“Phát triển năng lực NCKH cho học sinh khi dạy học phần sinh học cơ thể thực vật sinh học 11 qua hướng dẫn HS làm đề tài: “ Nghiên cứu khả năng thích nghi và xây dựng quy trình trồng cỏ lúa mì theo hướng hữu cơ””

việc xây dựng các hoạt động NCKH trong dạy học sinh học là rất cần thiết, các hoạt động gần gũi với cuộc sống gắn kết lý thuyết với thực tiễn. Là một giáo viên dạy bộ môn sinh học, đã từng hướng dẫn HS làm các đề tài NCKH, với mong muốn đổi mới phương pháp dạy học sinh học cũng như nâng cao cho học sinh năng lực NCKH, tôi xây dựng đề tài: “Phát triển năng lực NCKH cho học sinh khi dạy học phần sinh học cơ thể thực vật sinh học 11 qua hướng dẫn HS làm đề tài: “ Nghiên cứu khả năng thích nghi và xây dựng quy trình trồng cỏ lúa mì theo hướng hữu cơ””

SỞ GD – ĐT HÀ TĨNH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Đề tài:

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NCKH CHO HS KHI DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC

CƠ THỂ THỰC VẬT SINH HỌC 11 QUA HƯỚNG DẪN HỌC SINH LÀM ĐỀ TÀI: “ NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG THÍCH NGHI VÀ XÂY DỰNG QUY

TRÌNH TRỒNG CỎ LÚA MÌ THEO HƯỚNG HỮU CƠ”

Năm học: 2019 – 2020

MỤC LỤC

Trang

ĐẶT VẤN ĐỀ 3

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 6

1 Cơ sở lý luận 6

1.1 Khái niệm NCKH 6

1.2 Các bước thực hiện đề tài NCKH 6

1.3 Khái niệm năng lực NCKH 6

1.4.Đặc điểm của hoạt động NCKH 7

1.4 Các mức độ tổ chức hoạt động NCKH 7

2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 7

3 Phát triển năng lực NCKH cho học sinh khi dạy học phần sinh học cơ thể thực vật sinh học 11 qua hướng dẫn HS làm đề tài: “ Nghiên cứu khả năng thích nghi và xây dựng quy trình trồng cỏ lúa mì theo hướng hữu cơ” 10

3.1 Vị trí phần SH cơ thể thực vật trong chương trình sinh học THPT 10

3 2 Xây dựng đề tài khoa học để phát triển năng lực NCKH cho học sinh trong dạy học Sinh học cơ thể thực vật - Sinh học 11 THPT 12

4 Thực nghiệm sư phạm 30

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 34

TÀI LIỆU THAM KHẢO 36

PHỤ LỤC 37

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

HĐ NCKH Hoạt động nghiên cứu khoa học

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1: Mức độ GV vận dụng các kiến thức vào thực tiễn cuộc sống và cho học sinh

hợp tác nghiên cứu các đề tài KH quá trình dạy học môn sinh học 8

Bảng 2.1: Nhận thức của học sinh và giáo viên về vai trò của HĐNCKH trong dạy và học sinh học 9

Bảng 3.1: Phân bố nội dung phần sinh học cơ thể thực vật 10

Bảng 3.2: Các bài thực hành trong phần sinh học cơ thể thực vật 11

Bảng 4.1 Bảng phân phối tần suất 31

Bảng 4.2 Bảng phân phối tần suất tích lũy 31

Bảng 4.3 Bảng phân loại học lực và điểm trung bình 32

DANH MỤC HÌNH Hình 3.1 Nhà kính 25

Hình 3.2 Giá thể xơ dừa 13

Hình 3.3 Giá thể trấu hun 18

Hình 3.4 Hạt giống lúa mì sau 2 ngày ủ 27

Hình 3.5 Các công thức thí nghiệm 1 27

Hình 3.6 Học sinh đo các chỉ tiêu sinh lý 29

Hình 4.1 Đồ thị biểu diễn tần suất tích lũy 32

PHẦN I – ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Trong giai đoạn hiện nay cùng với sự phát triển của khoa học kĩ thuật và côngnghệ đòi hỏi phải có lực lượng lao động được đào tạo tốt, không ngừng nâng cao kiếnthức và kĩ năng, luôn thích nghi được với sự phát triển nhanh chóng của khoa học vàcông nghệ, dễ dàng chuyển sang những nghành nghề mới, có tư duy, sáng tạo, có kỹnăng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp Muốn đào tạo ra nguồn nhân lực đápứng được yêu cầu đó thì giáo dục đào tạo cần rất nhiều yếu tố, một trong những yếu tốquyết định đến chất lượng giáo dục là đổi mới phương pháp dạy học, gây hứng thútrong hoạt động nhận thức, giúp học sinh chủ động tích cực trong việc giải quyết cáctình huống thực tế, học sinh được trải nghiệm và xâm nhập thực tế, vận dụng các kiếnthức đã học để giải quyết các vấn đề thực tiễn

Nghị quyết số 29- NQ/TW ngày 4/11/2013 “ về đổi mới căn bản giáo dục toàn

diện” đã nêu rõ quan điểm chỉ đạo: “ Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lí luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội.”

Trong dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể mới được xây dựng theođịnh hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học, tạo môi trường học tập và rènluyện giúp người học tích lũy được kiến thức vững chắc, biết vận dụng hiệu quả kiếnthức vào đời sống, có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, biết xây dựng vàphát triển hài hòa các mối quan hệ xã hội, có nhân cách và đời sống tâm hồn phongphú và góp phần tích cực vào sự phát triển của đất nước và nhân loại

Việc bồi dưỡng năng lực nói chung và năng lực NCKH nói riêng cho học sinh làmột trong những yêu cầu cần thiết nhằm trang bị cho các em phương pháp học tập,phương pháp nghiên cứu, chủ động, sáng tạo, góp phần hình thành và hoàn thiện nhâncách của người lao động mới

Việc phát triển năng lực NCKH cho học sinh giúp các em có thể tích cực, chủđộng, sáng tạo để tự trang bị cho mình những tri thức cần thiết trong thời đại ngày nay,khi mà khoa học phát triển ngày càng mạnh mẽ

Môn Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, các kiến thức Sinh học gắn liền vớithực tiễn, HS cần được tìm hiểu bản chất của hiện tượng và sự gắn kết giữa kiến thứcsách vở với thực tiễn đời sống.Vì vậy, cần thiết phải tăng cường hoạt động trảinghiệm, các hoạt động NCKH, giúp HS phát huy tính sáng tạo, khả năng giải quyếtcác vấn đề thực tiễn Để đạt được hiệu quả đó cần phát huy vai trò của GV với tư cách

là người định hướng, hướng dẫn HS trong quá trình hoạt động Thực tế, hiện nay ởcác trường THPT thì việc tổ chức các hoạt động NCKH cho học sinh còn ít hoặc làmang tính chất hình thức, đối phó; bên cạnh đó điều kiện về cơ sở vật chất kĩ thuật ,trang thiết bị… chưa được đáp ứng đầy đủ nhu cầu của các hoạt động NCKH, nên cònrất khó khăn

Chính vì thế, việc xây dựng các hoạt động NCKH trong dạy học sinh học là rất cần thiết, các hoạt động gần gũi với cuộc sống gắn kết lý thuyết với thực tiễn Là một giáo viên dạy bộ môn sinh học, đã từng hướng dẫn HS làm các đề tài NCKH, với mong muốn đổi mới phương pháp dạy học sinh học cũng như nâng cao cho học sinh

năng lực NCKH, tôi xây dựng đề tài: “Phát triển năng lực NCKH cho học sinh khi dạy

học phần sinh học cơ thể thực vật sinh học 11 qua hướng dẫn HS làm đề tài: “ Nghiên cứu khả năng thích nghi và xây dựng quy trình trồng cỏ lúa mì theo hướng hữu cơ””

2 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn của hoạt động NCKH, năng lực NCKH

- Thiết kế quy trình xây dựng một đề tài NCKH, hướng dẫn HS làm đề tài NCKH

- Minh họa bằng đề tài phần sinh học cơ thể thực vật, sinh học 11

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn của hoạt động NCKH, năng lực NCKH

- Nghiên cứu thực trạng của hoạt động NCKH ở trường THPT

- Thiết kế quy trình xây dựng một đề tài NCKH, hướng dẫn HS làm đề tài NCKH

- Xây dựng đề tài NCKH phần sinh học cơ thể thực vật, sinh học 11

- Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá hiệu quả của các phương án đề xuất

- Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu đề tài NCKH phần sinh học cơ thể thực vật,sinh học 11

- Khách thể nghiên cứu: đề tài NCKH, năng lực NCKH

6 Giả thuyết khoa học

- Nếu thiết kế được quy trình xây dựng đề tài NCKH và vận dụng xây dựng các đềtài NCKH ở các nội dung dạy học cụ thể trong chương trình sinh học THPT sẽ gópphần nâng cao hiệu quả học tập của học sinh, gây được hứng thú cho học sinh với mônsinh học, phát triển được các năng lực cốt lõi cho học sinh: năng lực giải quyết vấn đề,năng lực hợp tác, năng lực sáng tạo, năng lực NCKH hình thành nên một con ngườitoàn diện thích ứng với sự phát triển của KHCN

7 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: nghiên cứu tài liệu có liên quan đến hoạt độngNCKH, năng lực NCKH, một số đề tài NCKH trong môn sinh học đã được sử dụng ởmột số trường ở trên thế giới và trong nước

- Phương pháp quan sát và điều tra sư phạm: Dự giờ, trao đổi ý kiến với giáo viên,xây dựng hệ thống câu hỏi, phiếu điều tra để điều tra thực trạng của việc xây dựng các

đề tài NCKH trong thực tế dạy học hiện nay

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

8 Những đóng góp mới của đề tài nghiên cứu

- Thiết kế quy trình xây dựng một đề tài NCKH cho học sinh THPT

- Xây dựng 1 đề tài phần sinh học cơ thể thực vật minh họa quy trình

- Việc xây dựng các đề tài NCKH trong dạy học sinh học nói riêng và trong dạy họcnói chung góp phần đổi mới phương pháp dạy học, đáp ứng yêu cầu của chương trìnhgiáo dục phổ thông tổng thể theo định hướng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, chútrọng vào phát triển phẩm chất và năng lực người học

PHẦN II – GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Cơ sở lý luận của đề tài

1.1 Khái niệm nghiên cứu khoa học

Theo Vũ Cao Đàm (1999), thì nghiên cứu khoa học là một hoạt động xã hội,hướng vào việc tìm kiếm những điều mà khoa học chưa biết; hoặc là phát hiện bảnchất sự vật, phát triển nhận thức khoa học về thế giới; hoặc là sáng tạo phương phápmới và phương tiện kĩ thuật mới để cải tạo thế giới

1.2 Các bước thực hiện đề tài NCKH

Theo Vũ Cao Đàm, khi nghiên cứu một đề tài khoa học có thể đi theo các bướcsau:

Bước 1: Lựa chọn đề tài

Có thể xem xét việc lựa chọn đề tài theo các nội dung sau:

- Xác định nhiệm vụ nghiên cứu

- Xác định đối tượng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu, đối tượng khảo sát

- Phân tích mục tiêu nghiên cứu

- Đặt tên đề tài: tên đề tài phải phản ánh cô đọng nhất nội dung nghiên cứu

Bước 2: Xây dựng đề cương và kế hoạch nghiên cứu

Bước 3: Thu thập và xử lý thông tin

Bước 4: Viết báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu

Bước 5: Nghiệm thu đề tài

Bước 6: Công bố kết quả nghiên cứu

1.3 Khái niệm năng lực nghiên cứu khoa học

Theo Đặng Thị Dạ Thủy – Trần Văn Bảo, thì năng lực NCKH của học sinh là sựhiểu biết và sử dụng được các nguyên lí của phương pháp NCKH, áp dụng phươngpháp thực nghiệm để giải quyết các vấn đề khoa học

Cấu trúc của năng lực NCKH của học sinh ở trường THPT có 5 năng lực thànhphần:

1) Quan sát các hiện tượng trong thực tiễn hay trong học tập và xác định vấn đềnghiên cứu

2) Thu thập và xử lý thông tin về vấn đề nghiên cứu

3) Hình thành giả thuyết khoa học

4) Thiết kế thí nghiệm kiểm chứng giả thuyết ( thiết kế và thực hiện thí nghiệm,thu thập và phân tích dữ liệu, giải thích kết quả thí nghiệm và rút ra kết luận)5) Viết báo cáo

1.4 Đặc điểm của hoạt động nghiên cứu khoa học

Cũng như mọi năng lực khác, năng lực nghiên cứu khoa học gồm 3 thành tố chủyếu: kiến thức, kĩ năng và thái độ

- Kiến thức: các sự kiện khoa học, các khái niệm, quy luật và nguyên lý khoahọc, ứng dụng, các phương pháp NCKH

- Kĩ năng: kĩ năng tìm tòi khoa học như quan sát, đo đạc, sử dụng các dụng cụ thínghiệm nhận biết được vấn đề; nêu câu hỏi; giả thuyết, dự đoán; thiết kết phương ántìm tòi; thu thập và phân tích số liệu, giải thích kết quả thí nghiệm; phân tích suy luận

để rút ra kết luận, kĩ năng vận dụng kiến thức khoa học để mô tả, giải thích sự vật hiệntượng

- Thái độ và hứng thú: thái độ yêu thích khoa học, đánh giá được vai trò của khoahọc, suy nghĩ và hành động một cách khoa học, sẵn sàng vận dụng kiến thức khoa họcvào trong cuộc sống

1.5 Các mức độ tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học

Rèn luyện HS theo quy trình NCKH nhưng được triển khai theo các mức độ tựđịnh hướng khác nhau của HS:

+ Mức 1: GV thực hiện 5 bước đầu tiên của quy trình NCKH để xây dựng kếhoạch nghiên cứu, HS thực hiện từ bước 6 trở đi

+ Mức 2: GV xác định tên đề tài khoa học và mục tiêu nghiên cứu, HS thực hiệncác bước cònlại

+ Mức 3: GV hình thành ý tưởng nghiên cứu, HS xác định tên đề tài và thực hiệncác bước còn lại

+ Mức 4: GV tạo bối cảnh, HS đề xuất ý tưởng nghiên cứu và thực hiện các bướccònlại

2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

Để tìm hiểu thực trạng tổ chức HĐ NCKH trong dạy học ở các trường THPT, tôi đã

sử dụng phương pháp điều tra

2.1 Mục tiêu điều tra

Tìm hiểu về thực trạng việc hiểu biết, thực trạng dạy và học bằng HĐ NCKH phầnSinh học cơ thể thực vật chương trình Sinh học 11 tại các trường THPT

2.2 Đối tượng điều tra

- 40 giáo viên dạy học môn sinh học trong trường và các trường lân cận

- 421 HS khối 11 trường THPT Trần Phú, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh

2.3 Nội dung điều tra

Chúng tôi điều tra các vấn đề sau đây:

- Việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn của GV và cho HS hợp tác nghiên cứu các

đề tài KH trong quá trình dạy học môn sinh học

- Hiểu biết của HS về HĐ NCKH trong môn Sinh học 11

- Việc sử dụng NCKH của thầy cô trong dạy học Sinh học 11

2.4 Phương pháp điều tra

Tôi xây dựng các phiếu điều tra cho giáo viên và cho học sinh (xem phụ lục 2)

dựa trên các nội dung cần điều tra và tiến hành điều tra để thu thập kết quả

2.5 Kết quả điều tra

2.5.1 Mức độ vận dụng kiến thức vào thực tiễn và cho học sinh hợp tác NCKH trong quá trình dạy học môn sinh học

Bảng 2.1 Mức độ GV vận dụng các kiến thức vào thực tiễn cuộc sống và cho học sinh hợp tác nghiên cứu các đề tài KH quá trình dạy học môn sinh học

Hiếmkhi

Chưabao giờ

Thườngxuyên

Thỉnhthoảng

Hiếmkhi

Chưabao giờSố

Tỷ lệ 37,5% 55% 7,5% 0 0 20% 30% 50%Qua bảng trên chúng ta nhận thấy rằng GV đã rất quan tâm đến việc liên hệ kiếnthức vào thực tiễn cho học sinh, tuy nhiên việc cho HS hợp tác NC các đề tài KH trongquá trình dạy học sinh học thì chưa nhiều, GV vẫn còn chưa chủ động trong việc xâydựng các chủ đề liên hệ với thực tế Điều này có nghĩa học sinh sẽ chưa được trảinghiệm thực tiễn nhiều, chưa được vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thựctiễn Do vậy, việc xây dựng các chủ đề dạy học dưới dạng các đề tài NCKH trong dạy

học môn sinh học là rất cần thiết vì các kiến thức của môn học liên quan rất nhiều vớithực tiễn cuộc sống.

2.5.2 Nhận thức của giáo viên và học sinh về HĐ NCKH

Bảng 2.2 Nhận thức của học sinh và giáo viên về vai trò của HĐNCKH trong dạy và học sinh học

Nội dung điều tra

Qua bảng trên và qua điều tra thực tế tôi nhận thấy rằng, đa số giáo viên và học sinhđều đánh giá cao vai trò của HĐ NCKH trong dạy và học bộ môn Sinh học ở trườngphổ thông (với 100% giáo viên và 96,2% học sinh được hỏi đánh giá vai trò rất cầnthiết và cần thiết) trong đó có 72,5% giáo viên và 68,2% học sinh đánh giá vai trò ởmức rất cần thiết của HĐ NCKH trong ty và học môn sinh học trong trường THPT

2.5.3 Nguyên nhân của thực trạng

Việc tổ chức các HĐ NCKH trong dạy học môn sinh học chưa được các GVcũng như nhà trường quan tâm nhiều, dẫn đến học sinh không được trải nghiệm vớithực tiễn nên khi vấp phải các vấn đề trong cuộc sống học sinh rất lúng túng và thụđộng trong quá trình giải quyết vấn đề Nguyên nhân của các thực trạng trên theo tôitập trung vào những vấn đề sau:

- Điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường chưa thuận lợi (thiếu thiết bị, dụng cụ, hóachất, mẫu vật hoặc các thiết bị, hóa chất không đảm bảo chất lượng, hoặc không đủ để tổchức cho học sinh cả lớp) để giáo viên tổ chức các bài thực hành thí nghiệm cho học sinh

- GV chưa mạnh dạn tổ chức các HĐ NCKH cho HS vì sợ khó, ngại cho HS trảinghiệm

- Chưa có các lớp tập huấn về tổ chức các HĐ NCKH, chưa có SGK hướng dẫncách xây dựng các chủ đề dạy học theo hướng tổ chức các HĐ NCKH, GV chưa chủđộng tìm tòi, và khai thác các thông tin trên mạng

- Các hoạt động dạy học theo các đề tài NCKH thường mất nhiều thời gian, côngsức và phức tạp.

- Năng lực sử dụng, khai thác, tổ chức HS hoạt động, tạo ra các sản phẩm thực tếcòn hạn chế

Qua việc điều tra thực tiễn, tôi nhận thấy rằng phần lớn giáo viên và học sinhđều rất quan tâm đến việc tổ chức các HĐ NCKH trong dạy học sinh học, tuy nhiênđây là vấn đề còn khá xa lạ với cả giáo viên và học sinh, nên việc xây dựng quy trìnhthiết kế các đề tài khoa trong dạy học sinh học 11 cũng như trong dạy học môn sinhhọc là một giải pháp có hiệu quả nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ mônSinh học và phát triển được năng lực NCKH cho học sinh

3 Phát triển năng lực NCKH cho học sinh khi dạy học phần sinh học cơ thể thực

vật sinh học 11 qua hướng dẫn HS làm đề tài: “ Nghiên cứu khả năng thích nghi

và xây dựng quy trình trồng cỏ lúa mì theo hướng hữu cơ”

3.1 Vị trí phần sinh học cơ thể thực vật trong chương trình sinh học THPT Bảng 3.1 Phân bố nội dung phần Sinh học cơ thể thực vật – Sinh học 11

Chương I: Chuyển hóa vật

Bài 8 Quang hợp ở thực vậtBài 9 Quang hợp ở các nhóm thực vật C3, C4 và CAMBài 10 Ảnh hưởng của các nhân tố ngoại cảnh đếnquang hợp

Bài 11 Quang hợp và năng suất cây trồngBài 12 Hô hấp ở thực vật

Bài 13 Thực hành: Phát hiện diệp lục và carôtenôitBài 14 Thực hành: Phát hiện hô hấp ở thực vậtChương II: Cảm ứng

A – Cảm ứng ở thực vật

Bài 23 Hướng độngBài 24 Ứng độngBài 25 Thực hành: Hướng độngChương III: Sinh trưởng và Bài 34 Sinh trưởng ở thực vật

Bảng 3.2 Các bài thực hành trong phần sinh học cơ thể thực vật Sinh học 11

Chương 1: Chuyển hóa vật

Chương 3: Sinh trưởng và

phát triển

Chương 4: Sinh sản Bài 43) Thực hành: Nhân giống vô tính ở thực vật

bằng giâm, chiết, ghép

Nhận xét : Qua 2 bảng trên tôi nhận thấy rằng:

- Kiến thức lý thuyết được xây dựng theo lô gic của các quá trình sinh lý trong cây

do vậy cho học sinh cái nhìn tổng quát nhất về quá trình sinh lí của thực vật Mặt khác,các kiến thức ở phần này gắn liền với quá trình sản xuất trong đời sống, từ đó, giúphọc sinh hình thành được các ý tưởng nghiên cứu khoa học giải quyết các vấn đề thựctiễn liên quan đến sản xuất nông nghiệp như: nghiên cứu giống, thuốc trừ sâu sinh học,các giải pháp cho nông nghiệp hữu cơ, phân bón hữu cơ, chế tạo nhà trồng rau tựđộng, Quan trọng trong quá trình dạy học, giáo viên cần hướng học sinh vào cácvấn đề có tính thực tiễn liên quan đến nội dung học tập, khơi gợi cho các em các ýtưởng để các em hình thành được ý tưởng của mình

- Số tiết thực hành trong chương trình Sinh học 11 được quy định như trên là rấthạn chế Mặt khác, các bài thực hành đều được bố trí ở cuối các chương, do đó các bàithực hành này thường chỉ mang tính chất củng cố minh họa cho các kiến thức lý thuyết

đã được trình bày trong các bài học trước đó và các bài thực hành phần lớn được trìnhbày dưới hình thức nêu sẵn từng bước trong quy trình thực hành cho học sinh, điều nàymới chỉ có tác dụng rèn kĩ năng, thao tác chân tay trong thực hành cho học sinh là chủyếu mà chưa kích thích được tư duy tích cực và sáng tạo của học sinh (chưa chú trọngphát triển được năng lực tư duy thực nghiệm cho học sinh) Do vậy, việc xây dựng các

đề tài dưới dạng nghiên cứu khoa học sẽ một mặt giúp học sinh củng cố các kiến thức

lý thuyết đồng thời giúp học sinh rèn luyện các kĩ năng thực hành cần thiết

3.2 Xây dựng đề tài khoa học để phát triển năng lực NCKH cho học sinh trong dạy học Sinh học cơ thể thực vật - Sinh học 11 THPT

3.2.1 Căn cứ xây dựng đề tài khoa học để phát triển năng lực NCKH cho học sinh trong dạy học Sinh học cơ thể thực vật - Sinh học 11 THPT

Khi xây dựng các đề tài nghiên cứu khoa học để phát triển năng lực NCKH chohọc sinh THPT cần căn cứ vào các cơ sở sau:

- Mục tiêu, nội dung dạy học Sinh học cơ thể thực vật - Sinh học 11: mục tiêu học tậpđịnh hướng cái đích học sinh cần đạt, do đó mục tiêu là một căn cứ để xây dựng các đề tàikhoa học Có thể hiểu, học sinh vận dụng các kiến thức đã học ở phần sinh học cơ thể thựcvật để giải quyết các vấn đề thực tiễn mang tính chất nghiên cứu như: vấn đề môi trường,giống, phân bón, nông nghiệp sạch, …

- Thực tiễn dạy học thực hành thí nghiệm Sinh học 11 ở trường THPT gồm thực tiễn về

cơ sở vật chất, trang thiết bị, dụng cụ, hóa chất; thực tiễn về năng lực của học sinh;… lànhững căn cứ để xác định hình thức thực hiện; mức độ yêu cầu của từng đề tài khoa học Vìmột phần lớn của các đề tài nghiên cứu khoa học là các thực hiện các thí nghiệm thực hành

để kiểm chứng các giả thuyết

3.2.2 Quy trình tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học trong phần sinh học cơ thể Thực vật- Sinh học 11-THPT

3.2.2.1 Quy trình tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học

Vận dụng kết quả nghiên cứu của một số tác giả: Vũ Cao Đàm (1999), Đinh QuangBáo, Phan Thị Thanh Hội, Trần Thị Gái, Nguyễn Thị Việt Nga (2018) và thực tiễn dạy họcmôn học, tôi xây dựng quy trình tổ chức hoạt động NCKH gồm các bước sau:

Quy trình Hoạt động của GV Hoạt động của HS Bước 1: Hình thành ý + Phân tích nội dung chương Trải nghiệm dưới sự

tưởng nghiên cứu, chọn

nội dung để xây dựng đề

tài khoa học

Bất kì NCKH nào cũng

đều được bắt đầu từ việc

hình thành ý tưởng nghiên

cứu Ý tưởng nghiên cứu có

thể coi như là chìa khóa,

định hướng cho một NCKH

và cũng quyết định giá trị

của một đề tài khoa học

trình, xác định các đơn vị kiếnthức có thể xây dựng thành ýtưởng nghiên cứu

+ Bản chất của các đề tàinghiên cứu khoa học của họcsinh là sử dụng các kiến thức đãhọc để giải quyết các vấn đềthực tiễn, do đó, khi hướng dẫnhọc sinh làm các đề tài khoahọc, GV cần nắm bắt các vấn đềthực tiễn có liên quan đến cácnội dung trong chương trình đãhọc để giúp học sinh có thể địnhhướng được ý tưởng của đề tàikhoa học Thường các đề tàikhoa học thì sẽ bao gồm nhiềunội dung trong một môn họchoặc tích hợp nội dung của cácmôn học khác nhau, nên GVcần chủ động tìm hiểu rõ cácnội dung

Mục đích của bước này là

HS phải chỉ ra nội dung

nghiên cứu được thể hiện

bằng tên đề tài khoa học

Để xác định tên đề tài khoahọc, có thể thực hiện theonhững bước sau:Huy độngnhững tri thức đã biết về sự vậthiện tượng đó → Xác định mốiquan hệ giữa những tri thức đãbiết với những đối tượng cầnnghiên cứu → Xác định mục

Huy động kiến thức,phân tích, kết nối và kháiquát thành tên đề tài khoahọc

đích nghiên cứu của đề tài khoahọc → Dự kiến các phươngpháp để tìm hiểu đối tượngnghiên cứu → Khái quát hóathành tên đề tài khoa học

Trong mỗi chủ đề nội dungkiến thức có nhiều lĩnh vựckhác nhau và đề tài khoa họcthể hiện một khía cạnh của nộidung kiến thức

- Định hướng bằng câu hỏi sau:

Mục đích và đối tượng nghiêncứu là gì?

- GV nhấn mạnh: Đề tài khoahọc là sản phẩm tri thức màngười học thu được khi giảiquyết được một vấn đề lý luậnhay thực tiễn đặt ra trong phạm

vi của đề tài khoa học và có giátrị:

+ Về mặt khoa học: bổ sungcho lý thuyết của bộ môn khoahọc; xây dựng cơ sở lý thuyếtmới hoặc tường minh một sốvấn đề lý thuyết đang tồn tại

+ Về mặt thực tiễn: giải quyếtcác vấn đề do thực tiễn đặt raliên quan đến nội dung kiếnthức trong chương trình nhưvấn đề về sức khỏe, môi trường,mất cân bằng giới tính, các

+ Thảo luận để trả lờicâu hỏi

+ Xác định mục tiêu của

đề tài khoa học

bệnh di truyền và biện phápphòng ngừa

tượng, đưa ra những câu trả

lời hoặc giải thích về vấn đề

nghiên cứu

Yêu cầu HS xem xét bảnchất của sự vật hiện tượng dựatrên những tri thức đã biết về sựvật hiện tượng đó

Đưa ra những nhận định sơ

bộ hoặc những phán đoán vềvấn đề nghiên cứu

Thảo luận trong nhóm

để đưa ra giả thuyết khoahọc

Bước 5: Lập kế hoạch

nghiên cứu

Trong bước này, HS phải

xác định nội dung nghiên

cứu, phương pháp nghiên

cứu, dự kiến thời gian hoàn

thành một hoạt động, lập

thời gian biểu chi tiết, phân

chia công việc trong nhóm,

dự kiến địa điểm thực hiện

khả thi, ấn định nội dung

học tập cần đạt

GV có thể đưa ra câu hỏi:

Nội dung nghiên cứu chính làgì? Sử dụng phương pháp,phương tiện và công cụ nào đểnghiên cứu? Thời gian thựchiện mỗi nội dung như thế nào?

Thứ tự thực hiện? Khi nào hoànthành? Sử dụng nguồn tài liệutham khảo nào?

HS thảo luận trongnhóm để trả lời câu hỏi

và dựa vào đó để xâydựng kế hoạch nghiêncứu

chứng minh cho giả thuyết

khoa học Đồng thời, phải

xử lý được các dữ liệu

Định hướng và tổ chức cáchoạt động cho HS

- Yêu cầu HS dựa vào kế hoạchnghiên cứu để đưa ra các bướctrong quá trình nghiên cứu

Thực hiện nghiên cứutrong nhóm

nghiên cứu thu được, trình

bày được mối quan hệ giữa

các dữ liệu, phân tích mối

quan hệ nhân quả để rút ra

tính quy luật, giải

toàn bộ hoạt động, kết quả

thu được trong quá

và sử dụng ngôn ngữ,văn phong khoa học đểviết thành bản báo cáohoàn chỉnh → Thuyếttrình bài báo cáo → Traođổi,thảo luận

Căn cứ vào kế hoạch nghiêncứu và sản phẩm của đề tàikhoa học để xây dựng tiêu chíđánh giá hoạt động tương ứng

Mỗi tiêu chí đánh giá cần phải

HS đánh giá lại quátrình rèn năng lựcNCKH, phân tích được những điểm đạt được vàchưa đạt được khi thựchiện quy trình NCKH

cân nhắc thang điểm, mục nhậnxét

GV tổng kết, rút kinhnghiệm để rèn luyện năng lựcNCKH qua những đề tài khoahọc sau

GV có thể sử dụng câu hỏitrắc nghiệm khách quan hoặccâu hỏi, bài tập tự luận để kiểmtra kiến thức khoa học thu được,đồng thời xây dựng các phiếuchấm (kế hoạch, hồ sơ học tập)kèm theo để đánh giá kĩ năngcủa HS

Để tăng tính khách quan vàtính chính xác,

3.2.2s.2 Vận dụng quy trình tổ chức NCKH cho học sinh trong thực hiện đề tài:

“Nghiên cứu khả năng thích nghi và xây dựng quy trình trồng cỏ lúa mì theo hướng hữu cơ”

Qua quá trình điều tra thực trạng HS trường THPT Trần Phú, tôi vận dụng tổ chức HĐNCKH trong phần sinh học cơ thể thực vật- sinh học 11 theo mức độ 3: GV hình thành ýtưởng nghiên cứu, HS xác định tên đề tài và thực hiện các bước còn lại trong quy trình tổchức HĐ NCKH Và chúng tôi đã chọn đề tài:

Đề tài: NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG THÍCH NGHI, XÂY DỰNG QUY TRÌNH

TRỒNG CỎ LÚA MÌ (Triticum aestivum) THEO HƯỚNG HỮU CƠ

- Phân tích công dụng của cỏ lúa mì:

+ Trong cỏ lúa mì có chứa khoảng

13 vitamin, 10 khoáng chất, 17

axit amin và hơn một trăm

- HS theo dõi và tìm hiểu thêm về cỏ lúa

mì để thấy được công dụng của cỏ lúa

mì với sức khỏe con người

- HS cùng GV hình thành ý tưởng cho

(Chlorophyll) Uống nước ép cỏ

lúa mì mỗi ngày còn mang lại

nhiều tác dụng tích cực đến sức

khỏe như chống táo bón, làm sạch

răng miệng, làm chậm quá trình

lão hóa của tế bào, duy trì chức

năng bình thường của các cơ quan

nội tạng, ổn định huyết áp, trị tiểu

đường, gout và giúp tim khỏe

mạnh

+ Cỏ lúa mì có giá trị kinh tế cao:

Ở Việt Nam phần lớn bột cỏ lúa

mì được nhập khẩu từ các nước

Châu Âu và Mỹ Giá bán trên thị

trường Việt Nam dao động từ 2

triệu đồng đến 4 triệu đồng 1kg

- Tuy nhiên, ở Việt Nam chưa có

công trình nghiên cứu nào đưa ra

được một quy trình trồng cỏ lúa

mì theo hướng hữu cơ và nghiên

cứu sự thích nghi của cỏ lúa mì

với điều kiện khí hậu của nước ta

- Với mong muốn đưa ra một quy

trình trồng cỏ lúa mì cụ thể đúng

kĩ thuật theo hướng hữu cơ và

nghiên cứu sự thích nghi của cỏ

lúa mì với điều kiện tự nhiên của

đề tài

nước ta, từ đó sản xuất bột cỏ lúa

mì với giá thành thấp hơn phục

vụ nhu cầu của mọi người Từ đó,

hình thành ý tưởng cho đề tài

- Xác định tên đề tài: “Nghiên cứu khả

năng thích nghi, xây dựng quy trình trồng cỏ lúa mì (Triticum aestivum)theo hướng hữu cơ”.

nghiên cứu khả năng nảy mầm của

hạt giống; biết cách xác định được

nhu cầu về nước, chất dinh dưỡng

của cây trồng; cách trồng cây theo

hướng hữu cơ…

- Về mặt thực tiễn: học sinh vậndụng kiến thức lý thuyết phần sinh

học cơ thể thực vật như: vận chuyển

nước và muối khoáng, quang hợp,

sinh trưởng phát triển, phân bón…

để giải quyết các vẫn đề thực tiễn:

trồng cây theo hướng hữu cơ, nhu

cầu cỏ lúa mì trong đời sống hằng

ngày, xây dựng được quy trình

trồng cỏ lúa mì theo hướng hữu cơ

Từ đó yêu cầu HS xác định mục

đích cụ thể của đề tài và đối tượng

nghiên cứu của đề tài?

- Mục đích nghiên cứu của đề tài:+ Khảo sát sự thích nghi của cỏ lúa mìvới các yếu tố của môi trường: giá thểtrồng, hàm lượng nước, mật độ gieo

+ Xây dựng quy trình trồng cỏ lúa mì

theo hướng hữu cơ

- Đối tượng nghiên cứu: cỏ lúa mì

(Triticum aestivum)

Bước 4: - Yêu cầu HS đưa ra những nhận - Cỏ lúa mì thích hợp với loại giá thể