trong cộng đồng, người Thái luôn ưu tiên lựa chọn tiếng mẹ đẻ Thậm chí những người buôn bán ở gần đường, người làm giáo viên, cán bộ hành chính, mặc dù phần lớn thời gian tham gia sinh hoạt, học tập và làm việc với người Việt nhưng vào những dịp lễ hay giao tiếp trong cộng đổng cùng bà con thân thuộc họ đều sử dụng tiếng Thái

Trong ghi chép, tuy có 37 người biết chữ viết tiếng Thái nhưng tuyệt đại đa sô' những người biết chữ tiếng Việt đều sử dụng tiếng Việt đê’ thực hiện ghi chép

Trong những hoàn cảnh giao tiếp công cộng, khi đi làm các thủ

tục hành chính, ở nơi học tập làm việc thì có sự khác biệt rõ về việc lựa

chọn ngôn ngữ trong sử dụng tùy thuộc vào đối tượng cùng giao tiếp Khi giao tiếp ở nơi công cộng, giao tiếp mang tính châ't hành chính, có đêh trên 97% sô' người được hỏi sử dụng tiêng dân tộc mình để giao tiếp với người cùng dân tộc Khi đi học tập, làm việc, thì ti lệ này là 74,8% SỐ người không dùng tiêhg Thái hoàn toàn ở nơi học tập, làm

NCS N guyễn Thị Thu Dung

việc khi nói chuyện với người cùng dân tộc chủ yếu rơi vào nhóm học sinh, sinh viên, giáo viên, công nhân Điều này phản ánh một phần sự tác động của môi trường làm việc nên việc sử dụng tiếng nói của dân tộc mình có ít hơn so với những người thuộc nhóm nghề khác

Nếu người Thái ưu tiên sử dụng tiếng Thái để giao tiếp vơi người cùng dân tộc kể cả ở những nai công cộng thì ngược lại, với năng lực tiêng Việt khá cao, họ hầu như sử dụng tiêhg Việt khi giao tiếp vói người khác dân tộc hay ngưòi Kinh Trong trường hợp lần đầu gặp một người mà chưa biết rõ thành phần dân tộc thì củng có đến 74,4% sô' người được hòi chọn tiếng Việt để giao tiếp Kết quả này cho thâỳ người Thái sử dụng tiếng TTiái hay tiêng Việt ít chịu sự chi phôi của môi trường giao tiếp mà chủ yếu bị chi phôi bời đôĩ tượng cùng tham gia giao tiếp Vói người cùng dân tộc, họ ưu tiên sử dụng tiêng Việt Vói ngưòi khác dân tộc hay ngươi Kinh thì tiếng Việt được sử dụng gần như tuyệt đôi

Khi được hỏi về mức độ thường xuyên của việc sử dụng tiếng dân tộc mình và tiếng Việt thì 100% người được hòi trả lời thường xuyên sử dụng tiếng dân tộc mình và đối với tiếng Việt là 89,1% Những người không thường xuyên sử dụng tiếng Việt chủ yếu là những người khả năng tiếng Việt còn hạn chế, những người ít hoặc không bao giờ ra khỏi làng Đối vói việc sử dụng ngôn ngữ trong bản làng thì 100% người được hòi đều cho biết tại bản làng của họ, tiếng Thái được sử dụng nhiều nhất, tiếng Việt được sử dụng nhiều thứ hai

và hau như không sừ dụng tiếng của dân tộc nào khác

Những con số thống kê cũng cho thấy rằng, trong giao tiếp hiện nay,

đa sc> người Thái ờ tuổi từ 11 trờ lên đều là những cá thể song ngử Trạng thái song ngử Thái - Việt đôi với người Thái ở Mường Tùng là một trạng thái song ngữ cân bằng khá lý tưởng Hầu hết các hoàn cảnh giao tiếp quan trọng, phố biến, tỉ lệ người nói sử dụng song ngữ đều đạt 80% trở lên

3 Thái độ ngôn ngữ của người Thái đối với các ngôn ngữ được sử dụng

ĐỐ đánh giá thái độ ngôn ngữ của người Thái, chúng tôi tiến hành khảo sát bằng các câu hòi liên quan đến thái độ của họ đôì với tiếng Thái và tiếng Việt - hai ngôn ngữ mà họ thường xuyên sử dụng