ASEAN - Vị trí cầm lái hay ghế sau trong cấu trúc an ninh khu vực Châu Á - Thái Bình Dương?

Với những nỗ lực chổng ngừng nghỉ của mình, ASEAN - từ một nhóm gồm các quốc gia ^ừa và nhỏ trong khu vực Đông Nam Á cô' gắng tập hợp để tránh nhửig; tác động tiêu cực từ sự khốc liệt củ

ASEAN - VỊ TRÍ CẦM LÁI HAY GHẾ SAU TRONG CÂU TRÚC

AN NINH KHU vực CHÂU A - THÁI BÌNH DƯƠNG?

ThS Lê LêNa*

Tóm tắt

Từ sau Chiến tranh lạnh tới nay, Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam

Á (ASEAN) dần đóng vai trò năng động và quan trọng trong cấu trúc

an ninh khư vực Châu Á - Thái Bình Dương Năm 1994, ASEAN thiết lập Diễn đàn An ninh Khu vực (ASEAN Regional Forum-ARF), roi các quốc gia lón trong khu vực và trên thế giói như Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc cùng tham gia và thảo luận về các vấn đề trong khu vực Ba năm sau đó, 1997, cơ chế ASEAN +3 ra đời hiện thực hóa những nỗ lực của các quốc gia Đông Nam Á và ba thành viên Đông Bắc Á (Hàn Quốc, Nhật Bản, Trưng Quốc) trong việc quản trị các vấn đề khu vực Măm

2005, Hội nghị cấp cao Đông Á (EAS) được thành lập Ngoài các nước

thuộc ASEAN+3, cơ chế câp cao này còn có sự tham dự của úc, Ân Độ,

New Zealand và đặc biệt là Mỹ và Nga (kể từ năm 2011) Đêi năm

2010, Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN (ADMM) mở rộng thành viên tham dự với sự góp mặt của tâ't cả các thành viên của EAS VI hình thành nên một cơ chế được gọi ADMM+ Với những nỗ lực chổng ngừng nghỉ của mình, ASEAN - từ một nhóm gồm các quốc gia ^ừa và nhỏ trong khu vực Đông Nam Á cô' gắng tập hợp để tránh nhửig; tác động tiêu cực từ sự khốc liệt của một nền chính trị các nước lcn - đã

vươn lên đóng vai trò trung tâm của khu vực Rất nhiều những lọ c giả

coi ASEAN là một trong sô' những mô hình hợp tác khu vực thàm công nhất trên thế giói, là biểu tượng mói của chủ nghĩa khu vực Tron;g sô'

* Khoa Quốc tế học, Trường ĐH KHXH&NV, ĐHQGHN

đó, đã không ít ví ASEAN vói vị trí chèo lái (driver's seat) của câu trúc

an ninh khu vực Tuy nhiên, vói sự quay trở lại của Mỹ tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, sự vươn lên mạnh mẽ của Trung Quốc cùng những điểm nóng tranh chấp trong khu vực không có dấu hiệu giảm nhiệt, câu hòi lán đặt ra ở đây đó là liệu ASEAN còn giữ được vai trò cầm lái của mình hay giờ đây lại đang bị dồn sang vị trí "ghế sau"? Bài nghiên cứu sau đây sẽ trả lời câu hòi này

Từ khóa: vai trò ASEAN, câu trúc an ninh khu vực CA-TBD,

*

Vào những năm 1960, khi Chiến tranh lạnh đang diễn biến phức tạp, thế giới bị chia rẽ bởi hai phe đứng đầu là Mỹ và Liên Xô, ASEAN được thành lập Trong bôi cảnh phân tranh quyền lực của hai siêu cường ữên thế giới như vậy, mục tiêu của Hiệp hội lúc bây giờ không gì khác ngoài việc tránh khỏi những tác động tiêu cực từ sự khốc liệt của một nền chính trị quốc tế của các nước lón Trong những tuyên bô' đầu tiên của Hiệp hội khi được thành lập, không một câu từ nào thể hiện đích tới của tổ chức là một vị trí trong bàn cờ chính trị khu vực mà chỉ nhằm "tăng cường ổn định kinh tê'và xã hội của khư vực và bảo đảm sự phát triển đất nưóc một cách hòa bình và tiến bộ; và rằng các nước này quyết tâm đảm bảo sự ổn định

và an ninh của minh không có sự can thiệp từ bên ngoài dưới bất kỳ hình thức hoặc biểu hiện nào" (ASEAN, 1967) Với thực tế thất bại của các cơ chê hợp tác khu vực trưóc ASEAN1, sự hình thành của Hiệp hội này được cho là những nỗ lực vót vát cuổĩ cho những người còn đặt niềm tin vào việc xây dựng chủ nghĩa khu vực tại Đông Nam Á

Tuy nhiên, sau hơn 45 năm hình thành và phát triển, ASEAN đã không những duy trì được sự tồn tại của mình mà Hiệp hội còn giành được nhiều những thành tựu đáng kể Tổ chức khu vực này được ghi nhận bởi nhiều học giả và nhà nghiên cứu là một trong sô' những liên kết khu vực thành công nhất vói những thành quả trong việc duy trì ổn

1 Hiệp hội (SEATO) Hội Đông Á (ASA) hay MAPHILINDO (nhóm gổm Malaysia, Philippines và Indonesia).

A sean - Vị trí cầm tái hay g h ế sau trong cấu trúc an nính

định khu vực, thúc đẩy sự phát triển kinh tế và đặc biệt là quá trình thể chê'hóa hợp tác khu vực Dù chỉ vói mười nước thành viên vừa và nhỏ trong khu vực Đông Nam Á và chịu ảnh hưởng của các nước láng giềng lớn như Ấn Độ, Nhật Bản, Trung Quốc, ASEAN đã khẳng định tẩm ảnh hưởng của mình tới việc định hình câu trúc an ninh trong khu vực Theo một nhà phân tích, ASEAN đã "trở thành một trong số nhũng thử nghiệm thành công nhất của chủ nghĩa khu vực trong thế giới các nưóc đang phát triển" (Acharya, 1993:3) Một nhà phê bình khác cũng viết:

"ASEAN là trung tâm của những hoạt động xây dựng lòng tin và ngoại giao phòng ngừa trong khu vực và là mâu hình hợp tác liên quốc gia quan trọng trong tiến trình xây dựng cộng đồng khu vực mói" (Almonte, 1997:82) Thậm chí theo Frost (2008:2), "các thành viên của mười quôc gia thuộc Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Ả là những người cầm lái của chủ nghĩa khu vực Đông Á" và những hoạt động của ASEAN là sự phản ánh rõ nét của chủ nghĩa khu vực mói này

Tuy nhiên, những thay đổi trong cục diện an ninh chính trị của khu vực, ảnh hưởng của những toan tính mang tính kinh tế, những bién động trong các quốc gia thành viên của Hiệp hội và các điểm nóng của khu vực vẫn tiếp tục đe dọa vị trí "cầm lái" của tổ chức Không ít ngưòí hoài nghi về khả năng thực của ASEAN trong bôĩ cảnh này Và tâ't lẽ, câu hỏi lớn đặt ra đối với ASEAN lúc này đó là "liệu Hiệp hội còn đủ sức đảm nhiệm vai trò cẩm lái hay tổ chức này thực ra đang ữở thành nguơi hành khách trên chính chuyên xe của mình?" Bằng một số phươrìg pháp nghiên cứu quan hệ quôc tế như Phân tích nội dung, tham khảo tài liệu, bài viết sẽ phân tích vai trò của ASEAN trong một sô7 các cơ chếaru ninh khu vực, nhũng thách thức ASEAN đang đôi mặt, ảnh hưởng của các thách thức này tói chỗ đúng của tổ chức và xác định vị trí của ASEA.N

1 Vai trò "cầm lái" của ASEAN

1,1 Nguồn gốc của vai trò èt^cầm lá i"

Định nghĩa về khái niệm "người cầm lái" được sử dụng tron; một sô' các bài viết về chủ nghĩa khu vực Đông Á, hình ảnh "người cầm lìi" được

sử dụng khi đề cập tói vai trò của tổ chức ASEAN trong tiên trình xày dụng khu vực Khái niệm này được sử dụng trong bài viết vói nội dung bio gồm:

1 ASEAN vơi tư cách là một chủ thể trung tâm trong các thể chê' hợp tác an ninh trong khu vực và trong khả năng thiết lập các chương trình nghị sự trong các tồ chức đa phương nổi bật của khu vực;

2 ASEAN là trung tâm của các giá trị và tiến trình trong việc quản trị các vân đề khu vực thông qua phương cách ngoại giao riêng của tổ chức này, còn được biết tơi là "phương thức ASEAN"(ASEAN way)

Như đã đề cập ờ trên, ý tường về vai trò cầm lái của ASEAN không phải là mục tiêu đầu tiên của tổ chức này Việc thành lập Hiệp hội các quôc gia ả khu vực Đông Nam Á vào năm 1967 với năm thành viên sáng lập chỉ nhằm tạo nên một cơ chế để giải quyết các vấn đề xung đột giữa các quôc gia hon là tìm kiếm cơ hội để tăng cường vị thế trong nền chính trị thế giói Thậm chí, cho tói cuôì những năm 1980, dù đã được cộng đồng quốc tế biết tới như là một trong số ít những liên kết khu vực thành công nhung ASEAN vẫn chỉ tiếp tục hoạt động với chức năng là cơ chê' tạo thuận lợi cho sự phát triển kinh tế nhanh chóng của khu vực cũng như ngăn chặn các xung đột bên trong khu vực hơn là tìm kiếm một chỗ đứng trung tâm

Phải mãi tới khi Chiến tranh lạnh kết thúc vào những năm 1990

và tình hình an ninh khu vực có nhửng chuyển biến nhanh chóng thì lúc này những cơ hội cho ASEAN trong việc gia tăng những ảnh hưởng của mình trong khu vực mới được hình thành Điều thú vị ở đây là, ý tưởng về vai trò của ASEAN trong nền chính trị và an ninh khu vực không phải lần đầu tiên được nêu ra bởi chính phủ các nưóc thành viên của Hiệp hội mà bởi một nhóm ngoại giao kênh 2, cụ thể là

Viện nghiên cứu quốc tế và chiến lược ASEAN (ASEAN-ISIS) Trong

một bản ghi nhớ của ASEAN-ISIS vào năm 1991 có đề cập tới việc ASEAN phải không những đóng vai trò trung tâm trong bât kỳ cơ chế hay tiên trình nào xuất hiện trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương

mà còn đổng thòi là người đưa ra sáng kiên cũng như là thành viên tích cực (ASEAN-ISIS, 1991) Tuy nhiên, giai đoạn này các thành viên ASEAN không mấy mặn mà vói đề xuất của ASEAN-ISIS

A sean - Vị trí cầm lải hay g h ế sau trong cấu trúc an ninh

Phải đêh hai năm sau đó, việc thành lập Diễn đàn An ninh Khu vực (ARF- ASEAN Regional Forum) - một cơ chếđôí thoại, tư vâh v ề các vẫh để an ninh, fyì vị trí của ASEAN tong nẽh chính trị an ninh của khu vực mới có được sự quan hâm Trong phiên làm việc đầu tiên của ARF tại Băng Cốc (Thái Lan), Ngoại ừuởng Singapore lúc bây giờ là ông Shanmugam Ịayakumar đã khẳng định ASEAN sẽ đóng vai trò "chèo lái Diễn đàn An ninh khu vực này ừong những năm tiếp theo"1 Thứ trưởng Ngoại giao Thái Lan lúc bày giờ, ông Surin Pitsuĩvan, củng tuyên bô'rõ ràng “ASEAN sẽ luôn đóng vai trò người cầm lái"2 (Leifer, 1996:3) Đáng chú ý, vào năm 1995, trong kỳ họp lẫn thứ hai của ARF tại Brunây, vãn bản khái niện cơ

sở (concept paper) của ASEAN đã được xây dựng Theo tài liệu này, ASEAN chính thức khẳng định vai ừò của mình đó là "có trấch nhiệm phải trờ thành động lực chính" của ARF Sau gần hai mươi năm k ể từ ngày thành lập ARF, ASEAN đã tiêp tục khẳng định khả năng chèo lái của mình với việc đưa ra các sáng kiên hợp tác khác trong khu vực đó là ASEAN+3 (1998), Hội nghị Câp cao Đông Á (2005) và ADMM+3 (2010) Một sô'học giả đã nhận định ASEAN đã thực sự xây dựng nên một loạt các cơ chếhợp tác hướng tâm nhằm tạo nẽh tảng cho việc thúc đẩy quá trình hội nhập và xây dựng cộng đông khu vực Trong đó, về trách nhiệm của các cơ chê' cơ chế đưa ra Cịuyêĩ định về các vâh đểchiến lược trong kinh tế chính trị và an ninh là EAS Việc thực thi được tiêh hành bởi các cơ chếìớiu vực khác như APT, đặc biệt về các vẫh đề an ninh phi truyẽh thôhg là ARF4 và các vàn đẽ an ninh truyẽh thông giờ đẫy có sự góp mặt của ADMM+.

1 Nguyên văn tiêhg Anh: ASEAN would s t e e r the ARF in the subsequent years

2 Nguyên văn tiếng Anh: ASEAN will always have the driver's Seat

3 Vai trò là động lực của ASEAN õôì vói tiến trinh khu vực hóa được nhắc lại

hai lần trong Bài phát biểu của Chủ tịch ASEAN tại Hội nghị Câp cao Đông

Á, Kualumpur (ngày 14 tháng 12 năm 2005), "Chúng tôi nhắc lại sự nhất trí trong việo xây dựng một Cấp cao Đông Á có tính mở và hướng ngoại, vói ASEAN đóng vai trò là động lực chính cùng hợp tác với các thành viên khác

của Câp cao Đông Ả" và "Chúng tôi nhất trí rằng Câ'p cao Đông Á vói

ASEAN là động lực chính sẽ trở thành một phần không thể thiêu của câu trúc

an ninh khu vực" (Ban Thư ký ASEAN 2005).

4 Cơ chế này có kinh nghiệm vói việc giải quyết các vâh để liên quan tới thiên tai, dịch bệnh và các họp tác trong việc gìn giữ hòa bình.

1.2 Vai trò của ASEAN trong các th ể chê'khu vực ARF, ASEAN+3, EAS

và ADMM+

Là người sáng lập ra ARF, ASEAN+3, EAS và ADMM+, ASEAN tạo cho các cơ chế này sự hài hòa về chính trị vói nền tảng hoạt động dựa trên quyết định tập thể Tầm ảnh hường của ASEAN đôi vói ARF; ASEAN+3, EAS, và ADMM+ được thể hiện từ tên gọi cho tới phương thức hoạt động của cả ba cơ chế này

Đầu tiên, ARF, ASEAN+3, EAS (đôi khi còn được biết tới là ASEAN+6) và ADMM+ đều bắt đầu tên gọi của mình với ASEAN ARF

là diễn đàn vói 27 quốc gia trong đó có 10 quốc gia là thành viên ASEAN Tương tự như vậy, APT, EAS và ADMM+ là sự kết hợp của các quốc gia thành viên ASEAN vói các đối tác khác có nền kinh tế phát triển hơn ở Đông Bắc Á và châu Đại Dương Các lĩnh vực và vân đề được bao quát trong cả ba ca chế không chỉ nằm trong khu vực Đông Nam Á do đó việc ASEAN duy trì được tên gọi của mình trong các cơ chế trên đã phần nào thể hiện tính trung tâm của Hiệp hội

Thứ hai, quyền được tham gia vào các cơ chế kể tên trên phải được xem xét và quyết định thông qua các tiêu chí đặt ra bởi ASEAN Lây ví dụ về EAS và ARF, các ngoại trưởng ASEAN quyết định các tiêu chí đặt ra đôi vơi việc tham gia vào hai tiến trình này Đôi vói EAS, để trả thành thành viên của EAS, một quôc gia cần phải đáp ứng được các tiêu chuẩn (1) là đôì tác đối thoại của ASEAN; (2) có quan hệ gần gũi vói khu vực ASEAN; và (3) phải ký kết bản Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á (TAC) Năm 2006, ASEAN thậm chí đã tùng tuyên bô' kliông kết nạp thêm thành viên mơi cho EAS trong khoảng thời gian hai năm để ổn định tổ chức và hoạt động của EAS Tương tự đối vói ADMM+, theo văn bản khái niệm của ADMM+, hai trong số các điều khoản về thành viên áp dụng tháng Hai năm 2009 quy định rõ các tiêu chí để trở thành thành viên ADMM+ đó là (1) phải là đối tác đôì thoại đầy đủ với ASEAN; (2) phải có môi quan hệ và tương tác đáng kể về mặt quốc phòng vói ASEAN Trong trường hợp của ARF, mặc dù các tiêu chí đặt ra vào năm 1996 về kết nạp thêm thành viên không trực tiếp đề cập tơi vai

A sean - Vị trí cầm lái hay g h ế sau trong cấu trúc an ninh

trò của ASEAN, tuy nhiên các quyết định về việc cho phép tham dự Diễn đàn phải do nhóm ngoại trưởng các nước ASEAN quyết định Thứ ba, "phương thức ASEAN" (ASEAN-way) vốn từ lâu được coi

là nguyên tắc làm việc của ASEAN được áp dụng trong chính cách thức hoạt động của ba tiến trình khu vực này Từ giai đoạn đầu hình thành, nhằm duy trì mối quan hệ tốt đẹp giữa các nước thành viên khu vực, các thành viên sáng lập ASEAN quyết định lựa chọn các tiêu chí như đổng thuận trong việc ra quyết định, không can thiệp vào công việc nội

bộ của nhau và tự nguyện trong việc triển khai các quyết định mang

tính khu vực làm lý do tổn tại cho Hiệp hội (raison d'être) Đặc điếm nổi

bật này của ASEAN được thể hiện trong cơ chê' hoạt động của ARF, ASEAN+3, EAS và ADMM+ Văn bản khái niệm cơ sở của ARF có đoạn

đề cập tới cách thức tiếp cận vấn đề của ARF được xây dựng dựa trên các giá trị ngoại giao ASEAN, phương pháp tư vấn, đồng thuận và các cuộc gặp gỡ cấp cao giữa các nước thành viên ASEAN Điều 18 cúa văn bản này cũng nhấn mạnh "trong giai đoạn đầu hình thành ARF sẽ không thể chế hóa và trong thời gian tới sẽ không có Ban Thư l<ý ARF được thành lập"1 Theo đó, thay bằng việc đưa ra những lộ trình khung mang tính cô' định cho tiến trình hoạt động của ARF trong việc giải quyết các vân đề an ninh, xung đột, ARF chú trọng đến phương thức hoạt động tạo nên sự "thoải mái" (comíortable) cho tất cả các thành viên Do đó, ARF không giải quyết các vâh đề một cách "quá rhanh" (too fast) hay "quá chậm" (too slow)

Tương tự như vậy, APT có chức năng như một tiêh trình tư ĩâh liên quôc gia Hoạt động của APT không dựa trên một cơ chế ra quyết đnh hay khung hoạt động tập thể nào APT cũng không dựa trên các văn bản luật có tín h rà n g b u ộ c đ ô ĩ v ớ i cá c th àn h viên tron g v iệc ứ n g x ử h a y ra cỊUỊ/ã đ ịn h Trên thực tế, cơ chê'này hoạt động dựa hoàn toàn vào các tuyên bốchm g được

ký bởi những người đứng đẩu các quốc gia.

1 Nguyên văn bằng tiếng Anh: "In the initial phase of the ARF no institutionalization is expected Nor should a Secretariat be establishec Ún the near íuture" (ARF, 1995)

Trong trường hợp của EAS và ADMM+, trong các tuyên bô' chính thức của hai cơ chế này, vai trò ASEAN là động lực chính của quá trình xây dựng cộng đồng Đông Á được nhẫn mạnh EAS và ADMM+ hiện tại đang hoạt động dưói dạng các "diên đàn đôì thoại chiên lược" không chính thức hoặc như vói ADMM+ là cuộc họp hàng năm giữa Bộ trưởng Bộ Quốc phòng của các nưóc thành viên ASEAN vói quan chức quốc phòng cấp cao của tám nưóc đối tác đô'i thoại Cách thức hoạt động này được coi là nhân tố giúp EAS và ADMM+ có thể "đối thoại các vấn đề một cách thẳng thắn, không bị gò bó hay ép buộc và với thái

độ thoải mái" (ARF, 2005)

Phương thức ASEAN còn được phản ánh trong cách thức ASEAN đưa nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ của các quôc gia vào trong nguyên tắc hoạt động của cả bôn cơ chế thông qua Hiệp ưóc Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á (TAC) Bản hiệp ưóc này thậm chí còn được coi là điều kiện tiên quyết mà các quốc gia có ý muôn tham

dự vào EAS phải đáp ứng trưóc khi tham gia Hai nước ìớn phải chấp nhận ký vào bản hiệp ước này gần đây nhất là Mỹ và Nga trưóc khi trở

thành thành viên chính thức của EAS năm 2011

Thứ tư, vai trò cầm lái của ASEAN trong cả bôn cơ chê'ARF, APT, EAS và ADMM+ được thể hiện trong cơ cấu và cách thức tổ chức Ví

dụ, Ban Thư ký ASEAN là cơ quan chịu trách nhiệm quản lý ARF, APT, EAS và ADMM+ Vào năm 2003, một cơ quan là APT Unit được thành lập, sau đó năm 2004, một đơn vị tương tự chịu trách nhiệm quản lý ARF và sau này một đơn vị của EAS cũng được hình thành Tất cả các đơn vị này đều nhận được những hỗ trờ từ phía Ban Thư ký ASEAN Về việc tổ chức các hoạt động, ASEAN thường kết hợp tổ chức các sự kiện của ASEAN vói các sự kiện của APT và EAS Đơn cử như việc hội nghị cấp cao hàng năm của ASEAN sẽ được tiếp nôì với hội nghị cấp cao APT và EAS; các Hội nghị Bộ trưởng ASEAN cũng sẽ được tiếp nôi với Hội nghị Ngoại trưởng APT và một loạt các Hội nghị Bộ trường EAS Đối với trường hợp của ARF, các hội nghị Bộ trưởng ARF sẽ được tổ chức tại thủ đô các quôc gia ASEAN ngay sau khi Hội nghị bộ trưởng ASEAN kết thúc Nước chủ nhà đăng cai sự kiện này cũng đổng thời đóng vai trò là chủ tịch Hội nghị Riêng

A sean - VỊ trí cầm lái hay g h ế sau trong cấu trúc an ninh

ADMM+, là diễn đàn mới đi vào hoạt động chính thức từ năm 2010, ADMM+ được thỏa thuận tổ chức hai năm một lần (sau Brunei 2013)

và trước mắt chủ tịch củà ADMM+ cũng là chủ tịch của Cuộc họp hàng năm của các Bộ trưởng Quô'c phòng ASEAN ADMM và như vậy

là do chủ tịch ASEAN của năm tương ứng

Ngoài ra, vai trò quan trọng của ASEAN đối với sự phát triển của

ba cơ chế kể trên còn nằm ờ môi quan hệ gần gũi của ASEAN với các nhóm nghiên cứu Đông Á ví dụ như Viện nghiên cứu Kinh tế và Đông

Á (ERIA), Nhóm tầm nhìn Đông Á (EAVG) và nhóm nghiên cứu Đông

Á (EASG) Viện nghiên cứu ERIA ban đầu thực tế là sáng kiến được tài trợ của Nhật Bản Giờ đây viện này điều hành trực tiếp bởi Ban Thư ký ASEAN cùng các đại diện của các nước thành viên Tương tự như vậy, hai nhóm nghiên cứu còn lại EAVG và EASG đều mời Ban Thư ký ASEAN làm quan sát viên và khẳng định trong các báo cáo của mình cũng như các nguyên tắc sáng lập về vai trò quan trọng của ASEAN

Tuy nhiên, môi trường an ninh chính trị mà ASEAN đang, hoạt động ngày hôm nay đã phức tạp hơn rất nhiều so với bâ't kỳ thời điểm nào trong lịch sử phát triển của tổ chức Những gì xảy ra tại ủ y ban đặc biệt Hội nghị tư vân câp cao EAS Bali năm 2010 khi đại diện các quôc gia đặt câu hỏi về việc liệu ASEAN có nên xem lại vị trí trung râm của mình trong EAS, hay việc ASEAN không đưa ra được thông cáo chung tại Hội nghị Ngoại trướng ASEAN lần thứ 45 tại Campuchia nàm 2012

đã thực sự khiêh những hoài nghi về vị thế bị suy giảm của ASEAN càng có cơ sở

2 Thách thức đối với người cầm lái

Thách thức của ASEAN nằm trong những tác động từ môi trườing địa chính trị, địa kinh tế bên ngoài và các yếu tô'nội tại bên trong của tò’ chức

2.1 Các yếu t ố bên ngoài

2.1.1 Sự khó lường trong chính sách của các nước lớn trong khi Tưực và ảnh hưởng từ quan hệ giữa các nước lớn trong khu vực

- Sự nổi lên của Trung Quôc và áp lực đôi với ASEAN

Bàn tói an ninh khư vực Châu Á - Thái Bình Dương giờ đây không thể thiếu mối liên hệ vói sự nổi lên của Trung Quốc Trong suô't một thời gian dài theo đuổi chính sách "An mình chờ thời" vói mục tiêu đề cao việc bình tĩnh quan sát cục diện thế giói, tạo dựng môi trường ổn định và phát triển nội lực Giờ đây, Trung Quốỉc đã trỗi dậy cả về kinh tế và có những bước chuyển mình về an ninh và quân sự Trung Quốc đã biến một Đông Á vói mô hình phát triển "Đàn sếu bay" (Nhật Bản đi đầu) trở thành một Đông Á với mô hình "Rông thần tốc"1 (vói con rồng dẫn 101 là Trung Quôc) khi Trưng Quốc trở thành trung tâm của thương mại, đâu

tư, và sản xuất của toàn khu vực (Ahn 2004: 20) Giai đoạn 1997 - 1998, Trung Quốc không ngần ngại hỗ trợ các quốc gia bị ảnh hường từ khủng hoảng tài chính khu vực Trung Quốc cũng mở rộng ảnh hưởng của mình bằng việc tham gia các diễn đàn đa phương, tham gia ký kết các hiệp ước quốc tế và thể hiện mình là một cường quốc có ữách nhiệm trong khu vực Một sô' những nhà nghiên cứu Trung Quốc hàng đẩu như David Shambaugh (2004) hay Kang (2003) củng đã từng đưa ra nhận định cùng vói sự phát triển của minh, Trưng Quốc xứng đáng để các nưóc trong khu vực nhìn nhận như là người lãnh đạo của khu vực

Tuy nhiên, Trung Quốc dường như đang muôn thay đổi đường 101 đôi ngoại của mình Bởi dù luôn khẳng định đường 101 "trỗi dậy hòa bình", nhưng theo báo cáo mói nhâ't của Viện nghiên cứu Chiên lược Quốc tế(IĨSS), quốc gia này đang dẫn đầu cuộc đua vũ trang tại Châu Á (Marcus 2014) Trung Quốc cũng không coi những ràng buộc trong quan hệ về kinh tê^ ngay cả vói ASEAN, là yếu tô' có thể làm ảnh hưởng tói lợi ích an ninh quốíc gia Năm 2010, Thủ tưóng Trung Quốc Ôn Gia Bảo từng nói: 'Trung Quốc sẽ không nhún nhường trong mọi tranh chấp liên quan tói lợi ích quốc gia; khi nào các vân đề thuộc chủ quyền quôc gia và lãnh thố bị đụng chạm đến, Trung Quốỉc sẽ không chịu thỏa hiệp" (Tsugami, 2013) Quốỉc gia này cũng không ngại ngần đưa ra

"Vùng nhận dạng phòng không" (ADIZ) của mình trên Biển Đông và săn sàng gây hân với các quốc giạ trong khu vực có liên quan tói vùng biển, lãnh thổ tranh châp Trung Quốc không tuân thủ theo Tuyên bố

1 Nguyên văn tiếng Anh "G alloping Dragons".