Tìm hiểu một số vấn đề cơ bản của mỹ học Hêghen

Tinh thàn phé pbàn de tìm ra diém han che này cùn Spinoza két bop vói su ké thùa tu tuóng ve cài "tói tuyét dèi" vói tu càch là mot chii thè dà dua Héghen dén tu tuóng vi dai: tu tuóng v

DAI HOC QUÒC GIÀ IIÀ NÓI TRUÒNG DAI HOC KPIOA HOC XÀ HÓI VA NHÀN VÀN

LUONG THU HIÈN

Luàn vàn thac si khoa hoc triet hoc

Nguòì huóng dàn khoa hoc:

1 PGS TS DÒ VÀN KHANG

2 PTS PHAM THÈ HÙNG

C'.'J HOC 'JXJO

HA NÓI - 199» - ^ ; ^ l

Muc lyc

A.PHAN MÒ DAU

L Tinh càp thiét cùa viéc nghién cùu de tki

2 Tinhhinh nghién culi de tki

3 Muc dich, nhiém vu cùa de tki

4 Ca so ly luàn vk phuong phàp nghién culi

5 Dóng góp cài mói cùa luan vàn

6 y nghla ly luàn va thuc tién cùa luan vàn

7 Két càu cùa luàn vàn

Trang

B PHAN NOI DUNG

CHirONG 1: CO SO TRBÉT HOC CÙA MY HOC FÈGHEN, 1

1.1 Tìm hiéu he thóng trié't hoc cùa Héghen

1.1.1 "Nguyén ly tinh he thóng'' là phàt hién quan trong

nhàt cùa triét hoc co dién Du'c 1 1.1.2 Tinh thàn tuyét dèi vói tu càch là nguyén ly ca bàn

cùa triét hoc Héghen 2

1.2 Nguyén ly phàt trién bien chumg - ca so phuorng phap 12

luan cùa my hoc Héghen

L2.1 Ca so ly luàn cùa nguyén ly phàt tiién 12

1.2.2 Phuang phàp luàn cùa my hoc Héghen 15

1.2.3 Qui luàt di tir trini tuang dén cu thè- qui luàt qui djnh

diém xuàt phàt cùa my hoc Héghen 17

HirONG 2: VI TRI CÙA MY HOC (TRiÉT HOC CÙA NGHÈ THUAT)

TRONG HE THÓNG TRIÉT HOC CÙA HÉGHEN 20

2.1 Xuàt phàt diém de xàc djnh v| tri cùa nghe thuat, qua

do xàc djnh vj tri cùa my hoc 20

2.2 Dàc trutig cùa nhan thurc nghe thuat, qua do xàc djnh

dòì tugmg cùa my hoc 25

2.3 Tòng quan ve he thóng my hoc cùa Héghen 27

2.3.1 Xuàt phàt diém my hoc cùa Héghen _ 27

2.3.2 Pbam trù cài dep trong my hoc Héghen 28

3.1 Nghe thuat tirong trimg 38

3.1.1 Djnh nghia ve nghé thuàt tuong trung 38

3.1.2 Càc giai doan cùa nghé thuàt tuong tiTTiig 39

3.1.3 Kién tnic — nghé thuàt tuong trUng 46

3.2 Nghe thuàt co dién 47

3.2.1 Djnh nghla va nhung tinh chat co bàn cùa nghé thuàt co dién 47

3.2.2 Càc giai doan phàt trién cùa nghé thuàt co dién 52

3.3 Nghe thuat làng man 60

3.3.1 Dac trung cùa nghé thuàt lang man 60

3.3.2 Càc loai hình cùa nghé thuàt lang man 68

>0'

P H A N K É T L U A N 79

DANH MUC T À I L I È U T H A M K H À O

Bàn luàn vàn này là ket qua day dà cùa càc thdy

co giào trong khoa Triet hoc- trir&ng dai hoc Khoa hoc xà hgi va nhàn vàn Dàc biet, luan vàn da duac hoàn thành duói su huóng dàn tàn tàm cùa thày giào^ PGS TS càc khoa hoc triet hoc Dà Vàn Khang

va thày Pham The Hùng, PTS triet hoc chuyén ngành thdm my hoc Luàn vàn duac hoàn chình hoit nhò su góp y^ chi bào cùa càc thdy trong hai dóng khoa hoc cùa khoa Em xin chàn thành càm <m càc thdy, càc ed

A\.?HAM MÒ DAU

1 Tinh cà'p thiét cùa viéc nghién culi de tài

Cóng cuóc dèi mói dàt nuóc yéu càu chùng ta càn phài nàm vung chù nghTa Màc — Lenin, cu thè là triét hoc va my hoc Màc — L^énin vói tu càch là thè giói quan va phuang phàp luàn cho càc khoa hoc cu thè, cho boat dóng thuc tién Mot con duòrng khoa hoc de nàm virng triét hoc va my hoc Màc — Lenin Ik phài nghién cùu càc he théng triét hoc vk my hoc truóc dò vói tu càch Ik mot tién de ly luàn dua dén su ra dòi triét hoc vk my hoc Màc — Lenin Héghen Ik mot dai biéu cùa nèn

triét hoc vk my hoc ce dién Dite Mk triét hoc vk my hoc c6 dién Dóc Ik mot trong

nhiìng tién de ly luàn dua dén su ra dói cùa triét hoc vk my hoc Màc — Lenin Do vày, viéc di sàu nghién cùu he théng my hoc Héghen là mot yéu càu càp bàch

Hién nay dàt nuóc chùng ta dang b trong qua tiình cóng nghiép boa, hién dai

hoà, xày dung vk phàt trién nén kinh té thj truòrng theo djnh huóng xa hói chù nghla Tinh hình này dà bóc lo bién chùug xa bòi mot càch ro net va yéu càu con nguói

phài co tu duy bién chùug trong viéc nliàn thù'c, dành già va djnh huóng cài tao càc

vàh de thuóc linh vuc kinh té, chinh tij, vàn hoà, nghé thuàt Mot trong nhuug hat nhàn bop ly nhàt cùa he théng triét hoc va my hoc Héghen là phuang phàp tir duy bién chùng — Ijcb su Nghién cùu my hoc Héghen giùp chùng ta tiép thu trén co so cài tao duy vàt phuang phàp tu duy bién chùng cùa óng, de tiìf dò vàn dung nò vào nghién cùu càc vàn de my hoc mói dang dàt ra hién nay, trang bi phuang phàp khoa hoc trong viéc dành già, phé bình, djnh huóng nén vàn hoà nghé thuàt nuóc nhk vk

tiép thu tinh boa vàn hoà nhàn loai trong thói dai mó cùa — giao luu vàn hoà toàn

càu Do vày, viéc nghién cù'u my hoc Héghen là càn thiét

Hon nita, hién nay nhiing cóng trình khoa hoc nghién cùu ve my hoc Héghen bang tiéng Viét bau nhu cbua co Ngoài cuén Luac djch my hoc Héghen — nhixng

vàn bàn chon loc, NXB Khoa hoc xà hói, Hk nói, 1996; vk gàn day, vko quy I nàm

1999, NXB Vàn hoc cho in toàn bó Càc bài giàng ve my hoc cùa Héghen thknh hai

tàp hokn chinh do Phan Ngoc giói thiéu vk djch, con trong càc sàch giào khoa Ijcb

su triét hoc vk my hoc co trình bky mot càch bét sue tóm luac ve càc vàn de my hoc

cùa Héghen mot càch dóc làp chua thành he théng Do vày, mot cóng trình khoa hoc nghién cùu mot càch he théng my hoc Héghen là càn thiét

Ngoki ra, tu khi con Ik mot sinh vién, bàn thàn nguói viét luàn van nky bèi sue hùug thù ve triét hoc c6 dién Due, dàc biét Ik Héghen cùng vói nhirng ly do trén

da dua dén viéc lua chon de tki "Tìm hiéu mot sé vàn de ca bàn cùa my hoc Héghen" cho luàn vàn thac sy cùa mình

2 Tinh hình nghién curu de tài

O Viét nam, chua co cóng trình nghién cùu ve my hoc Héghen Tap chi Triél hoc tìjf nàm 1973 dén nay cung chua co mot bài viét nào de càp dén my hoc Héghen

Cuén My hoc Màc - Lenin cùa TS Dò Vàn Khang vk GS DÒ Huy; cuén My hoc dai

cuang do TS Dò Vàn Khang chù bién (NXB Giào due 1997); cuén My hoc vai fu càch mpf khoa hoc cùa GS DÒ Huy (NXB Chinh tri quéc già, Hk nói 1996) co de

càp dén my hoc cùa Héghen, tuy nhién, chua co mot cóng trình riéng, boac mói chuyén luàn nào di sàu nghién cùu riéng my hoc cùa Héghen

Vi vày, luàn vàn co y djnh làn dàu tién tìm hiéu mot sé vàn de co bàn cùa my hoc Héghen

3 Muc dich va nhiem vu cùa luan vàn

a Muc dich cùa luàn vàn,

Góp phàn trình bay mot càch tUcmg dèi day dù ve he théng my hoc Héghen Buóc dàu dua ra mot vài nhàn djnh ve y nghla tich cuc vk han che cùa he théng my hoc Héghen

b, Nhiem vu cùa luàn vàn

De dat duoc muc tiéu trén, luàn vàn phài:

- Khào sàt mot càch kbài quàt quan diém triét hoc cùa Héghen Ikm co so de di sau nghién cùu he théng my hoc cùa óng

y

- Di sau tìm hiéu quan niém cùa Héghen ve vj tri cùa my hoc trong he théng cùa óng; ve dèi tuang cùa my hoc; ve càc pham trù co bàn cùa my hoc; ve chù thè song tao th.^m my; ve phan loai nghé thuàt

4 Phuorng phàp nghién cuti

Luàn vàn dua trén phuang phàp bién chùng e óng thòi két bop phuang pliap logie vk lich su, pbàn tich vk tòng bop theo quan diém Màc — Lenin Ngoki ra, luan vàn con iJng dung phuang phàp bé théng, pbàn nko co dùng pbuong phàp mó hình

5 Cài mói cùa luan vàn

- Nghién cùu my hoc cùa Héghen theo quan diém he théng

- Vach r5 nói barn cùa càc pham trù my hoc co bàn trong he théng my hoc cùa Héghen vk chi ra su van dóng bién chùng cùa chùng, nbàt Ik su vàn dóng cùa chùng trong nghé thuàt

- Làn dàu tién ly giai nguón géc dàn tói dat dàu chàm hét cho quan niém ca hoc ve thè giaf va mó ra quan niém ly giai su vàt theo "nguyén ly tinh bé théng" cùa triét hoc co dién Dù'c, trong dò co cóng lón cùa Héghen

6 Y nghla cùa luan vàn

Luàn van co thè dùng Ikm tài liéu tham khào trong cóng tàc nghién cùu va giàng day lich su triét hoc; lich su my hoc phuang Tày vk my hoc Màc — Lenin

7 Két càu cùa luan vàn

Ngoài pbàn mó dàu, két luàn vk tki liéu tham khào, luan van góm 3 cbuorng, 8 muc

CHUDNG 1

Cd sd mtt HOC CUA MY HOC HSGHSM

1.1 Tìm hiéu he thóng triét hoc cua Héghen

1.1.1 ^'Nguyén ly tinh he thóhg^' là phàf hién quan frpng nhàf cùa friet

hoc cS dién Due

Truóc hét, càn khang djnh rang, logie cùa tu duy Ik su phan ành tàt yéu cùn logie Ijch su thòi dai

Thói dai triét hoc c6 dién Due ra dói vk ghi dàu àn dac sàc trong su phàt trién cùa Ijch su triét hoc, Ik thói dai cùa mot nén vàn minh cóng nghiép dién hình vko cuéi X V m vk dàu XIX

Vói nhihig thknh tuu to lórn ve khoa hoc ky thuàt nhu su phàt hién ra thuyét nàng luong, su phàt hién ra té bào vk bàn chat cùa su séng, dac biét Ik su phàt minh

ra dién nàng dà tao thknh tién de cho buóc nhày tu duy

Trén co so cùa nhuug buóc tién ^/uot bac nky, quan niém co hoc ve thè giói dà tró thknh lac bau vk khóng dù co so de ly giai càc su vàt, càc hién tuong phùc tap cùa xà hói vk tu duy

Triét hoc ce dién Due co mot cóng lao rat lón Ik dà dat dàu chàm hét cho quan niém co hoc ve thè giói vk dà de xuàt mot quan niém mói, quan niém ly giai su vàt theo "Nguyén ly tinh he théng" Immanuyen Kant dà cho ràng: càn "hiéu tokn

bó giói tu nhién trong tokn bó tinh vó cùng tàn cùa nò nhu mot bé théng duy nhàt'' [29,206]

Nhu vày, nguyén ly tinh he théng là mot nguyén ly co bàn, quan xuyén tokn

bó triét hoc cùa I.Kant, làn Héghen Bòi Héghen da thùfa nhàn óng dà tiép thu nhuug co so quan trong ve tu duy cùa I.Kant

Nèu trong he théng triét hoc cùa I.Kant, hai khài niém quan trong nbàt là khài niém "Tói tu duy" vk dèi tugng cùa tói tu duy Ik "Vàt tu nò", thì trong bé thóng cùa Héghen, chi co mot khài niém quan trong nhàt là khài niém "y niém tuyét dèi"

bj tuyét dèi bòa vk bién thknh mot thuc thè tu làp (Lenin) Co hiéu nhu vày mói ce thè thày su théng nhàt vk su khàc nhau co bàn trong bai bé théng cùa hai nhà triét hoc va my hoc bàc thày cùa triét hoc va my hoc c6 dién Due

1.1.2 Tinh thàn fuyét dói vài fu càch là nguyén ly ca bàn cùa frié'f hcn

Héghen

Nguyén 15^ này là tu tuóng chù dao, cèt loi, xuyén suèt tàt ca càc bó pbàn cu;» hoc thuyét triét hoc Héghen, dem lai cho nò su théng nhàt vk tinh chinh thè Nén khóng lày nguyén 1^ nky Ikm co so de nghién cùu my hoc Héghen thì se khóng nhàn thày duoc my hoc chi Ik mot bó pbàn cùa mot chinh thè^ duy nhàt Chinh nguyén ly

xuàt phàt nky giùp chùng ta hiéu duoc rang ngay bàn thàn my hoc cùa óng cung \ì\

mot he théng

Thè giói ^ niém Ik giao diém quan trong giua hoc thuyét Platon vk hoc thuyél Héghen Gièng nhu Platon, Héghen cung quan niém co so cùa càc su vàt càm tinh là càc y niém, nò Ik thè giói siéu càm tinh cùa ly tinh Tinh thàn tuyét dèi Ik lue luong djnh huóng thè giói kinh nghiém Tinh thàn tuyét dèi Ik tòn tai chan chinh, tòn tai dich thuc, tÓn tai bao trùm, Ik bàn chat séng dóng cùa thè giói hién thuc

Lenin, trong khi so sành chù nghia duy tàm cùa Héghen vói chù nghia duy tàm cùa Platon dà chi ra su khàc nhau càn bàn giùa hai óng: tÒn tai thuc su, theo Platon, là thè giói cùa nhftng y niém bàt dóng Héghen khàc Platon ó chò óng nbìn nbùug khài niém trong su vàn dóng cùa chùng, coi nhuug khài niém là nhuug "su qui djnh" cùa tinh thàn tuyét dèi trong phàt trién Do dò, tinh thàn tuyét dèi tró thknh mot qua trình cùa tu duy, bj tuyét dèi hoà va bién thknh mot thuc thè dóc làp

Héghen con khàc Platon b chÒ, óng khang djnh ràng, tinh thàn tuyét dèi khóng ò ben ngoki thè giói, khóng b trén tbién dình vói thàn Duypite, mk ó ngay trong thè giói, nghla Ik tinh thàn tuyét dèi Ik co so tinh thàn vèn san co b ben trong thè giói

Tu tuóng nhi nguyén luàn tàch biét thè giói càc y niém chung, bàt bién vói thè giói càc su vàt càm tinh, don nhàt luón bién dòi mot càch triét de tói mù-c mèi lién he giGa chùng bòa ra là khóng thè co cùa Platon da bj Arixtèt kjch liét phé pbàn Arixtèt khang djnh bàn chat cùa càc su vàt nam trong bàn thàn càc su vat Mòi

su vàt déu là su két bop giffa vàt chat vk hình tbùc Vat chat thu dóng luón di lién vói mot bàn nguyén tich cUc vk sàng tao - tue vói hình thù'c MÒi su vàt déu là mot vàt

cu thè là nhò co hình thù'c, nhó co boat dóng cài tao tich cuc cùa hình tbùc Nói càch khàc, hình thù'c tòn tai duói dang nguyén nhàn co muc dich nói tai, duòri dang nhftii

tè tich cuc, huóng vàt chat thu dóng dén mot hién thuc xàc djnh Càc muc dich tèi cao cùa moi cài hién thuc là hình tbùc thuàn tùy, mat dèi làp tuyét dèi vói vàt cbài thuàn tùy Theo Arixtèt, hình tbùc thuàn tùy là ly tinh thàn thành, là "Nuso" mk vèn

dH Ik bàn nguyén dàu tién cùa thè giói Nhu vày, thè gióri trong quan niém cùn

Arixtèt là mot bé théng duoc két càu theo kièu muc dich luàn, co co so cùa nò Ik "ly tinh thàn thành" (qui luàt khàch quan)

Héghen da di theo con duóng cùa Arixtèt chèng lai moi hình thù'c nhj nguyén luàn Do dò, óng cung cho ràng, càn phài tìm kiém bàn chat cùa thè gióri trong bàn thàn thè gióri, chii khóng phài ó ben ngoài nò Ong cung ly giai thè giói theo kièu muc dich luàn: giói tu nhién, cuóc séng con nguòi luón luón bao hkm mot su huóng dich xàc djnh

Tu tuóng cùa Héghen ve bàn chat, nén tàng cùa thè giói hién thuc ngky ckng duoc cu thè bòa trong qua trình óng ké thìra, phé pbàn va vugt lén càc tu tuóng ve bàn nguyén cùa thè giói cùa càc nhà triét hoc truóc óng Chinh y niém tuyét dèi cùa Héghen duoc hiéu nhu là su bop nhàt giOa thuc thè tu nhién (ó Spinóda) vk cài "tói tuyét dèi" tue tu 5? thù'c (ó Phichto) Nò Ik su théng nhàt giOa tu duy vk tòn tai, tinh thàn vk vàt chat, chù thè vk khàch thè

Bàn chat cùa thuc thè dà duoc khào cùu rat ky trong triét hoc cùa Spinoza Óng coi giói tu nhién là mot thuc thè, tòn tai tu nò vk tu phàt trién duoc, tòn tai hoàn toàn dóc làp, vinh vién Ngoài thuc thè giói tu nhién ra thì trén thè gian này khóng con mot cài gì khàc Moi su vàt chi là càc dang biéu hién khàc nhau cùa mot thuc thè Thuc thè là nguòn géc chung, Ik co so vk nén tàng, dòng thói cung Ik bàn chat chung cùa moi su vàt, kè ca vàt chat làn tinh thàn

Vi vày, mèi quan he huu co giua càc thUc thè va càc dang biéu hién cu thè cùa nò là mèi quan bé huu co giira tinh théng nhàt vk tinh nhiéu ve cùa giói tu nhién Spinoza cho ràng: "Thuc thè tró thknh thuc tai tèi cao, trong dò bàn chat thuc

thè bao hkm su tòn tai cùa nò" Nhung Spinoza lai diy tu tUcmg trén di dén cuc

doan, tàch rói thuc thè vói càc dang thùc cùa nò, cho ràng, chi co thuc thè là "thè giói san sinh ra" con càc su vàt déu chi thuóc ve "thè giói duoc sinh ra" Trong dò thuc thè tòn tai truóc càc su vàt Héghen dà nhàn xét tu tuóng này cùa Spinoza nhu

sau: "Sai làm cùa Spinoza là b chò, óng hiéu càc su vàt chi là càc dang thóc, Ik cài

don nhàt ngu xuàn Cài don nhàt thuc su khóng chi là cài khàc chung nhàt (theo càch hiéu cùa Spinoza thì dò là thuc thè), cài don nhàt dòng thói là cài huóng ve cài chung nhàt" [58,318-319] Tinh thàn phé pbàn de tìm ra diém han che này cùn Spinoza két bop vói su ké thùa tu tuóng ve cài "tói tuyét dèi" vói tu càch là mot chii thè dà dua Héghen dén tu tuóng vi dai: tu tuóng ve su théng nhàt giffa: tòn tai - tu duy; khàch thè - chù thè ; vàt chat - tinh thàn, dén tu tuóng ve sue manh tuyét dèi cùa tinh thàn, cùa y niém, cùa ly tinh, dàn tói tu tuóng: "Cài gì bop ly Ik hién thuc cài gì bién thuc Ik bop ly" Tàt nhién, ó ve thù hai cùa phuang trình trén Ik khóng dù Dùng ràng: "Cài gì hop ly là hién thuc", nhung cài gì hién thuc chua chac dà hop ly Héghen dà phé phan Spinoza nhu sau: Thuc thè trong nò khóng co bàn nguyén cùn tinh chù quan, cùa tu y thù'c, thuc thè khóng duoc Spinoza quan niém là tinh thàn

Do khóng co tu y thù'c, thue thè khóng co khà nàng y thùc ve mình, ve tinh tàt yèn cùa mình, tue là khóng vuon lén duoc thang bàc tu do (tu do theo Héghen, Ik tàt yéu

duoc nhàn thù'c) Theo Héghen, triét hoc Spinoza thè hién nguyén \f ve tinh tàt yéu

song nò lai khóng biét duoc nguyén ly ve tu do dich thuc, do dò nò cung khóng biét tói nguyén ly ve chù thè dich thuc Tììf dò Héghen dà dua ra quan niém cùa mình:

"Chàn ly khóng nhùug vói tu càch Ik thuc thè mk hét nhu vày, con vói tu càch Ik chù thè" [60,26] Hiuc thè dich thuc, theo Héghen, Ik thuc thè - chù thè, Ik "thuc thè séng", tù'c Ik tinh thàn tuyét dèi

Héghen, trong "khoa hoc logie", da coi triét hoc Kant Ik "Co so vk diém xuàt phàt cho triét hoc Due hién dai" Do dò, óng dà dknh mot su quan tàm rat lón cho su phé pbàn triét hoc Kant vói tu càch "Cài nén" de xày dung he théng triét hoc cùn mình, mk truóc tién Ik xày dung diém xuàt phàt nhàt nguyén bién chùug Thuc ra

truóc Héghen, trong lich su triét hoc dà co khóng it nguói coi tinh thàn, f niém Ik co

so vk nén tàng cùa hién thuc Nhung chi dén Héghen, sau khi phé pbàn, ké thùa vn tìm càch vuot Kant, dà di dén mot quan niém mòi ve tinh thàn, y niém vói tu càch In

co so vk nén tàng cùa hién thuc Triét hoc cùa Kant Ik triét hoc duy tàm chù quan tién nghiém, vói mot pbuong thù'c tu duy siéu hình che dói dèi tuong thknh bai mal

dèi làp tàch biét, giOa chùng là h e sàu ngàn càch khóng thè vuot qua Do dò, he

théng Kant chiia dung màu thuàn

Chinh su phé pbàn khàc phuc màu thuàn dua dén su ra dòi mot quan niém mot càch nbìn bifn chùug ve thè giói cùa Héghen Truóc tién, vife dàu tranh chèng

"Vàt tu nò" cua Kant dà dua Héghen dén khang djnh su fhóng nhàf bién chùng giùa

bàn chat vài hién fUcnig trong quan niém ve diém xuàt phàt Kant chia thè giói làm

hai: thè giói "Vàt tu nò" vk thè giói hién tuong "Vàt tu nò" Ik thè giói khàch quan,

tu nò tòn tai ó ben ngoài con nguói, con nguói khóng biét gì ve nò Dò là thè g\à\

cùa nhùug chuàn muc, ly tuóng cùa moi su hokn tbién tuyét dèi mk con nguói khóng thè dat tói duoc, nhung dò Ik nhiiug diéu mk loki nguòi bang ma uóc: tu do tuyél dèi, linh hÒn bàt tu, thuong de Thè giói hién thuc chju su qui djnh cùa nhuug qui luàt nhàn qua tàt djnh Dò Ik thè giói con tòn tai nhiéu cài xàu, màt càn dèi, hki bòa Giffa hai thè giói nky Ik bé sàu ngàn càch, mot duóng bién rach ròi khóng thè vuot qua, chùng Ik hai mat dèi làp nam trong thè dèi nghich tàch ròi nhau

Tu phé phan quan niém "Vàt tu nò" cùa Kant, Héghen da di dén tu tuóng théng nhàt bién chùug giffa bàn chat - hién tuong; giua thè giói vàt tu nò vói thè giói hién tuong trong quan niém ve tinh thàn tuyét dèi cùa óng Tu tucmg này thè bién tàp trung trong tàc phàm "Hién tuong hoc tinh thàn" - tàc ph^m chùa dung coi nguòn vk bi màt triét hoc Héghen Dèi vói Héghen, nhàn thùc ve thè giói Ik phài dat duoc 5^ niém cùa nò Nhung thè giói y niém ày khóng tòn tai ó dàu dò, dang sau vn tàch biét vói thè giói hién tuong Mk bàn chat phài biéu hién qua bién tuong vk hién

tuong Ik hién tuong cùa bàn chat, thè bién bàn chat Do dò, hién tuang hoc tinh thàn

khóng phài Ik khoa hoc nghién cùu ve hién tuong mk Ik khoa hoc nghién cùu ve tinh thàn (bàn chat dich thuc cùa thè giói) bang phuang phàp hién tuong, bay là nghién cùu ve tinh thàn thóng qua hién tugng trén nguyén ly théng nhàt hién tuong - l)àn chat Khóng thè nhàn thù'c duoc bàn chat nèu khóng thóng qua nhàn thùc hién tugng

vk nhàn thùc hién tugng cung là qua dò de nhàn thùc bàn chat

Nhu vày, de eó tri thù'c ve bàn chat thè giói, ve cài tuyét dèi mk Héghen goi In

"tinh thàn tuyét dèi" thì phài giàn tiép thóng qua cài dèi làp vói nò: qua bién tugng qua cài tUOng dèi, qua thè giói hién thuc cu thè càm quan Hai màt dèi làp nky tòn tai cho nhau, le thuóc vko nhau, chuyén hóa cho nhau, khóng eó cài này thì khóng

co cài kia Do dò, tinh thàn tuyét dèi trong quan niém cùa Héghen là su théng nhàt bién chùug cùa hai mat dèi làp: tinh thàn - vàt chat; tu duy - tòn tai; khài niém - hién thuc Nò là bàn chat cùa thè giói Tàt ca càc su vàt, hién tugng khàc (tu nhién - xn hói - con nguói) cung chi là tòn tai khàc cùa tinh thàn tuyét dèi vk tinh thàn tuyél dèi cung chi tòn tai vk eó dugc dói séng cùa mình trong cài dèi làp vói mình là thè giói bién thuc (tu nhién, xa hói vk con nguói) mk thói

Quan niém cùa Kant ve mèi quan bé giffa càm tinh vk ly tinh cung bi Héghen phé pbàn rat nhiéu Ly tinh vói muói hai pham trù ó Kant theo Héghen thì dò chi là nbffng khài niém trèng ròng, khóng co nói dung Càc bìnli tbùc "trèng róng" này chi

co thè "làm viéc dugc", co mot vai tró xàc djnh trong qua trình nhàn tbùc khi co

"vat chat càm tinh" "làp day" vko chùng Nhu thè co ngbia rang càm tinh là chò dua duy nhàt, tàt yéu cho tu duy Khàc vói Kant, Héghen quan niém ly tinh, tu duy khóng phài phu thuóc vko yéu tè ben ngoki, mk óng biéu ly tinh, tu duy, kbài niém

là mot bàn nguyén dóc làp, tu vàn dóng, co nói dung riéng cùa nò Héghen dà chi ra khuyét diém cùa Kant ve vàn de nky nhu sau: "khài niém da hokn tokn bj tàch ròi vk mài mài vàn bj tàch rói khòi bién thuc" [60,74] Song Héghen lai tàn thknh tu tuóng

co bàn cùa Kant dò Ik tu tuóng suy dién thè giói hién tugng luàn ra tu càc pham trù cùa giàc tinh

Chinh thuyét muói hai pham tiii cùa Kant dà ggi y cho Héghen tu tuóng: nigf

là, co thè suy dién muón vàn sU vàt trong toàn bó vu tru mot càch logie tu nhiéu

pham trù phò bién (ó Héghen là thè giói y niém) Ly tinh, tinh tàt nhién - qui luat dugc thè bién vk phài dugc tìm trong muón vkn su vàt càm tinh ca biét Tu day tién

tói xoà bò he ngàn càch giffa thè giói hién tugng vói thè giói "vàt tu nò" Hai là,

pham tiù két hgp tki liéu càm tinh san sinh ra nhàn thù'c cùa con nguói vk dòng thói san sinh ra thè giói bién tugng Qua trình suy dién logie dò cùng là qua trình sinh thành thè giói khàch quan (thè giói hién thuc) Logic hoc cùa Héghen trình bay su tu vàn dóng cùa càc khài niém di tff "tòn tai" dén "bàn chat" ròi dén "kbài niém" Do

là qua trình di tirfnìu fUg'ng dén cu fhé, Trong qua trình dò, kliài niém vói tu càch là

co so, là chù thè dich thUc - là "thuc thè" tu vàn dòng, tu qui djnh mình, tu sàng tao

ra mình, khài niém tàt yéu phài biéu hién thành thè giói, con giói tu nhién vk tiiìh thàn khóng phài Ik cài gì khàc nhu su biéu hién cùa khài niém 5^ niém tuyét dèi -pham trù cuòi cùng cùa lógfc hoc - thè bién là su théng nhàt tuyét dèi cùa khài niém

va hién thuc

Viéc Héghen phé pbàn gay gàt dao due hoc cùa Kant da dua dén su ra dói cùa

tu tuóng finh fhàn tuyét dói là sU fhóng nhaf bién chùng gii/a y niém va hién fhi/c

-tUfuàng ve sue manh tuyef dói cùa ly tinh, Triét hoc thuc tién cùa Kant co co so cùa

nò là mot quan niem xàc djnh ve con nguòi Theo Kant, tòn tai dich thuc, bàn chat cùa thè giói là "Vàt tu nò" NliU vày, con nguói dfch thuc xùng vói nhàn vj cua mình phài là con nguói vàt tu nò - con nguói tu do, hanh phùc tuyét dèi chù kliòng phài là

con nguòi hién tugng le thuóc vkocài ngoki mình, màt tu do Muc dich cùa triét hoc Kant Ik nàng con nguòi vuon tói thè giói vàt tu nò Nhung con nguòi vói tu càch In mot chù thè nhàn thù'c bang ly tinh thuàn tùy cùa mình khóng thè xàm nhàp vko thè giò^i vàt tu nò Hoat dóng nhàn thùc ly luàn thàt bai

Theo Kant con eó mot con duóng khàc de nang con nguói vuon tói thè giói

"Vàt tu nò" Dò là bang boat dóng thuc tién - tue Ik bang hoat dóng dao due Hknb

vi dao due Ik hknh vi khóng le thuóc vko cài ngoki mình, cung khóng le thuóc vko nhiiUg due vgng, tinh càm, giàc quan cùa con nguòi hién tugng cùa mình Dò là hknh vi tuàn theo su chi dao cùa ly tinh thuc tién, ma ó day là ly tinh dao due dugc

cu thè thành "ménh lénh tuyét dèi" "Ménh lénh tuyét dèi" Ik mot lénh truyén tuyét dèi tu ben ngoki dén mói ngUòi, vói tu càch Ik nguòi, trong nbffng diéu kién cu thè nhu nhau, se hknh dóng nhu nhau truóc dèi tugng Do vày, "ménh lénh tuyét dèi" là tién tbién chff khóng phài Ik su khài quàt kinh nghiém Nò nói lén mot càch tién nghiém khóng phài con nguói bành dóng nhu thè nào, ma con nguci càn phài hknh dóng nhu thè nko Nò thè bién ben pbàn, nò dòi bòi, ra lénh, nò Ik ménh lénh mk con nguói co thè tuàn theo Khi hknh dóng theo lénh truyén tién tbién ày thì con nguòi dat tu do tuyét dèi do khóng phài le thuóc vkocài ngoki mình Co nghla Ik hknh dóng dao due ciing Ik hknh vi vuon tói tu do, su lua chon tu do, tu nàng con nguòi hién tugng lén thknh con nguòi tuyét dèi - con nguòi vàt tu nò

Chinh trong ITnh vuc này, Kant da gap phài nhffng màu thuàn khóng thè khàc phuc Dén day óng nhàn thày rang, ro ràng tu do Ik dóng lue ben trong thuóc bàn chat cùa con nguòi, thói thùc con nguói hknh dóng nhung dò chi Ik mot khàt vong Con nguói Ik con nguói hién tugng vói thàn xàc, nhuc due, giàc quan, anh ta sé boat dóng de thoà man bàn than mình, hành dòng le thuóc vào cài ngoki bàn thàn anh ta,

do vày lai sa vào thè giói su vàt, hién tugng màt tu do Cài thói thùc con nguòi bành dóng trong thuc té thì màu thuàn vói khàt vong tu do thuóc bàn chat con ngucfi dich thuc - con nguói vàt tu nò Vk tu do tuyét dèi chi co ó thè giói ben kia, chi Ik ly tuóng, Ik khàt vong, chi là khà nàng, nò khóng eó mat trong thè giói càm tinh, khóng bao gió co thè thuc hién dugc, "vàn luón Ik mot cài xa la, là tu tuóng vién vóng, là cài càn phài hién hiiu" [5,52]

Héghen da phé pbàn Kant là phù nhàn tinh bién thuc cùa vàt tu nò, y niém, ly tinh, thugng de "BÒn pbàn dò, - Héghen nhàn xét - bao gió cung bao hàm su bàt lue Su bàt lue nky thè hién ó chó cài dugc thùa nhàn Ik hgp ly lai khóng thè tra nén

hién huu" [5,52] Tu chÒ phé pbàn, Héghen dà di dén tu tuóng dèi làp vói Kant: tinh thàn tuyét dèi khóng phài chi là ly tuóng, ben pbàn kéo dai vó han, là cài càn phài

hién hihi mk là mot thuc fai - dò chinh Ik luàn diém xuàt phàt xày dung bé théng cùn

Héghen: Tinh thàn tuyét dèi là su théng nhàt giffa khài niém vk hién thuc, nò Ik thuc tai Òng viét: " Ly tinh Ik sue manh vó tàn vi ly tinh khóng bàt lue tói mùc dùng lai ó ly tuóng, bòn pbàn vk ehi tòn tai vói tu càch mot cài dac biét ó ben ngoki hién thuc, ce hién huu ó bàt ky noi nko, trong dàu oc mot sé nguòi nko dò" [5,52] Óng viét tiép: "Nguòi ta khò tin tuóng ràng ly tfnh Ik mot hién thuc, song trén thuc té khóng co gì hién thuc ngoki ly tinh; nò Ik sffc manh tuyét dèi" [5,53]

Dinh cao cùa su phàt trién cùa triét hoc Kant Ik su phàt hién ra hai mat dèi làp mot càch rach ròi nhung óng lai dat chùng trong thè tàch biét dèi làp giffa: ThO giói vàt tu nò vói thè giói hién tugng; cài tuyét dèi vói cài tuong dèi; bàn chat vói hién tugng; y niém vói hién thuc; tinh thàn vói vàt chat Viéc Héghen phé pbàn Kant

dà dua óng dén quan niém théng nhàt bién chùng giffa hai mat dèi làp trong quan niém ve diém xuàt phàt cùa triét hoc ve bàn nguyén cùa thè giói: quan niém ve tinh thàn tuyét dèi (y niém tuyét dèi)

C^à trình Héghen tiép tue nghién cùu, ké thùa va phé pbàn càc bàc tién bèi cùa mình là Phicto vk Senlinh, dà dua Héghen dén quan niém coi tinh thàn tuyét dèi

Ik su théng nhàt bién chùug giffa khàch quan vk chù quan; khàch thè va chù thè; tòn tai vk tu duy Ba luàn de triét hoc cùa Phicto Ik:

Tói (tuong dèi, hffu han)

Tói (tuyét dèi- vó han) " \ ^ i t

Khóng- tói

Trong dò, cài tói tuyét dèi chinh là su thè hién cùa mot con nguòi 1^^ tuòrng Con cài "tói" tuong dèi Ik nhiiug con nguòi cu thè dang séng vk Ikm viéc, sinh ra va chét di tu thè he nky sang thè bé khàc Hoat dóng cùa cài tói tuyét dèi là nguòn géc duy nhàt cùa moi cài trén thè gian Cài khóng tói (giói tu nhién) là két qua sàng tao cùa cài tói tuyét dèi mot càch vó thù'c Vi thè, qua trình cài "tói" tuong dèi cài tao giói tu nhién cung là qua trình mk cài tói tu y thùc ve chinh bàn thàn mình de nhan thùc dugc cài bàn chat vó han, tu do tuyét dèi cùa mình, dò là qua trình cài tói tuong dèi tró thknh con nguói theo dùng nghla cùa nò - tró thknh cài tói tuyét dèi Nhung

diéu dò khóng thè eó dugc trong mot kboàng thòi gian hffu han nào cà, dò là mot qua trình bién chffng dki vó han Ò day, trong quan niém cùa Phicto, cài tói tuyét dèi vói cài tuong dèi, gièng nhu Kant, vàn nàm trong thè tàch ròi nhau, tu tuóng va bién thuc vàn chua dugc théng nhàt trong mot chinh thè

Khia canh nky Héghen da phé pbàn Phicto Song Héghen da ké thùa tu tuóng cùa Phicto ve cài tói tu y thù'c vóri tu càch là diém xuàt phàt cùa triét hoc, là khói nguyén cùa thè giói Chinh khà nàng tu y thùc dà làm cho cài tói tró thành mot chù thè dich thuc Luàn diém này cùa Phicto cho thày mot su ly giai rat dóc dào, coi khói nguyén cùa thè giói là mot hknh dóng, Ik tu mình sinh ra mình, tu khang djnh

mình mot càch vó diéu kién Hành dóng dò là hoat dóng phàn tu, tuy thùc cùa cài

tói ve chinh bàn thàn mình de vuoti tài fu do, Chinh tu day, Héghen da di tói dugc

nhàn thù'c ve tinh thàn tuyét dèi là su théng nhàt hokn bào hién thuc cùa chù thè vn khàch thè Héghen viét: "tinh thàn co khà nàng tu coi mình, tu lày mình vk tàt cn nhffug gì thuóc ve mình nhu mot dèi tugng tu duy eó y thùc, vi tu duy chinh Ik bàn chat càn bàn, sàu km nhàt cùa tinh thàn" [11,24]

Tom lai, qua su phè phàn, ké thùa vk vugt qua cùa Héghen dèi vói càc nbn triét hoc truórc óng trong quan niém ve khói nguyén vk bàn chat cùa thè giói, Héghen dà xày dung dugc nén tàng thè giói quan triét hoc cùa mình Dò Ik tu tuong lày tinh thàn tuyét dèi Ik diém xuàt phàt vk nén tàng trong quan niém ve hién thuc

Qua su pbàn tich trén, chùng ta thày tinh thàn tuyét dèi trong quan niém cùn Héghen eó nhffng dac truug co bàn sau:

- Thù nhaf, tinh thàn tuyét dèi Ik bàn nguyén cùa thè giói hién thUc, Ik bàn chat

dich thuc cùa tokn bó vu tru Nò Ik tÒn tai dich thuc, tÒn tai khàch quan - tuyét dèi

Nò là dàng tèi cao sàng tao ra giói tu nhién vk con nguòi, nò Ik thuc thè sinh ra moi cài trén thè gian Nèu càc nhk triét hoc duy vàt giai thich bàn chat cùa thè giói Ik vai chat, Ik chat thè, thì Héghen lai coi coi nguÒn vk bàn chat cùa thè giói khóng phài In cài mk ta co thè so mò, càm giàc dugc bang giàc quan, khóng phài là chat thè mk In

tinh than, là y niém, Nhung dò khóng phài Ik tinh thàn cà nhàn hffu han chù quan

ma là tinh thàn vu tru, tinh thàn thè giói, tinh thàn tuyét dèi khàch quan, vó han, khóng le thuóc vko y muèn chù quan cùa con nguòi Mk chinh bàn thàn tokn bó giói

tu nhién, con nguòi, xa hói loki nguói vk cà tu duy cùa tììfng cà nhàn cho dén nhffng san ph^m hoat dóng cùa con nguòi chi Ik hién thàn cùa tinh thàn tuyét dèi

Lày tinh thàn de ly giai coi nguòn vk bàn chat cùa thè giói, Héghen Ik nbn triét hoc duy tàm Khi coi tinh thàn Ik khàch quan tuyét dèi vó han khóng le thuóc

vko 5^ thùc chù quan cùa con nguòi, cà nhàn thì Héghen là nhk triét hoc duy fàm

khàch quan

- Thù hai, tinh thàn tuyét dèi Ik hién thuc Nèu nhu Platon cho ràng thè giói y

niém tàch ròi thè giói càc su vàt - hién tugng - thè giói hién thuc thì Héghen cho ràng tinh thàn tuyét dèi, y niém tuyét dèi khóng dùng ngoài thè giói su vàt - hién tugng y niém tòn tai séng dóng ngay trong long thè giói càm tinh vk nò cung khóng

eó noi tòn tai nko khàc ngoki thè giói hién tugng (thè giói hién thuc) Tinh thàn tuyét dèi Ik su théng nhàt giffa khài niém (bàn chat) vói hién thuc; tinh thàn vói vài chat; ly tinh vói càm tinh Héghen viét: "Cài gì hgp ly Ik hién thuc vk cài gì bién thuc Ik hgp ly" [60,437] Hai mat dèi làp nàm trong mot chình thè théng nhàt Tuy nhién vai trò cùa chùng Ik khàc nhau

Thè giói hién thuc cung tàt yéu vk càn thiét cho y niém tuoug tu nhu 5^ niém càn thiét cho thè giói Nhung trong dò, thè giói hién tugng Ik hién hình, Ik tòn tai khàc cùa tinh tliàn tuyét dèi Con y niém, tinh thàn tuyét dèi Ik bàn chat, là su séng,

Ik linh bòn cùa thè giói hién thuc Ong khang djnh "thè giói Ik tòn tai khàc cùa y niém" [31,195] Moi hién thuc clii Ik hién thuc trong chffng muc nò chùa dung va biéu hién y niém Héghen viét: "Vi vày, chùng ta càn phài hiéu ràng tu nhién chùa dung ó mình y niém tuyét dèi, song tu nhién là y niém duói hình thùc mot tòn tai khàc cùa tinh thàn dugc cài tinh thàn tuyét dèi néu ra, chinh vi vay mk chùng ta goi

tu nhién Ik mot vàt dugc sàng tao ra Tinh chan thuc cùa tu nhién là ó bàn chat càc yéu tè tao ra nò: dò là tinh thàn ó trong tinh ly tuóng vk tinh phù djnh cùa mình" [9,187] Dèi tugng, thè giói khàch quan vk thè giói chù quan khóng nhffng chi phài phù hgp nói chung vói ^ niém, mk chinh bàn thàn chùng Ik su phù hgp cùa khài niém vk hién thuc; thuc tai mk khóng phù hgp vói khài niém thì chi là hién tugng, chù quan, ngàu nhién, tùy tién, nghla Ik khóng phài Ik chàn ly [31, 206] Tokn bó hién thuc, dù Ik cài phé bién, cài dou nhàt bay cài dac thù, déu là nhffng biéu hién khàc nhau ve pham vi vk mùc dò cùa y niém tuyét dèi Tokn bò hién thuc cung Ik y niém; tòn tai don nhàt chi Ik mot mat nko dò cùa y mém; y niém con càn dén nhung hién thuc khàc nhu Ik tòn tai dac thù [31, 208-209] Nhu vày, muèn tìm y niém thì phài tìm trong thè giói Con muèn nhàn thiic thè giói thì phài nhàn thùc y niém cùa

nò

- Thù ba, tinh thàn tuyét dèi Ik su théng nhàt bién chùng cùa hai màt dèi lap:

khàch quan - chù quan; khàch thè - chù thè; tòn tai - tu duy Tinh thàn tuyét dèi trong quan niém cùa Héghen Ik bàn chat, Ik eòi nguÒn cùa thè giói Nò Ik tòn tai dich thuc, tòn tai bao trùm, tòn tai dóc làp, vinh vién, vó diéu kién Tu nò sinh ra no

Nò chinh là mot thuc thè khàch thè, tòn tai khàch quan

De ly giai thè giói phài xuàt phàt tu chinh tinh thàn tuyét dèi, dugc hiéu nhu

là mot thuc thè duy nhàt thì khóng con mot cài gì khàc Nò là tòn tai dich thuc, là khàch thè cùa moi nhàn thùc Tinh thàn tuyét dèi Ik su théng nhàt bién chùug cùa hai mat dèi làp Chinh hai mat dèi làp lai cùng nàm trong mot chinh thè duy nhàt,

do vày, chinh thè ày luón trong mot trang thài vàn dóng, bién dòi, chuyén bòa va phàt trién Chinh su tu vàn dòng cùa tinh thàn tuyét dèi dén mot giai doan nko dò da tàt yéu san sinh ra thè giói hién thuc

Tinh thàn tuyét dèi trong quan niém cùa Héghen khóng phài Ik mot cài da hokn thknh mot càch tron ven, day dù ma nò luón trong trang thài sinh thành Héghen viét: "Bàn thàn bàn nguyén da là su sinh thknh" [60,385] Tinh thàn tuyét dèi san sinh ra thè giói hién thuc dén dàu, cung là qua trình nò làm ra chinh nò dén

dò Do dò, hién thuc vói tu càch là san p h à n , là tòn tai khàc cùa tinh thàn tuyét dèi cung khóng phài là cài dà san, dà xong, dà day dù, trgn ven Cài hién thuc ày cung nàm trong qua trình sinh thknh, phàt trién tff thàp dén cao, tu don giàn dén phùc tap

Tinh thàn tuyét dèi ó giai doan dàu tién là tinh thàn thuàn tùy - tinh thàn chù quan Su tu vàn dóng cùa tinh thàn chù quan (cùa thè giói khài niém) dén mot giai doan nào dò chuyén hòa thành hién thuc, thành giói tu nhién, thknh tinh thàn khàch quan vói tu càch là tha hòa, Ik tòn tai khàc cùa tinh thàn tuyét dèi Giói tu nhién trong quan niém cùa Héghen cùng phàt trién tff thà'p dén cao, tu don giàn dén phùc tap: Tu nhién vó co dén tu nhién hihi co (thuc vàt -> dóng vàt -> con nguòi va xà bòi loài nguói) Truóc giai doan con nguói - xa hói loài ngUòi, tinh thàn tuyét dèi sang tao ra mình mot càch vó thffc, tu nò, do dò chua co tu do, chua tró thknh mot chù thè dich thuc

Dén giai doan con nguòi - xà hói loki nguói, tinh thàn tuyét dèi sàng tao ra mình (qua thè giói hién thuc) khóng chi dùug lai ó trình dò tu nò Mk qua tu duy, y thùc cùa con nguói, tinh thàn tuyét dèi da tu y thffc dugc bàn thàn mình mot càch tu

nò, cho nò Dén day, tinh thàn tuyét dèi khóng chi là khàch thè ma tró tbànli mot chù thè dich thuc Nò tró thknh mot thuc thè - chù thè tuyét dèi day séng dòng Vói

11

tu càch Ik cài tuyét dèi, tinh thàn tuyét dèi khóng thè eó muc dich boat dóng ó ben ngoki nò Muc dich boat dòng cùa tinh thàn tuyét dèi chinh Ik nhàn thùc ve tinh thàn tuyét dèi Dén day, tinh thàn tuyét dèi tró thknh chù thè cùa hai boat dóng théng nhàt bién chùug: boat dòng tu trién khai, tu thuc hién mình, tu Ikm nén mình qua thè giói hién thuc - boat dòng thuc tién vk boat dòng tu nhàn thùc ve mình - boat dòng nhàn thffc - ly luàn Qua trình tinh thàn tuyét dèi san sinh ra thè giói hién thuc cung

là qua trình nò tu nhàn thùc ve mình de dat tói tu do

Thù tu, tinh thàn tuyét dèi Ik qua trình, là phép bién chùng Nguyén ly lày

tinh thàn tuyét dèi Ikm diém xuàt phàt, nén tàng cùa hién thuc gan lién vói nguyén

ly phàt trién bién chùug Ò Héghen, thè giói quan duy tam khàch quan vk pbuong phàp luàn bién cbùug két thknh mot khèi théng nhàt trong viéc ly giai thè giói là xày dung he théng

1.2 Nguyén ly phàt trién bien chùmg - co sor phirong phàp luàn cùa my hoc Héghen

1.2.1 Ca sa ly luàn cùa nguyén ly phàt trién,

Trong "hién tugng hoc tinh thàn" (1807), Héghen dà néu ra mot sé nguyén ly

xày dung bé théng, dò Ik nguyén ly lày tinh thàn fuyét dói làm diém xuàt phàf va

nén tàng trong quan niém ve hién thuc vk nguyén ly phàt trién, 0 day, khàc vói càc

nhà siéu hình, Héghen coi su phàt trién khóng chi là su tàng giàm don thuàn ve lugng, bay su dich chuyén vj tri cùa vàt ve khóng gian Ong biéu su phàt trién là mot qua trình phù djnh bién chùug, trong dò lién tiép dién ra cài mói thay thè cài cu, nhung dòng thòi ké thùa nhffng yéu tè cùa cài cu ma vàn eó khà nàng thùc ddy phàt trién "Cài nu boa bién màt khi hoa nò, va co thè nói ràng, nò bi boa phù djnh; va tuong tu nhu vày co thè nói khi qua xuàt hién thì su tòn tai cùa hoa bj coi là vó ly, thay thè cho su hgp ly truóc day cùa hoa thì gió day là qua Nhffng hình thài trén day khóng chi khàc nhau, ma con bài trù khóng dung hgp nhau Tuy nhién bàn chat séng dóng làm chùng tró thknh nhiiUg yéu tè cùa mot chinh thè hihi co, trong dò chùng khóng nhiJUg khóng màu thuàn vói nhau, mk cài nky cung tàt yéu nhu cài kia, ma chi co tinh tàt yéu nhu nhau nhu thè tao nén cuóc séng cùa chinh thè" [60,425] Dò

là thuc chat cùa su phàt trién theo quan niém cùa Héghen

Xuà^t phàt tff quan niém eoi su phàt trién nhu m^t qua trình vàn dóng lién tue

theo quy luàt phù djnh cùa phù djnh, Héghen coi mot trong nhffng nguyén tàc xày dung he théng triét hoc cùa mình nham thè bién qua trình phàt trién cùa tinh thàn tuyét dèi là tam doan thùc: chfnh de — phàn de — hgp de, trong dò giffa càc yé'u tè déu co mèi lién bé hffu co, chuyén boa làn nhau Hién tugng hoc tinh thàn thè hién khài quàt qua trình Ijch su nhan loai mk Héghen coi Ik bién thàn cùa tinh thàn tuyét dèi cung dugc trình bky theo co càu dò: tinh thàn chù quan-> tinh thàn khàch quan—> tinh thàn tuyét dèi

Day là ba giai doan phàt trién co bàn trong qua trình phàt trién cùa tinh thàn tuyét dèi, dòng thói cung là qua trình này sinh vk giai quyét màu thuàn giffa càc mat dèi lap: vàt chat vk tinh thàn; khàch thè vk chù thè trong bàn than tinh thàn tuyét dèi Màu thuàn dò biéu bién cu thè ó màu thuàn co bàn con nguói — tu nhién ma boat dòng cùa con ngUói dang hkng ngky, hkng gió giai quyét: con nguói Ik chù thè dòng thói là két qua cùa qua trình boat dòng cùa mình Tu duy vk tri tue con nguói hình thknh vk phàt trién trong chùng muc con nguói nhàn thffc va cài tao thè giói, bién tu nhién tff cài dèi làp vói mình thành cài cùa mình, vk bang càch dò làm chù tu nhién Day là qua trình lién tue Vi vày, chàn ly là su théng nhàt giffa tinh thàn vk vàt chat, hay két qua cùa qua trình vàn dòng cùa tinh thàn tuyét dèi khóng phài là mot cài gì cùng dò, mk Ik cà mot qua trình "Vk mot chinh thè thuc su khóng phài là két qua, ma Ik két qua trong sU sinh thknh két qua tran tiuòng Ik mot thày ma kbòng hón bò lai sau cà mot xu huóng phàt trién" [60, 426-427] séng dòng Tlié giói quan triét hoc cùa Héghen sau nky (cu thè Ik trong my hoc) Ik su ké tue bai nguyén

ly co bàn dugc trình bky trong "hién tugng hoc tinli thàn"

Nbffng nguyén ly buóc dàu xày dung bé théng này ve sau dugc Héghen tiép tue phàt trién ngky mot cu thè hon trong "khoa hoc logie" (1812 — 1814), vk nhàt

Ik "Bàch khoa toàn thu càc khoa hoc triét hoc" (1817) trong viéc xày dUng he théng

Trong ''Khoa hoc lógic'\ Héghen dà dua ra 4 nguyén ly co bàn xàc djnh diém

khói dàu khoa hoc logie:

1 Nguyén ly tinh khàch quan

2 Nguyén ly di tu frùu fuang fai cu thè

3 Nguyén ly khang dinh diém khài dàu phài là diém xuat phàf co khà nàng phàt trién thành toàn bó he thóng (tue là phài chùa dung mau thuàn co bàn cùa toàn

bò he théng)

13

4 Nguyén ly thóng nhaf giùa tinh lich su va tinh logie

Trong dò, nguyén ly thù ba dòi bòi diém khói dàu phài chùa dung màu thuàn

co bàn cùa tokn bó he théng thè hién tu tuóng phàt trién bién chùug cu thè hon nhiéu

so vói "Hién tugng hoc tinh thàn" 0 day, dèi làp vói càc quan diém siéu hình truóc day hiéu màu thuàn nhu mot cài gì dò thuóc ve y thùc chù quan, ma tu duy chùng tn càn phài khàc phuc trong viéc tìm ra chàn I^^, Héghen khang djnh: "Màu thuàn - dò

là cài làm cho thè giói vàn dóng vk thàt nuc cuòi nghì ràng khóng thè tu,duy man thuàn" [60, 445-446] Màu thuàn, theo òng, eó ó trong tàt thày moi su vàt, moi tu

tuóng Nò len loi trong tffng quy luàt, tiìug pham t-ù logie Ikm cho chùng tró nè\^

séng dóng

Khóng dtfng lai ó nhffng luàn diém trén, Héghen trong hoc thuyét ve bàn chat

cùa khoa hoc logie, làn dàu tién vach ra ca che phàf trién cùa màu thuàn trong tùfng

pham trù, cu thè Ik pham trù bàn chat nhu sau:

-> Pham trù bàn chat, dugc biéu nhu mot su:

Giai doan 1: DÒng nhàt, nhung dÒng thòi cung Ik su khàc nhau

Giai doan 2: Khàc nhau bé ngoài

Giai doan 3: Khàc nhau co bàn

Giai doan 4: Su dèi làp

Giai doan 5: Màu thuàn

Giai doan 6: Co so, dugc hiéu nhu su dòng nhàt [60, 446], nhuug trén co so cao hon so vói giai doan 1 cùa nò, day là su phù djnh cùa phù djnh cùa pham trù dóng nhàt ó giai doan 1 ->

Tu tuóng co bàn cùa Héghen ó day Ik: thù nhaf, màu thuàn Ik bàn chat cùn

moi su vàt, moi tu tuóng vk khài niém Moi cài déu là su théng nhàt, nhuug khóng phài là su théng nhàt khò effng, ma là su théng nhàt cu thè cùa càc mat dèi làp

"Néu nhu nguói ta bòi, bang càch nko su dòng nhàt di tói su khàc nhau, thì co so cùa càu bòi này Ik tién de coi su dòng nliàt nhu mot cài tran truÒng, tffe su dÒng nhai trììfu tugng Vk tién de trén dà Ikm cho càu hói trén khóng thè tra lói dugc" [60,

447] Trén thUc té, su dóng nhaf cung chinh là sU khàc nhau Thù hai, màu thuàn In

mot qua trình théng nhàt va dàu tranh giffa càc mat dèi làp Buóc chuyén tff giai doan này sang giai doan khàc là qua trình tich luy dàn dàn ve lugng dàn dén su thay

14

dòi ve chat vk nguge lai Dòng thói day cung chinh là qua trình phù djnh cùa giai

doan sau dèi vói giai doan truóc Phù dinh theo ngón ngff cùa Héghen là "lòt bò" bao gòm trong mình 3 yéu tè: yéu tè fhùnhat, phù ojnh (loai trù, khàc phuc); yéu te

thù hai là "Bào tòn"cài quy bau, bàt bién co trong cài bj phù djnh Nò dàm bào su

chuyén hoà cùa cài bj phù djnh, ó két qua "Lòt bò" nò, thknh "Ca/ khàc cùa nó'\

"thknh tòn tai khàc cùa nò" Vk cuòi cùng, yéu tè thùba cùa "lòt bò" Ik chuyén hon lén mot trình dò phàt trién cao hon, do dò "Cài khàc vói mình" cùa cài da bj lòt hv

hoà ra là mot két qua cao hon Ve vàn de nky, Lenin viét: "Khóng phài su phù djnh sach tran, khóng phài su phù djnh khóng suy nghi, khóng phài su phù djnh hoki nghi, mk Ik su phù djnh coi nhu Ik vòng khàu cùa lién he, vóng khan cùa su phàt trién, vói su duy tri cài khang djnh" [34, 390-391] Bàn tfiàn su giai quyét màu thuàn nhu vày, là su phù djnh cùa cài mói dèi vói cài cu, Ik su phà vó dò dàn dén su hình

thành chat mói Thù ba, ba quy luàt trén (màu thuàn, phù djnh cùa phù dinh, su tha}

dòi ve lugng dàn dén su thay dòi ve chat, va ngugc lai) gan lién huu co vói nhau trén moi giai doan phàt trién cùa su vàt vk khài niém

ì.2.2.Phuangphàp luàn cùa my hoc

Phàt trién bién chùug theo ba quy luàt co bàn trén chinh là co so pbuong phàp luàn trong quan niém my hoc cùa Héghen vk cung Ik nguyén ly xày dung he théng

my hoc cùa óng Néu càn thu gon tokn bó my hoc cùa Héghen vko mot luàn diém

thì dò Ik luàn diém cùa óng ve khài niém cài dep ly tuàng Cài dep I^ tuóng là khài

niém nén tàng, khài niém xuàt phàt, khài niém trung tàm, tff dò Héghen xày dung toàn bó he théng my hoc dò so cùa mình Néu nhu khóng nàm dugc va khóng vàn dung nguyén ly phàt trién bién chùug vko ly giài khài niém trung tam nky thì chùng

ra khóng thè hiéu dugc my hoc cùa Héghen nhu mot he théng théng nhàt chinh thè, khóng thè nàm duge mot logie hét sffc chat che: di tff mot khài niém cài dep ly tuóng duy nhàt này, Héghen dà xay dung mot làu dai nghé thuàt phong phù, da dang, nhung cung théng nhat trén mot co so nén tàng duy nhàt De tff dò chùng ta thày dugc chinh tinh da dang, phong phù trong Ijch su phàt trién nghé thuàt khóng phài là hón loan mk phàt trién theo quy luàt Trong tinh dac thù cùa tiìfng giai doan lai mang trong mình nò tinh phò bién Giai doan sau ra dòi là mot tàt yéu tff qua trình phù djnh co ké thffa giai doan truóc vk phàt trién lén mot trình dò cao hon Qua trình phàt trién ày là vó tan vk tuan theo mò hình tam doan thffc: chinh de -> phàn

15

de ->hgp de Trong dò, nguyén nhàn, nguòn géc, dòng lue cùa qua trình tu phàt trién

ày Ikmàu thuàn

Màu thuàn co bàn cùa tokn bò he théng my hoc Héghen cùng nàm ngay trong kbài niém my hoc xuàt phàt- kbài niém cài dep ly tuóng Héghen viét: "Cài dep ly

tuóng Ik y niém duac quan niém nliU là thè fhóng nhàf frUc tiép cùa khài niém vài

hién fhuc cùa no trong chùng mUc thè thóng nhàt này xuàt hién trong cài hién fhuc

va càm quan'' [9, 220] Y niém cài dep ly tuóng nky chfnh Ik mot thuc thè chù thè

bao hkm trong mình nò hai mat dèi làp théng nhàt bién chffng: kliài niém — bién thuc; Tinh thàn — vàt chat; Tu duy — tòn tai; Nói dung — hình thùc; Bàn chat — hién tirgng; Chù thè — khàch thè; Tuyét dèi -— tuong dèi; Cài mot — cài nhiéu Chinh su théng nhàt bién chùng trong khài niém cài dep ly tuóng làm cho nò luòn nàm trong trang thài bàt an, bàt boa, vàn dòng Do su tuong tàc bién chùng màu thuàn — théng nhàt giffa noi dung vk hình tbùc dàn dén sU vàn dóng cùa y niém cài dep ly tuóng trong Ijcb su, de tff dò mk san sinh ra nhffng giai doan khàc nliau cùa nghé thuat trong Ijch su nià Héghen ggi Ik nhffng bìnli thùc nghé thuàt Héghen vié't:

"Càc hình thffc nghé thuàt chang qua chi là nhffng quan bé khàc nhau giffa nói dung

vk càch biéu bién nói dung, nhffng quan bé nky là xuàt phàt tff bàn thàn y niém" [9, 160] Va "Co ba dang tbùc quan bé giffa y niém vk hình tugng" [9, 169] nén co ba hình thffc nghé thuàt: tugng trung, co dién vk làng man

Su van dóng cùa y niém cài dep ly tuóng làm nèn Ijch su nghé thuàt dò so cung phàt trién theo quy luàt phù djnh cùa phù dinh theo mó hình tam doan thùc nhu

so dò he théng càc loai bình nghé thuàt trén co so quan bé vói tinh thàn tuyét dói

trong my hoc cùa Héghen

Ngay cà cài bi kjch, cài bài kjch, cài trac tuyét cung là nhffng hình thùc khàc nhau cùa cài dep ly tuóng trong nghé thuàt trong qua trình vàn dóng bién chùng cùa

nò Khi hình thùc vugt noi dung nò tòn tai duói hình thffc cài bài kjch; Khi nói dung

vugt hình thùc thì nò tòn tai duói dang cài trac tuyét Con cài dep là su thóng nhat

hai hoà giùa nói dung va hình thùc làm nén cài ly fì(àng

Co thè nói, cài dep trong nghé thuàt là pham trù tiung tam, nèn tàng trong my

hoc Héghen Tff su vàn dóng bién chffng cùa nò dàn dén bình thành toàn bó nhffng vàn de cu thè trong my hoc Héghen Ong viét: "Tàt cà nhihig gì biéu bién ó trong tffng tàc pb*4m nghe thuàt cùa tffng nghé thuàt cà biét, theo khài niém cùa nò chang

qua chi là nhùng hình thùc phó hién cùa khài niém cài dep trong su phàt trién, Ngòi

dién thòi nghé thuàt ròng lón dugc dung lén dòng vai su thè hién ra ngoài cùa y

niém nky Nhà kién trùc su cùa nò là tinh thàn cài dep tu sàng tao ra mình'' [9,

181] Nhu vày, khài niém cài dep trong nghé thuàt eó thè dugc xét tff nhiéu pbuong dién Néu dugc xét tff phuang dién Ik "y niém cài dep tu sàng tao ra mình" thì lue nky chùng ra tàp trung nghién cùu chù thè sàng tao th^m my — nghé sy Néu xét tff phuang dién càc dang thffc quan bé giffa y niém vk hình tugng, nói dung vk hình thffc thì lue nky chùng ra lai huóng vko nghién cùu càc hình thùc, càc giai doan phàt trién cùa nghé thuàt nhu trong phàn II cùa tàp "Càc bài giàng ve my hoc" cùa

Héghen: ^^Su phàt trién cùa ly tuàng à trong nhùng hình thùc dàc thù cùa cài dep",

Tuy nhién, càc hình thffc nghé thuàt là cài chung, muèn nò tró thành hién thuc thì càc hình thffc nghé thuàt nky phài tòn tai thóng qua càc- loai hình nghé thuàt nhu kién trùc, diéu khàc, bòi boa, am nhac, thi ca, qua tìjfng tàc p h à n nghé thuàt cu thè (phàn i n cùa tàc ph^m "Càc bài giàng ve my hoc" cùa Héghen vói nhan de "He théng càc ngknh nghé thuàt")

Ro rkng, tàc ph^m "Càc bki giàng ve my hoc" cùa Héghen dua ra mot khèi lugng dò so càc vàn de my hoc vk nghé thuàt hét sffc phong phù, dky dén gàn bai

ngkn trang Nhung néu chùng ta nàm vffng hai nguyén ly ve the giài quan va phuang

phàp luàn vói tu càch là so so triét hoc de xày dung bé théng my hoc cùa Héghen thì

cóng viéc cùa chùng ta se tró nén dò phùc tap hon rat nhiéu Boi vi, nhó hai nguyén 1^ này chùng ra dà nbìn ra dugc my hoc cùa Héghen Ik mot bé théng théng nhàt chinh thè trén nén tàng khài niém y niém cài dep trong nghé thuàt va su tu vàn dóng, phàt trién bién chùug cùa nò Dén day, mot làn nffa chùng ta thày ràng dòng góp lón

nhàt cùa triét hoc va my hoc co dién Due là vàn de ''Nguyén ly tinh he thóng" con

dugc ggi Ik nguyén ly "mang" Mk nguyén ly nky chi eó thè dugc hình thknh bòi phuang thffc tu duy bién chffng mk thói

\.2.3.Quy luàt di tu trùu tuang dén cu thè - qui luàt qui dinh diém xuàt phàt cùa my hoc Héghen

Day là quy luàt co bàn quy djnh tokn bó bé théng Héghen, Ik tru còt cùa ly luàn nhàn thùc cùa òng, Ik nguyén tàc tu duy cùa Héghen trong qua trình xày dung

he théng triét hoc cùa mình vk di nhién trong dò bao hkm cà my hoc Co hiéu

Theo tién si Dò Vàn Khang

"Diém xu^t phàt này là khàc so vói diém xuSft phàt cùa triét hoc Màc- Ljnin "tu trac quan sinh dóng dén tu duy

17

t-A(

dugc nguyén ly nky vk àp dung vko nghién cùu my hoc Héghen, chùng ta mói thày dugc tinh théng nhàt chinh thè, mèi lién he logie giffa càc phàn, càc bò phan trong

my hoc cùa óng, va tai sao Héghen lai càu trùc tàc pb^m my hoc cùa mình thknh ba phàn

Héghen quan niém tinh than tuyét dói là mot fhUc thè - chù thè, Moi qua trình

dién ra trong thè giói déu Ik qua trình mk tinh thàn tuyét dèi dang tu nhàn thffc, tu duy ve chinh bàn than mình Tinh thàn tuyét dèi — mot chù thè eó bàn chat Ik tu duy Mk tu duy Ik phài tuàn theo quy luàt Ò day tinh thàn tuyét dèi là chù thè dang

tu duy ve mình, dang nhàn thffc ve mình va do dò nò tuàn theo quy luàt vàn dóng bién chùug cùa tu duy dang nhàn thffc di tff tiijfu tugng dén cu thè

My hoc, theo Héghen là triét hoc ve cài dep ly tuóng, tffe Ik triét hoc ve mot

hình thùc tu trién khai, tu nhàn thùc cùa y niém tuyét dói ve chình bàn thàn mình thóng qua hình tuang cu thè càm quan Do vày, my hoc cùa Héghen dugc trình bay

theo mò hình tam doan thffc, tuan thù quy luàt cùa tu duy dang nhàn thffc (tu duy bién chùug) di tff trììfu tugng dén cu thè My hoc Héghen, ngoki phàn dàn luàn, dugc chia Ikm ba phàn:

Phàn thff nhàt: Y niém cài dep trong nghé thuàt hay ly tuàng

Phàn thff hai: Su phàt trién cùa ly tuàng trong nhùng hình thùc dàc thù cùa cài

dep

Phàn thff ba: He thóng càc ngành nghé thuàt

Néu nhu theo quan niém truyén théng, ngUòi ta hiéu cu thè Ik nhffng vàt tu nhién eó thè so mò, càm nhàn dugc bang giàc quan — tffe cu thè càm tinh, dèi làp lai vói cài trffu tugng là cài don thuàn thuóc ve ITnh vuc tu tuóng, khóng càm nhàn dugc, thì Héghen ngugc lai dua ra mot càch biéu mói ve pham trù "cài cu thè" Ong coi cu thè là bàn thàn su vàt hay khài niém nhu mot chinh thè bao hàm nhiéu khia canh cu thè nghla Ik hiéu nò mot càch tron ven va day dù nhàt nhu chinh bàn thàn nò trén thuc té, dèi làp vói su hiéu biét su vàt mot càch trffu tugng, chung

chung, phién dién Nhu vày, trìtu tuang va cu thè, theo Héghen, Ik hai càp dò nhàn

thffc, hai càp dò phàt trién khàc nhau cùa tinh thàn tuyét dèi Van dóng cùa tinh thàn tuyét dèi tff trìjfu tugng tói cu thè là qua trình van dòng tff don giàn, so khai tói phffc

trihi tU(;mg va tu tu duy trìfu tu<?ng dén ihi^c tién"

tap, tói su hoàn thién hon Vi vày, Héghen trong khoa hoc logie cho ràng "Cài \xix\

tugng phài tao thành khói diém vk yéu tè co bàn, trong dò vk tff dò càc dàc diém vi càc hình ành phong phù cùa cài cu thè dugc trién khai" Vói nghia dò thì khài niém phài mang tinh xuàt phàt diém dèi vói viéc xày dung bé théng khoa hoc [34, 387] Nguyén ly xàc djnh diém khói dàu trong "Khoa hoc logie" hokn tokn dùng khi à{ dung vko "Càc bki giàng ve my hoc" cùa òng Do vày, diém xuàt phàt cùa my hoc Héghen khóng phài Ik cài cu thè mk Ik "cài trffu tugng", Ik khài niém cài dep 1\ tuóng (hay cài dep trong nghé thuàt)

Theo quy luàt phò bién cùa tu duy dang nhàn thffc di tff trììfu tugng tói cu thè

my hoc Héghen chuyén sang phàn II nghién cùu ve su phàt trién cùa ly tuóng v trong nhirng hình thffc dac thù cùa cài dep Dén giai doan này, y niém cài dep vói tu

càch là cài tokn thè, phò bién, cài trffu tugng khóng phài Ik cài bàt bién mk nò nàm trong qua trình vàn dòng bién chùng, sinh thknh, nò cùng dòng thòi Ik tokn thè nhuug su khàc nhau " 0 tiiug giai doan mk ly tuóng trai qua trong su phàt trién déu

co mot hình thffc riéng tuong ùug vói nò càn eff vào mot su quy dinh ben trong ma càc giai doan khàc khóng co dugc" [9, 490] Dén day, nhàn thffc cùa chùng ta di vko cài cu thè hon, vko nghién cùu nhffng hình thffc nghé thuàt riéng biét: tugng tnmg

— co dién — làng man Vi vày, néu ó phàn thff I nói ve khài niém cài dep nghé

thuàt vói tu càch là cài phó bién, thì dén phàn thff II, Héghen nói ve cài dep nghé thuàt vói tu càch là cài dàc thù Dén phàn thff III "He théng càc ngành nghé thuat",

theo su vàn dòng cùa nguyén ly di tff trùu tugng dén cu thè, my hoc Héghen di vào

nghién cùu cài dep trong nghé thuàt vói tu càch là cài dan nhàt

My hoc dugc Héghen trình bay theo logie: khài niém nghé thuàt -> hình tbùc nghé thuàt -> loai hình nghé thuàt Trong dò theo nguyén ly théng nhàt bién chffng

ba là mot, mot là ba xuàt phàt tff su théng nhàt bién chffng cùa hai nguyén ly co bàn xay dung he théng: nguyén ly tinh thàn tuyét dèi (Co so thè giói quan) vk nguyén ly phàt trìén bién chffng (co so pbuong phàp luàn)

19

CHUDNG 2

* >

VI TRI CUA MY HOC

I

TROMG Hi THÓMG TRIST HOC CUA HÈGH5M

2.1 Xuàt phat diém de xàc dinh vi tri cùa nghé thuàt, qua do xac djnh vi tri cùa my hoc

Xuàt phàt tff thè giói quan duy tàm va pbuong phàp luàn bién chffng, coi tinh thàn tuyét dèi là thuc thè — chù thè cùa moi qua trình dién ra trong thè giói Cai bàn nguyén cùa thè giói nky mang bàn chat bién chffng, vk trong qua trình vàn dóng cùa mình, tinh thàn tuyét dèi trai qua ba giai doan: Tinh thàn chù quan, tinh thàn khàch quan, tinh thàn tuyét dèi

Trong dò:

1 Tinh thàn chù quan là tinh thàn thuàn tuy, Ik tinh thàn tuyét dèi ó giai doan phàt trién so khai cùa nò

2 Tinh thàn khàch quan là giói tu nhién tffe Ik giai doan tinh thàn tuyét dèi "tho

hoà" bàn thàn nò, tòn tai duci dang càc su vàt tu nhién

3 Tinh thàn tuyét dèi theo dùng nghia vói tu càch là chàn ly, là sir théng nhàl cùa cà tinh thàn chù quan va tinh thàn khàch quan, su théng nhàt giffa khài niém va su vàt

De phù hgp vói ba giai doan phàt trién cùa tinh thàn tuyét dèi, bé théng Héghen vói tu càch là khoa hoc thè bién tinh thàn tuyét dèi cung chia thknh càc bo phàn tuong ùug: khoa hoc logie -> triét hoc tu nhién -> triét hoc tinh thàn

Phàt trién theo mò hình tam doan thffc: djnh de — phàn de — hgp de co co so cùa nò là co che phù djnh cùa phù djnh "dóng vai trò là quy luàt co bàn Ikm co so

cho tokn bò he théng" [41, 510] Ik mó hình dugc Héghen àp dung mot càch phò bién trong viéc xày dung he théng cùa mình Logic hoc — khoa hoc nghién cùu ve tinh thàn thuàn tuy cung dugc xày dung theo mó hình tam doan thffc ày: Tinh thàn chù quan — thè giói khài niém logie nàm trong qua trình vàn dòng bién chffng phàt trién tff tòn tai thuàn tuy dén y niém tuyét dèi, dò là qua trình tu "quy djnh" trai qua b;i hình thffc, hay ba giai doan phàt trìén cùa tinh thàn chù quan: tÒn tai, bàn chat, khài niém Do dò, logie hoc vói tu càch là khoa hoc ve tinh thàn chù quan ciing dugc chi;» Ikm ba phàn:

1 Hoc thuyét ve tòn tai

2 Hoc thuyét ve bàn chat

3 Hgc thuyét ve khài niém

O giai doan thff hai trong qua trình phàt trién cùa tinh thàn tuyét dèi: giai doan tinh thàn khàch quan: giói tu nhién cung nàm trong qua trình vàn dóng tff thàp dén cao, tff don giàn dén phffc tap; tff tu nhién vó co dén tu nhién hihi co (thuc vàt -> dòng vàt) Do dò, triét hgc tu nhién vói tu càch là khoa hoc nghién cùu ve tinh thàn khàch quan cung dugc chia thknh ba bó phàn nghién cùu càc giai doan phàt trién cùa giói tu nhién

su tu càm nhàn ve bàn thàn mình nhu mot bàn nguyén chù thè, nhung con a trình dò thàp vi chua co tu y thffc ve chinh bàn thàn mình, do dò giói tu nhién chua dat dugc

su théng nhàt, nò con b trang thài tàn man vk huu han Tff dò dàn dén mau thuàn

giffa cà thè vk loki

Chi khi nko giói tu nhién phàt trìén tói trình dò con nguòi, tinh thàn tuyét dèi vffa thè hién là cài phò quàt, dòng thòi lai tu y thffc dugc ve mình nhu mot cà thè () giai doan nky, tinh thàn tuyét dèi dat dugc su tokn ven, théng nhàt, nò da buóc ro

khòi giói tu nhién, dat tói giai doan phàt trìén cao nhàt cùa mình — giai doan tinh

21

thàn fuyét dói

Tinh thàn tuyét dèi ó giai doan này khóng phài Ik cài tinh thàn thuàn tuy — tinh thàn chù quan nliu giai doan dàu mk logie hgc nghién cùu, cùng kbòng phài là tinh thàn khàch quan "càm", giói tu nhién, tinh thàn tu nò, chua co tu y thffc ve bàn than mình, chUa eó tu do nhu triét hgc tu nhién nghién cùu Mk ó giai doan này, tinh thàn tuyét dèi phàt trién, trai qua hai làn phù djnh, theo quy luat phù dinh cùa phù dinh da dat tói "hgp de" théng nhàt dugc trong mình cà tinh chù quan — khach quan; tinh thàn vk vàt chat; chù thè — khàch thè 0 giai doan phàt trién cao nhàt cùa

nò, tinh thàn da tìm thày "ly tri" trong tòn tai cùa mình ó trình dò con nguói, do dò dat tói dugc tu do, tró thknh tòn tai "tu nò — cho nò": Khoa hgc nghién cùu tinh

thàn ó giai doan phàt trién cao nhàt — nghién cùu tinh thàn tuyét dèi là triét hgc ve

tinh thàn Ngay ó giai doan phàt trién cao nhàt cùa mình, tinh thàn tuyét dèi cùng

kbòng phài là cài gì dà xong, bàt dóng ma nò nàm trong qua trình phàt trién theo mò hình tam doan thffc, trai qua ba giai doan: tinh thàn chù quan ->tinh thàn kliàch quan -> tinh thàn tuyét dèi

Tinh than chù quan tu phàt trién qua ba giai doan, truóc hét là linh bòn, thè

bién duói hình dang con nguói Bò phàn khoa hgc nghién cùu giai doan này trong triét hgc tinh thàn là nhàn loai hoc Sau dò tinh thàn chù quan chuyén thknh y thùc;

ó day tinh thàn tu phàn biét vói co thè Bò phàn khoa hgc nghién cùu giai doan thù hai này là hién tugng hgc Cuéi cùng nò thành cài tinh thàn bàt thè giói ben ngoki phuc tùng nò ve mat ly luàn vk thuc tién Bò phàn khoa hoc nghién cùu giai doan thff

ba nky là tàm ly hoc [xem 58, 156- 160]

Tinh thàn khàch quan, theo hgc thuyét cùa Héghen Ik "thè giói cùa tu do"

cung nàm trong qua trình phàt trién, hai qua ba giai doan: phàp quyén trffu tugng -> Dao due -> Phong hoà Ba giai doan này là nhffng "hình ành" nei tiép nhau cùa

"thàn linh", nhffng "hình ành cùa thàn linh ày" thè hién stx vàn dòng cùa y chi tu do vói tu càch là su cu thè hoà cùa tinh thàn thè giói (tinh thàn tuyét dèi) Bó phàn klioa hoc nghién cùu giai doan nky trong triét hgc tinh thàn Ik triét hgc phàp quyén vk triét hoc Ijch sff [xem 58, 160- 172]

Ò giai doan tinh thàn khàch quan, tinh thàn tuyét dèi boat dòng khàch quan hoà (tu biéu hién, tu sàng tao) mình thóng qua ba liình thùc phàp quyén, dao dffc, phong hoà Tuy nhién, duói ba bình thffc nky, tinh thàn tuyét dèi chUa tàp trung vko

bàn thàn mình, nò hknh dóng thiéu su phàn tu (tu f thùc) Do vày, thang bàc tiéj

theo dòi bòi khóng don giàn chi Ik khàch quan hoà ma con phài nhàn thùc cài co se dàu tién (cài bàn ngyén thè giói) ma truóc dò dà thè hién duói dang thuóc tinh

"khàch quan hoà" Tinh thàn phài tu nhàn thffc bàn thàn mình vk qua dò tró nén ti'

do, tró thknh "cho mình" Tinh thàn tuyét dèi càn phài phàt trién lén thang bàc cac

nhàt — thang bàc tinh thàn tuyét dói, de quay ve vói chinh bàn thàn mình, dat to'

chàn 15^ tuyét dèi — cung là vuon tói tu do tuyét dèi Mk tu do trong quan niém cu*' Héghen dugc hiéu Ik tàt yéu dugc nhàn thffc

Co nhihig hình thffc tu nhàn thffc nko de tinh thàn tuyét dèi nhàn thffc dugc bàn thàn mình, vuon tói tu do? Tff dò Héghen dat ly thuyét "tinh thàn tuyét dèi" vko phàn thff ba cùa triét hgc tinh thàn vk ly thuyét ày hokn thknh tokn bò he théng du} tàm khàch quan c^a Héghen Linh vuc tinh thàn tuyét dèi chinh là qua trình tinb thàn tu nhàn thffc ve mình de biéu dugc co so cùa moi qua trình dién ra trong tinb thàn khàch quan C^à trình nhàn thffc này cung phàt trién trai qua ba giai doan theo

mó hình tam doan thffc tff thàp lén cao: Nghé thuàt ->Tón giào -> Triét hgc Theo Héghen day cung chinh là ba hình thffc tu nhàn thffc cùa tinh thàn tuyét dèi Do dò

bó phàn thff ba cùa triét hgc tinh thàn vói tu càch là khoa hgc nghién cùu ve tinb thàn tuyét dèi ò thang bàc phàt trién cao nhàt cùa nò- thang bàc tinh thàn tuyét dèi cùng dugc chia Ikm ba bó phàn nghién cùu ba giai doan tu nhàn thffc cùa tinh thàn tuyét dèi Ik: triét hgc nghé thuàt (my hgc)-> triét hgc tòn giào-> triét hoc

Qua nghé thuàt, tinh thàn tuyét dèi tu nhàn thffc dugc ve mình bang hình

tugng; Qua tón giào, tinh thàn tuyét dèi tu nhàn thffc dugc ve mình duói dang biéu tugng; Qua triét hgc, nò nhàn thffc ve mình bang khài niém

Héghen cho ràng, nhuug hình thffc tu nhàn thffc dò cùa tinh thàn tuyét dèi làn lugt thay nhau chiém uu thè trong Ijch su Tu tuóng nky biéu hién su phong doan thién tki ve qua trình phàt trìén khóng dòng déu cùa y thùc xa bòi duói hình tbùc

duy tàm Cung theo logie cùa Héghen, nghé thuàt Ik hình thffc nhàn thffc thàp nhàt

sé phàt trién, chuyén bién thknh tón giào Con tón giào thì lai dugc két thùc bang

triét hgc òng viét:/Tff bàn thàn tinh thàn san sinh ra càc tàc p h ^ nghé thuàt làm

thành cài màt xich^ trang gian dàu tién là màt xich diéu hok càc hién tugng ben ngoki, càm quan qua dò vói tu duy thuàn tuy, diéu hok tu nhién vk hién thuc hffu han

vói tu do vó han cùa tu duy nhàm ly giài su vàt" [9, 65] vk "tàc pham nghé thuàt

nam à chó trung gian giffa càm quan trUc tiép va ITnh vUc thuóc vào tu tuàng ly

23

tuàng Nò vàn chUa phài Ik mot tu tuóng thuàn tuy, nhffng màc dàu eó tinh chat càm

quan nò vàn chua phài Ik mot tÒn tai vàt chat tran truòng nhu mot hón dà, cày co vk càc co thè séng Bàn thàn yéu tè càm quan ó trong nghé thuàt là thuóc vào ITnh vuc cùa ly tuóng nhung khàc tu tuóng khoa hgc, yéu tè ly tuóng này dòng thói con tÒn tai ó ben ngoài duói hình thffc nhuug su vàt"[9, 108]

So di nghé thuàt dugc xép ó càp bàc thàp nhàt, là giai doan dàu tién trong qua trình tinh thàn tuyét dèi tu nhàn thffc ve bàn thàn mình, Ik do nhàn thffc bang bình tugng con bj lé thuóc vko yéu tè vàt chat là chat liéu (ó kién trùc là càc vàt liéu xày dung; ó diéu khàc là gÒ, dà ; ó bòi boa là càc chat liéu son dàu, bòt màu ; ó àm nhac là àm thanh; ó tho Ik ngón tff ) vk hình tugng Héghen viét: "Do hình thffc cùa mình, nghé thuàt con bj han che bòi mot nói dung cu thè Chi co mot pham vi nhàt djnh vk mot trình dò nhàt djnh cùa cài chàn thuc là eó thè thè hién bang hình thùc cùa tàc phàm nghé thuàt De cho mot chàn ly nào day co thè tró thành nói dung thuc

su cùa nghé thuàt, thì nói dung ày phài co khà nàng dugc chuyén mot càch thich hgp sang mot hình thffc càm quan Dèi làp lai diéu nky, con eó mot càch hiéu sàu sàc hon ve chàn ly khi chàn ly khóng phài là gàn gui, ho hkng nhu vày vói càm quan co thè chàp nhàn nò vk càp cho nò mot biéu hién tuong ffng" [9, 67] "Nghé thuàt eó nhiém vu bòc lo cài chàn ly duói hình thffc càm quan" [9, 132]

Do han che ve mat hình thffc phàn ành nén chi co mot pham vi va mot trình

dò nhàt djnh cùa cài chàn thuc (tinh thàn tuyét dèi) dugc phàn ành va biéu hién Do vày, trong qua trình vuon tói tu do, tinh thàn tuyét dèi phài chuyén sang mot bình

thffc nhàn thffc cao hon, nhàn thùc tón giào bang hiéu tuatig, 0 trình dò nky se nhàn

thffc, biéu hién dugc mot pham vi vk mot trình dò cao hon cùa cài chàn thuc, do bình thffc nhàn thffc này dà thoàt ra khói su lé thuóc vko yéu tè vàt chat — chat liéu, mk chi con lé thuóc vko nhuug biéu tugng tinh thàn

Chi dén hình thùc nhàn thùc frié'f hgc bang khài niém mói giài pbòng dugc

khòi moi le thuóc vko chat liéu vàt chat va biéu tugng, hình thffc nhàn thffc nky dugc giài phong khòi moi giói han, nò dàm bào cho nhàn thffc vuon tói dugc cài vó han, cài tuyét dèi — cài bàn nguyén tinh thàn cùa thè giói Do dò, ehi eó nhàn thffc bang khài niém, tinh thàn tuyét dèi mói thuc su quay dugc ve chinh bàn thàn mình ó trình

dò cao nhàt, dat dugc su hki hok tokn ven Vk diéu dò Ik hokn tokn de biéu, vi Héghen coi ly tinh, khài niém, tinh thàn tuyét dèi là co so cùa thè giói Cung chinh khài niém phài là pbuong tién de nhàn thffc ly tinh, khài niém, tinh thàn tuyét dèi

Do vày, khóng phài nghé thuàt hay tòn giào ma triét hgc mói là "organon" cùa bé théng triét hoc dèi vói Héghen

Nhu vày, tff nguyén ly thè giói quan duy tàm lày tinh thàn tuyét dèi làm co so

vk nén tàng trong quan niém ve bién tbirc, két hgp théng nhàt hffu co vói nguyén ly phàt trién bién chffng Ikm co so, Héghen da trình bky quan niém cùa mình ve mèi lién he, su gièng nhau vk nhffng khàc biét giffa nghé thuàt — tòn giào vk triét hoc (khoa hoc) Tinh thàn tuyét dèi trong quan niém cùa Héghen Ik mot tbirc thè — chù thè vk óng ly giài thè giói theo quan niém muc dich luàn Vói tu càch là bàn nguyén dàu tién cùa thè giói, là mot thue thè — chù thè, tinh thàn tuyét dèi khóng thè co muc dich boat dòng ó ngoki nò Muc dich boat dóng cùa tinh thàn tuyét dèi chi co thè là tinh thàn tuyét dèi, cu thè Ik hién thuc hoà (biéu bién) tinb thàn tuyét dèi cung dòng thói là qua trình tu nhàn thffc ve chinh mình Tinh thàn tuyét dèi tu nhàn thffc

ve mình, theo Héghen, dò chinh Ik nói dung nói tai cùa moi qua trình dién ra trén thè giói Co so dò, cho phép ta xàc djnh nghé thuàt là bàc thang dàu tién cùa nhàn thùc tinh thàn tuyét dèi

2.2 Dac trung cùa nhan thùrc nghe thuat, qua do xac dinh dòì tugng cùa

my hgc

Tinh thàn tuyét dèi tu nhàn thùc mình de vuon tói tu do thóng qua ba pbuong thffc nhàn thffc: nghé thuàt, tón giào, triét hoc Do dò, ba phuong thffc nhàn thffc này co chung dèi tugng, nói dung phàn ành vk nhàn thffc Ik tinh thàn tuyét dèi

— y niém tuyét dèi Cà nghé thuàt, tón giào, trìét hgc déu eó cùng mot nhiém \ai là nhàn thùc ve co so, bàn nguyén, eòi nguòn cùa thè giói Ik tinh thàn tuyét dèi Chùng

chi khàc nhau ó phuang thffc phàn ành nhu da nói ó trén Trong do triét hgc (khoa

hgc) "Chi lo làm sao nhan thùc duac chùng (sU vàt) à trong tinh phó bién cùa chùng, lo làm sao tìm duac cài bàn chat ben trong cùa chùng cùng nhu quy luàt cùa chùng va ly giài chùng phù hai? ^^^1 ^^^^^ niém cùa chùng" [9, 106] vk "tri tue lo tìm

cài phò bién, quy luàt, tu tuóng vk khài niém cùa dèi tugng Trong khi rài bò dói

tuang à trong dang cà biét trUc tiép cùa nò Tri tue hoàn cài nò ó trong cài thè giói

ben trong cùa mình, bién dòi nò tff chò là mot dèi tugng càm quan cu thè thknh mot

cài gì ve can bàn Ik khàc, trùu tugng, dugc quan niém hoà.Nghé thuàt khóng làm

viéc ày va nò khàc khoa hgc là à chó ày Tàc pham nghe thuàt vàn là mot dói tuang ben ngoài, bi quy dinh trUc tiép va dan nhaf ve màt càm quan néu xét ve màu sàc,

25

hình dàng, àm thanh hay nói khàc di, vàn là mot su chiém nguàng dan nhat,\,v„

Cung hét nhu vày, tàc ph^m nghé thuàt kbòng vugt xa ra khòi pham vi tinh sir vàt trUc tiép da càp cho nò cung nhu khoa hgc kbòng ce gang dat dén mot càch ly giài tinh chat khàch quan này vói tinh càch mot khài niém phÒ bién" [9, 107]

Trong he théng Héghen, nghé thuàt, tón giào, triét hgc cùng nàm trong ITnh vuc tinh thàn tuyét dèi tu do Ong viét: "Chi ó trong trình dò tu do nky, sàng tàc nghé thuàt làn dàu tién mói tró thknh nghé thuàt chàn chinh va chi khi nko sàng tàc nghé thuàt nhàp vko cùng mot pham vi chung vói tòn giào vk trìét hgc vk chi Ik mot trong nhiiug phuong thffc nhàn thffc vk biéu hién cài thàn linh, nhuug quyén Igi sàu sàc nhàt cùa con nguòi, nhiiug chàn ly tinh thàn ròng lón nhàt thì dén lue dò, sàng tàc nghé thuàt mói giài quyét dugc cài nhiém vu tèi cao cùa mình Càc dàn toc da ky thàc vko sàng tàc nghé thuàt nhirng chiém nguóng nói tàm va nhihig biéu tugng cua

mình Nghe thuat thuàng thuàng là mot cài chia khoà, va à mot vài dàn toc, dò là

cài chia khoà duy nhàt de hiéu sU khón ngoan sàng suót va tón giào cùa /zc?.Nghè

thuàt co dugc dac tinh này ngang vói tón giào va triét hgc song diém dóc dào cùa nò

là ó chò ngay cà nhffng dèi tugng siéu viét nhàt cung dugc nghé thuàt thè hién duói mot hình thffc càm quan, bang càch Ikm cho càc dèi tugng ày gàn tu nhién hon, gàn tinh chat biéu hién cùa tu nhién hon, gàn tri giàc vk tinh càm hon" [9, 64-65]

Trong he théng cùa Héghen: nghe thuat chinh là qua trình tu khàch quan hoà

(tu biéu hién) va tu nhàn thùc cùa tinh thàn tuyét dói ve chinh bàn thàn mình trong ITnh vUc lich su nhàn loai, ma cu thè là trong ITnh vUc lich su nghé thuàt de vUOìi tài

tu do Ò day, tinh thàn tuyét dèi tu nhàn thffc ve mình thóng qua càc san phàm boat

dòng cùa tinh thàn con nguòi là càc tàc phàm nghé thuàt Nghé thuàt là su khàm phà

co so cùa thè giói duói hình thffc cu thè, càm quan bang hình tugng, Ik su mò ta y niém (chàn ly) duói hình thffc cài dep

Vói quan niém nhu vày thì vàn de xàc djnh tinh dac thù cùa nghé thuàt dà

dugc Héghen giài quyét Ma my hgc trong quan niém cùa Héghen là ''triét hgc ve

nghé thuàt" hay chinh xàc han nffa, "triét hgc cùa sàng tàc nghé thuàt" [9, 56] Nhu

vày, my hgc là khoa hgc nghién cùu ve nghé thuàt

Héghen thù nhàn ràng, òng tién hknh cóng trình tìm tèi ve my hgc "khóng phài vói muc dich khich lé viéc sàng tao nghé thuàt, nhung cèt nhàm nhàn thffc mot

càch khoa hgc: nghé thuat là gii" de tìm kiém va chi ra sgi day cùa su phàt trién

26

thàu suèt cùa lich sff nghé thuàt

Héghen dà chèng lai quan niém cho ràng "cài dep chinh vi nò là cài dep nén

là mot dèi tuong mk tu duy khóng thè nko ly giài dugc" [9, 186], tue Ik chèng lai quan niém cùa I.Kant cho ràng khóng eó khoa hgc ve cài dep (nghé thuàt) Tff dò,

Héghen di dén quan niém cùa mình ràng: Cài dep "vài tu càch là mot phuang thùc

biéu dat chàn ly, co thè va càn phài là dói tuang cùa mot món khoa hgc "- khoa hgc

my hgc Khoa hgc nky eó thè khào sàt nò bang tu duy Ong viét: "Chi cò.cài chàn

thuc mói eó thè 15^ giài dugc, bòi vi co so cùa cài chàn thuc là khài niém tuyét dèi, hay nói chinh xàc hon, Ik y niém Con cài dep chang qua chi Ik mot phuong tliffc nhàt djnh de biéu dat vk miéu ta cài chàn thuc, cho nén co thè dùng tu duy mk biéu dugc cài dep ve tàt cà mgi mat, mién là tu duy dugc v5 trang thuc su bang vu khf manh me cùa khài niém" [9, 186]

Do dò, my hgc cùa Héghen trong he théng cùa òng nàm trong triét hgc tinb thàn, cu thè là nàm trong hgc thuyét triét hgc ve tinh thàn tuyét dèi vói tu càch là hgc thuyét ve chàn ly Trong dò, my hgc Ik triét hgc ve nghé thuàt Con nghé thuàt

Ik mot phuong thùc, mot giai doan nhàn thffc cùa tinh thàn tuyét dèi ve bàn thàn mình bang hình tugng cu thè, càm quan

2.3 Tòng quan ve he thóng my hoc cùa Héghen

2.3.1 Xuat phàt diém my hgc cùa Héghen

My hgc là triét hgc cùa nghé thuàt - dò Ik luàn diém quan trgng mk Héghen dat co so cho tokn bó he théng my hgc cùa òng Nói mot càch khàc, my hgc la phuang phàp luàn cùa nghé thuàt

Thuc vày, toàn bó he théng bài giàng cùa Héghen ve my hgc toàt lén: ITnh vuc cùa my hgc là cài dep ly tuóng hay chinh là cài dep trong nghé thuàt Con tokn

bó lich sff nghé thuàt la Ijch su vàn dòng cùa cài dep ly tuóng thóng qua mèi quan bé bién chùug cùa y niém tuyét dèi vói hình thffc biéu hién y niém tuyét dèi

Theo Héghen, boat dòng nghé thuàt Ik mot bó phàn, mot hình thffc thè hién tién trình phàt trién cùa Ijch sff nhàn loai Nghé thuàt Ik mot phuong thffc con nguòi dùng de "tu san sinh" ra chinh mình trong thè giói hién thuc

Nghé thuàt eó nhiém vu khàm phà ra chàn ly duói bình thffc càm tinh duói

27

dang nghé thuàt (góc dò tinh thàn) ma cài dep là bàn thàn chàn ly nhung duói góc

dò nghé thuàt Sàng tao nghé thuàt là sU két hgp hki hok giffa tki nàng chù quan vk nói dung khàch quan

Tokn bó nghé thuàt — mot loai hình lao dòng dac thù tao ra mot loai san phànri dac biét Ik cài dep Nhimg san p h à n nghé thuàt dàm dà tinh th^m my ày phài huóng tói con nguòi theo nhffng nguyén tàc cùa chù nghTa nhàn dao mk tinh nhàn dao Ik diém trung tàm va nói dung cùa cài dep chàn chinh cùa nghé thuàt

Héghen dà khang djnh ly fUong là su théng nhàt giffa tinh tuong dèi vk tuyét

dèi, giffa huu han vk vó han Tuy nhién, duói hình thffc duy tàm, óng coi nghé thuàt

Ik hình thffc thè hién tinh thàn tuyét dèi thóng qua càc hình tugng nghé thuàt

Héghen là nguói phàn biét ro nhàt càc kièu tu duy dac tnmg cho ba hình thài quan trgng nhàt trong thè giói y niém tuyét dèi Ong cho ràng, triét hgc khàm pha chàn ly thóng qua càc khài niém, tòn giào biéu hién thè giói thàn linh thóng qua càc biéu tugng Con nghé thuàt khàm phà chàn ly thóng qua càc hình tugng càm quan

Tàt cà eó nàm co so tao thành xuàt phàt diém my hgc cùa Héghen

2.3.2 Pham trù cài dep trong my hgc Héghen:

Trong he théng càc pham tiù khàch thè, cài dep là pham trù co bàn vk trung tàm Chinh vi tàm quan trgng nky mk Héghen dà vach ra tokn bó bàn chat cùa cài dep va ly giài khà ky ve nò

Héghen dà dùng cum tff y niém cài dep de ggi cài dep vi bàn thàn cài dep càn

dugc ly giài là mot y niém, thàm chi y niém ày lai mang nói dung 1^^ tuóng

Xuàt phàt tff triét hgc cùa mình, Héghen cho ràng, ngay trong 5^ niém da eó su théng nhàt cu thè cùa khài niém vk tinh cà thè, nghTa là cùa cài chung vk cài riéng Khài niém tu khang dinh mình là mot tòn tai khàch quan bang chinh boat dòng cùa mình Vi thè, cài dep khóng chi là thuóc do su tién hoà cùa loài nguòi mk con Ik de chi ph^m chat nguói Cài dep chinh là dac truug nguòi de dành già trình dò nguói

Trong tién trình di lén cùa nhàn loai, cài dep — vói tu càch Ik mot y niém dà chffng minh su tÒn tai cùa y thffc nguòi, dành dàu su khàc nhau giffa con nguòi vói càc loki sue vàt,

Sau nky, Màc dà viét: "Sue vàt chi nhko nan vàt chat theo thuóc do vk nhu càu

cùa gièng loki nò, con con nguói thì co thè san xuàt theo thuóc do cùa bàt eff gièng nko vk ó dàu cung co thè àp dung thuóc do thich diing cho dèi tugng Do dò, con nguói cung nbào nan vàt chat theo quy luàt cùa cài dep" [40, 119]

Khi dành già ve cài dep, Héghen da co cài nbìn khàc I.Kant, òng quatì niém vàn de toàn dién hon I.Kant Néu I.Kant cuc doan trén vko "cài tói" chù quan, thì ngugc lai Héghen da dùng trén quan diém Ijcb sff de giài quyét vàn de cài dep

Song, Héghen da tu màu thuàn vói chinh mình khi dành già cài dep Quan diém cùa óng ve cài dep vffa co tinh nhàt quàn, vffa màu thuàn Sa dT nhàt quan vi nò duy tàm, kbòng xuà't phàt tff dói séng cu thè ma xuàt phàt tff tu tuóng, tinh thàn Màu thuàn bòi khi xuà't phàt tff tinh thàn, òng lai buóc phài thffa nhàn quy luàt lich

su khàch quan cùa cài dep Màu thuàn thè hién ó chò, mot mat Héghen thffa nhàn cài dep tòn tai trong tu nhién va trong xà boi, nhung cài dep dò mó nhat, thàp kém vi

nò co tinh vàt chat thò tbién Ong cho ràng cài dep trong nghé thuàt cao hon cài dep trong tu nhién va trong xa bòi, nò là su chat Igc cài dep cùa tu nhién va cài dep trong xabòi

Nhu vày, UU diém trong luàn thuyét cùa Héghen Ik ce gang chffng minh cài

dep là bàn chat cùa nghe thuàt Nhugc diém Ik Héghen dà phù nhàn cài dep thUc té,

thay vào dò, òng dành chò cho "y niém", cho thàn linh, vi thè òng da quan niém: khi

tu duy ckng phàt trién, cài dep ckng màt vai trò vk phài nhuóng chÒ cho "tinh thàn tuyét dèi"

Chfnh vi vày, óng dà quan niém tòn giào cao hon nghé thuàt vk triét hgc cao hon tòn giào Nhu vày Héghen dà xép nghé thuàt ó bàc thàp nhàt so vói tòn giào vk triét hoc

Nhu vày, quan niém ve cài dep trong my hgc cùa Héghen ro rkng là tién bò hon so vói I.Kant vk càc nhà my hgc tiiróc òng Logic vàn de là Héghen dà tiép thu

my hgc cùa I.Kant, dcng thói òng da ké thffa vk tòng két tokn bó thknh tuu ve my hgc giai doan truóc Màc, làm tién de cho my hgc Màc — Lenin sau này

Cài dep trong my hgc Héghen dugc quan niém là dèi tugng nghién cùu cùa

my hgc, Ik pham trù trung tàm vk co bàn Ngoki ra, Héghen da quan niém tokn dién hon I.Kant ve cài dep, dac biét óng quan tàm nghién cùu khà ky ve chù thè vk vai trò quyét dinh cùa chù thè nghé sy trong viéc sàng tao ra nbffng tàc pb^m nghé thuàt — mot loai lao dóng dac biét san sinh ra nhffng san ph^m vàn hoà dac biét

29

Héghen da thày su bài boa, tuong quan ,sU lién két, quy dinh làn nhau ve khóng gian, thói gian, truóc sau, trén duói pbàn theo tffng giai doan, tffng qua trình vói mot càu trùc tuyét vói dén ky diéu

Tuy nhién, cai dep trong tu nhién cung "tu nhién" nhu cài tén cùa nò vói ph^m chat cài ggi là "dep" vói hình dàng, màu sàc, tuong quan, bé cuc Cài dep trong tu nhién là cài co nàng lue biéu hién sffc séng tòn tai vk phàt trién, dù sffc ggi cho con nguói nhffng rung dóng, càm nhàn dugc cài "dep" trong tu duy, dir càm cho nghé sy nhffng rung dòng làm nén thi, ca, nhac, hoa, thàm chi Ik nhffng rung dòng thdm my manh, Ikm chàn dòng thè giói ben trong, tao niém say me cho con nguói vói khàt vgng tao nén nhuUg già trj my càm

Ngugc lai, cài dep trong nghé thuàt là su tòng hok cùa cài dep trong thién nhién va trong xa bòi, là cài dep cùa mgi cài dep Khàc vói cài dep khàch quan tòn tai ngoài cuòc séng, cài dep trong nghé thuàt là san pb^m cùa tki nàng vk tri tue Nghé thuàt Ik mot trong nhffng phuong thffc "tu san sinh" cùa con nguói trong thè giói hién thuc Nghé thuàt co nhiém vu khàm phà ra chàn ly duói hình thffc càm tinb duói dang nghé thuàt ó góc dò tinh thàn sàng tao

Theo Héghen, cài dep trong nghé thuàt phài càn eff vko ba diém cèt yéu sau:

Ly tuóng vói tinh càch ly tuóng; càch ly tuóng dugc thè hién ó trong tàc phdm nghé thuàt va tinh chù thè sàng tao nghé sy

2.3.3 Pham trù ly tuàng

Trong he théng triét hgc va my hgc cùa Héghen, nói dén su kiém tìm ly tuóng

là nói dén kiém tìm chàn ly, chàn ly lai xuàt phàt tff chàn thuc

Ly tuóng dàu tién xuàt bién nhu mot bàn chat thuàn tuy, nhung muc dfch cùa

ly tuóng lai kbòng vi cài thuàn tuy ly luàn mk con là mot boat dòng thuc tién, chfnh

vi thè, ly tuóng xét ó bàn thàn no tue là cài chàn thuc chi tòn tai vk Ik hién thuc khi

nò dugc bòc lo ó trong cài thuc té ben ngoki nhung nò co thè kliàc phuc dugc su phàn chia giffa tòn tai va tfnh chàn thuc bang càch hoà dòng, hgp nhà't cà bai de tao

ra mot tòng thè théng nhàt, bài boa va sàng tao ra ly tuóng thóng qua s\x gan Igc

Ly tuóng biéu lo bàn chat chàn thuc cùa mình bang càch quy djnh ve tinh Ihàn, hién tugng ben ngoài phù hgp vói tinb thàn dén mùc tró thành mot yéu tè hòc

lo tinb (bàn Ly tuóng, khi làm thành mot hién thUc trffu tugng dugc due rùt tff

nhuug dac thù ngàu nhién, bòi bì yéu tè ben tiong dóng vai mot cà tinh sinh dóng a

su tòn tai ben ngoài

Net co bàn cùa ly tuóng Ik su bình thàn vk hình thùc trong sàng, bòi thè, hình tugng nghé thuàt là tiéng nói dac trung cùa nghé thuàt

Héghen cho rang ly tuóng eó nhihig dac trung riéng vk nò dòng vai trò quan trgng trong nghé thuàt Ly tuóng bao gió cung phài mang "hình thffc cài dac thù" [9,401] Bàn thàn ly tuóng phài là két qua cùa hành dóng, chi eó qua hknh dòng mói

co thè phàt trién, tao nén su da dang, nhó eó hknh dòng, ly tuóng mói co thè biéu lo dugc ó thè giói ben ngoki

Trong viéc sàng tao nghé thuàt, ly tuóng vó cùng quan trgng bòi "ì^ tuóng là mot f niém dugc dòng hoà vói tinh hién thuc cùa nò" [9,401] Duói hình thffc nào, hình tugng nko, chat liéu nko cung eó thè dóng góp vai trò ìf tuóng trong nghé

thuàt Tàt cà càc chat liéu tugng trung vói day dù dac tnmg vk yéu tè cùa nò nhU: Khóng gian, thòi gian, hình dàng, mku sàc, bé cuc déu eó thè Ikm nén càc tàc phim màu muc Càc tàc p h à n nghé thuàt phài thuc hién mot su nhàt tri vói tinh chù thè cùa dòi séng ben trong cùa càc chù thè nguòi séng trong hoàn canh cu thè

Tàc ph£m nghé thuàt tòn tai dugc vi nò dugc con nguòi thuóng thffc nò bang trUc giàc vói mot sé cóng chùng cu thè, vói nhihig quan niém cùa chinh hg thì mói tao nén su dòng vgng, cóng huóng vói nhiiug dèi tugng dugc nghé sy miéu ta

Nhihig tàc phdm trac tuyét thòi Hy lap co dai là mot minh chffng hùng hÒn cho luàn diém nky cùa Héghen Càc ve nff Milo, Aclo, Xireno.v.v déu dat dén nguóng cùa ly tuóng bòi nò thoà man nhffng quan niém ly tuóng nghé thuàt cùa Héghen

Tàt cà càc tàc p h à n nghé thuàt bòi hga, diéu khàc, kién trùc.v.v tff co dén kim, tff Dóng sang Tày déu phài chàp nhàn nhihig yéu càu khàc nghiét cùa "ly tuóng"

Héghen da khang djnh ràng: ly tuóng là su théng nhàt giffa tinh tuong dèi vk tuyét dèi, giffa huu han vk vó han

2.3.4 Nghe sy trong he thóng my hgc cùa Héghen,

Nói dén nghé sy Ik nói dén phuong dién chù quan cùa boat dòng sàng tao

31

nghé thuàt Nhung boat dóng chù quan này lai phài théng nhàt vói tinh khàch quan cùa logie Ijch sff Vàn de là tinh dòc dào thuc su cùa boat dòng sàng tao nghé thuàt tffe boat dòng théng ITnh hai phuong dién chù quan vk khàch quan

Héghen da bàt dàu tff khài niém "thién tài trong nghé thuàt" vi khài niém thién tki chi nhiéu tki nàng xuàt chùng ó nhiéu ITnh vUc xa bòi nhu quàn su, chinh tri, khoa hgc

Thién tki trong nghé thuàt biéu hién ó tài hu càu, dò là sffc tuóng tugng sàng tao, do biét tài trong nhày càm nàm vihig nói dung hién thuc vk hình thffc biéu hién cùa nò Bàt dàu tff tki liéu hién tbue ghi dàu àn vko trong tri nhó manh me, xàc thuc,

phong phù tao hffng thù vk thàn thiét, vi thè phài nàm dugc cài chàn If co tinh hgp ì^

b mot nói dung nhàt djnh, nhung phài sàu sàc, khài quàt cao, cu thè vk sinh dóng

Nhiém vu cùà hu càu chi tóm lai Ik "nhàn thffc dugc tinh hgp ly ben trong, duói hình thffc mot dién mao cu thè vk cùa mot hién tbUe dugc cà tinh hoà"[9, 456-457]

O day, Héghen da tién sàt dén khài niém dién hình hoà bang khài quàt hoà còng vói cà thè hoà sinh dóng Hu càu con co nghTa là truyén cài tinh càm manh liét vko con tim vk tàm bòn nghé sy de giff cho càc hình ành ó trong mot su théng nliàt chù quan vói cài "tói" ben trong nghé sy

Tài nàng va thién tài:

Theo quan niém cùa Héghen thì tki nàng vk thién tki Ik "nhó boat dóng sàng tao cùa hff càu, nghé sy eó thè càp cho hình tugng thuc su, cho cài hgp I^^ ó bàn thàn

nò cung nhu cài nói dung cùa mình va xày dung nò ó trong bàn thàn mình, Ikm thknh sàng tao quy bau nhàt cùa mình" [9, 458] "Thién tki Ik mot khà nàng khài quàt de sàng tao nhihig tàc p b ^ nghé thuàt thuc su" [9, 458], nhu vày chù thè nghé

sy phài eó tki nàng b^m sinh cóng vói nghj lue càn thiét de "phàt trién vk tàp dugt cài khà nàng ày" [9,458]

Tki nàng Ik khà nàng thè hién thUe té vào tàc pbàm bang nbimg hình thùc dac biét khàc nhau vói "cà tinh hoà" cùa chù thè nghé sy Vi du: mot nghé sy biéu dién

vy càm boac piano vói tài nàng cùa hg, hg eó thè biéu dién thknh cóng dat dén nhihig thknh tuu dac biét nào dò cùa nghé thuàt Nhung muèn phàt trién hoàn tokn tki nàng cùa mình thì phài eó nhihig khà nàng lón hon, phài co su barn thich, dam

me Ikm thknh nhuug net tiéu biéu cùa thién tki

Héghen khang djnh ràng tki nàng vk thién tki mang tinh chat him sinh Óng cho ràng "nghé thuàt dòi bòi nhffng tu chat dac biét, yéu tè cùa nò Ik mot f niém

dugc thè hién ó trong thè giói càm quan vk hién thuc" [9, 459] Tki nàng Ik mot nàng lue hon nguói, thè hién ra nhu mot "su khéo léo" ben ngoki don thuàn Nghé

sy Ik nhuug nguói sàng tao ra càc tàc phàm nghé thuàt, càc già tri t h à n my Trong thè giói vàt thè thim my quanh ta déu tff bàn tay va tri tue nghé sy ma ra, déu co dffc tinh cùa chù thè sàng tao Hg là nguói tao nén dién mao nén nghé thuàt thè giói, tao nén nén vàn hoà nhàn loai

Héghen dà nói rat ro trong nhihig bki giàng cùa òng ve my hgc ràng: "Tàc phdm nghé thuàt thuóc vào dòi séng ben trong cùa chù thè dà này sinh va dà co mot su tòn tai dòc làp mk vói tinh càch mot cài gì chi mói hình thknh ó trong //////

chù thè sàng tao, trong thién tki vk khà nàng cùa nghé sy mk thói" [9, 453]

Tki nàng cùa nghé sy co 3 càp dò: nàng khiéu, tài nang vk thién tki Trong bki giàng cùa mình, Héghen dà xàc làp khài niém thién tki nghé thuàt vk càm hffng

Tki nàng cùa nghé sT Ik sffc manh sàng tao, Ik khà nàng biéu dat càc tàc phfim

nghé thuàt Sàng tao - dò là thién chffc cùa hg, sàng tao là nhu càu cùa nghé sy, là khàt vgng muón dói vuon tói Chàn — Thién — My Con nhàn loai thì con nghé thuàt, con nhàn loai thì con nghé sy, ly do de nghé sy tòn tai bòi vi nghé thuàt là truóng tòn, bàt bién

Sàng tao nghé thuàt chinh Ik su bòc bach, su giài thoàt cho nguòi nghé sy —

hg muèn tu dét chày mình de sàng lén, vi thè, nguòi nghé sy luón chù tàm, thffc tinh

Nghe sy tki nàng thuc su phài co su dam me, dam me dki làu, say dam

Tki nàng, thién tki ó bàt eff thói dai nko cung quy vk biém Dò Ik su két tinb cùa b à n sinh vk khò luyén Nghé sy, dù co tki nàng vk thién tki dén mày, khi sàng

33