Công ty Đông Ấn Anh ở vương quốc Xiêm (1611-1623)

V ớ i vị trí địa lý thuận lợi, cùng với truyền thống hải thương lâu đời, vương quốc Xiêm nhanh chóng mở rộng thiết lập quan hệ bang giao - thương mại với các quổc gia trong khu vực, trải

CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH Ở VƯƠNG QUỐC XIÊM (1611-1623)

Nguyễn Văn Vinh*

Đặt vấn để

Cuối thế kỷ X V I- đầu thế kỷ X V I I sau khi Naressuran (1555-1605) giành độc lập cho Xiêm từ tay người M iến Điện, vương triều Aỵutthaya bước vào giai đoạn phát triển mới V ớ i vị trí địa lý thuận lợi, cùng với truyền thống hải thương lâu đời, vương quốc Xiêm nhanh chóng mở rộng thiết lập quan hệ bang giao - thương mại với các quổc gia trong khu vực, trải dài từ Nhật Bản đến Ba T ư 1 Đặc biệt, từ thê' kỷ X V II quan hệ bang giao-thương mại giữa vương quốc Xiêm với các thế lực hàng hải phương T â y cũng trở nên mật thiết.2 Trong số đó có công ty Đông Ấn Anh ( E i c )

Qụan hệ thương mại của E IC ở Ayutthaya có thế được chia thành hai giai đoạn: giai đoạn đẩu tiên từ 1612 đến 1623, sau đó tạm thời đóng cửa thương điếm và giai đoạn hai bắt dầu từ khoảng năm 1661 đến 1686 Ở giai đoạn đẩu tiên, quan hệ Anh - Xiêm dường như diễn ra yên bình mặc dù các nhân viên thương điếm tiến hành thương mại tư nhân gây thiệt hại vế lợi ích cho Công ty Giai đoạn thứ hai, thực sự diễn ra rất sôi động và nhiểu rối loạn dẫn đến việc tuyên bố đóng cửa thương điếm và quyết định chiến tranh của Anh chống lại Xiêm vào năm 1687 - một năm trước khi vua Narai băng hà.3

T u y nhiên, những nỗ lực đầu tiên của Công ty Đông Ấn Anh đối với nền thương mại Viền Đông chỉ dẫn đến một kết thúc thảm hại vào năm 1623 khi thương điếm của

N CS - Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đ H Q G H N

1 Kennon Breazeale, From Japan to Abrabia: Ayutthaya’s iMaritime Relations with Asia, The íoundation for the Prom otion of Social Sciences and Hum anities Textbooks Project, 1999.

2 Dirk Van đer Cruysse, Siam and the West, 1500-1700, Silkvvorm books, 2002

3 M L.ManichJumsai, History of Anglo-Thai Relations, Chalermit Press, 1970, pp.49

474 Nguyễn Văn Vinh

họ tại Ayutthaya buộc phải tạm thời đóng cửa (cùng với các cảng thị khác như Patani 'trên bờ biển phía đông của bán đảo Mã Lai, thương quán Hirado ở Nhật Bản) Bài viết này nhằm mục đích nghiên cứu mối quan hệ bang giao - thương mại Anh - Xiêm từ đầu

thế kỳ X V II đến khi tạm thời đóng cửa thương điếm ( 1623) Bên cạnh đó, dựa trên

những thông tin mới được khai thác từ các kho lưu trữ liên quan đến E IC , nghiên cứu này cũng cố gắng để chỉ ra một số lý do quan trọng dẫn đến sự rút lui của các thương nhân Anh ở vương quốc Siam vào nửa đầu của thế kỷ X V I I trong bối cảnh hoạt động thương mại của Công ty ở khu vực Đông Á

1 Anh - Xiêm những mối liên hệ đầu tiên

Trong số các thế lực hàng hải phương Tây, Anh không phải là quốc gia đầu tiên thiết lập quan hệ thương mại với vương quốc X iê m 1 Trong suốt thế kỷ X V I, ngoại trừ

sự xuất hiện của T â y Ban Nha vào năm 1598, người Bồ Đào Nha là những thương nhân phương T â y duy nhất hoạt động tại Xiêm Nhưng sự xuất hiện của Bổ Đào Nha hầu như không tạo nên đưực tác động vật chất đáng kè’ nào đến Xiêm Các mạng lưới thương mại khu vực của người T h á i vẫn được duy trì, trong khi đó hoạt động truyền giáo của người Bổ Đào Nha ở Xiêm trong phấn lớn thế kỷ X V I cũng không thu được những thành quả nổi bật.2

Đ ối với các thương nhân Anh, mặc dù không phải là những cuộc tiếp xúc trực tiếp, nhưng họ cũng đã biết vể vương quốc Xiêm từ khá sớm Năm 1587, Ral Fitch3 chính là thương nhân Anh đầu tiên đã đến và có những ghi chép vể chieng Mai, kh.i đó là kinh

đô của vương quốc Lanna Cuối thế kỷ X V I, Xiêm và Tenasserim đã được các thương nhản Anh biết đến trong một báo cáo của Foulke Grevil đệ trình lên N ữ hoàng Elizabeth năm 1600.4 Đẩu thế kỷ X V II, thương nhân Anh đã được biết đến ở các vùng biển thuộc bán đảo Mã Lai - nơi họ sớm thể hiện được sức mạnh và xây dựng lòng tin

BỔ Đào N ha là nước phương Tây dầu tiên có mặt ở Ayutthaya vào năm 1511 Mục đích của họ là mở rộng hoạt động thương mại ở Ayutthaya, vì các hải cảng ở dây đểu là những địa điểm rất thuận lợi đế tàu buôn của Bồ Đào Nha đến Trung Q uốc có thể trú ẩn trong thời gian gió mùa Đông Bác hoạt động mạnh, khiến cho hoạt động đi lại trên biển Đông gặp khó khản Xem thẻm D.G.E.Hall, Lịch sử Đ ô n g N a m Á , Nxb Chính trị Quốc gia, 1997; tr.387

2 David K Wyatt, Thailand: A Short History, 2nd edition (ChiangM ai: Sillcvvorm Books, 2003), p 74.

3 Hakluyt 2 (London, 1599), pp.260-62 Dản lại từ Anthonỵ Farrington and Dhravat na Pombeja, The English íactory in Siam, 1612-1685, T he British Library, 2007, pp.69.

4 John Anderson, English Intercourse Siam in the Seventeenth Century, London Press, First Published in 1890

by Kegan Paull, Trench, T rubner & Co Ltd, Reprinted 2000, 2001, pp.36.

CÒNG TY ĐÔNG ẤN ANH ờ VƯƠNG QUÓC XIÊM (1611-1623) 4 7 5

đỗi với các quốc vương bản xứ Hạm đội của Lancaster cung đến Aceh vào ngày 5/6/1602, ở đầy họ đã gặp một vị đại sứ đến từ vương quốc Xiêm

T u y nhiên, thực ra ngay từ đầu - Patani1 - một cảng thị ở phía đông của bán đảo Mâ Lai, mà không phải là Mergui và Tenasserim, đã thu hút được sự chú ý của thương nhân Anh ở Đông Nam Á hải đảo để tiến hành các hoạt động trao đổi thương mại Bởi lẽ, Patani là cảng hạt tiêu, vào đầu thế kỷ X V II đã đạt đến đỉnh cao của sự thịnh vượng Đáu thế kỷ X V II; thương nhân Anh thường xuyên ghé vào Patani bằng các tàu đến từ Surat, Goa, Coromandel, hay các thuyền mành từ Trung Quốc, Nhật Bản Một trong những người Anh tiên phong tìm kiếm con đường đến Pattani chính là John Davis nhưng không may ông bị cướp biển Nhật Bản giết chết vào tháng 5 năm 1605

K h i thuyển trưởng W illiam Keeling ghé thăm Bantam năm 1608, ông cũng đã gặp

1 phái bộ ngoại giao được vua Xiêm phái đến đây H ai bên đã có những trao đổi cởi mở đầu tiên Sau đó W illiam Kelling đã quay trở lại A nh vào ngày 10/5/1610 và báo cáo lên hội đồng Đông Ấ n của Công ty Nhưng có thê’ từ hai năm trước họ đã chú ý đến Xiêm bởi sự có mặt của viên đại sứ Xiêm trong lầu đài của hoàng tử Maurice thống đốc của

T ỉn h thống nhất [U n ited provinces] ở Hooland và Zealand.2

2 Phái bộ Thomas Essington - Lucas Antheuniss và sự thiết lập quan hệ thương mại Anh - Xiêm

Trong khi người Hà Lan đang nỗ lực né tránh sự săn đón của triều đình Ayutthaya, đã tạo cơ hội thuận lợi cho thương nhân Luân Đôn dễ dàng hơn trong việc thiết lập các quan

hệ chính thức ở Xiêm Theo tính toán của người Anh lúc đó, có thể đưa vải vóc Ấn Độ, hàng dệt châu Âu, bạc thỏi T â y Ban Nha đê’ đổi lấy các sản phẩm lâm nghiệp, thiếc, gạo,

da cá đuối và các sản phẩm có sẵn ở Xiêm Hàng hóa Trung Quốc cũng có thể được mua ở Xiêm với số lượng nhất định Thương mại dệt Ấn Độ cũng được tiến hành bởi người Ba T ư và những người gốc Ấ n khác ở đây V ì thế, vào đầu thế kỷ X V II, việc trao đổi thương mại với vương quốc Xiêm luôn hứa hẹn sẽ đem lại nhiểu lợi nhuận lớn Một thương nhân Anh đã viết “Xiêm - bên cạnh một thực tế là nơi bán vải vóc của Coromandel - một sản phẩm rất được ưa chuộng ở đây, và có thể trị giá 40 hoặc 50.000.Rs mỗi năm Ở đây cũng có loại da đanh, gỗ tô mộc đế bán cho Nhật Bảnj vàng

1 Patani khi đó là m ột quốc gia nhỏ, chư hầu của vương quóc Xiêm.

2 Purchas 1 (London, 1625), pp.195 Dẫn lại từ Anthony Parrington, and Dhiravat na Pombeịa, The English Factory in Siam, 1612-1685, The British Libruary, pp.73.

47 6 Nguyễn Văn Vinh

và hổng ngọc cũng cho lợi nhuận rất cao và nếu Xiêm trong thời kỳ hòa bình thì buôn bán sẽ rát thuận lợ i V Hơn thế, lúc đó cả Pattani và Ayutthaya đều là những vị trí rất quan trọng bởi hai địa điểm này đều có quan hệ mậu dịch với Trung Quốc - nơi cung cấp tơ tằm và đồ sứ - và Nhật Bản Các thương nhân N hật Bản và Trung Qụốc đã đến Ayutthaya chủ yếu để mua da đanh và tới Pattani đê’ mua hương liệu được nhập từ vùng quần đảo Ngoài ra, các thương nhân cũng có thể mua được gõ cây thuốc nhuộm được gọi là “ brazil”, gỗ cây lô hội, cánh kiến trắng và thiếc tại thị trường địa phương/

T rê n cơ sở những tính toán đó và mối liên hệ đã có từ trước Công ty Đông Ấn Anh

đã quyết định phái tàu Globe có trọng tải 300 tấn vào tháng 1/1611 được chỉ huy bởi thuyền trưởng Anthony Hippon, với ban giám đốc gổm W illiam Floris, Adam Denton, Thom as Essington và Lucas Antheuniss - sang phương Đông mang theo sứ mệnh thiết lập quan hệ thương mại với Xiêm

Trong số các thành viên tham gia trên tàu Globe, Piter Floris và Lucas Antheuniss

đã từng phục vụ cho các thương điếm của H à Lan ở phương Đông, bao gồm cả thời gian

ở Coromandel thuộc vùng bờ biển Ấn Độ Tổng số vốn được được huy động cho

chuyến đi này là 15.000 bảng, trong đó 7.000 bảng là vốn thương mại sẵn có, phẩn lớn

số tiển này được chia thành những khoản đầu tư nhỏ Số tiển đó chủ yếu được đẩu tư vào vải bông Ấ n Độ, rồi tái đầu tư vào các sản phẩm ở X iêm và Trung Qụốc, sau đó, mua hạt tiêu và tơ lụa Trung Qụốc để chuyên chở vể châu Âu Nhằm mục đích nâng cao giá trị cố phẳn kinh doanh của họ lên trên 45.000 bảng, tăng 300% số vốn 15.000 bảng ban đầu.3

Sau nhiều tháng lênh đênh trên biển, tháng 4/1612, tàu Globe đến Bantam, để bán một SỐ sản phẩm vải bông và mua hạt tiêu khi thị trường thuận lợi, rổi tiếp tục hành trình đến vương quổc Xiêm T u y nhiên, trước khi đến Ayutthaya, tàu Globe đã cập cảng Patani ngày 2 3 /6/1612 Sau khi gặp một trận bão đổ bộ vào đổng bằng Menam, ngày 26/10/1612 đoàn tàu khởi hành từ vịnh Xiêm đã buộc phải quay trở lại Patani vào tháng l l 4

1 IO R (inđian Office R ecord): E /3 /5 No 595, pp 242.

2 D.E.G.Hall, Lịch s ử Đ ô n g N a m Á , Nxb Chính trị Quốc gia, H à Nội, 1997, tr.449.

5 Jo h n Keay, T he H onourable Company: A History of the English East India Com pany, sđd, pp.61.

4 Patani lúc này được cai trị bởi m ột N ữ hoàng - người cùng nắm giữ độc quyén về thương mại trong vương quổc

T rong thời gian ở đày, Floris củng quyết định mở rộng thương mại bao gỗm cả N hật Bản, nhưng để thuận tiện, ông ta đả vay tiễn từ ngân khó của nữ vương.

CÔ % TY ĐỎNG ẤN ANH ở VƯƠNG QUÓC XIÊM (1611-1623) 4 7 7

Mãi đến cuối năm 1612 hai đại diện của Công ty Đông Ấ n Anh là Thomas Essington

và Lucas Antheunis mới đến được kinh đô của Xiêm và diện kiện đức vua Phái đoàn biếu tặng nhà vua món quà trị giá 600 real, kèm theo bức thư của đức vua Jame I Việc xuất hiện một lá thư của một vị vua của nước Anh trở thành một sự kiện trọng đại trong lịch sử Xiêm, làm cho nhà vua rất hài lòng V ì thế, thương nhân Anh đã nhận được sự tiếp đón rất cởi mở

và lời hứa cho phép tự do thương mại từ vua Song T h am 1

Như vậy, có thê’ nói chuyến đi của tàu Globe đã thực sự mở ra một chương mới trong lịch sử của Công ty Đông Ấ n A nh bởi vì nó không chỉ đưa đến việc thành lập một

cơ quan thương mại của A nh tại Masulipatam trên biển Coromandel mà còn mở ra cơ hội thiết lập quan hệ thương mại trực tiếp với Xiêm và gián tiếp với M iến Điện Ở Xiêm ,

cơ quan thương mại của người A n h cũng được xây dựng ở Pattani - một tiểu quốc Mã

La i đang bị đặt dưới quyền minh chủ của vương quốc X iê m 2

Ở tại Xiêm , phái đoàn của A n h do Lucas Antheuniss dẫn đấu nhanh chóng giành được đặc ân thương mại với giấy phép hoạt động trong phạm vi rắt rộng của triểu đinh Xiêm Trong thời gian ở đầy, Lucas Antheuniss củng đã cử hai trợ lý là Thom as Samuel

và Thomas D river tiến hành mở cửa thương mại với chiengm ai, - nơi mà Ralph Fitch

đã biết đến từ năm 1587 T ừ Chiengm ai, Công ty Đông Ắ n Anh quyết định thiết lập quan hệ thương mại với Lào nhưng không thành công Cũng trong thời gian này, Công

ty cũng đã có những liên hệ với M iến Điện một cách gián tiếp T u y nhiên, phải chờ đến năm 1639 khi Công ty Đông Ấ n Anh thiết lập thương điếm Madras, người Anh mới thực sự quan tâm trở lại đến khả năng buôn bán với xứ Miến Đ iện.3

Vào cuối năm 1612, đê’ Antheuniss ở lại thương quán Ayutthaya, Floris đã dong thuyén trở lại Ấ n Độ T u y nhiên, do gặp phải sự cố Floris đã quyết định ghé vào một bãi biển ờ cửa sông gần Masulipatnam đê’ sửa chữa tàu Globe. Tro ng khi chờ đợi, nhân viên Công ty đã bán các sản phẩm hàng hóa của Xiêm và Trung Quốc cho thương nhân Golconda và mua nhiểu hơn vải bông Ấn Độ, đợi đến khi có các tàu khác của Công ty

1 T a i tuổi tiếp kiến, mỗi nhân viên nhận đ ư ợ c m ột chiếc cốc nhỏ bâng vàng, m ột mảnh vải nhỏ - phong tục trong nhữrg buổi tiếp kiến quan trọng vốn còn được sử dụng trong các vương quốc Mandalay Thương nhân Anh được phép sở hữu m ộ t ngôi nhà gần thương điếm của người Hà Lan, nhưng trong nỗ lực đáu tiên để xử lý hàng hòa, 1 Ọ đã rất lúng túng bởi chiến tranh đã ảnh hưởng đến dát nước này Hiện tại, thị trường Xiêm đang dư thừa hàíiiịhóa Xem thêm John Anđerson, sđd, pp.50.

2 D G3.Hall, sđd, tr.4 6 1.

3 D G.i.Hall, sđd, tr.566-567

478 Nguyên Văn Vinh

đến sẽ tiếp tục tiến hành thương mại Coromandel - Xiêm Nhưng cuối cùng Floris đã từ

bỏ ý định quay trở lại Patani và Ayutthaya Với số vải bông Floris đặt hàng ở Masulipatnam và cộng thêm hạt tiêu mua được ở Bantam, ông ta đã hi vọng số hàng hóa này sẽ được bán ở Luân Đôn với 45.000 bảng

Ngoài việc thiết lập quan hệ với vương quốc Xiêm , người Anh còn thành công trong việc thiết đặt trao đổi thương mại với nhiểu khu vực khác Năm 1608, thương nhân Anh đã đến Surat - Ấ n Độ, nhưng một thời gian sau mới xây dựng được một cơ sở

cố định ở đây Đến năm 1611, E I C đã bắt đẩu xây dựng các pháo đài và cơ sở thương mại ở bờ đông và tây của Ấn Độ Khu định cư Golconda được thiết lập tại Masulipatnam trên bờ biển Coromandel với mục tiêu thực hiện các hoạt động buôn bán hàng len sợi Ắ n Đ ộ với Bantam Sau khi đánh bại người Bổ Đào Nha năm 1613,

E I C được hoàng đế Mughal ban đặc quyển thương mại ở Ấ n Độ

T ạ i Acheh, tin tức vể việc các thương nhân Anh được vua Xiêm tiếp đón nổng hậu được những viên đại sứ Xiêm mang đến Thuyền trưởng Best đã ghi lại rằng trong thời

gian ở Acheh, ông đã đến thăm đại sứ của vua Xiêm ngày 19/4/1613 và trao quốc thư

cùa vua Anh T ạ i đây đại diện của hai bên đã tiếp xúc rất cởi mở V ài ngày sau viên đại

sứ Xiêm đã dùng bữa tối với thuyền trưởng Best.1

3 Thiết lập cầu nối thương mại Xiêm - Nhật Bản (1613-1618)

V ớ i mong muốn bắt đấu một chu kỳ thương mại với các thương thuyển chất đầy hàng vải len, N hật Bản - quốc gia có khí hậu mát mẻ đã giành được sự quan tâm đặc biệt của các thương nhân Luân Đ ôn Lú c đó, theo tính toán của người A n h, vải len

sẽ được dùng trao đổi để lấy bạc Nhật Bàn, sau đó bạc sẽ được đưa đến Java và quẩn đảo hương liệu, và hạt tiêu cùng với hương liệu sẽ theo tàu mang trở lại châu Âu

Ch ính vì vậy, cũng giống như người H à Lan, thương nhân A nh đã chủ trương mở rộng, thâm nhập vào một khu vực giao thương rộng lớn từ Xiêm đến N hật Bản, Bengal và vùng Đông N am Á hải đảo, lập thương quán ở Patani, biến nó thành cứ điểm buôn bán ở vịnh X iê m và căn cứ trung chuyển trên vùng biển V iẽn Đông Ngay vào năm 1600, W illia m Adam 2 đã vượt qua eo Magielan để cập cảng Kyshu và trở thành người A n h đầu tiên đặt chân đến N hật Bản Những thông tin của W illiam

1 John Keay, sđd; p p.51.

2 Ờ N hật B ản, William Adam nhận được sự tiếp đón rát trọng thị từ Shogun Ieyasu, và được tướng quân đặt cho tên N hật Bản là “Anjin”

CÔNG TY ĐÔNG ẤN ANH ở VƯƠNG QUÓC XIÊM (1611-1623) 4 7 9

Adam vế m ôi trường kinh doanh thuận lợi ở Nhật Bản càng thôi thúc người Anh nhanh chóng dong thuyền hướng đến “ đảo quốc” 1 Đến năm 1611, viên thuyền trưởng người Anh là Jo h n Saris đã chỉ huy tàu cỉo ve từ Bantam đi Nhật Bản Cùng với sự trợ giúp đắc lực của W illiam Adam , tháng 8/1611 Jo h n Saris đã chính thức diện kiến triều đình M ạc phủ cùng với một bức th ư của vua Jam e I C h ín h quyển Tokugawa chính thức cho phép người A n h thiết lập thương điếm tại H irado

Vào tháng 3/1613, Lucas Antheuniss ở Xiêm gửi báo cáo đến Flo ris thông báo rằng đã bán được hơn một một nửa số hàng hóa và nhà vua đã mua một số lượng lớn hàng hóa được gửi đến bằng tàu Globe. V ì thế, một trong những cố gắng đầu tiên của Floris là phát triển thương mại giữa Công ty Đông Ấn A n h với N hật Bản Trong thời gian Jo h n Saris chỉ huy tàu Clove ở Xiêm , ông ta thường xuyên ghi nhận sự xuất hiện của thuyền buôn N hật Bản đến trao đổi, buôn bán ở Patani và Ayutthaya Theo John Saris dường như chính người Xiêm đã nối thông hai cảng thị Patani và Hirado, vì nếu

có bất k ỳ thuyền mành nào của họ đi vào vùng có bão biển họ luôn nhận được sự giúp

đỡ của người N hật Bản hoặc T ru n g Q uốc.2

Tro n g khi tình hình kinh doanh ở Patani có vẻ gặp nhiều khó khăn, người Anh nhận thấy N hật Bản chính là quốc gia hứa hẹn sẽ đem lại sự giàu có cho Công ty Đến cuối năm 1614, những người đứng đấu thương điếm ở Hirado và Xiêm đã có những hiểu biết nhất định vể hoạt động thương mại với Nhật Bản Công ty đã quyết định mua một chiếc thuyền mành ở Nagasaki - Nhật Bản với giá 2000 taels, rổi đổi tên thành Sea

làm thuyền trưởng cùng với thương nhân Richard W ickham , và sự trợ giúp của Sayers Đến cuối năm 1614, Richard Cocks được đưa lên làm người đứng đẩu thương điếm của Anh ở H irado, thay thế cho W illiam Adam

Không lâu sau, Richard Cocks dự định gửi £1000 trên tàu, cùng với số hàng hóa trị giá £200 rials, vải Cambay - những thứ không bán được ở N hật Bản, cộng với £100 giá trị hàng hóa “áo giáp, giáo mác, cung, mũi tên và những thứ vặt vânh khác đê’ làm quà cho vua Xiêm cùng triều thắn” T u y nhiên, chuyến đi đầu tiên trên biển của Sea Adventure (cuố i 1614-7/1615) đã thất bại Ngay cả những kỹ năng tuyệt vời của Adam- một hoa tiêu cự phách củng không thể vượt qua được sự khắc nghiệt của thời tiết

1 Xem thêm A nthony Farrington, T he English Factory in Japan, 1611-1623, The British Library, London, 1991.

2 john Anderson, sđđ, pp.53.

4 8 0 Nguyễn Văn Vinh

M ột con tàu bị rò ri; cùng với sự nồi loạn của các thủy thủ đoàn, khiến cho thuyền mành buộc phải táp vào Ruykyu để sửa chữa với chi phí rất lớ n 1

T ấ t nhiên, khi người Anh thiết lập thương điếm ở Hirado, cả Saris và Cocks cũng hi vọng có thê’ xây dựng nhịp cầu thương mại kết nối giữa Nhật Bản với thị trường Trung Quốc Đáng tiếc, Shogun đã từ chối những lời thỉnh cầu của họ đối với bất cứ hàng hóa nào được lấy từ các thuyền mành Trung Quốc bằng vũ lực Nhưng vì tơ lụa và sa tanh

có nhu cẩu rất lớn, buộc người Anh phải tìm cách khác để có được những thương phẩm này Đế làm được điều đó, Richard Cocks đã sớm tham gia vào quá trình đàm phán kéo dài để có thể tạo ra được cầu nối thương mại Nhật Bản - Tru ng H o a T u y nhiên, còn có một khả năng khác là giao dịch với các đoàn thuyến mành Tru ng Quốc, hàng năm từ vùng duyên hải N am Trung Quốc đến Xiêm thông qua Đàng Trong và Cambodia Năm 1614, Adam đã được cử đến Xiêm đế đón đầu thương mại với Trung Quốc và mua thuốc nhuộm địa phương, sản phẩm thuộc da Cũng trong thời gian này, 2 nhân viên khác ở Hirado đã được gửi đến Đàng Trong T in tức hấp dẫn nhất trong chuyến đì này là 2 thương điếm Anh đã được thành lập ở Xiêm 2

Trong khi đó Richard Cocks - người phụ trách thương điếm Anh ở Nhật Bản lúc này cũng đã có một số thông tin đối với hoạt động của Công ty ở vương quốc Xiêm Cocks đã chi thị cho Richard W ickham, chuyển thư của mình đến thuyền trưởng Jourdain ở Bantam, Richard Cocks cũng thông báo rằng các loại hàng hóa như gỗ nhuộm “ brazil") gỗ đỏ, da hươu, tơ sống, hàng hóa Trung H o a cũng đang có nhu cẩu cao ở Nhật Bản T h ờ i gian này Richard Cocks cũng đã gửi quà đến quốc vương Xiêm, một cái bình nâu trắng đến Adam Denton và W illiam Ebrett T h ờ i tiết xấu khiến cho thuyền của người Anh bị chậm, đến ngày 23/12 mới thả neo ở phía tây nam của đảo Oshima

Trong khi chờ đợi; tàu Osiander, được chỉ huy bởi thuyến trưởng Ralph Coppindall

đã đến Hirado ngày 4 /9 /1 6 1 5 Ngày 5/12, Coopindall đã viết một lá thư gửi cho giám đốc thương điếm của công ty Đông Ấn Anh ở Xiêm thông qua thuyển trưởng Adams - người đã cùng Edm und Sayer, một lần nữa cùng đi trên tàu Sea Advanture đến vương quốc Xiêm Bức thư này cho thấy, theo kinh nghiệm của nhân viên công ty ở Patani,

1 Cocks Richard, Diary of Richard Cocks, Cape-merchant in the English íactory in Japan, 1615-1622: with Correspondence, ed Edward M aunđe Thompson, London: Hakluyt Society, 1883; John Anđerson, sđd, pp.60-61.

2 John Keay, sđd, pp.59

C Ổ N G T Y Đ Ổ N G Ấ N A N H ở V Ư Ơ N G Q U Ố C X IÊ M ( 1 6 1 1 - 1 6 2 3 ) 4 8 1

quan hệ thương mại với Nhật Bản đã không đạt được như kỳ vọng Theo Coppindall, hiện tại, hàng hóa từ Xiêm , Patani, Bantam ở Nhật chỉ thu được lợi nhuận ít ỏi Ông hi vọng rằng “bên cạnh lợi nhuận từ thương mại Hirado - Trung Qụốc, nếu có thê’ thì phải chú trọng nền thương mại với Xiêm , đồng thời phải giảm chi phí để tiếp tục duy trì thương quán ở Nhật B ản ” 1

Vào cuối năm 1616, thương nhân Anh ở Ayutthaya gặp tổn thất nghiêm trọng khi Benjam in Farie qua đời Tro ng khi đó, sự hiện diện của người Chămpa ở Xiêm đã gợi

mở một hướng kinh doanh mới cho Công ty Đông Ấ n Anh Ngay lập tức, ngày

2 0 /3/1617, Công ty đã phái Peter H all và John Feerers chi huy một thuyén nhỏ đến chăm pa, mang theo số lượng hàng hóa phù hợp với thị trường chăm pa Toàn bộ thủy thủ trên tàu là người N hật Bản được Công ty thuê tại Aỵutthaya và Bangkok.2 T u y nhiên, khi các thương nhân Anh đến Đàng Trong, Richard Cocks đã cảnh báo rằng sẽ không an toàn nếu gửi hàng hóa trên các thuyền nhỏ đến vùng bờ biển Đàng Trong và chăm pa vì người Bồ Đào N ha đã gửi đến rất nhiểu tàu chiến từ Macao “để sục sạo các

bờ biển và phá hỏng thương m ại”

M ặc dù; thất bại trong kế hoạch thương mại với Đàng Trong; nhưng những nỗ lực buôn bán của công ty ở Ayutthaya lchông có dấu hiệu giảm bớt vào năm 1617 T u y nhiên, tình hình kinh doanh ở đây vẫn không được cải thiện là mấy, người Hà Lan tiếp tục giành được lợi thế so với A nh trong việc cạnh tranh độc quyển xuất khẩu da hươu Ngày 12/6/1617, người H à Lan đã ký được hợp đồng thương mại quan trọng với vua

X iêm vể việc xuất khẩu da hươu sang Nhật Bản

Cùng thời điểm này tàu Sea Adventure đang ở Bangkok trong chuyến đi thứ hai và bắt đáu quay trở lại Hirado Lần này tàu đã mang trở lại Nhật Bản một số lượng lớn gổ

tô mộc T u y nhiên, đê’ có được số hàng này, các giám đốc đã gặp rất nhiểu khó khăn, phiển toái và đã phải hối lộ rất nhiểu để mua được số hàng hóa trên.3 Mặc dù vậy, những cố gắng của họ trong việc cung cấp gõ tô mộc dường như đã uổng phí, bởi vì Cocks sau đó đã nói “than chì và da là hàng hóa tốt hơn gỗ” Các giám đốc ở Xiêm,

1 Jo h n Anderson, sđd, pp.63-64

2 N hững thông tin tiếp theo cho thấy “Chămpa" thương nhân Anh ở Xiêm nhám tưởng thực ra là vương quổc Đà.ng T rong của chúa Nguyẻn Li Tana, Xứ Đàng Trong; Lịch sử kinh tế x ã hội V iệt N a m th ế kỷ X V II-X V III , Nxb

T rẻ, 1999, tr 87.

3 Richard Cocks, Diary o f Richard Cocks, Cape-merchant in the English íactory in Japan; 1615-1622: with

Co rrespondence, ed Edward M aunde Thom pson, London: Hakluyt Society, 1883, pp.221.

482 Nguyễn Văn Vinh

mong muốn trao đổi gỗ tô mộc và các hàng hóa khác để lấy tiền xu Nhật Bản W illiam Eaton đã đề nghị Cocks gửi tiền xu đến Xiêm - loại hàng sẽ mang lại rất nhiếu lợi nhuận

“ miễn là được giữ bí mật”. T iế c là Richard Cocks đã không thể tham gia vì nó là hoạt động phi pháp tại Nhật Bản

tấm da Theo kế hoạch, tàu sẽ có hành trình đến Nhật Bản trong vòng 28 ngày, nhưng do gặp bão biển tàu đã phải mất đến gần năm tháng mới đến được Hirado Đó là một chuyến

đi thảm hại, 34 thủy thủ đoàn đã chết trên biển, những người còn lại đểu ốm và không thề làm được gì, 12 người được cứu sống; những người này được đưa đến Fushima.'

Mặc dù vậy, những năm 1617-1618 được coi là giai đoạn có nhiểu thuận lợi trong hoạt động thương mại của Công tỵ Đông Ấn Anh ở Xiêm Năm 1617; khi W illiam Eaton

ở đây, thương nhân Luang Phrabang đã đến Ayutthaya, mang theo một khối lượng lớn hàng hóa Điều này, cùng với các nguyên nhân khác nữa, góp phẩn vào sự thịnh vượng của thương điếm A nh ở Xiêm trong giai đoạn này T ất cả nhân viên Công ty tạm thời cảm thấy rất hài lòng với hoạt động buôn bán cùa thương điếm Anh tại Xiêm M ột số thậm chí

ao ước rằng tất cả các thương điếm của Công ty ở phương Đông đểu có thê’ kinh doanh tốt như thương điếm Ayutthaya Thêm “hai ngôi nhà được xây cho công ty, một ở Ayutthaya, lớn như nhà tại thành phố ở London, cái thứ hai ở Patani”.Ngày 12/8/1617, khi John Johnson qua đời ở Ayutthaya, Richard Pitt, cùng với trự lý Thomas Winterbome, đã gửi một lá thư đến John Browne thông báo vể sự giảm giá các sản phầm

từ da Mặc dù vậy, các nhân viên của Công ty vẫn tin tưởng vào nển thương mại ở Xiêm Đẩu năm 1618, Goerge Ball, người đứng đầu thương điếm Bantam đã gửi một lá thư cho các giám đốc để thông báo rằng: số lượng vải Coromandel trị giá 5.000 rials có thể được bán hàng năm ở Ayutthaya Vương quốc Xiêm sẽ cung cấp số lượng da hươu và gỗ đàn hương cho Nhật, vàng, đá hổng ngọc ở đây cũng thu lợi nhuận lớn Nếu đất nước này thanh bình, nó có thể mang lại một nến thương mại lớn hơn nữa.2

Trong năm 1618, người Anh ở Xiêm đã dành được sự ủng hộ cao của vua Xiêm Cũng trong năm này, Cocks đã gửi bức thư cho Richard Pitt đê’ báo rằng ông “ đã nhận được tơ lụa, gỗ thơm, da sống gửi từ Ayutthaya đến Nhật B ản ” Ông cũng cho biết thêm

1 Richard Cocks, Diary of Richard Cocks, Cape-merchant in the English íactory in Japan, 1615-1622: with Correspondence, ed Edvvard M aunde Thom pson, London: Hakluyt Society, 1883, pp.337.

2 Xem thêm jo h n Anđerson, sđd, pp.69-70.