Ngoại thương Việt Nam dưới triều Minh Mạng (1820-1840).

Ngoài càc bô sàeh nôi trên, duôi triêu Nguyén tât nhiên trong dô cô triêu Minh Mang côn cô mot sÔ công trlnh su hoc, dia \^ hoc Ijch su cô ghi chép mot sô mat lien quan dén ngoai thuang

L E T H I K I M DIJNG

NGOAI THinfMG VIÊT NAM

DU6l TRIÊU MINH MANG (1820 -1840)

CHUYÊN NGÀNH : LICH SU VIÊT NAM

MÀSÔ: 5.03.15

LUAN VÀN THAC SI KHOA HOC LICH SU

Ngadi huông dân khoa hoc

PGS.PTS NCiUYÊN THÙA HY

^ ^

HA NOl - 1998

Toi xin cam doan dây là công Irinh nghién cûii cùa riêng toi Câc sa Vêu kêt qud nêu trong luan van là trung thuc va chua tiùtg diMc ai công hô trong mât công Irinh nào khâc

Hà Nôi, ngày 22 thàng 6 nàm 1998

Tàc già luân van

MïVclâu ' Chifcmg 1 Cof sa hnih thành chinh sâch ngoai thirong triêu

Minh M a n g ( 1 8 2 0 - 1840) 12

1 Dirômg loi ngoai thircmg tiuyén th6ng qua câc triêu dai

phong kié^n (iircifc Nguyên 12

2 Ca sa kinh le' - Xcâ hôi nira d<1u thé ky XIX 17

3 B6\ cành thé giôi va khu vire nhûiig thâp ky dâu thé ky XIX 21

4 Vhi net vê bohng dé Minh Mang 24

5 Tiéu két 28

ChU(img 2 Ngo<7i fbiroiig Viêt Nam dirôi triéu M/nh Mang

(1820-1840) 30

1 Cac ca quan quan ]f iighnb ngoai thirong 30

2 Thué ngoai thuong 33

3 Thâi dô cùa Nhà nir6c dôi vori tâu thuyên va

thirong nhân cac nirdc phiroiig Dông 53

4 Thâi dô cùa Nhà nirofc dôi vofi tau thuyên va

thirong nhân câc nircifc pbirong Tây 59

5 To chirc câc ciiôc công cân à niréc ngoài 70

6 Tiéu kéf 79

Chirong 3 Vai Iro va tâc dông cùa ngoai thirong

dirôi triéu Minh Mcang (1820 - 1840) 80

1 Nhân dinb chung vê ngoai Ibircnig 80

2 Vai tro va tâc dông cùa ngoai thirong 88

3 Tiêu két 95

2 Ban âô Viêt Nam thôfi Nguyén cùa Taberd 105

3 Ban dô lô trinh cùa phâi bô Phan Hiiy Chu 106

4 Bàng thué dirai triêu Minh Mang nàm 1827 vh 1831 108

5 Câc loai hàng boâ xuâ't nhâp câng trong nira dâu thé ky XIX 110

6 Bàng thong kê lâu thuyên câc niréc phuong Tây

d â d é n Viêt Nam duôi triêu Minh Mang 113

7 Bâng thô'ng kê câc chuyén di công cân dir6i triêu Minh Mang 114

Tài lieu tham kliào 1 17

1- Ly do chon dé tài, y nghîa khoa hoc va thirc tien cùa dé tài:

Nhà Nguyén (1802 - 1945) là triéu dai phong kién cu6i cùng cùa lich su Viêt Nam Vuomg triéu Nguyén duoe hînh thành tiï cuôe nôi chien eh6ng lai triéu Tây Son (vucmg triéu luôn duçre coi là tien bô), va rôi lai dé cho dât nuôc

ra\ vào tay tu ban Phàp, là ed so cho viêc dira ra nhung f kién khâc nhau, thâm

chî trâi nguçfc nhau, khi nhin nhân, danh già vé nhà Nguyén

Trong bÔi eành quôe té va khu vue thé ky XIX, muô'n phàt trién dât nu6c phài m a rông ngoai thuong, tao dông lue cho kinh té hàng boa phàt trién, giài phong siirc sàn xua't xa hôi Mot trong nhung vâ'n dé khi nghiên eiru vé nhà Nguyén, dae biêt là kinh té, thirông duoe giôi su hoc quan tâm va lén an gay gàt do là viêc nhà Nguyén thue bien ehmh sàeh ngoai thuong dông cùa -"bé

quan toà eàng", eô lâp và\ thé gidri bén ngoài làm cho da't nirôe suy yen, lac hâu mang lai hâu quà nghiêm trong là không thé duong dâu noi vô\ sU xâm

làng cùa nir6e Phàp tu ban chu nghïa! Vây nhà Nguyén eo thue su thi bành

ehmh sàeh dông cùa -" bé quan toà eàng" hay không ? Néu eo, thî à mue dô

nào? Vï sao lai thue bien ehinh sàeh do? Chînh sâch do ra sao? Tâc dông cùa

ehfnh sàeh do dôi \d\ tînh hhih ehinh tri, kinh té, va xâ hôi Viêt Nam giai doan này? Lf giài thoà dàng nhung vàn dé trên se gop phân nbln nhân,

dành già mot càeh kbàeh quan cîiing dân vê nhà Nguyên, cûng nhir tiàeh nhiêm cùa virong triéu này trong viêc bào vê dôe lâp dân toc

San khi vua Gia Long mat, Phùc Dam - hoàng tu thu 4 eon vua Gia Long kê vi, lâ'y niên bien là Minh Mang Triéu Minh Mang là triéu dai khà

1840), là thofi ky tuong dôi en dinb va thinh dcit nhâ't cùa virong triéu phong

kién nhà Nguyén Là ông vua Ihông minh, quyét doàn, trong cuôe âà\ làm vua

cùa minh, Minh Mang dà làm dude khà nhiêu viêc nhu: eài càeh trên lïnh vue bành ehmh, giào due, khoa eu, cùng ce nhà nuôfc quân ehù phong kién tâp

quyên v v , nhung tntàc su phàt trién manh me cùa ehù nghîa tu ban phuong

Tây, chinh sâch cùa ông thuong bôe lô nhung mâu thuân, nhûng ehù tiirong

cài càeh cùa ông không côn phù hap nOa va trà nên loi thôfi, lac hâu, kim hâm

su phât trién cùa xa hôi, ma trong dô chinh sàeh ngoai thuong là mot biéu hiên

lô net nbâ't

Nghiên eim ehmh sàeh ngoai thuong tbôri Minh Mang vï thé se gop mot phân không nhô trong viêc nhui nhân, dành già toàn diên, va kbàeh quan bon

vé MinJi Mang vôi nhung ehmh sàeh ma ông ban bành (trong do eo ehmh sàeh ngoai thuong), va rông bon, gop phàn nhân tbiîc, dành già triéu Nguyén,

vé mot giai doan Ijch su khà quan trong trong lich su dân tôc tmôe khi thue dân Phàp xâm lucre

Nhung vân dé lich su kinh té xâ hôi tbôri Nguyén dang dat ra cho ehùng

ta hôm nay nhiéu bài hoc bo icb trong công cuôe doi moi Tîch eue phât trién kinh té, mo rông giao luu, buôn ban vôi eàe nuôe trong khu vue, cung nhu trên thé giôi, thi viêc nghiên eiru lich su ngoai thuong noi chung, duôi triêu Minh Mang nôi riêng, se là viêc làm eo y nghià thue tien sâu sac

2- Lich sur nghiên curu vân dé

Ngay tir nhûng thâp ky 60 -70, trong giôi su hoc dâ eô nhûng cuôe tranh luân, dành già vé nhà Nguyén Dên thâp ky 90, cuôe tranh luân vé dé tài này lai duçfc dat ra Cho toi nay nhiéu và^n dé nhin nhân, dành già vê nhà Nguyén vSn chua duofe giài quyét, dôi hôi phài eô nhung công trlnh nghiên eùru mot

càeh sâu sac va rông bon nûa S\S quan tâm cùa câc nhà nghiên euu dâ khàng

dinb tâm quan trong, bire xùe cùa vân dé này

Càc công trlnh nghiên euu ngoai thirorng duôi triéu Nguyén nhin chung côn it Dae biêt ngoai thuong dirôi mot triéu dai - eu thé bon, duôi triéu Minh Mang hâu nhu chua duoe cîé câp dén vôi tu càeh mot chuyên khào riêng biêt

Cô mot sô tac phâm va bài viêt trong tap ehi chuyên ngành dé câp dên ngoai

thuong nôi chung, tiêu biéu nhu: Ngogi thumig Viet Nam hoi thé ky W/I

-XVIII - dâu XlXcixîi Thành Tlié Vï [57], Kinh té xâ hôi Viet Nom duoi eàe triéu vua Nguyén cùa Nguyén Tlié Anh [1] Gân dây, PTS Dô Bang dà cho ra

dôi euôn: Kinh té thUong nghiép Viet nam duâi triéu Nguyén [4]; va bài viét:

Chinh sàeh ngogi tinûrng eua triéu Nguyén - ThUc chat va hâu quà [3] Ta cô

thé xem dây nhu mot buôc tien moi trong viêc nghiên eùti vé ngoai thirorng cùa triéu Nguyén nôi chung, cung nhu triéu Minh Mang nôi riêng

Bén canh càc tàc phâm va bài viét dô, côn eô mot sô tac pbam va bài

viêt trong tap ehi chuyên ngành kbàc, dà tâp trung b mot vài khfa canh cô lien

quan dén vân dé ngoai Ihirong cùa triéu Nguyén (tâ't nhiên trong cîô eô triéu

Nhà Nguyén vâi eàe thurrug nhàn ngUrri Hoa thé ky XIX cùa Truomg Thi Yen

[60],r/7/M Nguyén trUàe àm mUu bành truémg cùa tu hdn phucrfig Tây cùa GS Dinb Xuân Lâm [22], Thi? tim hiéu ành huàng eua Nho giào trong duàng loi

ngogi giao eua triéu Nguyén nùa dàu théky A7Xeùa Dinb Dung [12]

Càc euôn sâch, cûng nhu bài viét tiirc tiép nghiên eùn vé ngoai thuong nôi chung, hay chî dé câp dên mot khfa canh eô lien quan dén ngoai thuong,

do duac nghiên eiru tir lâu, nên càeh nbln nhân, va phuong phàp nghiên curu

côn eô nhiéu ban ché; horn nûa, viêc nghiên eiVu lai b mot thôi ky lich su khà

dài, nên phân trlnh bây cûng nhu phân tfeh không thé eu thé va ty mî duac Nhifiig dâu sao thi càc công trlnh dô dà giùp ehùng ta eô duac eài nbln khài quàt vé duolig loi ngoai thuong cùa triéu Nguyên, va cûng tir dô dat ca sô cho viêc nghiên cuti a mot pbam vi hep bon - trong mot ngành duôi mot triéu dai

eu thé, ma ''Ngoai thuong Viét Nam duâi trién Minh Mang (1820-1840)'' là

mot vf du eu thé

3- C a s a tir lieu & phiroîig phàp nghiên cùru

Tim biéu, dành già vé triêu Nguyên là mot công viêc phûe tap Nôi nhu vây, bôi le dây là triéu dai phong kién gân bien nay nhâ't, côn dé lai rât nhiéu

tu lieu Song cûng ehfnh vl nhiéu tu lieu nên viêc tiép cân duac hét nguon tu lieu này là rât khô khan, chung ta pbai bê tbông, so sànb dôi ebiéu, va phân tfeh nhiéu nguon tu lieu kbàc nhau Tliêm vào dô, nhu trén dà nôi, triêu Nguyén ra dôi trong cuôe noi ebién chÔng nhà Tây San (virong triêu luang dôi

tien bô) va \6\ lai dé cho dat nirôc rai vào tay tu ban Phàp, dô là ca sa cho viêc

3.1.Cascirtuliêu

Nguén su lieu tiuôe hêt ma ehùng toi dua vào làm ca sô nghiên cùru nhàm khài quàt nhûng ehfnh sàeh va tlnh hlnh ngoai thuang duôi thôi Minh Mang là càc bô ehfnh su do Quôc su quàn va Nôi càc triéu Nguyên bien soan

Dô là câc bô: » a i Nam thuc lue chînh bien [38], Minh Mênh chînh yêu [40], va Khâm djnh f)ai Nam hôi dién su le [37] Hiên nay, ca ba bô sàeh

này dâ duac té chue dieh va xuâ't ban

Mot trong nhûng công viêc dâu tien ma triéu dinb nhà Nguyén sau khi duac thiét lâp là ghi chép lai lich su Quoe su quàn là ca quan làm ehfnh su cùa nhà nirôe Nhiéu tàc phâm su hoc do Quôc su quàn bien soan eô già tri

côn dé lai dén ngày nay, trong dô dae biêt phài ké dén Dgi Nam thue lue Dgi

Nam thue lue (phân ehfnh bien) ghi chép lai lich su thôi eàe vua Nguyén (tir

1802 dén 1884) theo dang bien niên su, trong dô Dé nhi ky là phân ghi chép

vé thôi vua Minh Mang (tir tâp V dên tâp XXII) Mac du bô su này eô nhûng nhuac diém nhu: viêt theo nhàn quan cùa nhà nirôc phong kién Nguyén, chua vuat ra duac thôi dai cùa nô, nhimg do cô nhiéu uu diém trong công tâc bien soan, cho nên dây vân là bô su dây dû va hoàn chînh nhât cùa triêu dai quân ehù viét vé minh trong lich su phong kiên Viet Nam, so vôi eàe triêu dai kbàc

ôr mot sô nirôc trên thé giôi Khi nghiên cûu bât eu mot khfa canh nào cùa nhà

Nguyén ta không thé không nghiên eitu Dgi Nam thue lue (phân ehfnh bien)

Mifih Ménh ehinh yé'u là tâp ghi chép nhûng ehfnh sàeh trong yen duôi

triêu Minh Mang, cûng do Quôc s.i\ quàn bien soan Ngay tir nhûng trang dâu

nàm Minh Mang 18 (1837) dên nàm Minh Mang 21 (1840) "Minh Mênh

ehfnh yéu" duac giao khào duyêt va nhuân sâe thêm Minh Ménh ehinh yéu là

bô sâch qu^ giùp chung ta thây duac nhûng ehfnh sàeh ma nhà nuôe triêu Minh Mang dâ ban bành (tâl nhiên trong dô eô ehfnh sàeh ngoai thuong)

Nam 1829, vua Minh Mang dat ra ca quan moi, M'y tên là Nôi eàe Nôi

càc là ca quan dvtac giao nhiêm vu thào ra càc ebiéu chî, sàe du cho nhà vua

va xét chuyén càc sâe, tâ'u, biéu, sàeh tir moi ca quan b Kinh dô va eàe tînh de

lên cho nhà vua Ngoài chue nang dô, Nôi eàe côn bien soan mot sÔ công trlnh su hoc eô già tri dcit duac nhûng thành tuu dàng ké (long nên su hoc

nuôe nhà Trong eàe tàc phâm su hoc dô phài ké dén Khânt dinh Dgi Nam hôi

dién su lé, Dây là mot công trlnh lôn nhât va cô già tri nhât cùa Nôi eàe triéu

Nguyén va duac bien soan theo loai Hôi dién Thé loai này duac dat ra nhàm ghi chép lai càc dién phàp, quy chuân va eàe dû kiên lien quan dén tfnh chat

va hoat dông cùa mot triéu dai, mot nhà nuôe, nhûng ehfnh sàeh trong yéu dâ duac dem ra thi bành, ghi chép eô bê tbông Nghiên cùru chfnli sàeh ngoai

thuong triéu Minh Mang tbl Khâm dinh Dgi Nam hôi dién suie là tài lieu dâe

biêt quan trong

Mue lue ehàu hdn triéu Ngityén, tâp II (triéu Minh Mang) [30] bao gôm

mue lue càc loai công vân càc bô, nha, càc dia phirang gui dên cho triêu dinh do nhà vua tiire tiép xem va dùng bût son pbê duyêt Trong càc loai công

vân duac pbê duyêt dô cô nhûng cài tra thành quy dinh, ehfnh sàcb dirai triêu

Ngoài càc bô sàeh nôi trên, duôi triêu Nguyén (tât nhiên trong dô cô

triêu Minh Mang) côn cô mot sÔ công trlnh su hoc, dia \^ hoc Ijch su cô ghi chép mot sô mat lien quan dén ngoai thuang thôi ky này nhU: Dgi nam nhat

thông ehi cùa QuÔe su quàn triéu Nguyén [39], trong dô cô phân chép vé eàe

cha va b mot sÔ cha eô ngirôi va thuyên buôn phuang Tây dén buôn bàn) Hdi

trinh ehi luae cùa Phan Huy Chu [9] ghi chép vé mot chuyén di công eàn nuôe

ngoài cùa ông b Giang Luu Ba; Dgi Nam dién lé toât yéu[\?i] là euôn sàeh khài quàt nhûng ehfnh sàeh ma nhà nirôc Nguyén dà ban hành; va Quôc triéu

ehinh bien toât yéu cùa Cao Xuân Due (1842-1923) [ I I ] , ghi chép viêc thue

hiên ehfnh sàeh dô cùa nhà nuôe Càc bô sàeh này giùp ehùng ta b6 sung nhûng su kiên, cûng nhu gôp phân cùng eô cho nhûng tu lieu trên

Ngoai thuang luôn mang tfnh quôc té Tîm hiéu ngoai thuang b bât eùr

mot triéu dai nào ta không thé chî nghiên cûu nguôn tài lieu trong nuôe, ma côn phài két hap vôi nguon tài lieu nuôe ngoài, nhu: cùa câc cha eo, ngirôi nuôe ngoài dén giao dieh va buôn bàn, cûng nhu càc tàc phâm cùa câc nhà

nghiên cûu quan tâm dên vân dé này nhu: J.B Chaigneau, J.L.Taberd, A.B.Woodside, G.Tal^oulet vôi eàe tàc phâm: Notice sur la Coehinehine (Ghi chép vê xû Dàng Trong 1820) cùa J.B.Chaigneau [68], Note on the

Geography of Co( hinehina (GW\ chép vê dia \^ xû Dàng Trong) cùa

J.L.Taberd [66], Viettunn and the Chinese Model (Viêt Nam va mô hlnh Trung Quôc) cùa A.B Woodside [67], La Geste Française en Indochine

(Hành dông cùa Phàp a Dông Dirang) cùa G Taboulet [72]

dén dé tài cùa nhûng nhà su hoc di tiirôc Vôi mot khÔi luang tu lieu phong phù, luân an dà su dung phuang phàp lich su va phuong phàp lô gfeh dé miêu

ta lich su, thông kê, téng hap, phân tfeh, va dôi ebiéu Phuong phàp phân tfeh dinh luang buôc dâu duac su dung nhàm luang hoà, phân tfeh thông tin do eàe nguôn su lieu kbàc nhau ctem lai làm ca sô cho viêc dira ra nhûng nhân xét, ly giài câc vân dé dat ra

Nghiên cûu vé lich su nhà Nguyén nôi chung, cûng nhu triêu Minh Mang nôi riêng, tbl viêc dat nhà Nguyén cûng nhu triêu Minh Mang trong moi lien quan khu vue vôi càc quôc gia châu A, dae biêt là càc quôc gia Dông À

va Dông Nam A là rât cân thiét Hon thé nûa, ehùng ta cân eô mot càeh nbln khàeh quan, chân thue vé sir tàc dông cùa cuôe càeh mang va công nghê lân thit nhât dôi vôi eàe quôc gia phuang Dông va Viêt Nam dirang thôi trên quan niêm bien déi va phàt trién cùa càc bien tirang lich su truôe khi di dén nhân djnh khàeh quan bon, chân thue ban vé nhà Nguyén

4- Kêt quà & dông gôp cùa luàn an

Càc kêt quà ehfnh cùa luân an là:

• Trlnh bày mot càeh bê thông, phân tfeh nhûng ehfnh sàeh ngoai thuang va viêc tbirc bien ehfnh sàcb dô trên thue t é

• Buôc dâu ly giài nguyên nhân, nhûng tien dé kinh té xâ hoi tàc dông dén viêc hlnh thành nên ehfnh sàcb ngoai thuang, cûng nhu tàc dông cùa ehfnh sàcb dô dôi vôi ngoai thuang va tlnh hlnh ehfnh tri, kinh té duôi triéu Minh Mang; gôp phân nbln nhân, dành già vê triêu dai

5- Nôi dung va bô eue chînh cùa luân an

Luân vân dài lOZ trang dành mây Ngoài phân Mô dâu va Két luân, luân vân gém ba chuang duac trlnh bày theo bô eue sau:

Chtrong 1: Ca sô hlnh thành ehfnh sàeh ngoai

thuang duôi triêu Minh Mang

Trong chuang này ehùng toi dé câp dén câc yéu tÔ dÔng dai va lich dc^i dà tàc dông dén viêc hlnh thành ehfnh sàeh ngoai thuang thôi Minh Mang Dô là: sir ké thûa duông loi ngoai thuang tiuyén tbÔng cùa càc triêu dai phong kién Viêt Nam, ca

sô kinh té - xâ hoi Viêt Nam, cûng nhu su lôn manh cùa ehù

nghïa tu bàn phuang Tây vào nùa dâu thê ky XIX vôi âm mUu

xâm chiém nhâm tlm kiém thi tiuông va mô rông thuôe dia cùa ehùng, va mot dieu không thé thiéu duac khi de câp dén eàe yéu

tô hlnh thành nên ehfnh sàeh ngoai thuang thôi ky này là vai trô

eà nhân cùa ông vua trj vl lue dô - Minh Mang Tât eà dâ gôp phân hlnh thành nên duông loi ngoai thuang thôi ky này

Chuang 2: Ngoai thuang Viêt Nam duôi triéu Minh Mang

( 1 8 2 0 - 1840)

Dây là noi dung ehfnh cùa luân an Chuang này ehùng toi trlnh bây mot càeh cô bê thông va phân tfeh câc ehfnh sàcb ngoai thuang ma nhà nirôc thôi Minh Mang dâ ban bành cûng nhu viêc thUc bien càc cbfnb sàcb dô trên tbuc tê nhu : càc co quan quàn

ché ngành ngoai thuang, ehfnh sàeh thué, thài dô cùa nhà nuôe dôi vôi tâu thuyên va thuang nhân câc nuôe dên buôn bàn, va câc

chuyén di công eàn b nUôe ngoài duac thue hiên ô thôi ky này

Chuang 3 : Vai trô va tàc dông cùa ngoai thuang duôi

triéu Minh Mang

Sau khi trlnh bây va phân tfeh ehfnh sàeh ngoai thuang thôi Minh Mang, cûng nhu viêc thue hiên câc ehfnh sàeh dô trên thue tien, Trong chuang này, mue dfch cùa ehùng toi là dira ra nhûng nhân xét, dành già vê ngoai thuang thôi Minh Mang (1820-1840), cûng nhu tàc dông cùa ngành kinh té này dÔi vôi tlnh hlnh ehfnh trj, kinh té va xâ hôi Viêt Nam nùa dâu thé ky XIX, sue dé khàng cùa dân tôc tiirôc su xâm luae cùa ehù nghïa tu bàn phuong Tây

Luân an duac thue hiên duôi su giùp da vê mat khoa hoc cùa PGS PTS Nguyén Tliûa Hy - ngirôi huông dân chî bào toi rât tân tlnh trong suôt quà trlnh hlnh thành luân an Ngoài ra, trong quà trlnh hoàn thành luân an, ehùng

toi cûng nhân ctuac su giùp da vé tu lieu cûng nhu nhûng </ kién dông gôp qu^'

bàu cùa GS Phan Dai Doàn, PTS Vu Vân Quân, cùng càc thây giào, eô giào trong khoa Lich su tiircnig Dai hoc Khoa hoc xà hoi va Nhân vân, dae biêt là

té bô mon Ljeh su Viét Nam Crî trung dcii Qua dây, toi xin duac bày tô long biét on chân thành nhât toi nhûng giùp dô qu^ bàu trên

Vôi mot dé tài hep viét vé mot ngành, or mot triéu dai, trong khoàng 20 nàm (1820-1840) dôi hôi phài nghiên cûu sâu sàe, 1^ giài so sành,dôi ehiêu, thôi gian nghiên eùu eô ban, lai su dung mot lue khà nhiêu phuang phàp, bàn thân toi côn thiéu kinh nghiêm trong viêc nghiên cùru Mac dû dâ hét sûre cÔ gang, song bàn luân an này ehàc chân không tiânh khôi nhûng thiéu sôt

Chùng toi rât mong nhân duac nhûng loi chî bào, nhûng ^ kién dông gôp cùa

càc thây eô giào va càc ban dông nghiép

Hà Nôi, thâng 6 nàm 1998

Tac gia

CHUONG I

CO SÔ HÎNH THÀNH CHÎNH SÂCH NGOAI THUONG

TRIÊU MINH MANG (1820 - 1840)

Chfnh sàeh ngoai thuang thôi Minh Mang là su két hop cùa nhiêu yéu

tô Tiép thu duông loi ngoai thuang truyén thông cùa eàe triéu dai phong kién truôe dô, ca sô kinh tê - xà hoi trong nuôe, nhûng bien dông cùa tlnh hlnh thé giôi va khu vue thé ky XIX, cûng nhu tfnh càeh eà nhân cùa Minh Mang - ông vua tri vl lue dô, tât eà dà gôp phân hlnh thành nên ehfnh sàeh ngOt^i thuang thôi ky này

1 Duàite loi ngoai thuone truyén thône aua càc triéu dai phone kién Viêt Nam Iru'âc Nguyên :

Nàm ô dông nam châu A, vôi \ijng khf hâu nhiêt dôi giô mùa, lùa nuôe luôn là eây trong, luang thue ehù yéu cùa eu dân Viêt Nam Dâ tùr lâu, nông nghiép luôn duac coi là ngành kinh té ca bàn, va nguôi nông dân luôn duac coi là lue luang sàn xuâ't ehfnh trong xâ hoi vôi nên kinh té tiéu nông, mang tfnh chat tu nhiên, tu câp tu tùe Vân minh Viêt Nam là nên vân minh nông

nghiép lùa nuôe, lây xôm làng làm dan vi ca sb Tu tuong: "trong ruông dât,

trong nông nghiép", lây nông nghiép làm gôc, coi thirông su phàt trién công thirorng nghiép là tu tuang kinh té truyén tbông cùa Viêt Nam, tu tuong này cô ành huông dên sinh hoat kinh té cùa ngirôi Viêt

Su phàt trién manh me cùa nên kinh té hàng hoà trong nirôc là ca sa quan trong dé phàt trién ngoai Ibucrng, ma rông giao luu, buôn bàn vôi nuôe

ngoài Nhung b Viêt Nam, tu tuông "trong nông" luôn di dôi vôi "ûe thuang"

"ùrc ché thuong mai" (tât nhiên trong dô bao gém ca ngoai thuOng) là chnih sâch truyén thÔng cùa nhà nuôe phong kién cûng nhu quyên lai cùa giai câp thông tri Viêt Nam Kinh té hàng hoà tuy eô lich su lâu dôi nhung chî phât

trién b trlnh dô nhât dinh Trong xâ hôi phong kién, su phân tâng xâ hôi dién

ra rât rô rang Tâng lôp thuang nhân luôn duac xép b giai tâng thâp nhât: "sî,

nông, công, thuojig'; trong dân gian ngUôi ta luôn quan niêm rang :

Nhat sî, nhi nông Hét ggo , ehgy rông Nhat nông , nhi sî

Chùng ta dêu biêt rang : Nho, Phât, va Dao dêu duac du nhâp vào Viêt Nam ti^r rât lâu, va eô vai trô quan trong trong hoat dông vân hoà cûng nhu tu tuông cùa nhân dân Giào ly cùa Nho giào rât phù hap vôi quà trlnh cùng eÔ trât tu, phàt trién kinh té vân hoà cùa xà hôi phong kién, vl vây nên ton giào này dâ dân dân giû vi trf ngày eàng tâng trong viêc dé cao uy quyên cùa tâng lôp thông trj va hê thông quan lieu, eô nhûng lue duac coi là bê tu tuông chfnh thông trong xâ hoi Nhûng noi dung cùa hê tu tuông này nhu : "trong nghïa bon trong lai", "trong tinh thân bon trong vât ehâ't"; cùng ành huông cùa ehù nghïa '*Dai Hàn" vôi thuyét tmng tâm "Hoa ha Man di" eô dieu kiên dé bàm

ré sâu ôr mot nuôe nhu Viêt Nam, kêt hap vôi tu tuông kinh té tiuyên thông cùa dân tôc, dâ ành hirong không nhô dên viêc hlnh thành ehfnh sàeh ngoai thuang

Là mot nuôe nhô, cô bô bien dài, ban 3000 km, lai b trung tâm Dông

Nam A, nàm trên duông giao luu quôc tê' , tât eà dâ tao ra cho Viêt Nam mot khà nang lôn vé ngocii thuang, nhinig trên thue té, xâ hôi Viêt Nam là mot xâ

hôi "phong bé " Vj trî dia ly nhir vây, dâ gây ra tâm \S lo sof su de doa tùr phia

bien, dfft nirôc luôn or trong tir thê' eành giac d5i pho va co vê phong thii Xuâ't

phât tCr mue dfch ehmh trj va quân sir - so nxsàc ngoài nhôm ngo, de doa dén

nén an ninh qu6c gia, bào vê ehù quyên dân tôc, va trô thành lire lircmg kîm hâm su phat trién cùa kinh té' hàng hoa, sU tâch rôi giûa nông nghiép va thù công nghiép, cûng nhir sir phàt (rien cùa dô thi Két hcrp nhfmg tir tuông vê kinh té, chînh tri, xâ hôi trên dây là co sô dân dén viêc hïnh thành

va cùng cô quan niêm tmyên thông "trong nông lîc thirong" duôi thôi phong kién Dây là dâc diém không thé thiê'u duoe dôi vôi càc quôe gia phong kién,

va giai eâ'p phong kiên thông tri ô Viêt Nam cûng thuong âp dung chfnh sàeh này

Sau hon mot nghin nâm Bàc thuôe, ngay trong bu6i dâu cùa quà trînh

xây dung nhà nuôe quân ehù phong kiên tâp quyên, nhà nuôe L^ - Tràn dâ eo

quan hê buôn bàn vôi nuôe ngoài (nhimg moi ehi ô pham vi eàe nuôe làng giêng trong khu vue), dâc biêt là buôn bàn vôi Tiiing Quôe Viêc buôn bàn này duoe dién ra ô eà hai phia : eà thuong nhân Trung QuÔe sang Viêt Nam va

eà thuong nhân Viêt Nam sang Trung QuÔe buôn bàn, thông qua Bac dieh tiirông lôn Khâm Châu Ngoài ra, Dai Viêt thôi ky này côn buôn bàn vôi eàe quôe gia khàc ô phia Nam bàng duông bien nhu : Chàm Pa, Xiêm La, eàe nuôe vùng dào Dira (Indônêxia) nhu : Qua Oa (.Fa Va), Tam Phât Té

(Palembang ô tây laVa) Sa bi nguôi nuôe ngoài (nhât là nguôi Trung Quôe) dén do thàm tlnh hlnh nên eàe vua L^, sau này là eàe vua nhà Trân chî

cho phép thuong nhân tâu thuyên nuôe ngoài buôn bàn ô mot sô diém cô dinh

do nhà nuôe kiém soàt Duac thành lâp nâm 1 149, eàng Vân Dén (Quàng

Ninh) dirçc coi là mot dia diém mâu dieh quan trong buôn bàn vôi thirong

nhân ngoai quôe Do ô vi trf xung yêu - trên eon duông hài vân Tmng Quôc va

Viêt Nam nên six kiém soàt ngoai thuang ôr Vân Dén rât chat chë, tât eà nhûng

nguôi buôn bàn lâu dêu bi trj toi Nâm 1348, nhà nuôe dâ quyét djnh déi trang

Vân Dén thành trân Vân Don, dât trân quan, lô quan sàt hài suf \ mot dôi quân dông giû b âô, goi là Blnh hài quân Ngoài eàng Vân Don, b phù Thanh Hoà:

"câc phiên thuyên hài ngoai cûng tu tâp b dây, hop cha ngay trên thuyên rât

dông" va" trao déi lâm thé sàn, nhâp càc sàn phâm nhu ta, vài, gâm vôc [58,379] Tnrôe dây, cûng eô mot thôi ky, tâu thuyên nuôe ngoài dén buôn bàn côn tâp tmng a eùa bien Dién Châu, nhimg sau eàng này bi bôi lâp

Sau khi lânh dao cuôe khàng chien chÔng Minh thang lai Le Lai lâp ra nhà Le, lên ngôi vua, lây niên biêu là Thâi Té Thôi Lé sa (1428 - 1527), ma trong dô tiêu biéu là triêu Le Tliànb Tông (1460-1497), ché dô phong kién tâp quyên Viêt Nam dat toi dinh cao Nho giào duac coi là quôc giào - hê tu tuông ehfnh théng trong xâ hoi Chfnh sàeh ngoai thuang duôi thôi Le sa xuât phàt tir nhu câu phong vê, ngân ngira âm miru dô xét tû bên ngoài song dÔng thôi

dô cûng là "mot mat cùa ehfnh sàeh lîc thuang" [24,179] Han ché su phàt trién eùa kinh tê hàng hoà, klm bàm ngoai thuang dâ khién cho thuong nghiép, cûng nhu ngoai thuang không phàt trién manh me duac, nhiêu thuang nhân dâ phài quay trô vé sàn xuâ't nông nghiép, hay moi chî ôr hlnh thûe cho vay na lai Mae dû vây, trên thue té kinh té hàng hoà không hoàn toàn bi thù tiêu Viêc buôn bàn, trong dô cô buôn bàn vôi nuôe ngoài, vân tiép tue dién ra, ngay eà quan hii, su thân cûng tham gia vào viêc buôn bàn dô Cô thé nôi, trong lich su nuôe ta, duôi triêu Lé ma dae biêt là triêu Lé Thành Tông, ehfnh sàeh "trong nông ùe thuang" duac thi hành triêt dé

CAc vieil qiiaii kiém sont mfit hiôn

Tiép theo sau giai doan thinh tri, thé ché nhà nuôe phong kién tmng uong tâp quyên Viêt Nam ngày eàng di vào eon duông suy yéu Buôc vào thé

ky XVII, câc tâp doàn phong kién Trinh va Nguyén ngày eàng mâu thuân dân dén nôi chien tuang tàn, dât nuôe trong tînh trang phân liêt, chia eât Dàng ngoài va Dàng trong (j^thôi ky này, kinh té hàng hoà trong nuôe, cûng nhu viêc tiép xùe, buôn bàn vôi nuôe ngoài trô nên thuong xuyên han, dâc biêt là vôi càc nuôe tu bàn phuang Tây Không chî càc lài buôn phuang Dông eô quan hê buôn bàn lâu dôi nhu Hoa Kiêu, Nhât Bàn, ma eà eàe lài buôn phuang Tây nhu: Bô Dào Nha, Hà Lan, Anh, Phàp cûng dat chân dén buôn bàn ô Viêt Nam Vôi mue dfch giành quyên lai cho tâp doàn minh nhu: giùp dô vê

vu khf, huân luyên vu trang, can thiêp , câc tâp doàn phong kién dâ câu kêt

va tao dieu kiên thuân lai cho eàe lài buôn này Dâ eô mot thôi (euÔi thé ky XVI va thé ky XVII), thuang nghiép nôi chung, cûng nhu ngoai thuang nôi riêng phàt trién manh me vôi sir phàt trién cùa kinh té hàng hoà, su ra dôi cùa hàng loat dô thi nhu Tliâng Long, Phô Hiên, Thanh Hà, Hôi An , trao déi buôn bàn vôi nuôe ngoài dién ra tâp nâp nhôn nhip, nhât là vào mùa buôn bàn

ô thôi ky này, kinh tê hàng hoà tuy dâ duac mô rông va eô mot vj trf nhât dinh, nhung trên ca bàn, dô vân là nên kinh té phong kiên, "nhûng yéu tô phàt trién tu bàn ehù nghïa thuong mai côn rât nhô yéu" [53,10], va dông vai trô phu thuôe ljeh su Ngay sau khi ebién tranh két thùe, câc tâp doàn phong kién

ôr eà Dàng trong va Dàng ngoài dâ eô tlnh gây khô khàn cho eàe thuang nhân buôn bàn Do ehfnh sàcb cùa nhà nirôc, dén dâu thé ky XVIII eàe thuyên buôn lân luat bô di, thuang diém dông eùa va ngoai thuang suy tàn Dén euôi thé ky

dô ngoai thuang tra nên tiêu dieu, không eô tàc dung quan trong dén nên kinh tê'trong nuôe, hoat dông eùa càc thuang nhân không duac mô rông, luu thông

hàng hoà không duac dây manh

Nhu vây, trong lich sir phong kién Viêt Nam, cho dên tnrôe thôi nhà Nguyén, nhin chung ngoai thuong là mot ngành kinh té bi klm hâm Hê tu tuông Nho giâo ô Viêt Nam, kêt hop vôi tu tuông kinh té truyén thÔng luôn dông nghîa vôi ehinh sàeh "trong nông lire thuong", dâc biêt hon khi Nho giào giO vj tri dôe ton, ma trong dô, nhà nuôe phong kién thôi Le so (tiêu biéu là thôi Le Thành Tông) là biéu hiên dién hlnh Cûng dâ eô thôi ky ngoai thuong

Viêt Nam khà phàt trién (nhu thôi L^ -Tràn va thé ky XVII - XVIII), kinh té

hàng hoà trong nirôc, buôn bàn vôi nuôc ngoài dién ra nhôn nhip, song ngay

eà nhûng thôi ky dô thi ngoai thuong cûng không thoâng mô, vân bj gô ép trong hê tu tuông phong kiên, cûng nhu nôi lo so de doa an ninh, ehù quyên cùa quôc gia

2.Cû so kinh té - xà hôi nûa dâu thekv XIX:

Sau mot thôi gian dài luu lac, vôi y chî quyê't tâm phuc thù, dira vào tâng lôp dja ehù phong kién vùng Gia Dinh, lai duoe su giùp dô tfeh eue cùa

tu bàn Phàp Nguyén ành dâ lât do âvtac triéu Tây Son, lâp ra nhà Nguyên

(1802-1945) Là triéu dai phong kién euôi cùng cùa lich sir Viêt Nam, giai câp thông trj Nguyén luôn thi hành eàe bien phàp eue doan nhàm thiét lâp lai trât tu, khôi phuc nhà nuôc phong kién quan lieu sau khùng hoàng

Buôc sang thé ky XIX, xu thé phàt trién cùa xâ hôi Viêt Nam co nhûng bien chuyén moi Sau mot thôi gian loan lac kéo dài, vân dé phuc hoi nông nghiép va phàt trién thù công nghiép trô thành mot yêu câu hét sue bûc xùe

"Vâ'n dé dât ra cho nhà nuôc quân ehù Nguyén nùa dâu thé ky XIX là coi trôi cho ngirôi nông dân va càc tâng lôp bi tri khàc thoàt khôi co ché "sô hûu ruông dât lôn" không eon tàc dung thùe dâ'y sàn xuâ't va mât khàc, "mô cira"

'^£^=^Hs:

cho dSft nuôc vuan ra thé giôi bên ngoài, kfeh thfeh kinh té hàng hoà va giao luu buôn bàn, trao d6i hàng hoà " [33,25]

Gia Long (Nguyén Ành) lên ngôi dâ thûa huông duac thành quà to lôn cùa phong tiào nông dân Tây son, hoàn thành nÔt công cuôe thông nhât dât nuôc Chua cô thôi ky nào lânh thé dât nuôe lai duac mô rông va trài dài tù mue Nam Quan dén mûi Cà Mau, do công sire bào vê, mô mang, va khai phà eùa nhiêu théhê, dae biêt là ô phfa Nam duôi thôi càc chua Nguyén Cûng nhu eàe triéu dai phong kién di tnrôe, vôi quan niêm "nông già thiên ha ehi dai

bàn", Gia Long va eàe ông vua d^u triêu Nguyén dâ thi hành ehfnh sàeh

"trong nông ûe thuang": dé cao nông nghiép, han ché buôn bàn Mac dâ nôi rang: tâc dung cùa thuang nghiép (tât nhiên bao g6m cà ngoai thuang) dén mue dô nào là do su vûng châe cùa phuang thûe sàn xuâ't eu va ca câu nôi tai

eùa nô quy djnh b Viêt Nam, câu tiùe làng xà ce truyén vân là mot hlnh thûe

té chue sàn xuâ't ehù yêu trong xâ hôi, va thé ky XVIII, XIX dén dâu XX là thôi ky tài lâp lai làng xâ "Nông thon Viêt Nam cho dén thé ky XIX, thuang nghiép vân ehù yêu nam trong kinh té tiéu nông, bo sung va cùng eô tiép thêm sue séng cho kinh té tiéu nông Tliuang nghiép chî là mot bo phân trong két

c<iu kinh tê eu nên khi tàc dông vào làng eé truyén, nô vûa phân lâ lai vûa

cùng eô làng eo truyén nhimg không thé dâp phà duac mô hlnh làng xâ eu, lai eàng không thé xây dung duac mô hlnh moi" [31] Kinh té tiéu nông làng xâ

dông vai trô ehù dao, ehi pbôi svi phàt trién eùa thuang nghiép, thù công

nghiép

Tliire tê lich su cho thây rang, ngay sau khi thành lâp, triéu dinb nhà

Nguyên dà eô sir quan tam nhat dinb dôi vôi nông nghiép, ehù f dên viêc khai

hoang, phuc béi kinh té nhu: ban bành nhiêu quyét dinh khai hoang; viêc lân bien, tri thuy, thuy lai duac dây manh; diên tfeh nông nghiép duac ma rông

vôi nhûng bien phâp khàc nhau; chfnh sâch khuyén nông duac dâc biêt duae coi trong, sàn xuât nông nghiép trên mot ehùng mue nào dô dâ ît nhiéu duac phuc héi va phât trién

Thi hành chfnh sàeh "trong nông ûe thuang", nhà nuôc Nguyén dâ khuyén khfeh phàt trién nông nghiép, dông thôi han ché su phàt trién công thuang nghiép, kîm hâm su phât trién eùa kinh té hàng hoà, khién thj truông dân tôc không duac ma rông: eàe hoat dông công thuang nghiép bj dành thué nang, quy dinh thù tue kinh doanh phiên hà, nhà nuôc nàm dôe quyên trong viêc buôn bàn, trao déi hàng hoà vôi nuôe ngoài, thi hành ehinh sàcb "dông cùa", dae biêt là vôi eàe quôe gia phuang Tây Vôi ehfnh sàeh klm hâm dô eùa nhà nuôe dâ khién cho thù công nghiép không phàt trién duac, sàn xuâ't thù công nghiép moi dûng ô mue thù công cà thé chû chua xuâ't bien duac mâm mÔng tu bàn ehù nghïa Kinh tê' hàng hoà tuy không hoàn toàn chân dùng, nhimg viêc buôn bàn, luu thông hàng hoà (dae biêt là ngoai thuang) dién ra châm chap, thua thôt, không cô buôc phàt trién manh me, khién cho eàe dô thj nhu Phô Hién, Hôi An xuÔng câp hoae suy vong Néu nhu ô thé'

ky XVII - XVIII dô thj phàt trién manh me vôi su hung khôi va phàt trién cùa hàng loat eàe dô thi, tbl dên thôi ky này - nùa dâu thé ky XIX, dô thi hoà dong vôi nông thon

Cùng vôi nhûng cbùih sàcb vé kinh té, càc vua Nguyên, dae biêt là Minh Mang, dâ ra sue tâng cirông ché do chuyên ché, thân tôm trong tay quyên lâp phàp, hành phàp, tu phàp va giàm sàt Cuôe eài càeh hành chfnh duac thue bien duôi thôi Minh Mang (1831-1832) theo huông cài càeh bo mây Nhà nuôc quân ehù tâp quyên dat toi mue hoàn chinh vôi mot thé ché dây du, chat chê va thÔng nhât, hoàn thiéu bô mày chûih quyên quy eu tû trung uang dên dja phuang - mot chfnh quyén tâp tmng bon tât eà càc cbfnb quyên kbàc

mot nhà nuôc manh so vôi càc nhà nirôc quân ehù tnrôe dô Bô mây hành chînh nhà nuôc qua cài càeh Minh Mang dat mue dô tâp quyên cao, tâp trung quyén lue vào tay hoàng dé di toi hiêu quà ngày eàng lùn sâu vào tlnh trang chuyên ché eue doan va quan lieu cao dô Nông nghiép tuy vân là ngành sàn xuât chfnh duôi triêu Nguyén, nông dân vân là lue luang sàn xuâ't ca bàn trong

xâ hôi, nhung trên thue té, sô hûu mông dât công ngày eàng bi thu hep, ruông dât công làng xâ bi xâm lân, nan chiém doat ruông dât eùa dia ehù cuông bào phât trién manh Nông dân bj dja ehù, eirông bào chiém doat mông dât, lai chiu sut! thué nàng né, lai thêm thiên tai don dâp, mùa màng thât bât, ngày eàng lâm vào tlnh trang khôn cùng Quân chùng nông dân va sàn xuât nông nghiép ngày eàng bj suy yéu, nan dôi thirông xuyên dâ xày ra Chfnh sàeh quân diên dâ duac thue bien, nhimg cûng không eô duac tàc dung dàng ké

Dô là nhûng nguyên nhân phàt sinh ra nhiêu tê nan xâ hôi Duôi thôi nhà Nguyén dâ eô hàng tiâm cuôe néi dây cùa nông dân va càc dân tôc ft nguôi né

ra lien mien, hiên tuang dân phiêu tàn dién ra trên khap dât nuôe trong suét nùa dâu thé ky XIX Cho dû xuâ't phàt tû nguyên nhân nào di châng nûa, tbl dieu dô cûng chùng tô rang tlnh hlnh xâ hôi dât nuôc không en djnh, ehfnh quyên nhà Nguyén dâ không dem lai cuôe séng yen blnh cho dât nuôe, mâu thuân trong xâ hoi dâ diên ra hêt sue gay gàt Lac hâu, bào thù va chuyên chê

là dae diém néi bât eùa nhà nuôc tmng uong tâp quyên nhà Nguyén nùa dâu thé ky XIX

Tôm lai, cho dên thé ky XIX, ché do phong kién Viêt Nam buôc vào giai doan suy yêu, nên kinh tê co bàn vân nâm trong khuôn khé eùa mot nên kinh té phong kiên, dô là nén kinh tê tu nhiên duôi sir thông tri cùa dia ehù phong kién Nhà nirôc phong kiên Nguyén tiê'p tue chfnh sâch "trong nông ûe thuang", han chê su phàt trién cùa công thuang nghiép Kinh té bàng boa nôi

chung, cûng nhu ngoai thuong Viêt Nam nira dàu thé ky XIX không cô dieu kiên phât trién Sau mot thôi ky, thé ky XVII - XVIII, ehmh sàeh này cô phân duoe nôi long thi dén lue này lai duoe phuc hôi va phàt trién: Kinh té hàng hoà

va dô thi dâ tiimg khôi sâe ô thôi ky truôe thi dén nay không phàt trién, trong

xâ hôi không cô tàng lôp âa\ thirong, lai bj Hoa kiêu lûng doan Ngoai

thuong là lînh vue dôe quyén cùa nhà nuôe vôi nhûng luât le, thué khoa nâng

né, quy djnh câ^m nhân dân buôn bàn vôi nuôe ngoài va trao déi mot sô mât hàng Nhin chung dây là mot birc tranh dinh don, thiéu nhUng tien dé phàt trién dé tao ra nhûng chuyén bien moi me, va là dieu kiên dé thue hiên chînh sàeh dông cùa "béquan toà eàng", eô lâp dât nuôc vôi thé giôi bên ngoài duoe tâng cuông hon

3 Bôi eành thésiôi va khu vue nhitns thâp ky dâu théky XIX :

Cuôe càeh mang tu sàn ô Anh nâm 1640, tiê'p theo dô là dai càeh mang

tu sàn Phàp nâm 1789, dâ thue su là cuôe tân công vào thành tri cùa chê' dô cû

mue nàt, lât âè hoàn toàn quan hê sàn xuâ't phong kién, giài phong nguôi nông dân khôi soi dây rang buôc eé hù, xây dung chê' dô xâ hôi moi vôi co câu té

ehi're moi, mô duông cho si're sàn xuâ't tu bàn ehù nghîa phàt trién Không chî

CÔ ành huôrng lôn trong pbam vi châu Au, càc cuôe càeh mang này côn eô f

nghïa lôn lao dôi vôi thôi dai : Dô là su phàt trién eùa sue sàn xuâ't tu bàn ehù nghïa, su thâng lai cùa càeh mang tu sàn va m a ra giai doan thang lai va bành tiirông eùa ehù nghïa tu bàn trên pbam vi toàn thê' giôi

Dên thê ky XIX, sau mot thôi ky dài phât trién, ehù nghïa tu bàn phuang Tây dâ dân dân chuyén sang tu bàn doc quyên Quà trlnh này ngày eàng duac thé hiên lô vào khoàng 1815 -1830 va tiê'p tue cho dén euôi thé ky

XIX, gân lien vôi cuôe dâu tranh gay gât giûa càc nirôc tu bàn nhâm mô rông thi tnrông va phân chia hê thô'ng thuôe dia

Khàc vôi phuong Tây, ô phuong Dông quà trlnh tan râ cùa ché dô phong kién, quà trlnh phàt sinh va phàt trién eùa ehù nghTa lue này dâ trô thành xu thé phàt trién chung, nhimg su bien chuyén dién ra eue ky phùc tap

Thôi ky này âxiac xem nhu thôi ky phàt trién khàc biêt giûa hai khu vue Dông

- Tây Phuong Dông thé ky XIX trô thành noi bi nhôm ngô, tranh giành quyén lue cùa càc qiiÔc gia phuang TAy Tât cà bj kéo vào guông may chung cùa ehù nghïa tu bàn

Cuôe càeh mang tu sàn va cuôe càeh mang khoa hoc lân thû nhât dâ tao

ra cho càc quÔc gia tu bàn a châu Au (trong dô eô nuôe Phàp) buôc phàt trién nhày vot vê tiém lue kinh té va quôe phông, mot quân dôi manh so vôi càc nuôc khàc trên thé giôi Nuôe Phàp dâ dûng hàng thû hai trong nén kinh té tu bàn, cuôe càeh mang trên dà phàt trién Nhûng tien bô va thành tuu ma nuôc Phàp dat duac dâ làm cho toàn lue dia châu Au cûng nhu ngành công nghiép Phàp phàt dat han bao giô hêt Thôi ky này, nuôe Phàp dâ qua giai doan thâm

dô va buôc dâu chuyén sang giai doan thon tfnh vu trang, de doa eàe nuôc, ma trong dô, Viêt Nam là mot trong nhûng dôi tuang xâm chiém eùa chùng Sa dï

Phàp cô f djnh xâm chiém Viêt Nam là vl chùng thây rô à dây miéng moi béo

bôr va vi trf quan trong cùa Viêt Nam trên eon duông buôn bàn vôi Trung Quôe Giai doan tû nâm 1820 dên nâm 1870 là buôc khai dâu cùa quà trlnh bành tnrông cùa tu bàn Phàp a Dông Dirang va Viet Nam Su xâm nhâp cùa tu bàn Phàp là thù tbàcb lôn lao quyét djnh van mênh song côn eùa nên doc lâp dân tôc Chua bao giô Irong lich siV Viet Nam lai phài duorng dâu vôi kc Ibii han hân minh vé moi mât

Dao Gia tô luôn di dôi vôi su xâm luae cùa tu bàn Phâp Dé thue hiên mue dfch eùa minh, tu bàn Phàp dâ su dung ton giâo này nhu mot công eu xâm luae Câc giâo sï Phàp luôn tlm moi càeh dé truyén bâ dao Gia Tô vào trong dân ehùng Gia Long là ngirôi chju on eùa giàm mue Bà Da Lôe - kè eô công trong viêc thiét lâp virong triêu Nguyén, bon nûa, lai eô nhûng hiéu biét

vê dao Gia tô, nên thài dô cùa ông vua này là khoan dung Su truyén bà cùa

dao Gia tô vào Viêt Nam, hê tu tuông di biêt vôi giào \f eùa Nho giào dâ gây

nên su phàn ùng gay gât Trên thue té, lue này triêu dinh Nguyén dâ cô phân

lo ngai tnrôe eàe cuôe viêng thâm cùa eàe phài viên, tâu buôn va càc chien ham eùa Phàp, dâc biêt là khi càc giào sï ngâ'm ngâm hay ra mat phàn dôi viêc nhà vua chon hoàng tir Dàm làm Hoàng thài tù thay vl chon hoàng ton Dàn -eon trai eùa Dông cung Cànb Nhimg sau khi Gia Long mât, Minh Mang lên thay, ông là ngirôi chju ành huông nang né cùa hê tu tuông Nho giào, bon nûa, dôi vôi dao Gia Tô lai không cô biéu biét gl, nên Minh Mang dâ hoàn toàn không eô thài dô eàm thông Giào sï luôn là vân dé gay cân Minh Mang dâ thi hành ehfnh sàeh tàn sàt giào dân, tniy lûng giào sï va dao tnrông Tây dirang, ban hành nhûng chî du câ'm dao [22]

Chù nghiâ tu bàn phuang Tây phàt trién vôi âm miru xâm chiém va môr long thi tnrông eùa chùng ôr thé ky XIX, dà khién cho càc nuôc ôr Dông Nam

A dân dân tra thành thuôe dja cùa chùng: Tây Ban Nha dâ chiém duac Philfppin tû euôi 1757, Indônêxia trô thành thuôe dia cùa Anh 1811 va eùa Hà Lan nâm 1816, Mien Diên, Malaixia dâ bi Anh thon tfnh timg phân, Trung Quôe - mot nuôe lôn a phfa Dông giô dây dâ bi càc nuôc phuang Tîly nhôm ngô, de doii va euôi cùng dàn dén cuôe ebién tranh Nha phiên nâm 1840 Nhûng bien dông diên ra trên thé giôi, cûng nhu trong khu vue thôi ky này da làm cho Minh Mang thây duac suc manh cùa càc nuôc tu bàn plurctiig Tây

cûng nhu mÔi de doa xâm luae eùa ehùng dÔi vôi càc nuôe trong vùng (trong

d ô c ô Viêt Nam)

T^t eà dâ tàc dông dén thài dô cùa Minh Mang va nhûng chfnh sàeh ma

ông ban hành: quan tâm xem xét, nghe ngông dông tînh va luôn b trong tu thé

eành giàe, dôi phô Minh Mang cûng dâ tlm moi càeh dé ngân ngûa âm mmi bành truông va mô rông thuôe dja cùa tu bàn phuang Tây Viêc su dung dao Gia Tô nhu mot công eu xâm luae cùa tu bàn Phàp, cùng vôi nhûng hoat dông eùa eàe giào sï, ma dâc biêt là sir tham gia cùa ho trong cuôe bao dông cùa Le

Vân Khôi (nâm 1833) dâ tàc dông manh dên thài dô eùa Minh Mang: giào \f

dao Gia Tô giô dây dâ trô thành "ta giào" ma Minh Mang kiên quyét gat bô, bài tnr, kiên quyê't tuân thù theo duông loi ngoai thuang truyén thông cùa eàe triêu dai phong kiên Viêt Nam

4 Vài net vé hoàng dé Minh Mans

Tiép thu duông loi ngoai thuang truyén thông eùa câc triêu dai phong kién Viêt Nam, két hap càc yéu tô trong nUôc, cûng nhu tlnh hlnh thé giôi va khu vue thé ky XIX dâ tàc dông dén viêc hlnh thành ehfnh sàeh ngoai thuang thôi Minh Mang Nhung khi nôi dên ca sô xuâ't phàt cùa ehfnh sàeh sàeh ngoai thuang thôi ky này, ehùng ta không thé không nôi dén vai trô eùa Minh Mang - ông vua trj vl dât nirôc lue dô Quà trlnh hlnh thành nhân càeh, su giâo due cûng nhu vân dé lên ngôi eùa Minh Mang dâ gôp phân không nhô trong viêc hlnh thành non duông loi ngoai thuang

Tlieo Nguyên Minh Tiràng: "Minh Mang tên là Phùc Dàm - eon trai tbû

4 eùa vua Gia Long vai l')à Tliuân Tliiên Trân Tlii Dang, eon gài Tlio Quôc công Trân Hirng D<7t - tham tri bô Lé duôi triéu vua Gia Long, vl vây nén ông duac goi là "hoàng tu " Minh Mang sinh nâm 1791, tai làng Tân Loc, tînh

Gia Dinh - khi vua cha làm ehù vùng dât này duac ba nâm SÔng trong eành thanh blnh cùa dât nuôe, Minh Mang duac coi là nguôi hoc hành dén nai dên chÔn nhât (han han nhûng nguôi anh cùng cha khàc me eùa minh)

Nguôi thây day Minh Mang trong suÔt mot thôi gian dài là Dàng Duc Siêu - nguôi cô hoc thûe cao, hiéu biét rông, ông là mot trong nhûng cÔ vân thân cân eùa Gia Long Dang Due Siêu là nguôi chju ành huông cùa hê tu tuông Nho giâo - Minh Nho vùng Phùc Kiên, Quàng Dông, ông dâ timg duae

cù giû chûc thuong thu bô Lé Tu tuông eùa Dàng Due Siêu dâ eô ành huông lôn trong viêc hlnh thành nâng lue eùa Minh Mang

() Viêt Nam, viêc truyén ngôi bàu cùa eàe vua ehùa phong kiên tnrôe kia thirông phài tuân theo ba nguyên tac cô tfnh châ't truyén thÔng, dô là: trong nam, trong dfch va trong truông Nhimg trên thue té, do nhiéu nguyên nhân khàc nhau, ma viêc truyén ngôi bàu phân nhiéu chî giû duac nguyên tâc

"trong nam" ma thôi

Sau khi thành công trong công cuôe khai sang triêu dai, Gia Long buôc phài rât cân trong trong viêc lira chon nguôi khà dï giû vûng va phàt huy

nhûng thành quà ma minh dâ dat dvtac, ông dâ bô qua nhûng nguyên tâc

truyén ngôi truyén thông này

Tînh hlnh dôi noi va dôi ngoai cùa dât nuôc lue dô dâ ehi phôi viêc chon nguôi ké vj cùa Gia Long Thàng 3 nàm Gia Long tbû 15 (1816 ) nhà vua chfnh thûe thiét triéu tcii diên Cân CTiànb, lâp Nguyên Phùc Dàm làm Hoàng thài tù , ban ebiéu du cho trong ngoài biêt Nhu vây, viêc chon Minh Mang làm nguôi ké vj dirgc kbang djnh tnrôe khi Gia Long qua dôi gân 4

nâm Dêïi thàng giêng nâm Canh tbln (1820) thài tù Dàm lên ngôi a tuoi 30,

lây niên hiêu là Minh Mênh d i t bô hoàng ton Dàn (eon trai cùa Dông cung Cànb) - nguôi chju ành huông cùa Ki tô giào là sir chuân bi tirng hirac cho

triêu dinh Nguyén xa rôi nguôi Phàp [2,137-1511 "Dây không phài là chon eon bon chon châu, ma mue dfch là giài quyét nhu thé nào cho en "mon na"

ma Gia Long dâ "vay" eùa nguôi Phâp va câc giâo sï Sau khi Gia Long mât, néu kè nào xâe djnh phuang huông hành dông nhu vây thi kè dô duae néi

ngôi Dô là \f do khién Gia Long chon Minh Mang, hay càeh khàc Gia Long

quyét chon Minh Mang vl thây a Minh Mang eô dû bàn lïnh "vô tuôt" mon na

dô Minh Mang vôi tu ehâ't sân cô, thông minh, quyét doàn dâ thue bien duac tron ven dieu ma vua cha gui gâm cho minh" [33,30] Tfnh càeh này eàng duac cùng eÔ thêm sau khi ông lên ngôi : bài ngoai mot càeh gay gât, thi hành duông loi mot càeh cùng nhae va dôe doàn

Minh Mang là ngirôi luôn eô ^ thûe chuân bj, b6i duông tài nâng sàn sang gânh vàe tràeh nhiêm lôn nhu : doc sàeh vb vé dao trj quôe, an dân, ông

luôn eô gang tu rân minh; tô lo là ngUôi siêng nâng làm viêc (ngay eà khi dâ lên ngôi tri vl dât nuôc) Hlnh ành Lé Thành Tông nhu mâu hlnh, tâm guang

vé ông vua "hùng tài dai luae" ma Minh Mang rât muÔn trô thành mot "Lé Thành Tông cùa triêu Nguyên" Minh Mang timg xem quôe su, bào Hà Quyén

va Truang Dâng Que rang: "càc vua dôi tnrôe nuôe ta, nhu Le Thành Tông cûng eô thê goi là vua hiên, trâm vân hâm mô" Ong dâ tîïng nhân xét :" Le Tliài Té oai vô giôi, miru luae lôn, khai sang truôe, Lé Thành Tông nôi sau, lâp ra phàp ché, viêc gl cûng cô thé lim mai vê sau , thue không thé bàn ai hon

ai kém" [38,X,I7J va thirông du Noi Càc rang :" nuôc Viêt ta mô nuôc bàng vân bien , càc bâc vua bien dôi tnrôe dêu cô, duy Lé Thành Tông tbl không phài dôi nào cûng cô " [38,X,203] "Khi nhân xét vê Minh Mang, Dai nam thue lue chfnh bien dâ viêt: " Vua sang suôt cân thân vé ehfnh thé Nhûng chuang, sô trong ngoài tâu lên, nhât nhât xem qua, du tân mat cho càc nha,

chî phê phàt; viêc quan trong tbl phân nhiéu vua tu nghï soan, hoàe thào ra,

hoâc châu phê, cô bàn pbê bât dàu tû dô" [2,137-151]

VÔn tu chat thông minh, tinh thông Nho hoc, Minh Mang luôn lây viêc

"tu thân, tê gia, tri quÔc, blnh thiên ha" làm mue tiêu hoat dông cùa dôi minh

Là nguôi ham hoc, ham hiéu biêt, Minh Mang luôn cô hoài bâo muôn xây

dung dât nuôe trô thành mot quôc gia manh b Dông Nam Â, ông "rât tinh

thông vê su sâch Tmng Hoa, luôn tlm càeh dé ngang bâng, néu không vuat duae mâu hlnh eùa ông ta là vj hoàng dé Tmng QuÔe"[66,744] Là ngirôi duae giào duc, chju ành huông nang né cùa hê tu tuông Nho giào, Minh Mang luôn tmng thành vôi hê tu tuông này Duông loi trj nirôc eùa ông luôn dira vào giào

\f eùa dao Khéng Manh Dôe ton Nho giâo - hê tu tuông giô dây dâ trô nên

giào dieu sau khùng hoàng, khô kiêt sue sang tao, cùng nhàc bon nguyên bàn

Tmng Quôc Thôi ky dM\, khi Minh Mang lên ngôi, ông luôn cân toi su giùp

da eùa nhiîng viên dai thân quyên cao chûc trong, trong sô dô eô Trjnh Hoài

Duc - nguôi cô ành huông quan trong toi f djnh canh tân dât nuôc, xây dung

dât nuôe theo mô hlnh Trung Quôc

Minh Mang là ngirôi ham hoc hôi Tnrôe su tien bo cùa khoa hoc ky thuât phuang Tây cûng vôi âm miai môr rông thuôe dja eùa chùng, dà khién cho Minh Mang vûa muôn hoc hôi, lai vûa muôn tlm càeh dôi phô Ong luôn

cù ngirôi di hoc tâp hay mua hàng hoà càc nuôc phuang Tây ( nhu: hoc càeh

sit dung la bàn, mua Tây dirong khf ca thuyên ), roi sai ngirôi djeb càc sàcb

bào phuang Tây, vé cuôe càeh mang Phàp, va m a Tû djeb quàn dé day va hoc tiéng nuôe ngoài, tien cho viêc tbông djeb vôi nguôi ngoai quôe

Trong thôi gian Minh Mang tri vl, làn song vân minh phuang Tây bâng nhiêu ngà dâ 6 at xô vào chân kinh thành Hué, thé nhung giai câp phong kién thông trj tû Minh Mang dên tâng lôp quan lai vân dé cao kinh dién Nho giào,

tao ra mot sir mne eàm lu lôn dên ky la: coi Tmng QuÔe va Viêt Nam moi là nhûng nuôc vân minh, côn bon ngirôi phuang Tây chî là mot lu "man di, moi ra" Phan Huy Chù - mot vj quan duôi thôi Minh Mang, dâ timg nôi rang: " duy chî không biét dên lé giào dién chuang cùa dao Chu Khéng, nên khi ho cô tài khéo trâm thû, tbl cuÔi cùng vân bj liêt vào hang man di vây" [9,133]

6.Ti€u kêt:

Két hap câc yêu tô khàeh quan va chù quan nhu: tiê'p thu duông loi ngoai thuang tniyên thông cùa eàe triêu dai phong kién di truôe, ca sa kinh té

- xâ hôi trong nuôc nùa dâu thé ky XIX, cùng vôi su tàc dông cùa bôi eành thé

giôi va khu vue b thê' ky XIX, va tfnh càeh eà nhân cùa bàn thân Minh Mang

-ông vua trj vl lue dô là nhûng ca sô dé hlnh thành nên chfnh sàeh ngoai thuang thôi ky này

Trong ljeh su c h ê d ô phong kiên Viêt Nam, vôi ehfnh sàeh "trong nông

ûe thuang", công thuang nghiép nôi chung, ngoai thuong nôi riêng luôn bj nhà nuôc phong kién klm hâm Dên thé ky XIX, ché do phong kién Viêt Nam buôc vào giai doan suy yêu, nhung trên ca bàn nén kinh té vân nàm trong khuôn khé eùa nên kinh té phong kién tiéu nông, tu câp tu tue, kinh té hàng hoà tuy eô truyén thô'ng lâu dôi nbimg dién ra châm chap, dô thi suy tàn, hoà déng vôi nông thon, trong xâ bôi chua xuâ't bien tâng lôp dai thuong Bên canh dô, su phàt trién manh me cùa chù nghïa tu bàn phuong Tây vôi âm mini

xâm chiém va mô rông thuôe dia cùa chùng dâ khién cho nhiêu nuôc a Dông

Nam  dân dân trôr thành thuôe dja cùa chùng Minh Mang vén là eon nguôi thông minh, nâng dông, ham biéu biét, lai chiu ành huông nang ne cùa bê tu tuông Nho giào ehfnh thông, giào dieu sau khùng hoàng, dâ khô kiêt sue sang tao; bon nûa, su ành huông cùa chù nghïa Dcii Hàn vôi tinh thân tu ton cao do,

thuyét t m n g tâm "Hoa ha, Man di" Minh Mang va tâng lôp quan Ini duôi triéu dai ông tri vi lai là nhûng eon nguôi ira sàeh vô, sào rông tât cà dà khién cho duông loi ngoai thuong trô nên khô cimg, kiên quyét va dôe doàn trô nên bào thù va lac hâu

C H U O N G 2

N G O A I T H U O N G VIÊT N A M DUÔI TRIÊU MINH M A N G

( 1 8 2 0 - 1840)

1 Càc ca quan quân ly ngành ngoai thuang

Cûng nhu thôi Gia Long, viêc buôn bàn, trao déi vôi nuôe ngoài duôi thôi Minh Mang duac kiém tra chat chê bai hai ca quan cùa chfnh phù, dô là:

ty Hành nhân va ty Tào chfnh

/ / 7 y Hành nhàn:

Ty Hành nhân là ca quan eô nhiêm vu xem xét già cà, kiém tra trong

luang eàe hàng hoà xuâ't nhâp eàng Dûng d^u ty Hành nhân là mot vi quan

Giùp viêc vj quan này cô bât cim phâm hành nhân dé viên quàn lânh sai phài Trong sô này, eô nhiêu ngirôi làm thông ngôn, chuyên lo viêc phiên dieh ngôn ngû ngocii quôe Hàng nàm, mot sô ngirôi a ty Hành nhân côn duac cbfnb phù phài di ngoai quôe mua bàn bàng hoà [1,252]

Công quàn phù Tliûa Tlûên là ca quan eô nhiêm vu day ngoai ngû cho nhûng ngirôi phiên djeb tiéng nirôc ngoài Trong dô, viêc giàng day ngôn ngû vân chuang là nhûng nguôi am hiéu va biét tiê'ng nuôe ngoài, hoc sinh duac chon lira tû "eon em cùa càc thuôe viên hoae sï dân tuoi tû 16 trà lên, tu chat thông minh bai luae tbông nghïa kinh sàcb do càc quan km, cûng càc nha,

>

viên, eàe cù lên", ho duac câp tien luang cho viêc day va hoc này Tât cà

nhûng ngirôi này duac Minh Mang truyén tâp hap tai Kinh (bao gôm ty Hành

nhân cùng càc viên thông ngôn) tai bô Lé, va duac Bô djnh rô kboà trlnh, khoà hoc Nâm 1835, Minh Mang dâ cho doi công quàn phù Tlnra Tliiên ra

thành bon "Dieh quàn" [40,11,254] va cù nguôi sang Ha Châu dé hoc tiéng nuôc này (phâi doàn eùa thông ngôn Tnrang Vân Mân va eàe nhân viên thuôe câc "Dieh quân") [38,XVII,2I71 Duôi thôi Minh Mang, càc "Djeb quàn" tuy duac thành lâp, nhimg chù yéu chî dé dciy tiéng phuang Tây va Cao Mien, vôi mue dieh dan thuân "chî dé làm thông djeb va chuân bj càc bûc thu trà loi cho câc nuôc này chû không cô y gl khàe"[67,265] va tuy " tnrông â'y - chî eàe

"Djeb quàn", vân hoat dông mai dén sau này, nhimg chî bô hep trong viêc djeb nhûng dieu hiéu biét thông thuong, ma không giùp gl cho su phàt trién quan hê ngoai giao va buôn bàn cà" [23,459]

1.2 Ty Tào chinh'

Ty Tào chfnh là ca quan duac thiét lâp tû thôi Gia Long (nâm 1804), bao gôm Bâc tào va Nam tào Nhiêm vu cùa ty Tào ehfnh nhàm kiém soàt thôi han va hành trlnh vân lài duông thuy va dàm tràeh càc ngach thué thuyên bè Khi thuyên buôn nuôc ngoài dên kinh dô Thûa Thiên va Quàng Nam (Hôi An,

Dà Nâng) dé buôn bàn trao doi, càc quan chûc coi vê tàu vu phài dén khâm va

thu thué b eàe thành va dinb trâïi kbàc, quan dja phuang theo le thu thué, cù

ngirôi tuân sàt tâu thuyên ra vào cac tân phân, don ven bien, cùa ai, nbimg giâ'y tô se sàeh duae tâp trung tai ty Tào cbfnb [1,252] Càc quan coi giû càc tân phân, don ven bien va cùa ai này, néu làm an tâc tràeh dêu bj xù phat rât

nghiêm: Nâm 1835, khi thuyên buôn Phàp dén Dà Nang, nhûng ngirôi duac

giao nhiêm vu coi cùa bien này dâ nbln nhâm, tuang rang là thuyên cùa thuy

su trong nuôe, nên bi phat "dành 100 tnrang, dông gong 10 ngày" Nhà nuôc

quy dinh: tû dô vé sau, "phài chon nhûng ngirôi ngâm kfnb thiên \</ tôt, mot

thàng hai lân lau kfnb thiên ly cho sang Néu vi pbam, trài lênb bi pbat 80 tnrang, làm m a toi bu hông bay ngâm không dûng bj phat thêm hai bac va bi dành 100 tnrang" [38,XVI,245] Hay nhu khi thuyên buôn cùa Anh dên, cô

bân sung dieu ehào mimg, quan cai quàn hai thành An Hài, Diên Hài dâ dûng sùng héng y dé bàn dâp lé, lien bj phat mot thàng luang Nhân viêc này, Minh Mang dâ quy dinh cho càc viên coi tân phân: Khi gâp lâu thuyên ngoai quôe dén, hay gàp nhung su viêc không giài quyét duac phài tâu bâo lên DÔi vôi tâu chien, mot mat tâu bào lên, mât kbàc phài bào cho quan tînh Quan tînh cân cû vào tin bâo dô dé tiép lue tâu trlnh Nêu gâp thuyên buôn thi phài hôi

rô, rôi tâu lên, de trlnh dan, va tô kê khai câc loai hàng hoà Quan tinh theo bâo eâo cùa tân phân, tâu lên Bo dé hru ebiéu [38,XVII,177]

L3 Nha Thuang bac:

Bên canh Ty Hành nhân va ty Tào chfnh, riêng a Dà Nâng, nhà nirôc dâ dat nha Thuang Bac

Nha Thuang Bac là ca quan dé thue bien viêc buôn bàn mâu djeb cùa chfnh phù vôi càc thuang iiban ngoai quÔc, dae biêt là thuang nhân phuang Tây Ca quan này chuyên làm nhiêm vu thu thué Dén nâm 1832, nhà nuôc

thây rang: b Kinh Dô, thuyên buôn dên buôn bàn hàng nâm không cô mây,

nha mon Thuang Bac lai thirông uy quyên cho càc quan dai thân cô công lao vôi quyên uy tam thôi, nên làm viêc cûng eô phân tuy tien, bon nûa, công viêc eàe dja phuang dâ eô càc viên hûu ty, nên dâ ra lênb "bâi bô nha Thuong Bac" [37,IV,425]; toà nhà Công sànb cùa nha Thuang Bac chuyén câp cho Dai 1^

dé lây chô làm viêc; càc nhân viên chûc dieh thuôe nha Thuang Bac va doi Tuân bac tbl giao cho bo Lcii, bô Binb chia bé [38,XI,58] Tû dô, khi a Kinh

dô eô thuyên buôn toi buôn bàn, nhât thiét càc viêc tuân sàt ra vào va thu thué dêu do phù Tliûa Tliiên kiêni ca; côn càc dja phuang kbàc, ngoài viêc tuàn sàt

va thu thué, do quan dia phuang ebiéu theo le ma làm, giây tô tâu bào do bô â'y dua nôp, dô vât ma nhà nuôc muôn mua cûng do bô ây tu di tim mua [37,IV,425]

Bô bot nha Thuang Bac nâm 1832, vôi mue dfch giàm bôt eàe ca quan

không cân thiét, tâp tmng quyên hành b mot sô bô phân, vé mat hlnh thûe nhà

nuôc c ô p h â n nhu giàm nhe sir kiém soàt viêc buôn bàn, ra vào eùa càc tâu thuyên, dâc biêt là câc thuang nhân phuang Tây Nhimg thue chat, sau khi bâi

bô nha Thuang Bac, tât cà quyén kiém soàt dô lai duae chuyén sang cho phù Thûa Thiên va câc quan dja phuang vôi nhûng quy djnh tâng euông kiém soàt chat chê

2 Thué ngoai thuong

Thué luôn là nguôn thu ehù yéu eùa nhà nuôe Chfnh sàeh vê thué cùa bât cû ngành kinh té nào, phàn ành mot phân sir phàt trién cùa ngành kinh té

dô Trong ngoai thuang cûng vây, thué ngoai thuong là su biéu hiên mot khfa canh cùa ehfnh sàeh ngoai thuang, cung nhu tlnh hlnh phàt trién eùa ngành ngoai thuang trong mot giai doan lich su, duôi mot triêu dai (ma eu thé a dây

là triêu Minh Mang)

2.1 Thué xuàt nhàp càns va thué câc lé:

Ngay tû khi thành lâp - nâm 1802, nhà Nguyên dâ thi bành le dành thué dôi vôi lât cà càc loai tâu thuyên nirôc ngoài dên buôn bàn lai Viêt Nam Dira trên ba ca sa: nai tâu thuyên xuât phàt, bén eàng ma tâu thuyên dô câp bén, va kfeh thuôe eùa chùng (duac tfnh theo bê ngang cùa thân tâu, thuyên), nhà nuôe dâ quy djnh mue thué ma càc tâu thuyên dô phài nôp

Khi dên buôn bàn, muôn làm thù tue nhâp eàng, càc tâu thuyên nuôc ngoài dêu phài nôp thué Tliué dô bao gôm: thué nhâp eàng (bao gôm ca tien cam nuôc, xem xét, sai phài ), lê tien va hàng hoà ma ho dem dén duac nhà nude mua theo già quy dinh Tâu thuyên cùa Tmng Quôc tû càc tînh Quàng

Dông, Phùc Kién, Thuang Hài, Ma Cao va câc nuôc phuang Tây téng công thué nôp thay bàng tien là 4000 quan; tâu thuyên tir Triéu Châu dén là 3000 quan va thâp nhât là lâu thuyên tû Hài Nam toi là 724 quan

Trên ca sô mue thué dô, nhà nuôc thuông chia ra càc loai eàng (thuong theo khu vue dja 1^^) vôi càc mue thué khàc nhau - theo mue thué Gia Djnh

nhung eô chiét giàm % nhu :

• eàng Thûa Thiên , Quàng Blnh , Quàng Trj

• Càng Quàng Nam, Blnh Djnh, Phù Yen, Blnh Hoà, Blnh Thuân, Bâc Thành

• Càng Quàng Ngâi , Nghê An , Thanh Hoà

lê chung giûa càc loai thuê, cho dû thué dxxac quy djnh b nhûng mue khàc

nhau: eô giàm % theo khu vue càng hay sau dô thué duac tfnh theo bê ngang cùa thân tâu, tbl ty lê cùa càc loai thuédô vân hâu nhu không thay déi Thué eàng - thué chfnh bao giô cûng chiém mot ty lê lôn ( ty lê thâp nhât vê loai thué này cûng chiém 75,97% - dôi vôi tâu thuyên cùa Hài Nam), côn lai là lé tien ma càc tâu thuyên dô phài nôp (bao gôm tien dâng vua va tien biéu quan cai tâu )

Trong càc tâu thuyên dên Viêt Nam buôn bàn tbl tâu thuyên Trung Quôe là chù yéu va trong sô dô, tâu thuyên eùa Hài Nam phài nôp vôi mue thué ft nhat 724 quan va thuctiig duac mien tien dâng vua, nbuiig tien lê biéu quan lai chiém ly lê rât Ion (24,03 %) cao bon bàn càc nai kbàc (ngang bàng

tông công cùa ty lê tien lé dâng vua va tien lé quan cai tâu ô nhûng noi dô) D6 là "nhûng tâu thuyên ô gÀn dÔn nhûng càng gân nhu Quàng Blnh, Quàng Tri" [23,441]

Vôi mure thué cao nh^t, do nhûng dieu kiên khàeh quan va ehù quan,

Gia Djnh luôn c\\sac xem là noi sâm uâ't nhât, tàu thuyên nuôc ngoài thirông

tâp trung buôn bàn ô dây: "thành Gia Dinh cû thi dành thué toàn ngach, côn tir Blnh Thuân trô ra Bâc, ehiêu theo ngach thué dành ô Gia Dinh ma giàm dàn hoàe 2 phàn hoàe 3-4 phân không giÔng nhau" Càc càng thuôe khu vue mien Tmng nhu Thûa Tliiên, Quàng Blnh, Quàng Tri, hay Hà Tien, va Quàng Yen

vôi nhûng ]^ do khàc nhau ma mue thué cô giàm nhiéu (Hà Tien giàm 3/10

-30% , Quàng Yen giàm VIO - 50%)

Trên eo sô tiép thu chfnh sàeh thué thôi Gia Long, Minh Mang dâ cho thi hành thu thué ô mot sô càng nhu: Quàng Blnh, Quàng Tri, Quàng Ngâi ô khu vue mien Trung; khai phà mô rông eàng Hà Tien, buôn bàn vôi nuôe ngoài Cûng trên co sô phân càc càng ra nhiéu loai khàc nhau, nhà nirôc quy djnh mue thu thué ô càc càng khàc nhau Tnrôe kia, khi triéu Nguyên duoe thành lâp, eàng Hà Tien vl "ô gôc ngoài bien, moi thoàt khôi eô sây um tùm, mông dât chua duoe mô mang, dôi song nhân dân thiéu thon, nên tien "thué thân, tien dây xâu tien, tien thué càng déu cho khoan mien dé doi gây dung phôn thjnh" Nhung chî vl không cô ngach thué, nên "dé tranh khôi thuê, thuyên buôn lui toi dông diic" [40,11,427], tu hop ô dô dé tranh thué Nên khi dân eu dâ yen eu tu nghiép, mông virôii dâ dâng ky thuê khoà, ngay nâm dâu -

1802, Gia Long dâ ra lê dinh: thiiyën buôn ô Hà Tien di buôn ô càc trân thi cû chiéu hang ma dành thué, va sô cân sat gang nhà nuôc mua cOng giông nhu thuyên nuôc Xiêm Dên nâm 182.5, khi thành thân Gia Dinh dem viêc fâu lôn, Minh Mang dâ sai bô Hô hôi dông vôi càc nha Tlnrong Bac, Tào chfnh tâu lên

va cho rang: dâ là mot trân cùa thành thi phài cô thué thuyên buôn, tù dô, phàm thuyên nuôe Thanh dén buôn ô Hà Tien thi chiéu theo lê thué càng ô thành Gia Dinh ma dành thué : "thué thuyên Xiêm La dên Hà Tien buôn bàn bàng thué thuyên Hài Nam vào càng Gia Djnh ma giàm 2/10, va tû nâm Minh Mang thû 10-1829 trô vé sau giàm 3/10 "[38,VII,188], va néu chî "mang bac

lang va mot chut ft hàng hoà blnh thirông vào càng, trao d6\ da xucmg trâu bô,

vô dôi moi cùng thuyên không toi dé ehiêu khàeh chô hàng, xét thue là hàng hoà không cô mây va duoe quan trân trlnh bày thi se duoe mien giàm"[37,IV,415] Khi thuyên buôn càc xû Dai Dông, Chân Côn nuôc Xiêm

va xû Ha Châu chô gao dên bàn ô Hà Tien, "thi tha giàm thué càng theo sÔ gao chô nhiêu ft làm thû bâc: chô gao tû 8 phàn trô lên thi duoe mien cà thué,

tû 5 phàn trô lên duçfe mien 7 phân thué, tû 3 phàn duoe mien 5 phân thuê"' t38,Vni,184]

Kinh dô Thûa Thiên luôn âuqc coi là "vùng dât thiêng" eùa triéu dinh

nhà Nguyén, màc dû cô nhûng dé nghj khoan giàm ngach thué, nhirng Minh Mang dâ cho rang: kinh dô "là noi giàp bien, dira nui không thé dùng hét duoe, VÔn càc trân không thé so sành duoe, huông ehi dô thành ô dây thâm nhuàn duc trach dâ lâu Trâm lai tha giàm thuê càng cho kinh ky tmôc nhat, dôi sÔng cùa dân hà chang phài Ihûa thâi sao?", nên dâ không cho [38,IX,94]

Ngay trong nâm dâu tri vl - 1820, Minh Mang dâ chuân y loi bàn: "hê thuyên buôn vào càng xem xét nêu chuyên chô nguôi va hàng hoà ô phù nào thi theo lê cû phù â'y ma dành thué nhûng chi xét thuyên bài cùa thuyên hô â'y lînh ô phù â'y, tûc thôi chiéu thué lê ô phù â'y ma dành thué cho gian tien "[37,IV, 434] Nâm 1822 va snu dô - nâm 1827, va nam 1831, nhn nuôc

dâ ra quy dinh mue thué cho tâu thuyên càc phù Quàng Châu, Tliiéii Châu, Nam Hùng, Huê Qiâu, Triêu Khnnh (tinh Quàng Dông), tînh Phùc Kién Triêt