PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỚI HOẠT ĐỘNG HUY ĐỘNG VỐN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI

Trong các văn bản có quy định liên quan đến hoạt động huy động huy động vốn của các ngân hàng thương mại, không có bất cứ một văn bản nào đưa ra một định nghĩa pháp lí về hoạt động huy đ

PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỚI HOẠT ĐỘNG HUY ĐỘNG VỐN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI – MỘT SỐ

NHỮNG KIẾN NGHỊ

2.1. Những quy định của pháp luật Việt Nam về hoạt động huy động vốn của các ngân hàng

thương mại.

2.1.1. Những quy định chung về hoạt động huy động vốn của các ngân hàng thương mại

Trong các văn bản pháp luật hiện hành, không có nhiều các quy định về hoạt động huy động vốn của các ngân hàng thương mại So với các nghiệp vụ khác của ngân hàng, chẳng hạn như các hoạt động tín dụng, thì số lượng các quy phạm trong mảng này còn khá hạn chế Có thể nói nó chưa thu hút được sự quan tâm của các nhà lập pháp Các quy định nhìn chung còn khá sơ sài, tuy nhiên, trong giai đoạn từ sau khi Việt Nam gia nhập WTO, cũng đã có những bổ sung đáng kể

Trong các văn bản có quy định liên quan đến hoạt động huy động huy động vốn của các ngân hàng thương mại, không có bất cứ một văn bản nào đưa ra một định nghĩa pháp lí về hoạt động huy động vốn, Luật Các tổ chức tín dụng và Nghị định 49/2000/ND-CP chỉ liệt kê những loại hình được coi là hoạt động huy động vốn Các hoạt động của các ngân hàng là khá đa dạng và hình thức của nó biến đổi không ngừng, chính vì vậy, việc đưa ra một khái niệm mang tính liệt kê như vậy rõ ràng không đáp ứng được yêu cầu thay đổi của thực tiễn, những quy định đó sẽ nhanh chóng bị lạc hậu Theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng, hoạt động huy động vốn nói chung của các tổ chức tín dụng bao gồm bốn hoạt động cơ bản được quy định tại một chương riêng của luật này: 1)hoạt động nhận tiền gửi (điều 45); 2) hoạt động phát hành giấy tờ có giá (điều 46); 3) hoạt động vay vốn giữa các tổ chức tín dụng (điều 47); 4) hoạt động vay vốn của Ngân hàng nhà nước (điều 48) Nhìn chung, Luật Các tổ chức tín dụng chỉ nêu một cách khái quát nhất về các hình thức huy động vốn của các tổ chức tín dụng (trong

đó có các ngân hàng thương mại) mà không có bất cứ quy định gì thêm Vấn đề này một lần nữa được quy định tại Nghị định số 49/200/ND-CP về tổ chức và hoạt động của các ngân hàng thương mại Cụ thể, tại điều 3 Nghị định này quy định:

“Ngân hàng thương mại được huy động vốn dưới các hình thức sau:

1. Nhận tiền gửi của cá nhân tổ chức, cá nhân và các tổ chức tín dụng khác dưới dạng tiền gửi không kì hạn, tiền gửi có kì hạn và các loại tiền gửi khác.

2. Phát hành chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu và giấy tờ có giá khác để huy động vốn của tổ chức,

cá nhân trong nước và ngoài nước khi được thống đốc Ngân hàng nhà nước chấp nhận.

3. Vay vốn của các tổ chức tín dụng khác hoạt động tại Việt Nam và của các tổ chức tín dụng nước ngoài.

4. Vay vốn ngắn hạn của Ngân hàng nhà nước theo quy định tại khoản 1 Điều 30 Luật Ngân hàng nhà nước Việt Nam.

5. Các hình thức huy động vốn khác theo quy định của Ngân hàng nhà nước.”

Có thể nhận thấy các quy định được nêu ra trong hai văn bản này chỉ ở dạng liệt kê So sánh với các hình thức huy động vốn trong thực tiễn và trên thế giới đã được trình bày ở trên

có thể thấy đây là các hình thức huy động vốn cơ bản và chủ yếu của không chỉ các ngân hàng

mà còn của các tổ chức tín dụng từ trước đến nay Tuy nhiên, so với nghiệp vụ ngân hàng hiện đại trong giai đoạn hiện nay, các hình thức huy động vốn đã thực sự đa dạng hơn nhiều, có lẻ

đó là một nguyên nhân quan trọng mà Luật Các tổ chức tín dụng và các văn bản quan trọng không quy định một cách chi tiết cụ thể mà chỉ nêu một cách khái quát và sơ lược về hoạt động này, những vấn đề cụ thể về hình thức, phương thức tiến hành đều dành lại cho các văn bản hướng dẫn của cơ quan chuyên môn (các Quy chế ban hành kèm các Quyết định của Ngân hàng nhà nước)

Điều này có ưu điểm là giúp cho hệ thống pháp luật có thể phản ứng nhanh với những thay đổi của thực tiễn kinh tế xã hội, tuy nhiên, không phải là không có hạn chế Tính ràng buộc từ

hệ quả pháp lí của các văn bản hướng dẫn này và tính thống nhất của chúng đôi lúc thật sự gây khó khăn cho cả các chủ thể quản lí và bị quản lí

Như đã được phân tích ở trên, các quy định của Luật Các tổ chức tín dụng và Nghị định về

tổ chức và hoạt động của ngân hàng thương mại chỉ quy định những vấn đề cơ bản nhất, có thể nói, đó chỉ như là cái khung của hoạt động, nếu hiểu theo nội hàm rộng nhất của các hoạt động này, các hình thức huy động vốn trong thực tiễn cũng có thể được xếp vào trong bốn loại hình

cơ bản được liệt kê đó, nhưng nếu để điều chỉnh từng các quan hệ phát sinh trong từng nghiệp

vụ riêng lẻ thì có khả năng gặp phải nhiều khó khăn Chẳng hạn, về hình thức pháp lí của quan

hệ đó, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia Tuy nhiên, cũng cần có sự phân biệt giữa các vấn đề mang nặng tính nghiệp vụ và các quy phạm thông thường khác, ngân hàng nhà nước có thể nói là cơ quan chủ quản trong lĩnh vục này, nên để các quy phạm thiên về tính nghiệp vụ cho cơ quan này quy định của là một sự hợp lí Dự thảo luật các tổ chức tín dụng mới thật sự đã khắc phục được rất nhiều các hạn chế này, đa phần các vấn đề được quy định chi tiết và chặc chẽ hơn

Xét từ khía cạnh lí luận, pháp luật ngân hàng là mảng pháp luật chuyên ngành, các quan hệ ngân hàng vẫn mang bản chất gốc của nó là các quan hệ dân sự Chính vì vậy, theo nguyên tắc chung, khi các quan hệ này không được điều chỉnh bởi các quy định của pháp luật chuyên ngành thì sẽ tự động chịu sự điều chỉnh của các quy định chung của pháp luật dân sự quy định trong Bộ luật Dân sự Trên thực tế, chúng ta đang vận dụng điều này để điều chỉnh một số các quan hệ thuộc lĩnh vực huy động vốn của các ngân hàng thương mại Chẳng hạn, trong bốn nghiệp vụ huy động vốn của ngân hàng thương mại được liệt kê ở trên, nếu loại hình huy động vốn nào có được các văn bản hướng dẫn cụ thể thì sẽ áp dụng các văn bản hướng dẫn đó, loại hình huy động vốn nào không có hướng dẫn cụ thể hoặc mới phát sinh mà chưa được hướng dẫn hoặc những loại hình đã được hướng dẫn mà các quy định chưa bao quát hết thì sẽ được tự động điều chỉnh bởi Bộ luật Dân sự và các văn bản hướng dẫn thi hành

Nhận xét cách khách quan, trong tình trạng quá độ như hiện nay, đặc biệt là giai đoạn liền trước và sau sự kiện Việt Nam gia nhập WTO, cơ quan lập pháp và các bộ cơ quan chuyên ngành thật sự đã quá tải trong việc cố hoàn thiện các văn đáp ứng yêu cầu thiết lập một hệ thống pháp luật đầy đủ, tương thích và minh bạch phù hợp với các yêu cầu của tổ chức thương mại thế giới Hệ thống pháp luật đang trong giai đoạn hoàn thiện thì những vấn đề như thế này

có thể tạm chấp nhận được, tuy nhiên, rõ ràng nó thể hiện sự không chuyên nghiệp trong

phương thức quản lí của các cơ quan hành chính nước ta Thể hiện sự sơ sài và yếu kém của một thị trường tài chính chưa phát triển đầy đủ và kém năng động.

Vấn đề này chắc chắn sẽ gây rất nhiều khó khăn cho các ngân hàng thương mại nói chung

và cho các tổ chức tín dụng nói chung khi tiếp cận với các vấn đề thực tiễn Ngân hàng thực tế

là một doanh nghiệp, về lí, nó được phép làm tất cả những gì mà pháp luật không cấm, như những doanh nghiệp khác Tuy nhiên, như đã được đề cập, là một loại hình kinh doanh có điều kiện, nó phải chịu rất nhiều sự ràng buộc cả về mặt pháp lí và những phương thức quản lí hành chính khác Sự không rõ ràng trong các quy định như thế này sẽ hạn chế rất lớn sự năng động

và sáng tạo trong hoạt động của các ngân hàng thương mại

Đó là nhìn từ góc độ lợi ích của các ngân hàng, đứng từ góc độ nhà quản lí, một khi các quy định không rõ ràng, các cơ quan công quyền và cả ngân hàng trung ương cũng sẽ rất khó khăn trong việc quản lí, đảm bảo sự minh bạch hóa thông tin trong thị trường các ngân hàng mình quản lí, đây lại là một yêu cầu rất quan trọng đối với loại hình hoạt động tiềm ẩn nhiều rủi ro này Hơn nữa, khi không nắm được cụ thể tình hình tài chính của các ngân hàng thương mại, việc điều hành chính sách tiền tệ cũng như vận hành các công cụ điều tiết sẽ vô cùng khó khăn

Rõ ràng với một thị trường tài chính năng động như hiện nay, các nghiệp vụ tài chính trên thế giới ngày càng hết sức đa dạng và phức tạp, sự ràng buộc một danh sách những nghiệp vụ

mà các ngân hàng được phép thực hiện huy động vốn và không được là hoàn toàn không hợp

lí, nhất là trong khi từng ngày đều có thể có những nghiệp vụ mới phát sinh và ngày nay, chúng

ta đã trở thành một bộ phận và kết nối này càng chặc chẽ với thị trường tài chính toàn cầu Tuy nhiên, cũng cần thiết có một khung pháp lí hoàn thiện hơn đối với loại hình nghiệp vụ này Chưa nói đến hoạt động huy động vốn, đối với các giao dịch ngân hàng thông thường khác, thật sự cũng không thể đơn giản chịu sự điều tiết của các quy định Bộ luật Dân sự Bởi các quan hệ này mang những tính chất đặc trưng mà cần thiết có một phương thức điều chỉnh riêng biệt.1

Những phân tích được trình bày ở đây dựa trên các quy định của các văn bản pháp luật đang có hiệu lực (mà chủ yếu là Luật Các tổ chức tín dụng 1997), tuy nhiên, thời điểm hết hiệu lực của nó cũng sắp đến Dự thảo luật Ngân hàng nhà nước và Luật Các tổ chức tín dụng mới

sẽ sớm được thông qua trong thời gian không xa ở đây, trong quá trình phân tích các quy định của hệ thống pháp luật hiện hành về họat động huy động, tác giả cũng sẽ đề cập một số quan điểm của mình về những quy định mới của dự thảo Luật Các tổ chức tín dụng như một sự tham khảo

Thay đổi khá nhiều so với Luật Các tổ chức tín dụng 1997, dự thảo Luật Các tổ chức tín dụng mới có một bố cục hoàn toàn khác và cách tiếp cận mới lạ hoàn toàn Luật Các tổ chức tín dụng khẳng định hoạt động huy động vốn của ngân hàng thương mại gồm có bốn hành thức

cơ bản (như trên), nhưng Dự thảo Luật Các Tổ chức tín dụng mới không quy kết vấn đề như vậy cụ thể Dự thảo số 8 Luật Các tổ chức tín dụng, trong mục 2 chương 4 quy định về hoạt

1 Tham khảo thêm “vấn đề hiệu lực của giao dịch thương mại của ngân hàng thương mại”, ts Nguyễn văn tuyến, khoa pháp luật kinh tế, đại học luật hà nội, tạp chí luật học số 06/2005.

động của các ngân hàng thương mại, Điều 96 quy định về hoạt động của ngân hàng thương mại:

“Ngân hàng thương mại được thực hiện các hoạt động ngân hàng sau đây:

1 Nhận tiền gửi dưới các hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết

kiệm và các loại tiền gửi khác.

2 Phát hành chứng chỉ tiền gửi, tín phiếu, kỳ phiếu, trái phiếu và giấy tờ có giá khác để

huy động vốn trong nước và phát hành trái phiếu ở nước ngoài sau khi được Ngân hàng nhà

“Hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một trong các nghiệp

vụ sau đây dưới mọi hình thức:

a) Nhận tiền gửi;

b) Cấp tín dụng;

c) Cung ứng dịch vụ thanh toán”.

Nếu hoàn toàn không đề cập đến các hình thức của hoạt động ngân hàng được đề cập trong định nghĩa trên ta vẫn dễ dàng nhận thấy hoạt động huy động vốn thông qua hình thức vay của

2 Đây cũng là một trong những nguyên nhân mà tác giả chia hoạt động huy động vốn của ngân hàng thành 2 nhóm hoạt động cơ bản: nhóm các hoạt động huy động vốn xuất phát từ mục tiêu lợi nhuận và nhóm các hoạt động xuất phát từ mục tiêu bảo đảm an toàn (phần 1.1.4 Phân loại hoạt động huy động vốn) Và cũng chính vì vậy mà tác giả giới hạn những nghiên cứu chuyên sâu của đề tài chỉ tập trung ở khía cạnh thứ nhất của hoạt động này (hoạt động huy động vón bằng nhận tiền gửi và phát hành giấy tờ có giá), mục đích của tác giả muốn tập trung tiếp cận hoạt động huy động vốn của ngân hàng dưới góc độ kinh tế, tức là một hình thức của hoạt động ngân hàng.

các tổ chức tín dụng khác, tổ chức tài chính và vay của Ngân hàng nhà nước không thỏa mãn

bản chất của một hoạt động kinh doanh Theo quy định của Luật Doanh nghiệp: “Kinh doanh

là việc thực hiện liên tục một, một số loặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư,…trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi”, có thể nhận thấy bản chất cũng như khởi thủy của bất kì hoạt động kinh doanh nào cũng là nhằm mục đích sinh lợi theo định nghĩa trên, “hoạt động ngân hàng là hoạt động kinh doanh…”, mục đích chính của hai hoạt động huy động vốn của ngân

hàng thông qua vay vốn của tổ chức tín dụng, tổ chức tài chính và vay ngân hàng trung ương chủ yếu nhằm mục đích bảo đảm an toàn hoạt động ngân hàng thậm chí trong nhiều trường hợp bất chấp mục thua lỗ, chúng không hoàn toàn nằm trong quyền tự quyết của ngân hàng mà chịu những ràng buộc từ các quy chế pháp lí mang tính bắt buộc đến sự tồn vong của chính nó

Từ những luận cứ trên, việc phân định trên theo quan điểm của tác giả là hợp lí Điều này cũng cho thấy một tư duy mới và rạch ròi trong quan điểm của nhà lập pháp, có một hướng tiếp cận hợp lí từ bản chất của quan hệ được điều chỉnh sẽ giúp cho nhà lập pháp lựa chọn những phương thức điều chỉnh thích hợp

Về hệ thống các văn bản điều chỉnh hoạt động huy động vốn của các ngân hàng thương mại bao gồm hai nhóm chính:

Nhóm một: các quy phạm pháp luật chuyên ngành (Luật Ngân hàng nhà nước Việt Nam số 06/1997/QHX Luật Các tổ chức tín dụng số 07/1997 , Nghị định số 49/200/ND-CP về tổ chức

và hoạt động của cácc ngân hàng thương mại, và các quyết định của ngân hàng nhà nước trong việc ban hành các quy chế của các hình thức cụ thể, các quyết định công bố lãi suất huy động, lãi suất chiết khấu,….), chủ yếu hướng đến các vấn đê mang tính nghiệp vụ

Nhóm hai: các quy phạm pháp luật chung, chủ yếu thuộc bộ luật dân sự, chủ yếu hướng đến nội dung pháp lí của quan hệ, như quyền và nghĩa vụ của các chủ thể,…

2.1.2. Các quy định cụ thể của pháp luật Việt Nam liên quan đến một số hoạt động huy động

Kinh tế học đưa ra nhiều khái niệm về lãi suất, từ cụ thể đến trừu tượng, tuy nhiên, trong các văn bản pháp luật hiện hành của nước ta không có bất cứ định nghĩa nào về lãi suất nói chung Tuy nhiên, vấn đề thu hút được sự quan tâm từ cả hai lĩnh vực kinh tế học và luật học chính là cơ chế điều hành nó, sự thay đổi của nó và những tác động của nó đến các chủ thể có liên quan Luật Các tổ chức tín dụng vận hành chỉ hơn 10 năm nhưng với cơ chế điều hành lãi

suất đối với các tổ chức tín dụng đã trãi qua khá nhiều những thay đổi và hiện nay có thể nói vẫn chưa tìm kiếm được một phương thức điều chỉnh thật sự thích hợp Sự không ổn định đó

đã gây khá nhiều khó khăn cho hoạt động của các ngân hàng nói riêng và với toàn nền kinh tế nói chung, đồng thời cũng dấy lên nhiều cuộc tranh luận gay gắt vẫn chưa có hồi kết

 Sau khi luật Ngân hàng nhà nước và Luật Các tổ chức tín dụng có hiệu lực, Ngân hàng nhà nước Việt Nam đã áp dụng cơ chế lãi suất trần để điều chỉnh lãi suất kinh doanh của các ngân hàng thương mại (Quyết định số 39 ngày 17/1/1998 của Thống đốc NHNN, theo Quyết định này mức chênh lệch giữa lãi suất huy động và cho vay vốn bình quân là 0,35%/tháng đã được bãi bỏ) Bước đầu, các ngân hàng thương mại đã có quyền tự chủ quyết định lãi suất lãi suất huy động trên cơ sở cung – cầu vốn thị trường

 Ngày 02 tháng 08 năm 2000, Thống đốc Ngân hàng nhà nước Lê Đức Thúy ban hành Quyết định 241/2000/QĐ-NHNN1 về việc thay đổi cơ chế điều hành lãi suất cho vay của ngân hàng đối với khách hàng, trong đó thay thế cơ chế điều hành trần lãi suất cho vay bằng cơ chế điều hành lãi suất cơ bản đối với cho vay bằng Đồng Việt Nam và cơ chế lãi suất thị trường có quản

lý đối với cho vay bằng ngoại tệ Cụ thể, đối với lãi suất cho vay bằng Việt Nam đồng các ngân hàng ấn định lãi suất cho vay đối với khách hàng trên cơ sở lãi suất cơ bản do Ngân hàng nhà nước công bố theo nguyên tắc lãi suất cho vay không vượt quá mức lãi suất cơ bản và biên

độ do Thống đốc Ngân hàng nhà nước quy định từng thời kỳ Ngân hàng nhà nước công bố lãi suất cơ bản trên cơ sở tham khảo mức lãi suất cho vay thương mại đối với khách hàng tốt nhất của nhóm các tổ chức tín dụng được lựa chọn theo Quyết định của Thống đốc Ngân hàng nhà nước trong từng thời kỳ Lãi suất cơ bản và biên độ được công bố định kỳ hàng tháng, trường hợp cần thiết, Ngân hàng nhà nước sẽ công bố điều chỉnh kịp thời

 Và vào ngày 30 tháng 05 năm 2002, trên cơ sở chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, Thống đốc NHNN đã ban hành Quyết định số 546 ngày 30/5/2002 về việc thực hiện cơ chế lãi suất thoả thuận trong hoạt động tín dụng thương mại bằng đồng Việt Nam của TCTD đối với khách hàng Trong đó quy định: Từ tháng 6/2002, bãi bỏ quy định các TCTD ấn định lãi suất cho vay theo lãi suất cơ bản cộng biên độ; các TCTD xác định lãi suất cho vay bằng đồng Việt Nam trên cơ sở cung - cầu vốn thị trường và mức độ tín nhiệm của khách hàng vay; NHNN công bố lãi suất cơ bản nhưng với mục đích định hướng lãi suất thị trường và chỉ có ý nghĩa tham khảo đối với các TCTD khi ấn định lãi suất kinh doanh Như vậy, có thể nói, lãi suất huy động và cho vay của các TCTD đối với khách hàng được thực hiện theo cơ chế thoả thuận, sự can thiệp hành chính của Nhà nước đã cơ bản chấm dứt tuy nhiên, cũng nhiều ý kiến cho rằng

3 Ở đây tác giả viện dẫn cả những quy định liên quan đến việc điều chỉnh lãi suất cho vay của ngân hàng thương mại hoàn toàn không phải là một sự nhầm lẫn, vì thật sự có một mối quan hệ rang buộc theo tỉ lệ thuận giữa hai loại lãi suất này và rõ ràng khi ban hành những cơ chế điều chỉnh này, chủ thể ban hành rõ ràng hướng đến cả hai đối tượng trên Trên thực tê, hai loại lãi suất này chịu sự điều chỉnh của cùng một cơ chế được ban hành bởi Ngân hàng nhà nước.

đây là một Quyết định mang tính nóng vội, là “quan điểm của trường phái “cấp tiến”, muốn

“đốt cháy” giai đoạn, “chạm ngõ” với kinh tế thị trường đầy đủ”4

 Năm 2006, thời điểm Bộ luật Dân sự 2005 có hiệu lực với điều khoản quy định về lãi suất hợp

đồng vay tài sản: “Lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không vượt quá 150% của lãi suất cơ bản do Ngân hàng nhà nước công bố với loại cho vay tương ứng”5 đây có lẽ là một vấn đề không được tính đến của Ban soạn thảo Bộ luật Dân sự 2005, nó thật sự đã gây ra những xáo trộn rất lớn đối với việc điều hành cơ chế lãi suất của Ngân hàng nhà nước, các ngân hàng thương mại hoang mang, hàng loạt các hợp đồng vay tiền liên quan đến các ngân hàng có khả năng bị xem là vô hiệu lực vì vi phạm điều khoản về lãi suất Ngân hàng nhà nước không có câu trả lời cho hàng loạt các vướn mắc nảy sinh

 Sau hàng loạt những yêu cầu và kiến nghị, hai năm sau, với ý kiến của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội khóa XII và chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, Ngân hàng nhà nước đã xây dựng cơ chế điều hành lãi suất cơ bản trình Thường trực Chính phủ xem xét, nhất trí tại văn bản số 3168/VPCP-KTTH ngày 16/5/2008 về cơ chế điều hành lãi suất cơ bản của Văn phòng Chính phủ Trên cơ sở đó, Thống đốc NHNN đã ban hành Quyết định số 16/2008/QĐ-NHNN ngày 16/5/2008 về cơ chế điều hành lãi suất cơ bản bằng Đồng Việt Nam Cụ thể, văn bản này quy

định: “Các tổ chức tín dụng ấn định lãi suất kinh doanh (lãi suất huy động, lãi suất cho vay) bằng đồng Việt Nam đối với khách hàng không vượt quá 150% của lãi suất cơ bản do Ngân hàng nhà nước Việt Nam công bố để áp dụng trong từng thời kỳ Định kỳ hàng tháng, Ngân hàng nhà nước Việt Nam công bố lãi suất cơ bản Trong trường hợp cần thiết, Ngân hàng nhà nước Việt Nam công bố điều chỉnh kịp thời lãi suất cơ bản” Văn bản này về cơ bản thiết lập

lại sự thống nhất về đường lối điều chỉnh lãi suất cơ bản của hệ thống pháp luật tài chính ngân hàng và Bộ luật Dân sự 2005 Nhìn một cách tổng thể, sau một thời gian áp dụng cơ chế lãi suất thỏa thuận, chúng ta lại quay về với cơ chế lãi suất trần, tuy được thể hiện bằng một phương thức hiện đại hơn

 Và chắc chắn, trong tương lai không xa, khi dự thảo Bộ luật Dân sự sửa đổi, dự thảo Luật Ngân hàng nhà nước và dự thảo Luật Các tổ chức tín dụng có hiệu lực sẽ thiết lập thêm một cơ chế điều hành lãi suất mới Và tất nhiên, tuy chưa thể nói gì về tính hiệu quả của cơ chế điều hành mới này nhưng chắc chắn sẽ hạn chế được tối đa việc phát sinh những sự mâu thuẩn như trong giai đoạn vừa qua

Nhìn vào tổng quan những sự thay đổi trong cơ chế điều hành lãi suất trong giai đoạn 12 năm kể từ khi luật Ngân hàng nhà nước và Luật Các tổ chức tín dụng có hiệu lực, có thể kết luận về sự thiếu ổn định của cơ chế này, và ắt hẳn, nó cũng đóng vai trò không nhỏ đối với những thất bại của Ngân hàng nhà nước Việt Nam trong cơ chế điều hành chính sách tiền tệ của mình

THỜI GIAN QUA.

4 Châu Đình Phương, “Lãi suất: ôn cố tri tân”, Tạp Chí Kinh Tế Và Dự Báo số 17 (433) tháng 9/2008.

5 Điều 476 Bộ luật Dân sự 2005.

a) VỀ MẶT PHÁP LÍ

Vấn đề này thực sự đã gây nhiều sóng gió trên các diễn đàn luật học trong thời gian qua, đã

có rất nhiều bài viết liên quan đến vấn đề này, đặc biệt, kể từ sau ngày Bộ luật Dân sự 2005 có hiệu lực, các ngân hàng thương mại hoang mang, nhiều hợp đồng vay vốn mà chủ thể là các ngân hàng có nguy cơ bị vô hiệu Người ta sẽ phải tuân theo loại lãi suất nào, văn bản nào sẽ

ưu tiên được áp dụng? Hàng loạt câu hỏi được đặt ra, và trong thời gian dài, chỉ có các nhà nghiên cứu lên tiếng, và điều đó không đủ cơ sở pháp lí để làm an lòng các ngân hàng thương mại trong việc quyết định mức lãi suất huy động cũng như mức lãi suất của những hợp đồng tín dụng khác

Vấn đề thứ nhất: Tính thống nhất của cơ chế điều hành lãi suất trong các quy định của pháp luật.

Như đã được trình bày ở trên, theo Quyết định số 546 ngày 30/5/2002 của Thống đốc NHNN về việc thực hiện cơ chế lãi suất thoả thuận trong hoạt động tín dụng thương mại bằng đồng Việt Nam của TCTD đối với khách hàng, đã trao cho các ngân hàng thương mại quyền tự

do lựa chọn mức lãi suất huy động vốn, lãi suất tín dụng theo tác động cung cầu từ thị trường

Tuy nhiên, ngày 1/1/2006, điều 476 Bộ luật Dân sự 2005 lại quy định: “Lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không vượt quá 150% của lãi suất cơ bản do Ngân hàng nhà nước công

bố đối với loại cho vay tương ứng” Rõ ràng, thông qua quy định này, pháp luật dân sự đã thiết

lập cơ chế điều hành bằng lãi suất trần đối với hoạt động huy động vốn và các hoạt động tín dụng của ngân hàng thương mại Với những quy định không rõ ràng của các văn bản liên quan,

đã thật sự đặt các ngân hàng thương mại vào “ngã ba đường”

Khác với Bộ luật Dân sự 1995, Bộ luật Dân sự 2005 đã mở rộng tối đa phạm vi điều chỉnh

đối với các quan hệ dân sự Cụ thể tại Điều 1 Bộ luật Dân sự 2005 quy định: “Bộ luật Dân sự quy định địa vị pháp lí, chuẩn mực pháp lí cho cách xử sự của cá nhân, pháp nhân,… trong

các quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động” Mang bản

chất là một quan hệ dân sự, chính vì vậy, các quan hệ liên quan đến hoạt động huy động vốn,

liên quan đến lãi suất cũng có thể sẽ chịu sự điều chỉnh của các quy định về lãi suất của Bộ

luật Dân sự Căn cứ vào các quy định của Luật Ban hành văn bản pháp luật, văn bản chuyên ngành không được được trái với các văn bản quy phạm pháp luật chung6, phải đảm bảo tính thống nhất Bộ luật Dân sự 2005 (kể cả phần chung và Điều 476 mục 4 Chương XVIII) và Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật không quy định trong trường hợp văn bản quy phạm pháp luật chung (Bộ luật Dân sự) và văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành (Luật Các tổ chức tín dụng và các văn bản hướng dẫn thi hành) quy định về cùng một vấn đề (lãi suất vay) mà có khác nhau, thì áp dụng văn bản pháp luật chuyên ngành Cho nên, khi có sự khác nhau giữa quy định của Bộ luật Dân sự và văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành về lãi suất vay, ngân hàng không có cơ sở để áp dụng quy định của văn bản pháp luật chuyên ngành trong việc xác định lãi suất cho vay

6 Điều 3 (nguyên tắc xây dựng, ban hành văn bản pháp luật) luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật số 17/2008/QH12 ngày 03 tháng 06 năm 2008.

Tuy trong hệ thống pháp luật Việt Nam không công khai thừa nhận nguyên tắc ưu tiên áp dụng văn bản pháp luật chuyên ngành khi có sự khác biệt giữa các văn bản (theo nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất của pháp luật, không thể để tồn tại tình trạng các văn bản pháp luật mâu thuẩn nhau), nhưng trên thực tế, khi xuất hiện sự mâu thuẩn này, người ta thường vẫn có tâm lí ưu tiên áp dụng văn bản chuyên ngành (vì tâm lí chịu tác động từ cơ quan chủ quản – thường là chủ thể ban hành văn bản đó) Dù xét về lí, văn bản quy phạm pháp luật chung nên

là văn bản được ưu tiên

Trên đây chỉ là những vấn đề mang tính pháp lí, nếu xét riêng về nội dung của từng quy định, sẽ rất vô lí khi điều khoản về lãi suất trong Bộ luật Dân sự không điều chỉnh cả trường hợp các hợp đồng vay tiền liên quan đến các ngân hàng Hoạt động huy động vốn hay cho vay của các ngân hàng chiếm số lượng lớn nhất trong các quan hệ vay vốn nói chung cả về mặt số lượng và quy mô, và nó cũng đóng vai trò trung tâm Quyết định đến lãi suất thực trên mặt bằng lãi suất của các quan hệ vay vốn khác trong thực tế Nếu giả định lãi suất huy động vốn

và cho vay của các ngân hàng và các loại hình vay vốn khác được điều chỉnh bằng hai cơ chế điều chỉnh khác nhau thì thật sự nhà lập pháp đã đi trái với các nguyên tắc thực tiễn

Quyết định số 16/2008/QĐ-NHNN của Thống đốc NHNN ngày 16/5/2008 về cơ chế điều hành lãi suất cơ bản bằng Đồng Việt Nam có thể nói là một Quyết định đúng đắn để sửa chửa những sai lầm của mình Theo giải trình của Ngân hàng nhà nước Việt Nam việc ban hành Quyết định số 16/2008/QĐ-NHNN dựa trên cơ sở pháp lý: Luật NHNN, Điều 9 và 18 quy

định “NHNN xác định và công bố lãi suất cơ bản và lãi suất tái cấp vốn” và “Lãi suất cơ bản

là lãi suất do NHNN công bố làm cơ sở cho các TCTD ấn định lãi suất kinh doanh”; Khoản 1 Điều 476 Bộ luật Dân sự quy định “Lãi suất vay do các bên thoả thuận nhưng không vượt quá 150% của lãi suất cơ bản do NHNN công bố đối với loại vay tương ứng” Lãi suất cơ bản do

NHNN công bố là công cụ để điều hành chính sách tiền tệ, thực hiện các chức năng: Một là, làm cơ sở cho các TCTD ấn định lãi suất kinh doanh Hai là, có tác dụng định hướng và điều

tiết lãi suất thị trường nội tệ liên ngân hàng Theo đó, lãi suất cơ bản được xác định dựa trên cơ

sở lãi suất thị trường nội tệ liên ngân hàng, lãi suất nghiệp vụ thị trường mở của NHNN, lãi suất huy động đầu vào của TCTD và xu hướng biến động cung - cầu vốn, mục tiêu điều hành chính sách tiền tệ trong ngắn hạn7

Tuy nhiên, đây cũng là một Quyết định mang tính tạm thời để đối phó với tình huống hiện tại (ổn định thị trường tài chính, thực hiện mục tiêu thắt chặt tiền tệ trong giai đoạn nền kinh tế lạm phát, hệ thống tài chính thế giới sụp đổ) Như đã được đề cập ở trên, với sự ra đời của Bộ luật Dân sự (sửa đổi), luật Ngân hàng nhà nước và Luật Các tổ chức tín dụng mới, nhà nước ta

sẽ lựa chọn được một cơ chế điều chỉnh thích hợp ca về mặt pháp lí và tài chính

Vấn đề thứ hai: Lãi suất cơ bản.

7 Ngân hàng nhà nước việt nam, Thông báo về cơ chế điều hành lãi suất cơ bản phù hợp với quy định của Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Điều 476 Bộ luật Dân sự và điều chỉnh cơ chế lãi suất tái cấp vốn, lãi suất tái

chiết khấu (Tài liệu họp báo ngày 17 tháng 5 năm 2008).

Nếu như vấn đề trên thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu cũng như báo giới thì vấn đề này chưa hệ thấy được đề cập Đây là vấn đề xuất hiện trên cơ sở vai trò của lãi

suất cơ bản Theo khoản 12 Điều 9 luật Ngân hàng nhà nước 1997: “Lãi suất cơ bản là lãi suất

do Ngân hàng nhà nước công bố làm cơ sở cho các tổ chức tín dụng ấn định lãi suất kinh doanh” Ở cả hai cơ chế điều hành theo lãi suất thỏa thuận hay lãi suất trần đều có sự xuất hiện

của lãi suất cơ bản Như vậy, căn cứ vào quy định này, vai trò luật định của lãi suất cơ bản do Ngân hàng nhà nước công bố luôn là cơ sở bắt buộc cho việc ấn định lãi suất kinh doanh của các ngân hàng thương mại Tuy nhiên, đối với trường hợp áp dụng lãi suất thỏa thuận, trong

Quyết định 546/ 2002/QD-NHNN của thống đốc Ngân hàng nhà nước lại quy định: “Ngân hàng nhà nước Việt Nam tiếp tục công bố lãi suất cơ bản trên cơ sở tham khảo để tham khảo và định hướng lãi suất thị trường, phù hợp với luật Ngân hàng nhà nước Việt Nam”

Nhìn vào quy định này có thể dễ dàng nhận thấy theo cách quy định của Quyết định số 546/2002/QD-NHNN thì vai trò của lãi suất cơ bản được quy định tại luật Ngân hàng nhà nước

bị thay đổi hoàn toàn Rõ ràng, với trường hợp này không cần thiết xét đến các nguyên tắc phức tạp trong việc xác định văn bản có hiệu lực ưu tiên, Quyết định 546 với vai trò là văn bản quy định chi tiết đã quy định trái với văn bản mà nó hướng dẫn, vậy về nguyên tắc, nên bị bãi

bỏ Tuy nhiên, rất ngạc nhiên là từ trước đến nay chưa có bài nghiên cứu nào lên tiếng về vấn

đế này

Tuy nhiên, nhân đây cũng nhắc đến xu hướng mới của Dự thảo Luật Ngân hàng nhà nước đang được soạn thảo Cụ thể, khoản 1 Điều 15 của Dự thảo 3 Luật Ngân hàng nhà nước quy định: “Lãi suất cơ bản là lãi suất do Ngân hàng nhà nước xác định và công bố để định

hướng lãi suất thị trường” Đây có thể là sự mở đầu cho xu hướng tự do hóa lãi suất trong

tương lai

Những diễn biến tốt hay xấu của thị trường tiền tệ, sự thành công hay thất bại của một chính sách tài chính không thể đươc đánh giá chính xác một cách tuyệt đối, càng không thể chỉ dựa vào một hay một vài thành tố trong đó Bởi sự vận hành của thị trường này chịu tác động bởi rất nhiều các thành tố, mà trong chừng mực nhất định nào đó, chúng ta không hoàn toàn quản lí được8 Chính vì vậy, không thể căn cứ vào những diễn biến của thị trường tiền tệ nước ta trong thời gian qua để đánh giá tính hiệu quả của các cơ chế điều hành lãi suất đã được

đề cặp ở trên, chỉ có thể dùng nó như một sự tham khảo Tuy nhiên, đối với nước ta, có thể nói công cụ lãi suất thực sự đã tác động rất lớn đến hoạt động huy động vốn của các ngân hàng

8Ví dụ, kinh tế học cho rằng nền kinh tế luôn diễn biến theo biểu đồ hình sin, khi nó phát triển đến một chùng mực nhất định thì buộc sẽ phải rơi vào thời kì suy thoái, và sau đó sẽ diễn biến theo hướng lạc quan, khôi phục lại với một tình trạng tôt hơn ban đầu Các quốc gia chỉ có thể tác động theo hướng hạn chế tối đa những tác động tiêu cực mà không có khả năng ngăn chặn nó Thị trường tài chính cũng vậy, nó luôn hàm chứa những yếu

tố vô hình mà không một tổ chức nào có thể dự báo một cách chính xác.

thương mại nói riêng và đối với thị trường vốn Việt Nam nói chung Đó cũng là lí do mà tác giả chọn vấn đề điều hành lãi suất để phân tích về tác động của pháp luật đến hoạt động huy động vốn của các ngân hàng thương mại.

Theo những phân tích ở trên, có thể thấy, dù được thực hiện dưới những phương thức điều chỉnh khác nhau nhưng về cơ bản chỉ có hai cơ chế điều chỉnh chính xuất phát từ sự khác biệt

về vai trò của lãi suất cơ bản đối với việc xác định lãi suất kinh doanh (lãi suất huy động và lãi suất cấp tín dụng) của các ngân hàng thương mại Đó là phương thức lãi suất thỏa thuận và phương thức lãi suất trần

Lãi suất trần: Được áp dụng vào hai giai đoạn (tình kể từ khi Luật Các tổ chức tín dụng có

hiệu lực 1/1/1998 đến nay), giai đoạn 19 từ trước khi Luật Các tổ chức tín dụng 1997 có hiệu lực đến ngày có hiệu lực của Quyết định số 546, và giai đoạn 2 từ sau khi Quyết định số 16 có hiệu lực vào thành 5 năm 2008

Thực ra lãi suất trần thường không tác động trực tiếp đến lãi suất huy động vốn nhưng dễ dàng nhận ra mối liên hệ giữa chúng, lãi suất trần buộc các ngân hàng cho vay với một lãi suất dưới mức ấn định, chính vì thế, để đảm bảo lợi nhuận, họ cũng phải ấn định một mức lãi suất huy động nào đó Bằng phương thức này, trần lãi suất Quyết định đến lãi suất huy động của các các ngân hàng thương mại

Trong giai đoạn đầu của quá trình ứng dụng cơ chế này, vào những năm thập niên 90, khi chúng ta bước đầu thiết lập nền kinh tế thị trường, theo quan điểm của tác giả, với một nhận thức khá mơ hồ về những gì là cơ chế kinh tế thị trường, những giới hạn của thị trường và những khiếm khuyết của nó Với tâm lí muốn bức phá, quá độ một cách nhanh chóng, đánh giá

về cơ chế điều hành này, đa số đều có chung một qua điểm đó là một phương thức điều hành mang nặng tính hành chính, không phù hợp với nền kinh tế thị trường đang được thiết lập Tuy nhiên, theo quan điểm của tác giả, với một nền kinh tế non nớt như nước ta, bước đầu thiết lập nền kinh tế hàng hóa, chưa thể nhanh chóng thích ứng với những quy luật nội tại của nó, và quan trọng hơn hết, ngân hàng trung ương chưa hề có bất cứ kinh nghiệm nào với nhiệm vụ điều hành chính sách tiền tệ, một thị trường tài chính sơ khai, thì công cụ lãi suất tuy mang nặng tính hành chính nhưng là công cụ hiêu quả nhất đối với giai đoạn bấy giờ Và thật sự trên thực tế, nó đã đạt được những thành tựu nhất định

Cũng là cơ chế lãi suất trần nhưng phương thức vận hành cũng có một vài sự chuyển biến trong giai đoạn này theo hướng nới lỏng sự can thiệp của nhà nước vào hoạt động kinh doanh của các ngân hàng Trong giai đoạn đầu, mặc dù nước ta đã xoá bỏ cơ chế kế hoạch hoá tập trung bao cấp để chuyển sang nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa từ đầu những năm 90 thế kỉ XX (sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI năm 1986), nhưng vì những nguyên chủ quan và khách quan, đến trước ngày 05 tháng 08 năm 2000, Ngân hàng nhà nước vẫn thực hiện cơ chế điều hành trần lãi suất cho vay bằng đồng Việt Nam và đô la Mỹ của các

9 Thực ra, Việt Nam áp dụng cơ chế trần lãi suất bắt đầu từ năm 1991.

tổ chức tín dụng đối với khách hàng Ngay cả khi điều kiện đã thuận lợi, Ngân hàng nhà nước vẫn chưa trao ngay quyền tự xác định lãi suất cho vay cho các ngân hàng mà chỉ giảm bớt sự can thiệp vào việc xác định lãi suất cho vay của các ngân hàng bằng cách thay thế cơ chế điều hành trần lãi suất cho vay bằng cơ chế điều hành lãi suất cơ bản đối với cho vay bằng đồng Việt Nam và cơ chế lãi suất thị trường có quản lý đối với cho vay bằng ngoại tệ Sự thận trọng của Ngân hàng nhà nước bảo đảm cho Nhà nước quản lý và kiểm soát được hoạt động cho vay của các ngân hàng trên thị trường10 Với cơ chế điều hành lãi suất mới nói trên, ngân hàng được ấn định lãi suất cho vay đối với khách hàng trên cơ sở lãi suất cơ bản do Ngân hàng nhà nước công bố nhưng không vượt quá mức lãi suất cơ bản và biên độ do Thống đốc Ngân hàng nhà nước quy định từng thời kỳ.

Cơ chế lãi suất thỏa thuận: Được áp dụng từ năm 2002 sau Quyết định 546 và kết thúc

sau Quyết định 26 vào giữa năm 200811

Ngay từ lúc mới ra đời, trong giới chuyên môn đã có nhiều ý kiến băn khoăn về sự ra đỏi sớm của cơ chế này vì kinh tế – xã hội Việt Nam còn nhiều yếu tố cản trở tính hiệu quả của nó; đặc biệt là còn có sự khác biệt không nhỏ giữa các thành phần kinh tế, trong đó kinh tế Nhà nước vẫn phải giữ vai trò chủ đạo (nhưng hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh không cao, thường bị thua lỗ…) Ngoài ra, lúc bấy giờ kinh tế nước ta vẫn đang là một nền kinh tế thị trường chưa đầy đủ do còn những bất hợp lý, thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật; sự pha trộn, đan xen giữa hai cung cách làm ăn cũ và mới vẫn là những trở lực rất lớn cho tính năng động sáng tạo của người lao động trong các cơ quan quản lý nhà nước cũng như trong các doanh nghiệp Những băn khoăn về sự ra đời “sớm” của cơ chế lãi suất thoả thuận như đã nói trên là có cơ sở thực tế Một số tác giả12 cho rằng đây là nguyên nhân chính về sự gia tăng chỉ

số hàng hoá-dịch vụ tiêu dùng và góp phần làm cho lạm phát tiền tệ của Việt Nam ngày càng một nặng nề thêm Năm 1999, mức lạm phát chỉ là 0,1%; 2 năm sau đó mức lạm phát đều âm (2000: -0,6%; 2001: -0,2%); nhưng sang năm 2002, con số này đã là 4% và đến năm 2004 là 8,4%

Từ năm 2004, nhiều ngân hàng thương mại đã sử dụng lãi suất với tư cách là một trong những công cụ chủ yếu để cạnh tranh, để thu hút vốn và cho vay, để nâng thị phần hoạt động,

để phát triển quy mô hoạt động của mình Với mục đích đó, chính sách lãi suất của một số

ngân hàng thương mại lúc bấy giờ được xây dựng trên nguyên tắc “tín hiệu thị trường” Điều

này có nghĩa là, sự tăng giảm lãi suất huy động vốn và cho vay hoàn toàn phụ thuộc vào diễn

biến của quan hệ cung – cầu trên thị trường Nhìn lại cơ chế này sau gần sáu năm vận hành, đa

10 Nguyễn Phương Linh, Ngân Hàng Ngoại Thương Việt Nam, “Cần sửa đổi quy định về lãi suất vay trong Bộ

luật Dân sự 2005”, Tạp Chí Ngân Hàng, số 23/2006

11 Thật sự, theo quan điểm của tác giả, với những gì được phân tích ở trên, cơ chế lãi suất thoả thuận thực chất kết thúc vào đầu năm 2006 vào thời điểm Bộ Luật Dân Sự 2005 có hiệu lực.

12 Tác giả Châu Đình Phương trong bài viết “Lãi suất: ôn cố tri tân”, Tạp chí Kinh tế và Dự báo số 17 (433) tháng 9/2008; tác giả Minh Tâm, trong bài viết “Quan niệm về lãi suất trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam”,

Tạp chí Ngân hàng số 20 tháng 10/2008.