DƯỢC CỔ TRUYỀN Y LÝ Y HỌC CỔ TRUYỀN

Chương 1Y LÝ Y HỌC CỔ TRUYỀNÔn tậpLÝ – PHÁP – PHƯƠNG – DƯỢCNhắc lại các khái niệm sinh lý – bệnh lýCác khái niệm giải phẩu sinh lýCác hệ thống chức năng, các TạngLục tà, 6 loại tác nhân gây bệnhĐánh giá bệnh (biện chứng)Đánh giá bệnh theo Bát cươngCác phương diện của bệnhBàn luận phương pháp điều trị (luận trị)Xác định nguyên tắc tiếp cận điều trị theo Bát phápChọn lựa nhóm thuốc, vị thuốc điều trịTiêu – bản (gốc ngọn)Cấp thời trị tiêu – chứng gấp ưu tiên trị triệu chứngTriệu chứng quá mạnh ảnh hưởng sức khỏe và sinh hoạtBệnh diễn biến nhanh dễ biến chứngHoãn thời trị bản – chứng chậm ưu tiên trị nguyên nhânTriệu chứng không quá nghiêm trọngBệnh chậm biến chứng, thường kéo dài (mạn tính)

Mục tiêu của module

Kiến thức

• Giải thích được quy trình chẩn đoán và điều trị theo

Y lý Y học cổ truyền (Lý pháp phương dược)

Nội dung bài

1 Nhắc lại các khái niệm sinh lý – bệnh lý

1 Các khái niệm giải phẩu sinh lý

2 Các hệ thống chức năng, các Tạng

3 Lục tà, 6 loại tác nhân gây bệnh

2 Đánh giá bệnh (biện chứng)

1 Đánh giá bệnh theo Bát cương

2 Các phương diện của bệnh

3 Bàn luận phương pháp điều trị (luận trị)

1 Xác định nguyên tắc tiếp cận điều trị theo Bát pháp

1 Nhắc lại các khái niệm

sinh lý & bệnh lý

1 Các khái niệm sinh lý & bệnh lý

1.1 Tinh khí thần & khí huyết tân dịch

Chức năng nhận thức,

tư duy

Cơ thể vật chất(thể chất)

Năng lượng và chức năng sống

Máu mang dinh dưỡng nuôi dưỡng cơ quan

Dịch trong (dịch tế bào, dịch kẽ, dịch tiết)

Thần

Khí

Tinh

Khí Huyết Tân

1 Các khái niệm sinh lý, bệnh lý

1.2 Biểu, lý, tạng, phủ, âm, dương

Chức năng sinh trưởng, thư giãn, thanh nhiệt

1 Các khái niệm sinh lý, bệnh lý

1.3 Ngũ tạng

Mộc Can (gan) TK vận mạch và vận động

Hỏa Tâm (tim) TK trung ương và hệ tim mạch

Thổ Tỳ (lách) Hệ tiêu hóa, gan, mật, tụy

Kim Phế (phổi) Hệ hô hấp và TK phó giao cảm

Sinh trưởng và phát triển cơ thể

1 Các khái niệm sinh lý, bệnh lý

Thổ Thấp (ẩm) Huyết ứ sinh ra sưng phù, nặng nề

Kim Táo (khô) Khô niêm mạc hô hấp, đại trường

Thủy Hàn (lạnh) Chứng tê, đau, mỏi, lạnh

2 Đánh giá tình trạng bệnh

2 Đánh giá tình trạng bệnh

2.1 Đánh giá sơ bộ theo Bát cương

Tiêu – bản (gốc ngọn)

1 Cấp thời trị tiêu – chứng gấp ưu tiên trị triệu chứng

• Triệu chứng quá mạnh ảnh hưởng sức khỏe và sinh hoạt

• Bệnh diễn biến nhanh dễ biến chứng

2 Hoãn thời trị bản – chứng chậm ưu tiên trị nguyên

nhân

• Triệu chứng không quá nghiêm trọng

• Bệnh chậm biến chứng, thường kéo dài (mạn tính)

2 Đánh giá tình trạng bệnh

2.2 Các khía cạnh của bệnh

Nguyên nhân gây bệnh

1 Hư (thiếu, suy yếu)

• Chức năng tạng phủ suy yếu: Can âm hư, Tỳ dương hư…

• Thiếu sức sống, thiếu máu: khí hư, huyết hư

2 Thực (đầy, mạnh)

• Chức năng tạng phủ kích thích bất thường: Can dương

vượng, Tâm dương vượng

• Tác nhân gây bệnh tích đầy (tà thực): đờm trệ, phong táo,

phong hàn, phong nhiệt…

• Khí uất, huyết trệ

2 Đánh giá tình trạng bệnh

2.2 Các khía cạnh của bệnh

Triệu chứng

• Suyễn: khó thở  Tức: tức ngực

• Hãn: ra mồ hôi  Táo: khô da, niêm mạc

• Thổ: nôn  Tả: tiêu chảy

• Thực tích: đầy bụng

• Thống: đau  Tý: tê, đau, mỏi cơ khớp

• Phong: cao huyết áp cấp  Kinh: động kinh co giật

• Di: tiêu, tiểu, hoạt động tình dục không tự chủ

• Lâm: tiểu rắt, khó tiểu

2 Đánh giá tình trạng bệnh

2.2 Các khía cạnh của bệnh

3 Bàn luận phép trị

Tiêu – bản (gốc ngọn)

1 Cấp thời trị tiêu

• Các thuốc chữa triệu chứng làm Quân

• Các thuốc chữa nguyên nhân làm Thần

2 Hoãn thời trị bản

• Các thuốc chữa triệu chứng làm Thần

• Các thuốc chữa nguyên nhân làm Quân

3 Bàn luận phép trị

3.2 Các nhóm thuốc chữa bệnh

Nguyên nhân gây bệnh

1 Hư (thiếu, suy yếu)

Triệu chứng

• Chỉ khái: giảm ho  Tuyên phế: thông hô hấp

• Bình suyễn: cắt cơn khó thở

• Chỉ hãn: cầm mồ hôi  Phát hãn: làm ra mồ hôi

• Thấu chẩn: thúc mọc ban sởi

• Nhuận táo: làm ẩm niêm mạc

• Chỉ tả: cầm tiêu chảy  Tiêu đạo: chữa đầy bụng

• Chỉ thống: giảm đau  Tức phong: hạ huyết áp

cấp

• Chỉ kinh: giải động kinh co giật

• Cố sáp: cầm tiêu, tiểu, hoạt động tình dục không tự chủ

• Thông lâm: thông tiểu, chữa chứng tiểu rắt, khó tiểu

3 Bàn luận phép trị

3.2 Các nhóm thuốc chữa bệnh

Triệu chứng

• Chỉ khái: giảm ho  Tuyên phế: thông hô hấp

• Bình suyễn: cắt cơn khó thở

• Chỉ hãn: cầm mồ hôi  Phát hãn: làm ra mồ hôi

• Thấu chẩn: thúc mọc ban sởi

• Nhuận táo: làm ẩm niêm mạc

• Chỉ tả: cầm tiêu chảy  Tiêu đạo: chữa đầy bụng

• Chỉ thống: giảm đau  Tức phong: hạ huyết áp

cấp

• Chỉ kinh: giải động kinh co giật

3 Bàn luận phép trị

3.2 Các nhóm thuốc chữa bệnh

4 Dùng thuốc

Cách dùng

• Là vị Quân cho thuốc chữa các chứng hoãn (chậm)

• Phối hợp là vị Thần, hỗ trợ cho thuốc chữa triệu chứng trong chứng cấp (gấp)

Các nhóm thuốc

• Thuốc giải biểu: chữa các chứng biểu, cảm mạo

• Thuốc trừ hàn: chữa các chứng hàn, lý hàn

• Thuốc thanh nhiệt: chữa các chứng nhiệt, lý nhiệt

• Thuốc bổ dưỡng: chữa các chứng hư

• Thuốc lý khí, hành khí: chữa khí uất, khí nghịch

4 Dùng thuốc

4.1 Các thuốc chữa nguyên nhân

Thuốc giải biểu

4 Dùng thuốc

4.1 Các thuốc chữa nguyên nhân

Nhóm thuốc Chủ trị Đại diện

Thuốc trừ hàn

4 Dùng thuốc

4.1 Các thuốc chữa nguyên nhân

Nhóm thuốc Chủ trị Đại diện

Hồi dương

suy tim cấp)

Phụ tử chế, quế nhục

Thuốc thanh nhiệt

4 Dùng thuốc

4.1 Các thuốc chữa nguyên nhân

Nhóm thuốc Chủ trị Đại diện

Thạch cao, chi tử…

Thanh nhiệt

giải độc

Nhiệt độc (viêm nhiễm, mụn nhọt )

Kim ngân, liên kiều, đậu quyển,

bồ công anh, diếp cá…

Thuốc bổ

4 Dùng thuốc

4.1 Các thuốc chữa nguyên nhân

Nhóm thuốc Chủ trị Đại diện

sống, suy nhược

thần kinh

Nhân sâm, đảng sâm, hoàng

kỳ, cam thảo, hoài sơn…

máu, suy nhược thần kinh

Thục địa, bạch thược, đương quy, xuyên khung, hà thủ ô…

Bổ âm Can thận âm hư,

tân dịch hao thiếu

Bạch thược, câu kỷ tử…

Sa sâm, thiên môn, mạch môn

Bổ dương Thận dương hư Đỗ trọng, ba kích, cẩu tích, tục

Thuốc lý khí, lý huyết

4 Dùng thuốc

4.1 Các thuốc chữa nguyên nhân

Nhóm thuốc Chủ trị Đại diện

khó thở, tức ngực) Trần bì, thanh bì, hương phụ, chỉ thực, chỉ xác…

(sưng, bầm, huyết khối, RLKN)

Ngải cứu, tam thất, khương hoàng, uất kim, ích mẫu…

Chỉ huyết Xuất huyết Ngải cứu, tam thất, hòe hoa,

ngẫu tiết (ngó sen)…

Cách dùng

• Là vị Quân cho thuốc chữa các chứng cấp (cấp)

• Là vị Thần, chữa triệu chứng chính trong chứng hoãn

Các trường hợp cần điều trị triệu chứng

• Triệu chứng mạnh ảnh hưởng sức khỏe và cuộc sống

• Triệu chứng sinh ra do chứng hư

• Chứng thực, đã điều trị nguyên nhân, loại trừ thực tà

nhưng vẫn còn triệu chứng

4 Dùng thuốc

4.2 Các thuốc chữa triệu chứng

4 Dùng thuốc

4.2 Các thuốc chữa triệu chứng

Nhóm thuốc Chủ trị Đại diện

nôn, ho đờm, hôn

mê, động kinh)

Bán hạ, cát cánh, bạch giới tửTrúc lịch, trúc nhự…

Bình suyễn Khó thở, hen Hạnh nhân, tô tử, ma hoàng,

mạn đà la…

Bình can Can dương, can

phong, can hỏa Thiên ma, câu đằng, bạch tật lê, bạch cương tàm …

An thần Mất ngủ Liên tâm, lạc tiên, viễn chí,

vông nem, bình vôi, …

4 Dùng thuốc

4.2 Các thuốc chữa triệu chứng

Nhóm thuốc Chủ trị Đại diện

Quyên tý,

phát tán

phong thấp

Chứng tý (đau nhức xương khớp,

tê đau mỏi cơ)

Khương hoạt, độc hoạt, tần giao, tang chi, phòng phong…Thiên niên kiện, ngũ gia bì…

tiểu, tiểu rắt)Phù thũng, CHA

5 Sử dụng thuốc thang

5 Sử dụng thuốc thang

5.1 Sắc thuốc

• Hướng dẫn chung:

• Dùng siêu bằng đất hoặc bếp bằng inox

• Với các vị là cành lá cho vào trước để tạo khoảng trống chứa nước

• Cách sắc thuốc:

• Thuốc lấy vị: cho vào sắc từ sớm

• Thuốc cứng chắc: cho vào sớm, nấu lâu

• Thuốc lấy khí: cho vào 10-15ph trước khi sắc xong

5 Sử dụng thuốc thang

5.2 Uống thuốc

• Hướng dẫn chung:

• Nên dùng cách bữa ăn để tránh tương tác, tương kỵ

• Nhiệt độ thuốc nên tương ứng với tính chất thuốc

• Thời điểm dùng thuốc:

• Thông thường: sau ăn 1,5 – 2 giờ

• Thuốc kích thích tiêu hóa, điều hòa acid dịch vị:

trước ăn 1 – 1,5 giờ

• Thuốc trừ giun, tiêu đạo, tả hạ: uống lúc đói

• Thuốc đại nhiệt, nhiều tinh dầu: uống cùng bữa ăn