Cảm hứng Kitô giáo trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà

Trong văn học hiện đại và đương đại của Việt Nam, cảm hứng tôn giáo tiếp tục có mặt trong các tác phẩm văn học có tiếng vang như Hồn bướm mơ tiên của Khái Hưng, Tắt lửa lòng của Nguyễn C

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM VĂN HẢI

CẢM HỨNG KITÔ GIÁO TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA NGUYỄN VIỆT HÀ

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM VĂN HẢI

CẢM HỨNG KITÔ GIÁO TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA NGUYỄN VIỆT HÀ

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Phạm Xuân Thạch

Hà Nội - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn tốt nghiệp Cảm hứng Kitô giáo trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa

học của PGS TS Phạm Xuân Thạch Nội dung luận văn là kết quả nghiên cứu khách quan, trung thực của bản thân thân tôi và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nghiên cứu nào trước đây Những nhận xét, đánh giá của các tác giả mà tôi sử dụng trong luận văn đều được trích dẫn rõ ràng, cụ thể.Nếu phát hiện có bất kỳ sự gian lận nào, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 30 tháng 12 năm 2016

Học viên

Phạm Văn Hải

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô, gia đình và bạn bè đã dạy dỗ, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình tôi theo học chương trình cao học, chuyên ngành Lý luận, lịch sử và phê bình điện ảnh – truyền hình

Đồng thời, tôi xin gửi lời cảm ơn đến nhà văn Nguyễn Việt Hà, người đã tạo nên những tiểu thuyết tuyệt vời không chỉ có giá trị văn chương mà còn cả giá trị tư tưởng, xã hội sâu sắc

Luận văn Cảm hứng Kitô giáo trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà của tôi được

hoàn thành nhờ sự hướng dẫn tận tình của PGS TS Phạm Xuân Thạch Em xin gửi tới thầy lời cảm ơn chân thành nhất

Cuối cùng, em xin kính chúc quý thầy cô luôn dồi dào sức khỏe, công tác tốt và có nhiều cống hiến cho sự nghiệp giáo dục

Hà Nội, tháng 12 năm 2016

Học viên

Phạm Văn Hải

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài………3

2 Mục đích nghiên cứu……….6

3 Lịch sử vấn đề……….……….… 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

6 Phương pháp nghiên cứu……….…… 9

Chương 1: KITÔ GIÁO VÀ VĂN CHƯƠNG NGUYỄN VIỆT HÀ………… 11

1.1 Kitô giáo, Kitô giáo ở Việt Nam………… ……… 11

1.2 Văn chương của Nguyễn Việt Hà……… ……20

Chương 2: NHỮNG YẾU TỐ KITÔ GIÁO QUA NGÔN NGỮ, KHÔNG GIAN, NGHI LỄ, BIỂU TƯỢNG VÀ LỊCH SỬ……….…… 37

2.1 Tên tác phẩm ……… ……37

2.2 Không gian……… …….…40

2.3 Ngôn ngữ……… ……42

2.4 Nghi lễ, biểu tượng, ngày lễ……… ……… ….44

2.5 Lịch sử Kitô giáo ở Việt Nam trong bộ ba tiểu thuyết……… …….48

Chương 3: NHỮNG YẾU TỐ TÔN GIÁO Ở CẤP ĐỘ NHÂN VẬT……….… 52

3.1.Quan niệm về nhân vật, nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà …… …52

2

3.2 Các loại nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà……… ….…55

3.3 Thành công trong xây dựng nhân vật, những con người tôn giáo và xã hội 69

Chương 4: VAI TRÒ CỦA TÔN GIÁO TRONG VIỆC THỂ HIỆN TƯ TƯỞNG, CHỦ ĐỀ……… 72

4.1 Sự xung đột, bộ mặt đương đại của xã hội……… ………… 72

4.2 Đức tin và con người tinh thần qua tôn giáo………76

KẾT LUẬN……….…84

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 86

Việt Nam là một đất nước nằm ở trung tâm Đông Nam Á Từ xưa đã là nơi giao thoa của nhiều nền văn hóa với những luồng tư tưởng khác nhau như Phật giáo, Khổng giáo, Hồi giáo, Kitô giáo… Những tôn giáo này cùng với những tín ngưỡng bản địa đã là nguồn cảm hứng, ảnh hưởng và tác động đến đời sống văn hóa tinh thần, đặc biệt là cả trong đời sống văn học Trong đó, Kitô giáo chiếm một vị trí quan trọng Văn học thế giới từng có nhiều tác phẩm nổi tiếng lấy hình tượng tôn

giáo làm đối tượng phản ánh như Tây du kí (1590) của Ngô Thừa Ân, Nhà thờ Đức

bà (1831), Những người khốn khổ (1862) của Victo Huygo, Nghệ nhân và Margarita (1840) của Mikhail Bulgacov, Lũ người quỷ ám (1872) của

Dostoyevsky, Tiếng chim hót trong bụi mận gai (1977) của Colleen McCulloug,

Đoạn đầu đài (1986) của Aimatov, , và gần đây là Thiên thần và ác quỷ (2000), Mật mã Da Vinci (2003) của Dan Brown Hầu như các nền văn học lớn như Trung

Quốc, Nga, Ấn Độ… đều mang đậm dấu ấn tôn giáo

4

Văn học Việt Nam từ xưa đã có rất nhiều tác phẩm được sáng tác dựa trên cảm hứng tôn giáo như thơ văn Phật giáo thời kì trung đại, thơ văn ảnh hưởng của Nho giáo, Đạo giáo hiện diện thường xuyên kể từ khi hai hệ tư tưởng xã hội này ảnh hưởng tới Việt Nam Theo thời gian, sự tiếp nhận Kitô giáo sau đó đã tạo nên nhiều tác phẩm mang cảm hứng từ tôn giáo mới này ở Việt Nam dù chưa nhiều, sâu đậm như những những tác phẩm văn chương Phật giáo, Nho giáo

Trong văn học hiện đại và đương đại của Việt Nam, cảm hứng tôn giáo tiếp tục có

mặt trong các tác phẩm văn học có tiếng vang như Hồn bướm mơ tiên của Khái Hưng, Tắt lửa lòng của Nguyễn Công Hoan, Nhân sứ, Bụt mệt của Hòa Vang,

Đường Tăng của Trương Quốc Dũng, Thợ may của Phạm Hải Vân, Giàn thiêu của

Võ Thị Hảo, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh, Cõi

người rung chuông tận thế, Đức Phật, nàng Savitri và tôi của Hồ Anh Thái, Đêm thánh vô cùng của Sương Nguyệt Minh, Lời nguyền hai trăm năm của Khôi Vũ, Gióng của Nguyễn Minh Hà, tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương như Tàn đen đốm đỏ, Những đứa trẻ chết già hay Phẩm tiết của Nguyễn Huy Thiệp… và đặc

biệt là trong những tiểu thuyết của cây bút Nguyễn Việt Hà So với những tôn giáo, tín ngưỡng khác thì Kitô giáo mới chỉ được truyền bá tại Việt Nam với thời gian chưa lâu và cũng chưa thực sự ảnh hưởng sâu rộng trong các tác phẩm văn học hiện đại, đương đại Chính vì thế, việc tìm hiểu cảm hứng tôn giáo mà cụ thể là Kitô giáo vẫn là một mảng đề tài còn mới mẻ trong việc nghiên cứu văn học Việt Nam

Trong các tác giả của văn học Việt Nam đương đại, Nguyễn Việt Hà là một trong những cái tên đáng chú ý nhất Nhà văn này đã tạo được dấu ấn cho mình ở nhiều thể loại khác nhau như tiểu thuyết, tản văn Mỗi nhà văn đều có những nét đặc trưng trong sáng tác của mình Nguyễn Việt Hà là một người có thể khiến cho độc giả nhớ tới mình bằng những “đứa con tinh thần” rất Tây, rất độc đáo đầy giọng

5

giễu nhại của mình Là con người của Hà Thành nên các sáng tác của ông mang đậm dấu ấn đô thị Hà thành từ văn hóa, con người dù vẫn ẩn chứa ở đó cái nhìn xót xa trước sự biến chất của xã hội hiện đại Bên cạnh yếu tố thành thị đặc trưng, độc giả còn dễ dàng nhận thấy yếu tố tôn giáo trong những sáng tác của ông, đặc biệt là Kitô giáo Nó thể hiện từ ngôn ngữ, nhân vật, cốt chuyện và là đề tài vẫn chưa được nhắc nhiều đến khi nghiên cứu về những sáng tác của Nguyễn Việt Hà Việc nghiên cứu tác phẩm của nhà văn Nguyễn Việt Hà, một trong những hiện tượng khá thú vị của văn chương Việt Nam đương đại là một điểu đáng chú ý Bởi

lẽ, trong vô số những cây bút hiện tại, ít người tạo được dấu ấn thực sự với những tác phẩm của mình như Nguyễn Việt Hà Nguyễn Việt Hà mượn cảm hứng tôn giáo không chỉ vì ông là người Công giáo, là người Hà Nội mà qua đó ông còn khéo léo bằng cách thể hiện đức tin để có thể khắc họa nên những chân dung, những con người của thời đại Chúng ta đã quá quen thuộc với việc đi vào phân tích nhân vật qua tính cách, qua lý tưởng sống hay bản chất trong xã hội mà chưa nhiều người đi vào nghiên cứu nhân vật bằng những ẩn ức về đức tin, về tôn giáo

để thấy được một mặt rất mới mẻ trong cách hiểu được con người không chỉ trong các tác phẩm văn học mà còn ở ngoài thực tế Việc nghiên cứu tác phẩm văn học, nhân vật từ cảm hứng tôn giáo của nhà văn cũng là cách để phát hiện ra những tư tưởng, những giá trị mà nhà văn muốn gửi gắm qua tác phẩm của mình

Nhiều người cho rằng, những tác phẩm mang nặng màu sắc tôn giáo là tác phẩm không thực tế, nhìn nhận không khách quan hay khó có thể có những điểm đặc sắc Thế nhưng, khi đi vào nghiên cứu ta mới thấy những quan niệm trên không đúng

và tôn giáo thực sự tạo nên những giá trị đặc biệt cho tác phẩm Không phải tự nhiên mà Nguyễn Việt Hà dành hẳn gần hai chục năm của mình để viết bộ ba tác phẩm mà thấp thoáng đâu đó sự ảnh hưởng của Kitô giáo ngay từ cái tên, hình ảnh bìa cũng là hình ảnh những con người nhộn nhạo xung quanh cây thánh giá thiêng

2 Mục đích nghiên cứu

Nguyễn Việt Hà với những điểm đặc biệt, đáng chú ý trong sáng tác của mình thời gian gần đây đã là đề tài cho nhiều công trình nghiên cứu, bài viết đánh giá Thế nhưng, những nghiên cứu này vẫn chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu cảm thức đô thị, văn hóa hay con người đô thị còn yếu tố tôn giáo, mà cụ thể là Kitô giáo được thể hiện rõ nét vẫn chưa thực sự được quan tâm nghiên cứu Chính vì thế, mục đích của luận văn mong muốn phân tích vai trò của yếu tố Kitô giáo trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà và xác định đây là những tiểu thuyết Kitô giáo hay những tiểu thuyết có yếu tố Kitô giáo

3 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu tôn giáo mà cụ thể là nghiên cứu Kitô giáo trong văn học Việt Nam từ trước đến nay chưa nhiều Người ta có thể nghiên cứu những tôn giáo thuần Á

7

đông nhưng còn chưa chú trọng vào tôn giáo mang màu sắc phương Tây này Có thể kể đến việc nghiên cứu Kitô giáo hay một khía cạnh nào đó của tôn giáo này trong một số công trình như:

- “Cơ hội của Chúa” – từ nhật kí hậu trường đến văn học, Đoàn Cầm Thi, Pari

tháng 6/2014, evan.com.vn

- Cảm quan tôn giáo trong văn xuôi Việt Nam đương đại, Lê Dục Tú, Tạp chí Sông

Hương số 304

- “Đau thương” và “Xuân như ý” nhìn trong sự ảnh hưởng của Thiên Chúa giáo

đến văn học, Khóa luận tốt nghiệp, Nguyễn Thị Vân, Đại học Khoa học Xã hội và

Nhân văn Hà Nội

Nguyễn Việt Hà là một cây viết đặc sắc trong nền văn chương Việt Nam đương đại Chính vì thế, ngày càng có nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu những đặc điểm đặc sắc từ nội dung, tư tưởng cho tới nghệ thuật của ông Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu về những sáng tác của nhà văn này như:

- Văn xuôi gần đây và quan niệm về con người, Bùi Việt Thắng, Tạp chí văn học

- “Khải huyền muộn” – cảm hứng và những dấu hiệu của hình thức nghệ thuật

đương đại trong tiểu thuyết, Nguyễn Huy Thiệp, Tạp chí Văn học số 4/2016

8

- “Khải huyền muộn” – cuốn tiểu thuyết về chính nó, Nguyễn Chí Hoan, báo Người

Hà Nội số ngày 4 và 11/11/2005

- Không gian và thời gian của vô cùng Hà Nội, Nguyễn Trương Qúy, lời giới thiệu

“Ba ngôi của người”, Nxb Trẻ, 7/2014

- Cốt truyện và người kể truyện trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà, Luận văn thạc sĩ

Lí luận văn học, Đào Ánh Diệp, Đại học Sư phạm Hà Nội 2

- Tư duy nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà, Luận văn thạc sĩ Văn học Việt

Nam, Lê Thị Loan, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội

Việc nghiên cứu tôn giáo trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà là rất hiếm hoi Hầu hết các nhà nghiên cứu, học giả chỉ mới đi vào khía cạnh nội dung, nghệ thuật hay đô thị cũng như bức tranh xã hội trong các tiểu thuyết của ông Về tôn giáo trong sáng tác Nguyễn Việt Hà, đáng chú ý nhất có công trình sau:

- Vấn đề tôn giáo trong tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà, Báo cáo khoa học, Nguyễn Thị

Thuyên, Tạp chí khoa học tập XXXVII số 4B/2008, Đại học Vinh

Khái lược lại những vấn đề từng nghiên cứu có liên quan ít nhiều tới đề tài của luận văn này thì mức độ tìm hiểu, tiếp cận tới tôn giáo trong bộ ba tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà vẫn chưa nhiều, sâu và rộng Có lẽ, bởi sự ra đời cách quãng của những tiểu thuyết trong thời gian gần hai năm và vấn đề tôn giáo cũng là vấn đề khá nhạy cảm đối với nhiều người Trong những công trình nghiên cứu về tôn giáo trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà, những người nghiên cứu trước đây đã khái quát được về những yếu tố tôn giáo trong các tiểu thuyết, sự hiện diện của các tôn giáo trong tiểu thuyết nhưng chưa nói lên được cụ thể tôn giáo đậm nét nhất là Kitô giáo cũng như vai trò của tôn giáo với tư tưởng, chủ đề của tác phẩm

9

4 Phạm vi nghiên cứu

Như đã nói ở trên, Nguyễn Việt Hà là một trong những nhà văn nổi bật của văn học Việt Nam đương đại Bên cạnh những tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Xuân Khánh thì những tác phẩm của Nguyễn Việt Hà thời gian gần đây cũng là đối tượng được nghiên cứu khá nhiều Vấn đề đô thị, những trăn trở về con người cùng bi kịch của các nhân vật chính là những đề tài được nghiên cứu khá nhiều khi đến với tác phẩm của nhà văn này Trong khi đó, tôn giáo với những sự biểu hiện rõ rệt và truyền tải những nội dung đáng chú ý lại chỉ được coi như một khía cạnh nhỏ bổ trợ cho những nghiên cứu trên Vì thế, việc nghiên cứu cảm hứng tôn giáo với tư cách một đề tài riêng rẽ sẽ là một cách để có thể hiểu hơn những giá trị mà Nguyễn Việt Hà thể hiện qua tác phẩm của mình

Được biết đến với nhiều tiểu thuyết và tản văn nhưng khi nghiên cứu về tôn giáo,

cụ thể là Kitô giáo trong tác phẩm văn chương của Nguyễn Việt Hà thì bộ ba tiểu thuyết gồm: “Cơ hội của Chúa”, “Khải huyền muộn” và “Ba ngôi của Người” là những tác phẩm tiêu biểu về đề tài này Đây là ba tác phẩm mà yếu tố tôn giáo được thể hiện rõ rệt nhất ngay từ tiêu đề của tiểu thuyết cho tới những thông điệp, nội dung, nhân vật bên trong của nó Hơn nữa, bộ ba tiểu thuyết dường như có sự tiếp nối nhau trong cùng chủ đề Việc dừng lại ở ba tác phẩm tiêu biểu này cũng đã tiếp cận và đáp ứng được mục đích nghiên cứu của đề tài này

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong công trình nghiên cứu luận văn này, tác giả sử dụng hai phương pháp nghiên cứu chính là thi pháp thể loại và văn hóa học Đây là hai phương pháp để thực hiện việc ngiên cứu các tác phẩm từ nhiều góc độ khác nhau như ngôn ngữ, biểu tượng, văn hóa, nhân vật, chủ đề và tư tưởng Ngoài ra, tác giả cũng sử dụng nhiều thao tác như so sánh, thống kê, phân tích…

10

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, phần Nội dung luận văn được triển khai thành bốn chương:

Chương 1: Kitô giáo và văn chương Nguyễn Việt Hà

Chương 2: Những yếu tố Kitô giáo qua ngôn ngữ, không gian, nghi lễ, biểu tượng

và lịch sử

Chương 3: Những yếu tố Kitô giáo qua nhân vật

Chương 4: Vai trò của Kitô giáo trong việc thể hiện chủ đề, tư tưởng

11

Chương 1: KITÔ GIÁO VÀ VĂN CHƯƠNG NGUYỄN VIỆT HÀ

Mỗi tôn giáo đều trải qua quá trình ra đời, định hình và phát triển Trên mỗi chặng đường đều để lại những dấu ấn riêng Kitô giáo trải qua khoảng thời gian dài đã định hình được chỗ đứng của mình với những đặc trưng riêng biệt Tìm hiểu Kitô giáo, đặc biệt đặc điểm Kitô giáo ở Việt Nam giúp mang lại cái nhìn khái quát, là

cơ sở cho việc tìm hiểu mối liên hệ giữa Kitô giáo và văn chương Nguyễn Việt Hà

1.1 Kitô giáo, Kitô giáo ở Việt Nam

1.1.1 Kitô giáo – lịch sử hình thành và phát triển

Kitô giáo là một trong ba tôn giáo lớn nhất thế giới cùng với Phật giáo và Hồi giáo Tầm ảnh hưởng của Kitô giáo được cho là rộng lớn, trải dài nhiều quốc gia trên thế giới, từ phương Tây hiện đại tới phương Đông vẫn còn nhiều bí ẩn, từ những đất nước hiện đại của châu Âu, Bắc Mỹ cho tới những đất nước còn kém phát triển ở châu Phi, châu Á Tôn giáo này có một lịch sử ra đời, hình thành và phát triển lâu dài Nếu Phật giáo ra đời ở Ấn Độ, vùng đất thuộc Nam Á, Hồi giáo ra đời ở tại bán đảo Ả Rập thì Kitô giáo ra đời trên vùng đất của đế quốc La Mã cổ đại Kitô giáo ra đời trên cơ sở của Do Thái giáo vốn tồn tại ở vùng Trung cận đông, nơi tiếp giáp của ba châu lục, cư dân vốn theo đa thần giáo Tại vùng đất này, những mâu thuẫn xã hội thực sự gay gắt dưới những cuộc chiến tranh xâm lược mở rộng thuộc địa của đế chế La Mã Sự ra đời của Ki tô giáo gắn liền với tên tuổi của Jesus Christ hay còn gọi là Chúa Giê su Theo những gì được truyền lại, chúa Giê su là người đã sáng lập ra đạo Kitô, là con của Chúa Trời đã đầu thai vào một người con gái đồng trinh tên là Maria Với Kitô giáo, sự sinh nở thần kì của bậc tối cao cũng như các tôn giáo khác, Chúa Giê su được sinh ra dù cho Đức Mẹ Maria vẫn đồng trinh Ngài sinh ra ở Palextin, một vùng đất thuộc vào lãnh thổ của La Mã trước kia vào khoảng thế kỉ thứ V hoặc thế kỉ thứ IV trước công nguyên

12

Hình thành trên cơ sở của Do Thái giáo cùng với nhu cầu một sự độc tôn về tôn giáo ở vùng đất này, dưới chế độ chiếm hữu nô lệ, các tín đồ ban đầu của Kitô giáo bao gồm nô lệ, các nô lệ được giải phóng, dân nghèo thành thị Ban đầu, họ thành lập những công xã nhỏ, những tổ chức có vai trò giúp đỡ lẫn nhau và làm việc từ thiện Các công xã này tồn tại với nguyên tắc sự bình đẳng giữa các thành viên trong đó Quyền lành đạo công xã thuộc về các nhà truyền giáo lưu động và các sứ

đồ của họ, những đại biểu của quần chúng nghèo khổ Với nguyên tắc bình đẳng,

rõ ràng những gì mà đạo Kitô thủa ban đầu đưa ra trái ngược hẳn với bản chất xã hội chiếm hữu nô lệ và vì thế, nó bị chính quyền La Ma đàn áp thẳng tay Tiêu biểu

là vụ chính quyền thời hoàng đế Nê rôn đã ra tay tàn sát tín đồ Ki tô giáo một cách thảm khốc Sau giai đoạn đó, đến thế kỉ thứ II, các công xã nhỏ của Kitô giáo đã liên hiệp lại và tổ chức thành giáo hội Điều này khiến cho cách hoạt động của giáo hội có nhiều thay đổi, đặc biệt là những tín đồ không còn chỉ là những người nô lệ, thường dân mà đã có cả những người khá giả, giàu có tham gia vào

Bị chính quyền La Mã đàn áp nhưng sự phát triển của tôn giáo này lại mang một dấu ấn, một bước ngoặt dưới triều đại của Hoàng đế Constantine khi vị hoàng đế này nuôi tham vọng chinh phục toàn cầu Dưới triều đại của ông, không còn những

vụ tàn sát, bách hại như các hoàng đế tiền nhiệm Điều đặc biệt chính là mẹ của hoàng đế là một tín đồ Kitô giáo và ông rất tôn trọng mẹ Ông nhận thấy rằng nhiều tín đồ của tôn giáo này chấp nhận cái chết nhưng không chịu bỏ đạo, tuy không có ý định theo tôn giáo này tại thời điểm đó nhưng với sự thông minh của mình, ông đã muốn biến Kitô giáo thành một công cụ hữu hiệu cho mục đích chinh phục thế giới của mình Ngày càng có nhiều người thuộc giai cấp quý tộc, chủ nô tìm đến với Kitô giáo như một chỗ dựa tinh thần và dần dần họ đã tham gia vào bộ máy của tôn giáo này vào cuối thế kỉ thứ III Những người lãnh đạo của Kitô giáo cũng dần thuộc về những người thuộc tầng lớp trên Giai cấp quý tộc, chủ nô sau

Tân ước Cựu ước là kinh thánh của đạo Do Thái mà đạo Kitô tiếp nhận, còn Tân

ước là kinh thánh thực sự của đạo Kitô Kinh Tân ước vốn viết bằng tiếng Hy Lạp,

gồm có 4 phần là Phúc âm, Hoạt động của các sứ đồ, Thư tín và Khải thi lục Nhờ

việc này mà đạo Kitô phát triển mạnh mẽ cả về số lượng, tư tưởng thần học, các triết lý và giáo lý

Trong lịch sử phát triển của mình, cũng như nhiều tôn giáo khác thì Kitô giáo cũng không còn giữ được như lúc ban đầu mà cũng bắt đầu có những sự phân chia thành các bộ phận khác nhau Điều này là do số lượng tín đồ đông đảo trải dài khắp thế giới, rộng lớn nhất trong các tôn giáo Kitô giáo bị phân chia thành Đông và Tây mặc cho những nỗ lực của phong trào đại đoàn kết Nhiều chi phái của Kitô giáo, Chính thống phương Đông chiếm ưu thế tại những vùng Đông Âu, Cận đông, châu Phi trong khi giáo hội phương Tây thì chia thành Kitô giáo La Mã và Tin lành Chính sự phân chia này tạo thành một cộng đồng Kitô giáo với nhiều bộ mặt khác nhau:

14

- Ở châu Âu với mô thức những giáo hội quốc gia thì Kitô giáo tĩnh lại Tôn giáo này được sự ủng hộ của các chính phủ quốc gia và thực sự có uy tín trong cộng đồng Việc đào tạo những học giả của Kitô giáo cũng được các trường đại học, giáo hội thực hiện Tuy nhiên, số lượng người đi nhà thờ không quá nhiều tại các quốc gia này

- Một trong những sự phát triển đáng chú ý nhất của Kitô giáo là ở Mỹ, đặc biệt là vị thế ngày một cao của nhóm Tin Lành Phúc âm Nhóm này ngày một phát triển và có tầm ảnh hưởng rộng trong cộng đồng

- Ở châu Phi nơi là thuộc địa của những quốc gia châu Âu thì tín đồ Kitô giáo ngày một đông đảo, hơn cả Hồi giáo Điều này cũng tương tự với số lượng tín đồ tại các quốc gia châu Á Ngay tại nhiều quốc gia mà Phật giáo

có tầm ảnh hưởng lớn như Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam, Thái Lan thì

số lượng tín đồ Kitô giáo cũng ngày một tăng và tôn giáo này cũng có chỗ đứng trong cộng đồng

Hiện nay, Kitô giáo là tôn giáo có đông tín hữu nhất với con số ước tính khoảng 2,2 tỷ người vào năm 2010, chiếm 32% dân số thế giới Theo thời gian phát triển, những biến động và cải cách thì Kitô giáo hiện giờ được chia làm nhiều nhánh như Công giáo, Tin Lành, Chính thống giáo Ngoài ra còn những giáo hội ngoại vi với

số lượng tín đồ ít hơn Tỉ lệ người theo Kitô giáo vẫn chiếm đa số ở các nước phương Tây như châu Âu, châu Mỹ, châu Phi và châu Đại dương Ở châu Á số lượng người theo Kitô nhiều nhất là ở Philippines, một quốc gia từng là thuộc địa của Tây Ban Nha Số lượng tín đồ Kitô cũng có mặt ở nhiều quốc gia khác tại châu lục này

Tư tưởng nhân văn của Kitô giáo được xây dựng dựa trên cơ sở của thế giới quan thần sáng tạo vũ trụ và vạn vật, quan phòng, chi phối mọi sự Trên cơ sở nhân sinh

15

quan, Kitô giáo xem con người là một sản phẩm kết hợp hai thực thể linh hồn và thể xác, linh hồn luôn có tính thiêng liêng, bất tử còn thể xác thuộc về thế giới vật chất Nội dung cơ bản của tư tưởng nhân văn Kitô giáo chính là đề cao vị trí và vai trò của con người, xem con người là tinh hoa của vũ trụ, một chỉnh thể được kết hợp bởi những yếu tố vật chất và phi vật chất, bởi cái hữu hình và cái vô hình, bởi cái hữu hạn và cái vô hạn, bởi cái khả tử và cái bất tử…; đề cao quyền tự do và bình đẳng của con người như những nguyên tắc bất khả xâm phạm, vấn đề giải phóng con người khỏi những ràng buộc của những luật lệ và hủ tục phi nhân tính Nội dung tư tưởng đạo đức cơ bản của Kitô giáo là bàn về các phạm trù công bằng, bác ái, khiêm nhường, nhẫn nhục, khoan dung và tha thứ như những chuẩn mực luân lý Kitô giáo Tư tưởng nhân văn và đạo đức Kitô giáo có những tính chất như tính duy lý, tính hệ thống, tính kết hợp, tính duy tâm - siêu hình và tính nhân loại phổ biến Các tính chất đó vừa thể hiện đặc trưng của tư tưởng nhân văn và đạo đức Kitô giáo, vừa thể hiện tính ưu điểm và nhược điểm của tư tưởng ấy đối với thực tiễn cuộc sống

Về giáo lý, những xác tín căn cốt của Kitô tập trung vào sự nhập thể làm người, sự đền tội cho nhân loại, sự chết trên thập tự giá và sự sống lại của Chúa Giêsu Trọng tâm của Kitô là việc đặt yếu tố Thiên Chúa sai Con Một của mình đến thế gian để cứu nhân loại, đây là một điểm khác biệt với tư tưởng con người tự giải thoát mình của những tôn giáo khác Dù phân chia làm nhiều nhánh nhưng các xác tín cơ bản của Kitô vẫn là Thiên Chúa có Ba Ngôi, là thực thể vĩnh cửu duy nhất hiện hữu trong ba thân vị gồm: Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần; Chúa Giêsu vừa

là Thiên Chúa lại vừa là người, cả hai bản tính đó đều trọn vẹn trong Người; Đức

mẹ Maria - người đã cưu mang và sinh hạ Con Thiên Chúa, Đấng vô hạn và vĩnh cửu đã được hình thành trong thân thể của bà bởi quyền năng siêu nhiên của Chúa Thánh Thần Ngài nhận lãnh từ Maria trí tuệ và ý chí con người và mọi điều khác

16

như một đứa trẻ bình thường nhận lãnh từ mẹ mình; Chúa Giêsu đồng thời cũng là Đấng Messiah mà người Do Thái vẫn hằng mong đợi, Ngài là niềm tin, niềm hy vọng, là Đấng biện hộ và là Đấng phán xét toàn thể nhân loại; Chúa Giê su không bao giờ phạm tội, qua cái chết và sự phục sinh của Người, tín đồ được tha thứ tội lỗi và hòa giải với Thiên Chúa, tín đồ chịu lễ rửa tội là biểu tượng cho sự cùng chết

và cùng sống của Thiên Chúa, Chúa Thánh Linh khi đó sẽ ban cho tín đồ hi vọng, dẫn họ vào sự hiểu biết chân xác về Thiên Chúa và ý chỉ của Người giúp họ sống trong đời sống thánh khiết; Chúa Giê su cũng trở lại để phán xét toàn thể nhân loại, tiếp rước những người tin vào Ngài về với Chúa; Kinh Thánh cũng là lời của Thiên Chúa

Tôn giáo là một hệ thống các biểu tượng Hệ thống biểu tượng là một phần quan trọng của Kitô giáo cũng như nhiều tôn giáo khác Chúng không đơn giản chỉ là phương tiện truyền đạt thông tin mà còn được truyền tải một cách đầy xúc động Các biểu tượng tôn giáo có tác dụng mạnh mẽ và lâu dài trên các tín hữu Kitô giáo

có nhiều biểu tượng, quy về đức tin Kitô giáo Cây thập giá tượng trưng cho nơi

mà Đức Kitô đã chịu chết Nó cũng tượng trưng cho sự đau khỏ của con người, nhưng gì khó chấp nhận trong đời sống, sự trông đợi cái chết của mỗi người và lời mời gọi tranh đấu cho công bằng và bác ái Tùy theo sự cảm nghiệm của mỗi người mà cây thập giá có ý nghĩa khác nhau Bồ câu tượng trưng cho Chúa Thánh Thần ngự trên Đức Giêsu khi Người chịu thanh tẩy Bồ câu tượng trưng cho sự bình an, thanh thản, sự tràn đầy thần khí Chúa Thánh Thần, sự trong trắng của người mới được rửa tội, sự tự do của tâm linh khi hướng tới thiên đàng Đức Maria biểu tượng cho sự vâng phục thánh ý của Thiên Chúa Mẹ cũng là biểu tượng cho

sự khôn ngoan, đạo đức, tin tưởng vào quyền năng của Chúa, mẹ của Hội Thánh Nước rửa tội biểu trưng cho sự cứu rỗi, tha thứ, thanh tẩy, nghi lễ nhập đạo Ngoài

ra các bí tích, ngôn ngữ, Giáo hội cũng được coi là những biểu tượng Nhờ những

17

biểu tượng của tôn giáo mà mỗi tín hữu thấu hiểu hơn các ý nghĩa sâu xa của tôn giáo mình

1.1.2 Kitô giáo và con đường truyền bá, phát triển ở Việt Nam

Những mầm mống đầu tiên Kitô giáo xuất hiện tại Việt Nam vào khá sớm Theo

bài Ảnh hưởng của Công giáo tới nền văn hóa Việt Nam đăng trên trang web của

Ban tuyên giáo trung ương cho biết, theo sách Khâm định Việt sử thông ghi nhận vào năm Nguyên Hòa thứ nhất đời vua Lê Trang Tông (1533) có một người Tây dương tên là I-nê-khu (Ignatio) theo đường biển lẻn vào giảng đạo Gia Tô ở các làng Ninh Cường, Quần Anh, Trà Lũ (thuộc Nam Định cũ) Từ đó các giáo sỹ Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha tìm đến ngày càng đông Ban đầu, do chưa quen thông thổ và không thạo ngôn ngữ nên việc truyền giáo lý ít thu được kết quả Dần dần công việc tiến triển ngày càng khá hơn Theo tài liệu của giáo hội thì năm 1593, ở Nghệ An đã có 12 làng Công giáo toàn tòng

Cuối năm 1642, giáo sỹ người Pháp là Alexandre de Rhodes, sau mấy năm truyền đạo ở Đàng Trong và Đàng Ngoài Việt Nam đã trở về châu Âu vận động tòa thánh Roma giao cho người Pháp quyền truyền đạo ở Viễn Đông Kết quả là năm 1658, Giáo hoàng đã phong cho hai giáo sỹ Pháp là Francois Pallu và Lambert de la Motte làm giáo mục cai quản hai địa phận Đàng Ngoài và Đàng Trong Những câu chuyện về con đường truyền giáo này vào Việt Nam chúng ta cũng sẽ gặp lại trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà Năm 1664, Hội thừa sai Paris, thường gọi là Hội truyền giáo nước ngoài của Pháp được thành lập Cuộc nội chiến Nguyễn Ánh – Tây Sơn vào thế kỷ XVIII là một cơ hội tốt cho sự bành trướng của Hội truyền giáo nước ngoài và sự can thiệp của thực dân Pháp Giám mục Pièrre Pignenaux de Béhaine đã trở thành người đỡ đầu tích cực cho Nguyễn Ánh Ông đưa Hoàng tử Cảnh đi Pháp, và năm 1787 đại diện cho Nguyễn Ánh ký với Pháp Hiệp ước Versailles Sau đó, do xảy ra cách mạng Pháp 1789, Hiệp ước này không thực hiện

ổn định chính trị và dẫn đến nguy cơ mất nước Để đối phó với tình hình, nhà Nguyễn chủ trương “bế môn tỏa cảng” trong giao lưu và giữ nguyên trạng đạo Kitô chứ không khuyến khích phát triển Cùng với sự đô hộ của thực dân Pháp, quá trình truyền bá đạo Kitô vào Việt Nam trở nên dễ dàng và nhanh chóng hơn Nhiều nhờ thờ, các giáo xứ được thành lập nhất là tại các đô thị lớn như Hà Nội, Nam Định, Ninh Bình, Sài Gòn Số lượng bà con giáo dân cũng ngày một tăng lên và

sự ảnh hưởng của tôn giáo này tới đời sống của một bộ phận người dân đã được ghi nhận Mặc dù sau đó Pháp bị thất bại trong cuộc đô hộ Việt Nam, xã hội Việt Nam mới được thành lập và lãnh đạo chính quyền nhưng theo thời gian, sự hiện diện của Kitô giáo vẫn tồn tại theo thời gian Thế kỉ thứ XX, đây là giai đoạn khá trầm lắng trong sự phát triển của Kito giới bởi những đặc điểm của xã hội Không

có nhiều tài liệu về sự phát triển hay hoạt động của giáo hội ở Việt Nam thời kì này Thế nhưng, cùng với quá trình đô thị hóa và hội nhập với thế giới, thập niên cuối cùng của thế kỷ XX và thập niên đầu của thế kỷ XXI có thể được ghi nhớ như

là một trong những thời kỳ lớn nhất về sự phát triển của Kitô giáo tại Việt Nam Hiện giờ, Kitô giáo là một tôn giáo lớn tại Việt Nam bên cạnh Phật giáo, Hồi giáo

và những tôn giáo, tín ngưỡng nhỏ hơn khác Trải qua nhiều biến cố thăng trầm vì nhiều lý do chủ quan và khách quan, đến nay, số lượng tín đồ Kitô giáo có khoảng

19

7 triệu người Trong đó, khoảng 6 triệu người Công giáo và khoảng 1 triệu người Tin Lành phân bố gần như khắp các vùng trên lĩnh thổ Việt Nam nhưng tập trung ở một số nơi như Ninh Bình, Sài Gòn, Kitô giáo ở Việt Nam gồm hai nhánh: Công giáo La Mã và Tin Lành Cả hai cộng đồng này ở Việt Nam đều được thừa nhận[36].Tầm ảnh hưởng của tôn giáo này cũng ngày một rộng hơn, sâu hơn Tôn giáo này có ảnh hưởng tới đời sống nghệ thuật từ ki xuất hiện tại Việt Nam và ngày càng có những dấu ấn nhất định Về văn học, Kitô giáo cũng có ảnh hưởng tới văn học, điển hình là trong các sáng tác của nhà văn Nguyễn Việt Hà

Kitô giáo là một tôn giáo ra đời từ rất sớm Trải qua hơn 20 thế kỷ, tuy có những giai đoạn thăng trầm, những biến thiên theo thời gian và thời cuộc, có lúc tưởng chừng như diệt vong, nhưng cuối cùng thì Kitô giáo đã chiếm một vị trí khá vững vàng trên thế giới Trong giai đoạn hiện nay, Kitô giáo hiện là một trong những tôn giáo phát triển nhanh nhất ở mọi nơi trên thế giới Hầu hết sự phát triển này có vẻ không do sự truyền giáo từ những người Kitô giáo phương Tây mà là một điều tất yếu của thời đại Ở Việt Nam, theo chân người phương Tây và những giáo sĩ tới muộn hơn so với những tôn giáo khác nhưng hiện tại, Kitô giáo qua những bước thăng trầm đã có một vị trí quan trọng đối với người Việt Ta có thể thấy, tuy không hiện diện rộng lớn như Phật giáo nhưng những vùng đất có giáo dân cũng ngày một nhiều, đặc biệt là ở những vùng đất đô thị, những vùng đất mà Kitô giáo ảnh hưởng từ rất sớm Những nhà thờ, những nghi lễ, những tác phẩm tinh thần của Kitô giáo cũng không còn xa lạ với mọi người và trở thành một phần quan trọng của cuộc sống hiện nay

20

1.2 Văn chương của Nguyễn Việt Hà

1.2.1 Vài nét về con người Nguyễn Việt Hà

Nguyễn Việt Hà tên thật là Trần Quốc Cường, sinh năm 1962, tự nhận mình là người Công giáo (một nhánh của Kitô giáo) Ông xuất thân là một tiểu thị dân người Hà Nội, với tuổi thơ bụi bặm và lang thang hè phố Đó là những năm tháng cho ông những âm thanh hỗn tạp của đô thị, những cảnh đời lam lũ đến những bản thánh ca trong giáo đường phố Nhà Chung Sau khi tốt nghiệp trường Đại học

Kinh tế, ông làm việc cho một Ngân hàng Ông tham gia viết kịch bản phim Của

rơi năm 2001 Đến tháng 12 năm 2004 ông trở thành nhà văn chuyên nghiệp Với

Nguyễn Việt Hà, văn nghiệp là sự trải nghiệm đồng thời là sự giãi bày, cảm nhận, chiêm nghiệm Có lẽ vì thế mà khi đọc tác phẩm của ông, độc giả cảm thấy hết sức gần gũi và thân thiện, như gặp những con người đâu đó xung quanh mình Người đọc không hết thú vị và nhanh chóng yêu mến cách viết, cách xây dựng nhân vật, nghệ thuật tự sự rất đỗi nhẹ nhàng, hài hước mà thông minh, sắc sảo của nhà văn

Để rồi từ đó, công chúng đồng cảm, chia sẻ với ông về những lo toan bộn bề của cuộc sống, những xô bồ, nhốn nháo, biến dạng của đô thị đương đại Ông còn là

nhà văn của nhiều hứa hẹn phía trước

1.2.2 Quá trình sáng tác của Nguyễn Việt Hà

Gần hai mươi năm cầm bút, cho đến nay, Nguyễn Việt Hà đang ở độ chín, trở

thành một cây viết quen thuộc của độc giả và được khẳng định là một cây bút đô

thị đặc sắc trên văn đàn Việt Nam đương đại Nhìn lại lộ trình sáng tác của ông cũng là dịp ta được đồng hành khám phá thành quả lao động nghệ thuật miệt mài

và không kém đam mê của một người viết văn chân chính

Những năm 1989-1990, Nguyễn Việt Hà đã yêu sâu sắc Hà Nội tạo được những

dấu ấn đầu tiên của mình trên văn đàn Việt Nam Đó cũng là thời điểm ông viết Cơ

21

hội của Chúa với bao nhiêu trăn trở, suy tư, với tâm trạng "Hồi đó mình rất muốn

viết những trang về đường tàu điện ở Hà Nội Tàu điện từng là thứ rất đặc trưng cho phố phường của Hà Nội"… nhưng điều cuốn hút hơn cả đối với ông vẫn là cuộc sống "nội đô" Hà Nội Bởi theo ông, nội đô là nơi sinh ra tầng lớp thị dân,

"những người ngoại tỉnh do hoàn cảnh xô đẩy về đô thị, cái đầu tiên mà họ tiếp

xúc là văn hóa cửa ô Cửa ô mang hình ảnh đô thị nhưng cũng là sự tha hóa của nội ô” Đọc Cơ hội của Chúa, chúng ta nhận thấy "ba vạn chín nghìn tổng, chánh, phó giám đốc trong và ngoài quốc doanh đều mù và điếc theo mọi nghĩa" [6, tr

397], lại thấy "Quan buôn lậu có thế hơn dân buôn lậu" và nhất là thấy "Thương

trường chân chính… đầy rẫy kỹ xảo Phương châm chủ yếu là đôi bên cùng có lợi Một sự hợp tác mang tính chất trí thức và trung thực Thương gia ở các nước tiên tiến được coi như một bộ phận tinh hoa của Hà Nội" [6, tr 122] Sinh ra, lớn lên

rồi trưởng thành ở Hà Nội, người đọc dễ nhận thấy sự lịch lãm, thâm thúy vốn có của một nhà văn gốc Hà thành ngay trong sáng tác đầu tay của ông, mặc dù tác giả

tự nhận đó là cuốn tiểu thuyết thể hiện sự hồn nhiên của một thời nông nổi Thực

ra, đó đã là một khởi đầu thuận lợi của một cây bút có tố chất chuyên nghiệp Sự chào đón một cách hồ hởi của độc giả và giới phê bình ngay khi cuốn tiểu thuyết này ra đời khẳng định điều đó

Từ năm 2003 đến năm 2013, chỉ trong khoảng thời gian khoảng mười năm, Nguyễn Việt Hà đã cho ra đời hai cuốn tiểu thuyết, một tập truyện ngắn, bốn tập

tạp văn dày dặn và ngày càng thể hiện sự già dặn trong lối viết Tiểu thuyết Khải

huyền muộn (2003, tái bản lần thứ hai 2013) của ông được độc giả chờ đợi và càng

đọc càng thấy hài lòng sau sự thành công của tiểu thuyết Cơ hội của Chúa hơn

mười năm trước Tất nhiên đây vẫn là cuốn sách rất khó đọc đối với tất cả bạn đọc,

kể cả những "siêu độc giả" (những người cầm bút như ông) Văn học, nói như nhà

văn tiền bối Nam Cao "chỉ dung nạp những ai biết đào sâu, tìm tòi, khơi những

22

nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa có" (Đời thừa - 1943) Nếu như

trong Cơ hội của Chúa, Nguyễn Vệt Hà vẫn còn "chuyện", được kể khá liền mạch

để người đọc dễ theo dõi thì đến “Khải huyền muộn” người ta có một độ hoang

mang nhất định, rất khó xác định nó hay dở thế nào, thành công đến đâu Nhà văn Nguyễn Huy Thiệp trong lời giới thiệu cuốn sách này đã có những nhận xét khá

sâu sắc về dấu ấn đương đại trong văn xuôi Nguyễn Việt Hà: "anh… cố tình vi

phạm các "nguyên tắc vàng" sau đó trình bày ra một nội dung khác với các nhà văn đương thời, là một câu hỏi "chơi thẳng" vào "trái tim" văn học: "Thế mà các

vị coi đấy là văn học à?" Tinh thần khủng bố trắng trợn với các giá trị cổ điển ngoài nội dung lại được nhấn mạnh thêm bằng một hình thức cấu trúc ngữ pháp và

bố cục không cân đối, làm cho độc giả đã khó đọc lại thêm một lần nữa khó đọc hơn nếu không muốn nói là không thể đọc được"[20] Đọc Khải huyền muộn, nhà

văn dẫn dắt người đọc bằng cách kể chuyện "không có truyện", mở đầu rất vu vơ, tầm phào và không định thần kịp trước kết thúc của một "tiểu truyện" mới bắt đầu

được tung ra Đó là một nhân vật xưng tôi với anh đi lang thang quanh Hà Nội,

đang ngắm cảnh, tả cảnh chợt chuyển sang kí ức, kể về thời trung học… rồi nhảy

cóc sang chuyện nhà văn đi tìm nhân vật,…chưa xong lại chuyển sang chuyện tôi với Vũ… và kết thúc lại là hình ảnh nhà văn Bạch "đôi khi ngồi quán lạ, chợt thấy

ai đó to giọng văng tục thì tự biết ngay đấy là khách hàng đã thâm niên ngồi ở quán Vinh Rồi đây, Bạch và cô bé cũng chỉ đến quán Vinh thêm một lần nữa" [7,

tr 338]… Nghĩa là tác phẩm kết thúc trong tâm thế người đọc hầu như còn muốn biết sau đó như thế nào, vì họ chưa kịp hiểu, chưa thể ngay tức thì ngộ ra ý nghĩa

của hồi kết Lâu nay chúng ta vẫn tâm niệm về một "cốt truyện là chuỗi sự kiện, có

mở đầu và một kết thúc có ý nghĩa" Đến Nguyễn Việt Hà, lối kết cấu cổ điển ấy

dường như hết dấu vết Tất cả các tiểu truyện và các liên tưởng đều không có một kết thúc nào (đã đành rồi), thậm chí chúng còn không có một ý nghĩa nào liên quan

23

gì với nhau nhiều lắm nữa "Điều này giống như người ta nói "thúng gạo này nặng

mười mét" vậy", (Nguyễn Huy Thiệp)

Tập truyện ngắn Của rơi (2004) và các tập tạp văn lần lượt xuất bản ngay sau đó như Nhà văn thì chơi với ai (2005), Mặt của đàn ông (2008), Đàn bà uống rượu (2010), Con giai phố cổ (2013) cho thấy sức sáng tạo ngày một dồi dào của

Nguyễn Việt Hà Có nhiều độc giả dường như được xả hơi một cách thật sự khoan khoái khi tìm đến tạp văn của ông bởi một lối "u mua đen" - "món hài Hà Nội" rất Nguyễn Việt Hà Ông viết hóm hỉnh, nhẹ tênh mà lại tỉ mỉ chân thực đến đỉnh về

hình ảnh đàn ông dự yến, đàn ông dở hơi óng ánh, đàn ông khỏa thân, bi tráng anh

em rể, mồm của đàn ông… và sống động đến bất ngờ về đàn bà uống rượu, đàn bà

có võ, đàn bà đọc Tam quốc, thiếu phụ ngoại tình, thiếu nữ đánh cờ, và một ngày dài hơn thế kỉ… Nếu so sánh đời sống và con người vùng đồng bằng Nam bộ bộc

trực trong truyện ngắn và tạp văn Nguyễn Ngọc Tư hay cùng chủ đề thị dân đậm chất triết luận trong văn xuôi Hồ Anh Thái, ta vẫn dễ nhận thấy một lối viết riêng, không thể trộn lẫn của truyện ngắn và tạp văn Nguyễn Việt Hà Đó là một lối hài sâu cay Đùa đấy nhưng cũng là thực đấy Anh đi suốt từ chợ Đồng Xuân, qua chợ Hôm đến chợ Đuổi của Hà Nội để lật tung những sâu xa tính toán buôn bán đất Kẻ Chợ nhưng cũng không quên dành đất ưu ái cho những khoảng lịch lãm của người

có học, trân trọng kiến thức và sĩ khí truyền đời Đọc tạp văn của ông, thấy nóng hổi chuyện phố xá với cái duyên không dễ có mà vẫn rưng rưng, tinh tế cảm xúc

Hà Nội trong ông hiện lên hư hao nề nếp pha lẫn sự nuối tiếc, khinh bạc Tuy nhiên, phải thừa nhận rằng, đằng sau tiếng cười hồ hởi, giòn dã, Nguyễn Việt Hà

để lại trong lòng người đọc những dư vị thâm hậu, cứ mải miết hồi hộp, phấn chấn đọc hết từ đầu đến cuối Ngay nhan đề của bài viết đã lôi cuốn người đọc muốn

biết: đàn bà uống rượu, đàn bà có võ, đàn ông dở hơi…óng ánh… là bởi vì tất thảy đều hi hữu Mỗi bài viết "xinh xinh" của ông đậm đà một khẩu vị lạ, tưởng "biết

24

rồi, khổ lắm…!" mà vô vàn mộng mị, xa xăm, nhất là khi ông viết về lần đầu nghe

nhạc Trịnh hay tự tình về bạn ở cùng phố Hình như với ông, càng viết càng mới

Không được rộng rãi địa hạt như những nhà văn có sở trường viết về nông thôn Nguyễn Ngọc Tư, xoay xở trong một Hà Nội nội đô thật đấy nhưng văn xuôi Nguyễn Việt Hà chưa từng gợn một cảm giác chật hẹp, vất vả trong cách lựa chọn đối tượng miêu tả, cũng chẳng hề thiếu thốn cách giễu nhại, hài hước vốn phóng khoáng phong phú của một người đọc nhiều, biết nhiều Có lẽ vốn sống, sự lịch lãm và khả năng hấp thu tinh tế tinh hoa chất phố phường Hà Nội đã làm nên bản sắc, văn phong độc đáo của ông với phong vị khó quên, khó trộn lẫn

Khai xuân 2015, tại Trung tâm văn hóa Pháp - Hà Nội, Nguyễn Việt Hà đã làm nóng lên không khí văn học Việt Nam đầu thế kỉ XXI bằng cuốn tiểu thuyết thứ

ba, tiểu thuyết “Ba ngôi của người”, do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành Tác phẩm vừa

ra mắt ít lâu đã được tái bản ngay Đó thực sự là một hiện tượng hiếm hoi và đáng mừng của văn học nước nhà Nó cũng cho thấy bản lĩnh sáng tạo vững vàng của

nhà văn đam mê nghề nghiệp, đam mê khám phá Hà Nội và rộng ra là muôn mặt

đời thường, mang nặng hơi thở của những số phận, những kiếp người trôi nổi trên

dòng lịch sử bão tố của dân tộc Nếu như trong hai cuốn tiểu thuyết trước, yếu tố đơn và tĩnh vẫn còn là điểm tựa để xây dựng tình huống, thì đến “Ba ngôi của

người”, Nguyễn Việt Hà đã "đa thanh hóa" tiểu thuyết, đặt nhân vật sống trong

một không - thời gian nhiều chiều, trong đó có cả thời gian tâm linh Một sự bứt phá ngoạn mục, nếu không nói là ở thế kỉ XX, các tiểu thuyết gia chưa đủ điều kiện khai thác Nhà văn để ba nhân vật thành ba ngôi kể, chính là những hóa thân lúc ẩn, lúc hiện của tác giả, tấu lên bản giao hưởng của người Hà Nội giữa những biến cố thời thế

1.2.3 Sự đa dạng về thể loại trong sáng tác của Nguyễn Việt Hà

25

Sự phong phú đa dạng về thể loại trong sáng tác của Nguyễn Việt Hà là một trong những biểu hiện rõ rệt sức sáng tạo dồi dào của một bút lực khỏe, có năng khiếu văn chương nghệ thuật, có ý thức nghề nghiệp một cách sâu sắc và cả những đam

mê, những trải nghiệm phong phú, độc đáo Tâm trạng và những day dứt về nghề nghiệp cũng là biểu hiện của một cốt cách Hà Nội lịch lãm, uyên bác, xuất phát từ nhân tâm trong sáng của nhà văn

Nguyễn Việt Hà với tiểu thuyết

Đầu những năm 90 của thế kỉ XX, Nguyễn Việt Hà bắt đầu được độc giả chú ý với

một số truyện ngắn hoạt kê hài hước, hóm hỉnh như Thiền giả, Của rơi, Bậc cuối…

chủ yếu là để giễu chuyện đời nay Nhưng phải đến khi sự ra đời của các tập tiểu

thuyết: Cơ hội của Chúa năm 1999, Khải huyền muộn năm 2005, được giải thưởng của Hội Nhà văn và năm 2014 là sự ra đời của tiểu thuyết thứ ba Ba ngôi của

người, Nguyễn Việt Hà mới thực sự gây ấn tượng mạnh đối với giới nghiên cứu và

người đọc

Từ đây ông dược đánh giá là cây bút đô thị xuất sắc, lão luyện Tuy xuất hiện sau

so với các cây bút kì cựu nhưng Nguyễn Việt Hà là gương mặt mới, tiêu biểu của thế hệ trẻ bước vào làng văn với tâm thế hoàn toàn chủ động nhập cuộc Cũng là niềm hạnh phúc của nền văn chương Việt khi được đón nhận một nhà văn Hà Nội, nói cười rổn rảng cả một góc phố, có biệt tài nói như viết, tấu lên khúc khải huyền độc đáo qua những áng tiểu thuyết đầy đặn mà ngổn ngang bao nhiêu sự đời, nỗi đời đang chạy qua trước mắt như những thước phim tỉ mỉ

Nguyễn Việt Hà với truyện ngắn

Phải chăng truyện ngắn mới là địa hạt thể hiện tài năng của nhà văn? Viết thì dễ

nhưng viết cho đậm đà một khẩu vị đặc trưng chứ không nhạt hoét, dễ dãi mới

khó Truyện ngắn đòi hỏi nhà văn phải có những năng lực đặc biệt Trước hết là

26

khả năng nắm bắt thời sự một cách nhạy bén và một tư duy sắc sảo để phân tích,

nhào nặn những hỗn độn từ cuộc sống thành chất sống cụ thể, có hình hài, mang

tính tư tưởng và cả chất triết lí sâu xa Hơn nữa lại phải tối thiểu hạn chế dung lượng, dùng ít chữ nhất mà vẫn phản ánh một cách chính xác, sâu sắc nhất về bức tranh đời sống mà nhà văn đã công phu lựa chọn Nguyễn Việt Hà là nhà văn của nội đô Hà Nội, có một thời tuổi trẻ vất vả, lang thang hè phố Chính những năm tháng như thế đã giúp ông thu vào tầm mắt, in một dấu ấn rất đậm về những ngược xuôi, bộn bề và cả những bi hài vốn có của cuộc sống đô thị với cơ chế kinh tế thị trường thời mở cửa Nhà văn Thạch Lam (1910-1942) có những năm tháng tuổi thơ sống ở phố huyện Cẩm Giàng (Hải dương), để rồi sau này, cái phố huyện heo hút, hiu quạnh ấy trở thành không gian nghệ thuật trở đi trở lại trong nhiều truyện

ngắn của ông Văn hào Nga M Gorki tổng kết đời mình thành kiệt tác Thời thơ

ấu… Hà Nội cũng như thế trong truyện ngắn của Nguyễn Việt Hà Đó là những

khoảnh khắc ít ỏi Nắng bắt đầu đậm vàng qua kẽ xanh tán lá… nắng vàng long

lanh trong giọt mưa sót mong manh bám trên những cành hồng đỏ… (Từng vòng khói thuốc, Của rơi, 2004, Nxb Phụ nữ) Chủ yếu trong truyện ngắn của Nguyễn

Việt Hà là một không gian Hà Nội náo nhiệt với những căn buồng tương tự như

buồng hoàng tử Phở nồng nặc mùi nước hoa Cologne (Người đi thi hộ - Sđd) hay Ngột ngạt người trong ăm ắp rượu và đủ loại món ăn nóng nguội Khách sạn nổi tiếng với những món Tầu nhưng làm tiệc đứng kiểu Tây… (Rửa tội - Sđd) Không

những có năng khiếu chọn lọc đề tài theo một lối riêng, đậm bản sắc, ông còn tạo nên một giọng điệu văn chương mang thương hiệu Nguyễn Việt Hà: lúc hóm hỉnh, sinh động một cách tự nhiên như nói, lúc lại thâm trầm sâu xa Nhất là khi ông dành một góc riêng để khắc họa hình tượng những trí thức Hà Nội, những cốt cách

Hà Nội gốc mà theo ông, không bao giờ mai một, dù thời thế có thăng trầm và bụi bặm hơn nữa Thành công trong tiểu thuyết thể hiện sự trưởng thành của nhà văn thì đặc sắc của truyện ngắn chính là biểu hiện của độ bền vững, của kĩ năng viết đã

27

trở nên sành sỏi, nhuần nhuyễn Năm 2001, đạo diễn Vương Đức thích truyện ngắn của ông và đã yêu cầu Nguyễn Việt Hà chuyển thành kịch bản phim với ý tưởng Của rơi mang ý nghĩa kép: ở một mức độ nào đó, người trí thức là một thứ của rơi,

ai nhặt được và sử dụng nó như thế nào lại là vấn đề khác Tình yêu cũng tựa như một thứ của rơi, ai may mắn thì nhặt được Phúc họa ở đời không lường hết là vì thế

Tập truyện ngắn Của rơi (2004) với hơn hai mươi tác phẩm cho thấy Nguyễn Việt

Hà đang vươn đến một địa hạt văn chương mới, phong phú hơn, thú vị hơn Ông là nhà văn Hà Nội, là cây bút văn xuôi tiêu biểu của văn chương Việt hiện nay

Nguyễn Việt Hà với tạp văn

Tạp văn là một thể loại có lịch sử lâu đời, phổ biến từ thời Chiến quốc Thế kỉ XX ghi danh nhà văn Lỗ Tấn cũng chính ở thể loại tạp văn hiện đại, dùng để phê phán

một cách hữu hiệu những vấn nạn của quốc dân Trung Hoa mà ông cho là căn

bệnh tinh thần, ngu dốt, u mê, lạc hậu, tự mãn và đớn hèn Cho đến nay, tạp văn

vẫn phát triển với diện mạo và nội dung ngày càng phong phú Những nhà tạp văn

tiêu biểu của nước ta hôm nay như Tạ Duy Anh, Nguyễn Quang Lập, Nguyễn Khải, Nguyễn Ngọc Tư, Phan Thị Vàng Anh, Dương Ngọc Dũng, Nguyễn Việt Linh, Nguyễn Văn Thọ… cho thấy sự nở rộ và tính ưu việt của thể loại Nhìn chung đây là loại văn xuôi ngắn gọn, hàm súc, linh hoạt, dễ bắt nhịp với nhu cầu thưởng thức của nhiều giới độc giả Tuy dung lượng ngắn nhưng tạp văn chứa đựng những nội dung phong phú đa dạng, có thể liên quan đến các vấn đề chính trị

- xã hội mang tính chính luận sắc sảo, cũng có thể là những thiên “tạp cảm” giàu cảm xúc trữ tình, đặc trưng cho phong cách nghệ thuật của tác giả văn chương Thể văn này thường chớp lấy một ý nghĩ, khoảnh khắc suy tư, một thoáng liên tưởng bất ngờ, độc đáo, đậm dấu ấn cá nhân của nhà văn Do đó, ngắn nhưng tạp văn lại chứa đựng những ý tưởng ngầm, sắc và sâu

28

Ngoài tiểu thuyết và truyện ngắn, Nguyễn Việt Hà còn nổi danh với những tập tạp văn đặc biệt Những người từng gặp Nguyễn Việt Hà đều nhận xét, ít ai nghĩ ông là nhà văn bởi cái dáng cao lớn, khuôn mặt mang nhiều nét phôi pha và trải nghiệm cuộc đời Nhưng khi nói chuyện mới thấy ông là một con người khá thú vị Ông thường làm chủ được câu chuyện và có cách nói rất thu hút Nhà văn lại có biệt tài viết như đang nói, như đang ngồi nhậu ba la bông lơn với bạn bè, chẳng biết câu nào đùa, câu nào thật Ấn tượng chung của mọi người là đọc tạp văn của ông thấy như lúc ông nói chuyện với mình vậy Khởi đầu là tiểu thuyết, song tạp văn chính

là cái duyên mặn mòi trên con đường văn chương của Nguyễn Việt Hà

Một trong những lí do độc giả yêu tạp văn Nguyễn Việt Hà chính là ở lối viết nhẹ nhàng mà thu hút của ông Nhà văn có lần tâm sự “Thật ra có rất nhiều người, như

nhà báo Trịnh Tú nhận xét về tôi: “Cậu viết về đàn bà hay hơn đàn ông” Nói

chung là do cảm giác đọc chi phối thôi, vì thật sự tạp văn viết về đàn ông hay đàn

bà thì đều phải “điêu toa” như nhau Tôi quan niệm viết văn không dựa trên câu chuyện cụ thể nào, mà chính là cách dẫn dắt, câu chữ sao cho hấp dẫn” Ông viết

về đàn bà uống rượu, mặt của đàn ông, tá lả tiến sĩ, anh hùng tuyệt lộ, bi kịch của

lạ… hay con giai phố cổ đều bằng một giọng văn dí dỏm mà sâu sắc lạ lùng

Không thiếu những văn phẩm như thế, chẳng hạn một đoạn trong tạp văn Anh hùng

tuyệt lộ của Nguyễn Việt Hà: “Đàn ông được coi là anh hùng (từ điển Hán Việt

Đào Duy anh chú: Anh là vua loài hoa, Hùng là vua loài thú, chỉ người hào kiệt

xuất chúng), khi lâm tuyệt lộ thì tuyệt nhiên khác Một phần do cái sự họ gặp phải

bi thảm đến cực cùng, một phần là do cái cách họ ứng xử với những bất thường bi thương ấy Cố nhiên, vì là đàn ông nên cũng có lúc họ bị tán gia bại sản, cũng có lúc họ gặp ác phụ phản thùng Có điều, với tất thảy bọn họ, tiền bạc hay hôn nhân chưa hẳn quá trọng, nó nhỏ như bò ăn cỏ Chuyện làm họ lao đao day dứt hơn cả lẽ sinh tử chính là chữ Hiếu, chữ Nghĩa, chữ Tín Người đọc đến với tạp văn của

29

Nguyễn Việt Hà để thưởng thức một phong vị hài hước sâu cay, tưởng là bông lơn nhưng thực ra là nhiều hàm ý Nhà văn mượn một hiện tượng cụ thể nhưng không hoàn toàn cá biệt, ngược lại, rất phổ biến trong cuộc sống đương đại (chẳng hạn như chuyện khôn ngoan nhận hối lộ, chơi chứng khoán, sự bất ổn của giá cả thị

trường…) Qua những trang tạp văn ngắn gọn, xinh xinh của ông, độc giả nhận

thấy bức tranh hiện thực xã hội đương đại thật phong phú, đa dạng Những vấn đề nhạy cảm nhất liên quan đến chính trị, việc giáo dục những con người bình dị, vấn

đề văn hóa thời kinh tế thị trường… đi vào tạp văn của ông một cách tự nhiên, sống động, linh hoạt Khác với những đao to búa lớn mà người ta hay bàn về tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà, đọc tạp văn của ông chúng ta có cảm giác như trút được gánh nặng mà vẫn không mất đi sự đồng cảm khi nhà văn bộc lộ nhận thức

và tình cảm của mình với cuộc sống, con người, xã hội bằng một mĩ cảm hiện đại

mà gần gũi, dung dị Chính Nguyễn Việt Hà cũng đầy trăn trở về thể loại này: “Nói cho cùng, tản văn là thứ văn mưu sinh, là thể loại “tủi thân” nếu miễn cưỡng phải

so với tiểu thuyết hay truyện ngắn Đàn ông viết ra nó đều là những người có nhân cách, thậm chí còn tử tế Ngày hôm nay, số người mua và đọc tạp văn thường đông hơn hẳn số người mua và đọc tiểu thuyết Điều này không biết nên lo hay mừng”

1.2.4 Các vấn đề xuyên suốt trong văn xuôi Nguyễn Việt Hà

Hiện thực đời sống đương đại trong tiểu thuyết Nguyễn Vệt Hà

Trước hết phải thấy một thực tế, Nguyễn Việt Hà lớn lên ở thời hậu chiến (chỉ những năm 1975-1985 ở nước ta) nhưng bước vào văn nghiệp ở buổi đầu của nền

kinh tế thị trường thời mở cửa (sau 1986) Các tiểu thuyết Cơ hội của Chúa (1999),

Khải huyền muộn (2003), Ba ngôi của người (2014) và các tập tạp văn của ông

không có dấu vết của quá khứ đậm chất sử thi trước đó Tác phẩm của Nguyễn Việt Hà đã phản ánh hiện thực đời sống đương đại một cách sinh động và đặc biệt phong phú, đa dạng, tinh tế theo một cách riêng Người đọc cảm nhận được một

30

cách sâu sắc về "cái thời buổi nhố nhố nhăng nhăng, ông không ra ông, thằng

không ra thằng" [11, tr.331] đang phơi bày trước mắt Nhà văn dựng "chân dung"

và miêu tả khá chi tiết, một đô thị đầy rẫy những "gã quan tham đã có biệt thự còn

cố chiếm lấy một suất phân nhà bé tí trong khu tập thể rồi thanh thản hạ cánh an toàn… [7, tr.12] Một cô Hoa hậu "mặc bikini… uyên bác vanh vách trả lời các câu hỏi của giám khảo" Tiêu biểu hơn là tiểu sử quái đản của những giám đốc

"chưa học hết cấp Một… được báo chí khen là biết tám ngoại ngữ và trong giao

tiếp không bao giờ dùng tiếng Việt [11, tr.398] Đó còn là một Nguyễn Văn Mười

Hai, "một thằng vô học móc cống dám len vào điều hành kinh tế ở tầm vĩ mô" [11, tr.397] Đọc những câu như thế chợt nhiên nhớ đến cảnh quê nhà bỗng xoay ra phố với những kẻ "Chí cha chí chát khua giày dép Đen thủi đen thui cũng lượt là"

trong thơ Trần Tế Xương xưa kia Lại nhớ cái thời của những Xuân Tóc Đỏ, từ

một thằng ma cà bông, sống bằng nghề trèo me trèo sấu và thổi kèn quảng cáo thuốc lậu, nhặt ban quần, không cha không mẹ bỗng nhiên trở thành vĩ nhân, nhà

Âu hóa, anh hùng cứu quốc trong sáng tác được xem là mẫu mực về đề tài đô thị

hiện đại của nhà văn Vũ Trong Phụng, tiểu thuyết Số đỏ

Khái quát mặt trái xã hội đương đại, Nguyễn Việt Hà không quên chỉ rõ nguyên nhân sâu xa của nó Nhà văn bật lên những câu cảm thán tưởng bâng quơ nhưng

thực ra là chua chát trong tạp văn Đàn bà uống rượu: "Khốn nạn thay cho cái nhân

loại đã bị đục ngầu này" hay "cõi đời bất trắc đang dần dần bị ô nhiễm này" [10, tr.189] Những năm 90 của thế kỉ XX ở nước ta cho đến nay, những yếu kém về

năng lực quản lí của Nhà nước; sự sơ hở, chắp vá của luật và dưới luật tạo nên

những kẽ hở cho những kẻ cơ hội và những mẫu người không chính danh kia nổi

lên như rươi, làm mai một những thuần phong mĩ tục vốn sâu xa quý báu của người Việt Tất cả hiện lên sống động chân thực dưới ngòi bút châm biếm sắc sảo của Nguyễn Việt Hà

trắng xưa cũ, vương vấn bản sắc mà đậm đà hồn Việt Văn xuôi Nguyễn Việt Hà

không ít lần chạm khắc hình ảnh "Một đô thị đã ngoài nghìn tuổi thì đương nhiên

phải có linh hồn…, nó thăm thẳm mơ màng rêu phong tạo riêng một bản sắc Phố

cổ chính là nơi giữ gìn được những mảnh hồn độc đáo ấy"[38] Không thể tránh

những ồn ã phồn tạp nhưng Hà Nội trong văn Nguyễn Việt Hà có lúc chợt tĩnh lặng, thâm trầm đến nao lòng, cảm xúc như nâng cánh cho ta có thể hát lên những

ca từ duyên dáng nhất về Hà Nội của ta "Gió khuya lá rụng", "dịu dàng những góc

phố heo may"

Gắn với hình ảnh phố nhỏ, phố cổ mơ màng rêu phong ấy là những con người

chính danh Hà Nội Đó có thể là hình ảnh "một nhạc sĩ già, ông là người chơi

đại phong cầm duy nhất của ca đoàn giáo xứ Ông nhạc sĩ là kiểu ẩn sĩ tinh hoa nhiều kĩ tính của Hà Nội cũ phố cổ" trong Đàn bà uống rượu; cũng có thể là

những thiếu phụ phố cổ "kiêu sa áo dài nhung", "phong độ của họ là tinh tế

đoan trang cực kì sang trọng" trong Con giai phố cổ Trong tiểu thuyết mới

nhất, Ba ngôi của người thì Nguyễn Việt Hà đã dựng lại hình ảnh những người

mẹ nấu ăn ngon đứt lưỡi, những người cha yêu con theo cách riêng của họ, đám con trai, con gái phố cổ đã hấp thu cái tinh hoa và cả những văn hóa lai căng tứ

xứ đổ về Đó là dòng chảy của kí ức, nói như chính tác giả là "ngồn ngộn những

kí ức về Hà Nội", một đô thị phức tạp với những góc khuất và cả "văn hóa người

Hà Nội" mà ngày nay chúng ta vẫn tiếc nhớ Giữa một Hà Nội trong quá trình đổi thay, những người Hà Nội gốc ấy hiện ra Họ sinh ra ở mảnh đất được gọi là nghìn năm văn hiến, lớn lên ở đây và dường như mọi biến cố, tâm lí đều có một

32

phần nguyên do từ không gian, nếp sống của nơi này Họ là những người người

Hà Nội và sống rất Hà Nội

Có thể nói những không gian đặc trưng và những con người như thế đã làm nên

một phố phường Hà Nội có khuôn mặt kinh thành riêng theo cốt cách và phong vị

độc đáo của Nguyễn Việt Hà Dấu ấn đa dạng của lịch sử trong cuộc sống đương đại in đậm trong sáng tác của nhiều nhà văn cùng thời với ông thêm một lần nữa cho thấy tính dân chủ sâu sắc của văn học thời nay

Đô thị với cảm quan hậu hiện đại của con người

Cảm quan hậu hiện đại là một thuật ngữ của chủ nghĩa hậu cấu trúc và chủ nghĩa hậu hiện đại, là hình thức cảm nhận thế giới đặc thù và là phương thức phản xạ suy

tư lí thuyết tương ứng với nó, tiêu biểu cho tư duy khoa học của các nhà nghiên cứu văn học hiện thời thuộc định hướng hậu cấu trúc - hậu hiện đại Cảm quan hậu hiện đại trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà chính là cách cảm nhận về con người trong xã hội hỗn độn, của những cơn khủng hoảng niềm tin vào những giá trị tồn tại từ lâu Những hoài nghi với mọi thứ và xung đột, phá vỡ những giá trị thường thấy của văn học Cùng với cuộc sống đặc trưng đô thị, cảm quan hậu hiện đại càng được thể hiện rõ nét qua những tác phẩm của nhà văn này

Không phải đến nay đô thị mới xuất hiện trong văn học, gắn với cảm quan - cách quan sát và cảm nhận của con người nói chung Các nhà văn luôn đồng thời là nhà

xã hội học theo một nghĩa nhất định nào đó ở khả năng phân tích hiện thực và cả những dự cảm nhạy bén, sâu xa thâm thúy vốn là tố chất của người cầm bút chuyên nghiệp Đô thị trong văn học, qua mỗi thời thế có một sắc thái riêng Cũng như thế, cảm quan về đô thị của con người không hoàn toàn lặp lại một khi xã hội đã biến đổi từ thể chế này sang mô hình khác Nó là một trường thẩm mĩ độc đáo được nhào nặn, được tạo tác bởi mĩ cảm riêng, không lặp lại giữa nhà văn này với nhà văn khác

33

Đô thị qua thế giới nhân vật của Nguyễn Việt Hà cũng muôn màu nhưng sắc điệu của nó đã khác, là cái nhìn của con người thời hậu công nghiệp, vừa đầy giễu cợt, mỉa mai vừa không khỏi những xót xa, lo lắng Văn xuôi của ông đã mạnh dạn đề cập tới nhiều vấn đề, vấn nạn trong xã hội, mang lại cho ta cái nhìn phức hợp, phong phú về cuộc sống luôn luôn vận động, thay đổi mà ở đó các chuẩn mực, quan niệm cũng thay đổi theo Ông không ngần ngại tung lên hình ảnh một thành

phố Hải Phòng những năm đầu Đổi mới "dân tình ham hố làm giàu…", "cuộc sống

sôi sục mùi đồng" và cả những "phi vụ buôn lậu xuyên dọc chiều dài đất nước có thể là của dân nhưng muốn xuyên ngang qua các quốc gia thì phải là của quan"

[8, tr.99]; lại có cả những "cái hay của nước ngoài học được thì ít, cái dở của

ngoại bang mót được thì nhiều"… Từ những chấm phá như thế, Nguyễn Việt Hà

đã đưa hình tượng trong những sáng tác của mình phù hợp với thực tại luôn biến đổi, xô bồ, nhộn nhịp, cung cấp cho người đọc cái nhìn toàn diện hơn về mọi mặt của đời sống, phù hợp với tinh thần dân chủ hóa trong văn học của thời đại Cũng

có thể nói, đọc tác phẩm của ông, ta cũng như được cháy hết mình, chợt vỡ ra, giật mình vì hình như soi thấy một phần chính mình trong đó Văn học là thế, nó lặng lẽ

mà mãnh liệt trong quá trình khơi gợi sự đồng cảm từ phía người đọc Nhất là qua những sáng tác hoàn toàn chủ động về tâm thế và một bút lực khỏe khoắn, thông minh như Nguyễn Việt Hà

Nhìn một cách bao quát, Nguyễn Việt Hà là nhà văn đã có những bước tiến dài, chắc chắn, độc đáo trong sự nghiệp văn học đang còn rộng mở Sáng tác của ông hấp dẫn người đọc ở một lối văn tinh tế, giọng điệu phong phú, cái nhìn đa diện và

cả sự mẫn cảm về cuộc đời, thời thế Xoay, soi, ngắm nghía… văn xuôi của ông đã

và đang được người đọc chờ đợi, bởi càng đọc càng thấy "ghét" một cóc cụ Hà Nội

lắm mồm tán nhảm mà sâu sắc đến điều

34

Nổi lên trên văn đàn Việt chưa lâu nhưng Nguyễn Việt Hà đã có những thành công đáng kể và tiến những bước dài, khá vững chắc trên con đường văn nghiệp Với tiểu thuyết và truyện ngắn, ông là người khai phá một lối viết mới, đậm chất hậu hiện đại Người đọc cũng bị chinh phục bởi những tạp văn xinh xắn, hài hước nhưng là cả một pho kiến thức được chắt lọc, tổng hợp từ nhiều nguồn, từ kiến thức sách vở cổ kim đến hết thảy những gì đang hàng ngày, hàng giờ diễn ra trước mắt Trong cảm quan của ông và hầu hết những nhà văn viết cùng đề tài, con người

đô thị hiện lên với tất cả dở hay, xấu tốt Bức tranh đời sống trong văn xuôi Nguyễn Việt Hà thực chất là sự tái hiện một cách sáng tạo, vừa gắn với không khí dân chủ thời mở cửa vừa tạo riêng một giọng điệu, một góc nhìn Xung quanh sáng tác của ông có nhiều cuộc tranh luận khá sôi nổi Nhưng dù thẩm định ở phương diện nào, chúng ta cũng có cơ sở khẳng định rằng đây là nhà văn Hà Nội độc đáo

và giàu bản sắc Chắc chắn, ông còn có nhiều đột phá trong sự nghiệp văn chương của mình, bởi đây là lúc bút lực của anh đang ở độ chín với phong độ dồi dào, khỏe khoắn nhất

Một cái nhìn về Kitô giáo qua văn học

Với rất đông độc giả, người ta mới chỉ biết đến Kitô giáo qua những cuốn sách, những câu chuyện hay bộ phim nhưng tất cả đều dường như không gần gũi với cuộc sống Chính vì thế, một cái nhìn toàn diện về Kitô giáo vẫn còn là điều gì đó

xa lạ hay mơ hồ với nhiều người, đặc biệt là những người không theo đạo Thế

nhưng, nhờ có bộ ba tiểu thuyết Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn và Ba ngôi

của người thì Nguyễn Việt Hà đã nhờ những yếu tố tôn giáo thể hiện từ ngôn ngữ,

biểu tượng, lịch sử, nhân vật… để đưa tới một cái nhìn tương đối toàn diện hơn về Kitô giáo cũng như mối quan hệ giữa tôn giáo và thời đại

35

Một bức tranh về Kitô giáo được viết lên với những không gian nhà thờ, những ngôn ngữ của người theo đạo, những ngày lễ, lịch sử của tôn giáo này ở Việt Nam cũng được khéo léo đưa vào câu chuyện Những con người tôn giáo cũng hiện lên

rõ ràng hơn, ở đó có những sâu thẳm, những ẩn ức trên cơ sở đức tin Những con người theo đạo với cuộc sống như bao con người khác trong cuộc sống Họ cũng là những con người bình thường, những con người thuộc mọi tầng lớp với nhiều công việc khác nhau, cũng có những yêu ghét đời thường nhưng ẩn trong họ là một đức tin, một sự cứu rỗi của Chúa Những nhân vật này chính là đại diện cho tất cả những con người của xã hội, đức tin của Kitô giáo trong các nhân vật cũng mở rộng ra là niềm tin, là sự cứu rỗi của con người với thực tại cuộc sống

Bằng việc tạo nên những tiểu thuyết mang đậm dấu ấn Kitô giáo, nhà văn đã tái hiện lại một bức tranh của cuộc sống Nhờ cảm hứng tôn giáo Nguyễn Việt Hà đã thành công trong việc xây dựng nên một xã hội thu nhỏ trong tác phẩm của mình

Ở đó, tôn giáo như một màu sắc thú vị, một đòn bẩy giúp cho những thông điệp, những giá trị được thể hiện một cách sâu sắc và chân thực nhất Xã hội đã tác động lớn đến tôn giáo, một xã hội càng phát triển, càng lộn xộn thì chỗ đứng của tôn giáo càng bị hẹp đi nhưng ngược lại Tôn giáo ra đời dựa trên nhu cầu cần chỗ dựa tinh thần của con người vì thế con người càng đau khổ thì tôn giáo càng có chỗ đứng cho mình Một xã hội đem đến cho con người những nỗi đau, sự cùng quẫn thì ở đó họ chỉ có thể tìm cho mình niềm tin nơi tôn giáo Cuộc sống thực tại là vậy, càng phát triển thì càng khiến con người thay đổi, nhiều nỗi đau hơn và khi tôn giáo tưởng như mất đi vị thế của mình thì cũng là lúc nó thể hiện được vai trò không thể thay thế Những thông điệp, những quan điểm về cuộc sống, con người

và thời đại đã được thể hiện trọn vẹn và một trong những điều giúp tạo nên thành công đó chính là cảm hứng tôn giáo

36

Tiểu kết, chương Một đã đưa tới một cái nhìn khái quát về hai vấn đề chính là Ki

tô giáo và văn chương Nguyễn Việt Hà Kitô giáo có lịch sử hình thành và phát triển hàng nghìn năm, qua những biến động của thời đại đã hình thành và hoàn thiện những giáo lý, đạo đức và tư tưởng Tôn giáo này tới Việt Nam vào khoảng thế kỉ thứ XVI, trải qua những giai đoạn khác nhau đã trở thành một tôn giáo chính thức, có số lượng tín hữu đông đảo và ảnh hưởng tới nhiều lĩnh vực của đời sống trong đó có văn học Nguyễn Việt Hà là nhà văn đặc sắc của văn chương đương đại

và ông là một trong những cây viết đưa đậm yếu tố Kitô giáo nhất vào tác phẩm của mình Những cái nhìn khái quát ở chương Một sẽ là tiền đề cho việc thực hiện những nghiên cứu tiếp theo của luận văn này