Bài tập tự động hóa quá trình sản xuất(trang 12÷17) 1.1.2 Các khái niệm có

Bài tập tự động hóa quá trình sản xuất trang 12÷171.1.2 Các khái niệm có liên quan đến hệ thống động học tiếp theo Một phương trình vi phân cổ điển bao gồm các số hạng phụ thuộc vào biế

Bài tập tự động hóa quá trình sản xuất (trang 12÷17)

1.1.2 Các khái niệm có liên quan đến hệ thống động học (tiếp theo)

Một phương trình vi phân cổ điển bao gồm các số hạng phụ thuộc vào biến số và tổng ,hiệu đạo hàm của chúng tạo thành phương trình hàm số đầu vào Đáp ứng của hệ có thể đúng với điều kiện ban đầu hay sự biến thiên đầu vào Một ví dụ về dạng phương trình vi phân cổ điển dưới đây :

) (

0 2

2

t f a dt

dx dt

x d

= + +

dt

dx

(0-) = x•0

Trong công thức trên x(t) là biến đáp ứng, ai là các hằng số phụ thuộc các tham số của hệ Hàm f(t) chứa các tác động bên ngoài (có thể là ngoại lực …) và x0 , x• mô tả trạng thái ban đầu và tốc độ ban đầu của hệ ngay tại thời điểm t=0 Chúng ta tính toán hàm x(t) nhằm mô tả đáp ứng của hệ Chú ý một biến số có dấu chấm ở phía trên miêu tả việc lấy vi phân theo thời gian, do đó phương trình trên có thể được viết lại theo dạng sau

x a x a

x•+ 1 •+ 0 = f(t) (1.2)

Ký hiệu 0- không thường được hay dùng tuy nhiên nó là điều kiện quan trọng để xác định điều kiện ban đầu và giá trị đầu vào, ta coi đó là những gia trị ngay trước và sau thời điểm t = 0

Chúng ta cũng có thể sử dụng toán tử lấy đạo hàm D để miêu tả vi phân theo thời gian (xem lại 1.6) :

D=

dt

d

(1.2)

Dx=

`

dt dx

D2x= 2

2

dt

y d

Sử dụng toán tử lấy vi phân ,chúng ta có thể viết lại phương trình 1.2 như sau : [D2 + a1D + a0]x(t) = f(t) (1.4)

Thông thường chúng ta hay miêu tả biến đáp ứng của hệ theo dạng chuẩn thông qua đầu vào cũng như tỷ lệ giữa đầu ra - đầu vào Với hệ tuyến tính, hàm truyền của nó được định nghĩa là tỷ lệ giữa đầu ra với đầu vào của hệ với điều kiện biên ban đầu đã được xác định qua biến đổi LapLace phương trình của hệ Biến đổi Laplace (xem phụ lục F) của phương trình 1.2 với điều kiện không ban đầu là :

[s2 + a1s + a0].X(s) = F(s) (1.5)

Biến đổi Laplace sẽ chuyển đổi phương trình của hệ từ một phương trình với biến thời gian là độc lập thành một phương trình có biến s là biến độc lập Kết quả mô tả thông qua biến s sẽ tiện lợi hơn khi mô tả theo biến thời gian

Giải phương trình (1.5) với tỷ lệ đầu ra - đầu vào cho ta hàm truyền của hệ :

0 1 2

1 )

(

) (

a s a s s F

s X

+ +

Tỷ lệ đầu ra - đầu vào cũng có thể được viết thông qua ký hiệu theo biến thời gian

và sử dụng toán tử lấy vi phân D, sắp xếp lại phương trình (1.4) ta được :

0 1 2

1 )

(

) (

a D a D t f

t x

+ +

Trong biểu thức biến đổi Laplace thì phương trình (1.6) được sử dụng để định nghĩa hàm truyền, ở công thức trên chúng ta tìm hàm truyền theo biến thời gian sẽ thuận lợi hơn Nếu vi phân của hàm f(t) xảy ra ở vế phải của phương trình vi phân thì tử số của hàm truyền cũng chứa biến s (hay D) và chúng ta thường xem đó là tỷ lệ giữa hai đa thức biến s ( D)

Phương trình vi phân trong không gian là tập hợp đồng thời của các phương trình vi phân bậc nhất Biến trạng thái là các biến phụ thuộc vào từng phương trình vi phân bậc nhất và mô tả đáp ứng động học của hệ thống Một ví dụ về phương trình vi phân trong không gian được định nghĩa như sau :

•

x = a1x + a2y +f(t) (1.8a)

•

y = a3 .x.y.sin(x) + g(t) (1.8b)

•

z = a4.x.z + a5e-yt – h(t) (1.8c) x(0) = x0

y(0) = y0

z(0) = z0

Bậc của phương trình vi phân hay hệ động học là số đạo hàm độc lập của hệ Trong một phương trình vi phân thông thường, bậc là hiệu của vi phân cấp cao nhất với vi phân cấp thấp nhất trong phương trình Phương trình (1.2) là phương trình bậc hai

Trong tập hợp phương trình của một hệ, bậc của nó là số đạo hàm riêng của tất cả các phương trình Từ phương trình (1.8a) đến phương trình (1.8c) mô tả một hệ ba bậc Hàm số tuyến tính là hàm số có hai đặc điểm sau :

Nếu bạn nhân đối số của hàm với một hằng số thì giá trị của hàm số sẽ được nhân lên bởi chính hằng số đó :

F(a.x) = a.F(x) (1.9) Tổng giá trị hàm số đối với các biến bằng giá trị hàm số đối với tổng các biến

đó :

F(x1+x2) = F(x1) + F(x2) (1.10)

Chúng ta có thể kết hợp hai đặc tính trên như sau :

F(a1x1+a2x2) = a1.F(x1) + a2.F(x2) (1.11) Theo đó chỉ có hàm số tuyến tính là một đường thẳng đi qua gốc toạ độ; Dạng y = m.x +b không phải là hàm tuyến tính tuân theo các điều kiện trên

Một tổ hợp tuyến tính của các biến số được tạo ra từ tổng các tích của chúng Ví dụ,

L = ax+by, ở đây a, b là các hằng số, là một tổ hợp tuyến tính của các biến x và y Một phương trình tuyến tính được tạo ra từ một tổ hợp tuyến tính và các đạo hàm của nó Một phương trình vi phân tuyến tính là một phương trình được tạo ra từ một tổ hợp tuyến tính của các đạo hàm của các biến hệ thống Ví dụ ,L = ax +bx• + cx•, ở đây a,b và c là các

hằng số, là phương trình vi phân tuyến tính, và các phương trình (1.1), (1.2), (1.8a) là các phương trình vi phân tuyến tính hệ số hằng

Một hệ tuyến tính được miêu tả bởi phương trình đại số tuyến tính và phương trình

vi phân tuyến tính Trái lại một hệ phi tuyến bao gồm tổ hợp không tuyến tính của các biến và đạo hàm Ví dụ về các hàm phi tuyến là tích của các biến số như bình phương, lập phương của các biến Phương trình (1.8b) và (1.8c) là ví dụ về phương trình vi phân không tuyến tính

Nghiệm giải tích của phương trình vi phân là biểu thức toán học của các biến số như một hàm phụ thuộc thời gian và có thể chứa các hàm mũ, hàm lượng giác sin (cos) hay bất kì hàm nào khác Giải một phương trình vi phân theo phương pháp giải tích đòi hỏi phải có kiến thức về điều kiện ban đầu và đầu vào, nó như là hàm hiện của thời gian Nghiệm giải tích được tìm bằng cách tận dụng các kĩ thuật giải phương trình vi phân cổ điển hay sử dụng kỹ thuật biến đổi Laplace (Xem phụ lục E và F để nắm bắt các phương pháp trên)

Việc tìm nghiệm phương trình vi phân tuyến tính có thể dễ dàng và các nghiệm giải tích của chúng có thể dễ dàng tìm được bằng cách ứng dụng rộng rãi các phương pháp đã được thừa nhận và được giới thiệu ở phần phương trình vi phân cơ bản Ngược lại với hệ phi tuyến, loại trừ các hệ bậc một ,chỉ xét tới các hệ có bậc từ hai trở lên không thể giải bằng phương pháp giải tích Nếu phương pháp giả tích là không khả thi với hệ phi tuyến thì nghiệm số gần đúng của phương trình vi phân không tuyến tính có thể tìm được bằng các phương pháp giả thiết gần đúng Chúng ta gọi sự gần đúng là cách giải có sử dụng máy điện toán

Một đáp án có dùng tới máy điện toán của phương trình vi phân có thể tìm ra bằng cách tích phân có sử dụng máy tính số Tích phân số là một quá trình sử dụng tin học để tính một nghiệm gần đúng về một số nguyên của một hàm số có chứa đạo hàm bằng phương pháp số Phương pháp phổ biến để tìm nghiệm phương trình vi phân là sử dụng

số gia nhỏ theo thời gian Theo đó nghiệm của phương trình vi phân chỉ là những khoảng thời gian rời rạc Phương pháp có sử dụng máy điện toán nói chung là tận dụng để mô tả trạng thái không gian của phương trình vi phân Nói chung tính toán đáp ứng của một hệ thống động học theo cách này gọi là mô phỏng số (phương pháp số)

Trong cách tính tương tự thì phương trình vi phân được mô tả bởi một mối quan hệ tuyến tính hay phi tuyến của các thành phần điện và máy tích phân điện tử (tính toán khuyếch đại các thông tin phản hồi) Từ đó phương trình điều khiển hệ thống điện cũng như các phương trình điều khiển hệ thống động học đều được xem xét kĩ lưỡng, khi có một tín hiệu tương tự được thiết lập giữa hai hệ thống Máy tích phân điện tử có thể giải được phương trình vi phân bằng cách thực hiện các hoạt động động học về điện tương ứng để cho hệ thống có thể hiểu được Rất nhiều hệ thông có thể mô phỏng bằng cách tạo

ra tín hiệu tương tự giữa tín hiệu hiển thị là Vol(v) của một máy tính tương tự và nghiệm của phương trình vi phân được giải

1.2 Mô hình hoá hệ thống động học

1.2.1 Các bước trong quá trình mô hình hoá và mô tả hệ thống động học Hình 1.5 minh hoạ một vài giai đoạn liên quan đến mô hình hoá hệ thông động học Bước đầu tiên là quan tâm tới hệ thông động học thực tế Nó phải có tất cả các đáp ứng động học tiêu biểu tương ứng một cách chính xác với hoạt động của hệ tuyến tính hay phi

tuyến và cỏc quan hệ động học mặc nhiờn xuất hiện của hệ thống Hệ thống thực tế, tất nhiờn là phải cú những đỏp ứng thực tế mà chỳng ta cần xỏc định

Bước hai là sự nhận thức của người thiết kế về hệ thống và cỏc thành phần động học tiờu biểu của nú Mụ hỡnh này cú thể bỏ qua một số cỏc thành phần phi tuyến hay cỏc thành phần động học bậc cao nhằm đơn giản hoỏ Tuy nhiờn hệ thống thực phải chứa tất

cả cỏc tỏc động và cỏc bộ phận cấu thành Về việc này sự nhận thức của người thiết kế cú thể khụng miờu tả đỳng một hệ thống thực

Bước ba là mụ hỡnh hoỏ toỏn học hệ thống

bằng phương trỡnh vi phõn nhận được từ việc bảo

toàn cỏc đặc tớnh theo một quy tắc phự hợp Nếu hệ

là tuyến tớnh thỡ việc phỏt triển mụ hỡnh toỏn học

phự hợp là khỏ dễ dàng Tuy nhiờn nếu hệ là phi

tuyến thỡ mụ hỡnh toỏn học sẽ chứa cỏc phộp xấp xỉ

nhằm đơn giản húa thuật toỏn Về điều này phương

trỡnh cú thể miờu tả khụng chớnh xỏc nhận thức của

người thiết kế về hệ thống hiện tại

Bước bốn là tớnh toỏn đỏp ứng của hệ thống

.Đỏp ứng của hệ mụ tả bằng phương phỏp giải tớch

là lời giải chớnh xỏc của phương trỡnh Dự vậy vẫn

tồn tại một vài lỗi nhỏ giữa đỏp ứng được tỡm theo

phương phỏp số hay phương phỏp tương tự và

nghiệm thực của phương trỡnh

Bước thứ năm liờn quan đến việc phõn tớch

quỏ trỡnh thực hiờn của hệ thống được thể hiện qua

những đại lượng đo lường đặc trưng Điều này bàn

đến phương phỏp phõn tớch tần số và thời gian của

hệ để đỏnh giỏ hoạt động của hệ

Một trong những trỏch nhiệm quan trọng nhất của người thiết kế là quỏ trỡnh kiểm tra sự kết hợp cỏc trị số của cỏc thành phần xỏc định hoạt động của hệ và điều khiển trị số của cỏc thành phần cho tới khi đạt được hoạt động mong muốn Cỏc thủ tục giảm và kiểm tra cú thể được thực hiện bằng cỏch lắp rỏp phần cứng hay bằng mụ hỡnh toỏn Cỏi thuận lợi của mụ hỡnh hoỏ và phõn tớch toỏn học là thường nhanh hơn và khụng đắt bằng thử nghiờm với cỏc phần cứng Theo đú quỏ trỡnh lặp lại ở hỡnh (1.5) trong đú hệ thống được chỉnh sửa lại là một phần quan trọng của quỏ trỡnh thiết kế

Một điều quan trọng cần chỳ ý rằng vỡ mụ hỡnh hoỏ cú thể đơn giản (bằng cỏch bỏ

đi cỏc thành phần phi tuyến và bậc cao) hay xấp xỉ, việc tớnh toỏn đỏp ứng hệ thống từ nghiệm giải tớch của phương trỡnh vi phõn cú thể bỏ qua trong quỏ trỡnh tớnh đỏp ứng của

hệ Nếu mụ hỡnh toỏn học cú chứa phộp xấp xỉ thỡ tỡm nghiệm giải tớch là hai bước đó được thực hiện trong quỏ trỡnh xỏc định đỏp ứng của hệ thống hiện tại

Khi đỏp ứng được tỡm bằng mụ phỏng số hay mụ phỏng tương tự thỡ đó thực hiện được ba bước trong đỏp ứng của hệ thống hiện tại, từ đõy cú thể cú một vài sai lệch trong việc tớnh tớch phõn hay cỏc đỏp ứng điện và mụ hỡnh toỏn học cú thể khụng chứa cỏc hệ thống cú bậc cao hơn

Vật thể có thật

Hệ thống động học

Mô hình của sự nhận thức về hệ thống

Biểu diễn toán học

Tính toán đáp ứng

Phân tích hoạt động

Hình 1.5

Khi ta nói đến “ hệ thống “ tức là đề cập đến hệ thống có thực hay mô hình toán học của hệ thống đó Thông thường khi đề cập đến “đáp ứng của hệ thống” có nghĩa là ta nói tới đáp ứng của hệ thống thực hay sự tính toán hoặc mô phỏng đáp ứng của hệ thống Chúng ta cần phải chú ý tới sự khác biệt trên

Mô hình hoá hệ thống ,tính toán đáp ứng của hệ ,phân tích hoạt động của hệ thống

và thiết kế lại hệ thống cho phù hợp là các phần trong chu trình hoàn thành một công cụ khoa học Trừ các phần lí thuyết trìu tượng, không có bước đơn lẻ nào có giá trị nếu không hoàn thành theo chu trình đó Sau khi quá trình trên hoàn tất nêu đáp ứng của hệ thống không hiển thị được thì hệ và mô hình của nó cần phải sửa chữa và các thành phần đang tồn tại cũng phải điều chỉnh lại theo đầu ra của hệ thống

1.2.2 Tiện ích của việc mô phỏng và mô hình hoá hệ thống

Thuận lợi chủ yếu của mô hình hoá một hệ thống và phân tích đáp ứng của nó là cho phép ta biết trước hoạt động của nó trước khi tạo ra nó Điều này đôi khi gọi là

“nguyên mẫu thực” Chúng ta cũng có thể phân tích hoạt động của một hệ thống đã tồn tại nhằm cải tiến những hoạt động tĩnh hay động của hệ thống hay chúng ta có thể xác định điều gì xảy ra với hệ khi điều đầu vào khác thường hoặc xác định những điều kiện không làm cho hệ thống thực bị nguy hiểm

Ví dụ nếu chúng ta đang thiết kế một hệ thống mới và muốn có được mức độ hoạt động chính xác, chúng ta có thể lựa chọn những thành phần có kích thước chính xác để cho ta kết quả mong muốn Mặt khác nếu hệ thống đã tồn tại và ta muốn cải tiến hoạt động của nó ,mô hình hoá và phân tích sẽ giúp ta xác định những thành phần nào có thể thay đổi và khoảng thay đổi cần thiết Nếu chúng ta muốn giảm các thành phần tiêu biểu của hệ, mô hình hoá không chỉ giúp ta biết được thành phần nào ảnh hương đến mà còn chỉ cho ta biết làm như nào để thay đổi chúng sao cho đạt được kết quả mong muốn Nếu chúng ta đã tìm hiểu về những gì sẽ xảy ra đối với hệ thống khi đầu vào hay điều kiện khác thường như sự không hoạt động của động cơ thuỷ lực phụ trên hệ thông điều khiển của máy bay hay một phương tiện đường không sau đó mô hình hoá và phân tích nó sẽ không làm cho chúng ta mất nhiều triệu $ khi rủi ro trong việc xác định trạng thái hoạt động của hệ thống

Một mô hình toán học tốt của hệ thống động học là có thể cung cấp ngay cho chúng

ta hoạt động của các bộ phận cấu thành nên hệ thống và các thành phần động học tiêu biểu mà không phải phân tích nhiều Nếu chúng ta gặp những thành phần động học tiêu biểu quen thuộc thì ta có thể đoán nhận được đáp ứng của hệ thống, đủ truyền đạt những

gì cần biết của chúng ta về đáp ứng của hệ, hay ta muốn tính toán tần số và đáp ứng thời gian của hệ để cung cấp thêm những hiểu biết rõ về nó

Tất nhiên nghiệm của phương trình vi phân có thể không mô tả chính xác hệ thống thực tế một cách rõ ràng, mặc dù vậy thì việc mô phỏng cũng chỉ ra được phương hướng của đáp ứng để chúng ta có thể biết được thành phần nào thay đổi được hay xấp xỉ chúng như thế nào để cho ta kết quả mong muốn