(Luận văn thạc sĩ) phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học lịch sử việt nam lớp 11 ở trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố bắc ninh

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vnthức, phải chú trọng đến việc phát triển hệ thống các năng lực chung và năng lực riêng biệt như năng lực

Trang 1

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NHÀN

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH

TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 11 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRÊN ĐỊA BÀN

THÀNH PHỐ BẮC NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2020

Trang 2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NHÀN

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH

TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 11 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRÊN ĐỊA BÀN

THÀNH PHỐ BẮC NINH

Ngành: Lịch sử Việt Nam

Mã số: 8229013

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN THỊ QUẾ LOAN

THÁI NGUYÊN - 2020

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu nêu trong luận văn là trung thực Những kết luận khoa học trong luận văn chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Nhàn

Trang 4

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới cô PGS.TS Nguyễn Thị Quế Loan - Người đã tận tình hướng dẫn, động viên và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho em trong suốt quá trình thực hiện luận văn này

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo, cán bộ khoa Lịch sử, đặc biệt là các thầy cô đã giảng dạy khóa 26 chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, các cán bộ khoa Sau đại học trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã dạy dỗ, tạo điều kiện cho em trong quá trình học tập

Đặc biệt vô cùng cảm ơn gia đình, các anh chị em, bạn bè; Ban Giám hiệu

và đồng nghiệp Trường THPT Hoàng Quốc Việt nơi tôi đang công tác luôn quan tâm, ủng hộ, động viên để tôi thực hiện và hoàn thành luận văn!

Thái Nguyên ngày 06 tháng 8 năm 2020

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Nhàn

Trang 5

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đê 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 8

6 Giả thuyết khoa học 8

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 9

8 Đóng góp của đề tài 9

9 Cấu trúc luận văn 10

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 11

1.1 Cơ sở lí luận 11

1.1.1 Một số khái niệm cơ bản 11

1.1.2 Cơ sở của việc phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông 14

1.1.3 Hệ thống năng lực cần phát triển cho học sinh trong dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông 18

1.1.4 Nội dung của năng lực giải quyết vấn đề cần phát triển cho học sinh trong dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông 20

1.1.5 Vai trò, ý nghĩa của việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông 24

1.1.6 Biểu hiện năng lực giải quyết vấn đề 28

Trang 6

1.2 Cơ sở thực tiễn 30

Tiểu kết chương 1 36

Chương 2 BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHÁT HIỆN VÀ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 11 Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ BẮC NINH 38

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Nam từ năm 1858-năm 1918 38

2.1.1 Vị trí 38

2.1.2 Mục tiêu 39

2.1.3 Khái quát nội dung Lịch sử Việt Nam lớp 11 40

2.2 Yêu cầu khi sử dụng các biện pháp phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 42

2.3 Biện pháp phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam trong chương trình lớp 11 ở trường trung học phổ thông 45

2.3.1 Dạy học nêu vấn đề 45

2.3.2 Dạy học theo dự án 54

2.3.3 Phương pháp đóng vai 64

2.3.4 Phương pháp tranh biện 74

2.3.5 Tự kiểm tra, đánh giá 80

2.4 Thực nghiệm sư phạm 85

2.4.1 Mục đích đối tượng, địa bàn, phương pháp và nội dung thực nghiệm 85

2.4.2 Kết quả thực nghiệm 86

Tiểu kết chương 2 89

KẾT LUẬN 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93 PHỤ LỤC

Trang 7

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

CNH-HĐH Công nghiệp hóa- hiện đại hóa

Trang 8

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Các biểu hiện của năng lực 20

Bảng 1.2 Mô tả năng lực giải quyết vấn đề 29

Bảng 2.1 Mức độ trong việc tổ chức cho học sinh phát hiện và giải quyết vấn đề 47

Bảng 2.2 Kế hoạch thực hiện dự án 61

Bảng 2.3 Phiếu đánh giá 63

Bảng 2.4 Điểm khác nhau giữa hai khuynh hướng cứu nước 83

Bảng 2.5 Đánh giá kết quả nhận thức của học sinh 87

Trang 9

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong bối cảnh đất nước ta đang phát triển kinh tế - xã hội mạnh mẽ trên con đường hội nhập đòi hỏi phải có những yêu cầu mới cho Ngành Giáo dục Đặc biệt Việt Nam đang trong quá trình CNH - HĐH đất nước và tham gia vào tổ chức WTO (2007) để hội nhập quốc tế Đó là những xu thế tích cực tác động lớn đến nền kinh tế - xã hội, đòi hỏi phải cung cấp cho thị trường lao động Việt Nam những con người có tay nghề giỏi, lập trường tư tưởng, đạo đức vững vàng, trong sáng, có lòng yêu nước, đặc biệt phải có tư duy năng động, sáng tạo, biết phát hiện và giải quyết vấn đề dám nghĩ, dám làm, chịu trách nhiệm với việc mình làm

Đổi mới về phương pháp dạy học được Bộ GD và ĐT đặc biệt chú ý, quan tâm nhằm mục đích đáp ứng được những yêu cầu của xã hội, cụ thể: Điều 28

của Luật giáo dục (sửa đổi bổ sung 2010) viết: “Phương pháp giáo dục phổ

thông phải phát huy tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [31; tr.65]

Những quan điểm, định hướng trên đã tạo cơ sở, điều kiện cho quá trình đổi mới phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử nói riêng chuyển sang dạy học theo hướng tiếp cận năng lực người học thay cho cách dạy học trước đó theo hướng tiếp cận nội dung Xu thế đó phù hợp với xu thế chung của các nước trên thế giới hiện nay, đồng thời đáp ứng với yêu cầu về nguồn nhân lực Việc dạy học theo hướng tiếp cận năng lực người học để đảm bảo chất lượng đầu ra, bên cạnh đó còn thể hiện được mục tiêu phát triển toàn diện cho học sinh Ngoài ra, theo định hướng giáo dục mới phải chú trọng đến phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học, từ đó có thể giúp học sinh giải quyết những tình huống trong thực tiễn cuộc sống Theo chương tình mới người học là trung tâm, chủ thể trong quá trình nhận

Trang 10

thức, phải chú trọng đến việc phát triển hệ thống các năng lực chung và năng lực riêng biệt như năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác… trong đó năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề chiếm vị trí quan trọng trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng vì khi tiến hành nghiên cứu bộ môn và trong cuộc sống thực tế hàng ngày có những tình huống liên quan với nhau học sinh phải đưa ra phương án giải quyết vấn đề tốt nhất Hơn nữa, phát hiện và giải quyết vấn đề linh hoạt, sáng tạo, hiệu quả và dám chịu trách nhiệm với kết quả không phải ngẫu nhiên có được mà phải được hình thành, rèn luyện và phát triển thông qua giáo dục và đào tạo

Thực tế hiện nay trên địa bàn thành phố Bắc Ninh vấn đề đổi mới phương

pháp dạy học “lấy người học làm trung tâm” nhằm phát triển toàn diện năng

lực và phẩm chất của người học còn nhiều hạn chế Đối với bộ môn Lịch sử chất lượng dạy học chưa mang lại kết quả như mong muốn, chủ yếu giáo viên thông báo và học sinh tiếp cận thụ động, đặt nặng vấn đề truyền thụ tri thức, ít chú trọng vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết vấn đề trong thực tiễn Với phương pháp dạy học như vậy làm học sinh không phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo, phát triển các năng lực chung và năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề nói riêng

Lịch sử Việt Nam trong chương trình lớp 11 ở trường phổ thông từ năm 1858- đến năm 1918 chiếm ví trí quan trọng trong tiến trình phát triển đầy thăng trầm của lịch sử dân tộc Trong giai đoạn này, dân tộc Việt Nam phải đối đầu với âm mưu xâm lược của thực dân Pháp, quá trình đánh chiếm toàn bộ đất nước Việt Nam, cùng với đó thái độ của triều đình nhà Nguyễn và nhân dân có mối quan hệ liên quan đến nhau cần phải chứng minh và giải thích Trong quá trình học tập bộ môn Lịch sử khi học sinh tìm ra được bản chất của các sự kiện, hiện tượng, nhân vật Lịch sử sẽ giúp học sinh phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề đặc biệt là những vấn đề có liên quan đến thực tế hiện nay Với mong muốn góp một phần nhỏ công sức của mình để nâng cao chất lượng dạy học nói chung và dạy học bộ môn Lịch sử nói riêng theo hướng phát

Trang 11

triển năng lực người học trên địa bàn thành phố Bắc Ninh, tác giả lựa chọn vấn

đề “Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học Lịch sử lớp 11 ở trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Ninh” làm đề tài luận văn

cao học

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đê

Vấn đề phát triển năng lực nói chung và năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề nói riêng trong dạy học Lịch sử đã được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đề cập đến trong những công trình nghiên cứu sau:

2.1 Tài liệu nước ngoài

Trong cuốn “Tứ thư” Nxb Thuận Hóa, 2020 tác giả Đoàn Trung Còn dịch,

Khổng Tử nhà giáo dục nổi tiếng của Trung Quốc cho rằng “Kẻ nào không ấm

ức vì chưa hiểu được, thì ta chẳng gợi mở cho mà thông hiểu được Kẻ nào không hậm hực vì không bày tỏ ý kiến ra được, thì ta chẳng hướng dẫn cho mà nói được Người học đã biết rõ một góc mà chẳng biết xét để biết ba góc kia thì chẳng dạy cho kẻ ấy nữa” theo đó ông cho rằng người học phải biết tìm tòi suy

nghĩ, đi tìm hiểu sâu trong quá trình học tập [52; tr.235-236]

Theo V.Ôkon nhà giáo dục người Ba Lan đưa ra quan niệm về dạy học nêu

vấn đề trong cuốn “Những cơ sở của việc dạy học nêu vấn đề” Nxb Đại học sư

phạm Hà Nội, 1978 ông cho rằng “Dạy học nêu vấn đề là tập hợp những hoạt động như tổ chức các tình huống có vấn đề, phát biểu vấn đề, giúp đỡ cần thiết cho học sinh trong việc giải quyết vấn đề, kiểm tra phép giải đó và cuối cùng điều khiển quá trình hệ thống hóa, củng cố kiến thức thu được” [14; tr.68]

Cuốn “Chuẩn bị bài học Lịch sử như thế nào” của N.G Đai- ri Nxb Giáo

dục Hà Nội, 1973 được dịch bởi tác giả Đặng Bích Hà, Nguyễn Cao Lũy, tác giả nhấn mạnh việc thiết lập một hệ thống kiến thức trong các bài học bởi “Nội dung của hầu như giờ học nào cũng đều gắn bó chặt chẽ với giờ học trước và giờ học sau” Ông đã đặt ra những cách thức giải quyết một giờ học Lịch sử theo phương pháp mới trong đó nhằm phát huy tối đa óc sáng tạo và tích cực của học sinh thông qua bài học nhận thức [29; tr.98]

Trang 12

Tác giả I.F.Kharlamop nhà giáo dục người Xô Viết đề cặp trong cuốn

“Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” Nxb Giáo dục Hà

Nội, 1976 đã đưa ra kết quả tích cực thông qua công trình thực nghiệm nhiều năm về dạy học phát huy tính tích cực của học sinh thông qua dạy học nêu vấn

đề Ông nhấn mạnh nếu phát huy được tính tích cực học tập của học sinh sẽ làm giờ học đạt chất lượng cao [28; tr.102]

Cuốn “Dạy học nêu vấn đề” của tác giả I.Ia Lecne, do Phạm Tất Đắc

dịch, Nxb Giáo dục, năm 1977, tác giả cho rằng: “Dạy học nêu vấn đề có đề cập trong qúa trình học sinh giải quyết một cách sáng tạo các vấn đề và bài toán có vấn đề trong một hệ thống nhất định thì diễn ra sự lĩnh hội sáng tạo các tri thức và kĩ năng, sự nắm kinh nghiệm hoạt động sáng tạo mà xã hội tích lũy được, sự hình thành nhân cách có tính tích cực công dân, có trình độ phát triển cao và ý thức tự giác của xã hội xã hội chủ nghĩa” [27; tr.81]

Trong cuốn “Các phương pháp dạy học hiệu quả” của Robert J.Marzano,

Debra J.Pikering và Jame E Pollock, được dịch bởi tác giả Nguyễn Hồng Vân nhấn mạnh nhằm phát huy tối đa khả năng học tập của học sinh giáo viên cần phải suy nghĩ khi đưa ra các phương pháp dạy học thích hợp và từng bước thực hiện các phương pháp đó để nâng cao chất lượng dạy học [46; tr.134]

Cuốn “Những phẩm chất của người giáo viên hiệu quả” của tác giả James

H.Stronge, do Lê Văn Canh dịch đã đề cập đến vai trò của người giáo viên; đồng thời theo tác giả cũng cần chú trọng vào các nhân tố khác như đối tượng học sinh giỏi, khá, yếu, kém; các giáo viên phải tiếp tục đổi mới các phương pháp dạy học, đặc biệt là phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề nhằm phát triển tư duy của học sinh [44; tr.125]

Như vậy, vấn đề phát huy tính tích cực, năng động, sáng tạo nhằm phát triển năng lực người học được nhiều tác giả nghiên cứu Các tác giả đã khẳng định tầm quan trọng của việc phát triển hệ thống các năng lực nói chung và năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề nói riêng

Trang 13

2.2 Tài liệu trong nước

Trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới giáo dục theo hướng phát triển năng lực của người học đã có nhiều tác giả nghiên cứu, cụ thể như sau:

Trong cuốn “Giáo dục học” tập 1 của tác giả Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt

(1987) đã đưa ra những vấn đề của việc dạy học trong thời hiện đại là đề cập đến đối tượng, mô hình giáo dục Tác giả có cái nhìn bao quát, tổng thể về lý luận dạy học hiện đại trong đó chú trọng đến việc phát huy tối đa tính tích cực, năng động, sáng tạo trong quá trình học tập của học sinh [20; tr.73]

Cuốn “Tâm lý học đại cương” của tác giả Nguyễn Quang Uẩn (2007) Nxb

Đại học Sư phạm Hà Nội chỉ ra quan điểm khác biệt giữa nhận thức của các nhà nghiên cứu khác với nhận thức của học sinh Đồng thời, tác giả cũng đề cập đến vấn đề muốn học sinh phát triển được năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề thì phải đặt học sinh vào những tình huống có vấn đề, những tình huống đó phải liên quan đến thực tế cuộc sống hàng ngày qua đó học sinh mới phát huy có hiệu quả việc lĩnh hội kiến thức mới [53; tr.126]

Cuốn “Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới” của tác giả Thái

Duy Tuyên (2008) Nxb Giáo dục Hà Nội đề ra những phương pháp dạy học tích cực như: dạy học tương tác, dạy học nêu vấn đề… Tác giả cho rằng ở nước

ta các phương pháp dạy học tích cực còn mới mẻ chưa được sử dụng phổ biến, cho nên giáo viên phải thường xuyên sử dụng các phương pháp dạy học tích cực này để hình thành và phát triển các năng lực chủ yếu cần có: năng lực phát

hiện và giải quyết vấn đề, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác… “Điều quan

trọng của đổi mới phương pháp là thầy dạy thế nào để học sinh động não, để làm thay đổi hoạt động trí tuệ của học sinh, làm phát triển trí thông minh, trí sáng tạo của người học” [49; tr.445]

Giáo trình “Giáo dục học” do Trần Tuyết Oanh chủ biên (2009) Nxb Đại

học sư phạm Hà Nội nghiên cứu những biện pháp để phát triển tư duy cho học sinh trong qúa trình dạy học, trong đó đặc biệt đề cao đến phương pháp dạy học nêu vấn đề và cũng coi đó là một trong những phương pháp dạy học tích cực để phát triển tư duy độc lập, năng động, sáng tạo của học sinh [41; tr.134]

Trang 14

Cuốn “Dạy và học tích cực - một số phương pháp và kỹ thuật dạy học” Dự

án Việt - Bỉ (2010); đưa ra các đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy học tích cực bao gồm phương pháp dự án, phương pháp làm việc nhóm… khi sử dụng các phương pháp đó giáo viên là người đưa ra định hướng còn học sinh sẽ đi tìm tòi, khám phá và phát hiện kiến thức, lấy kiến thức đó vào giải quyết vấn đề trong quá trình học tập và cuộc sống thực tế hàng ngày [9; tr.215]

Như vậy, đã có nhiều các công trình cả trong và ngoài nước đề cập đến vấn đề đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tiếp cận năng lực của người học Những nghiên cứu của các tác giả đó đã cung cấp cho chúng tôi những lý luận dạy học theo hướng đổi mới căn bản và toàn diện để phát triển năng lực của người học Mặc dù vậy các công trình đó mới dừng lại ở nghiên cứu lý luận chung, chưa nghiên cứu nào tìm hiểu về phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 trên địa bàn

thành phố Bắc Ninh Vì vậy chúng tôi chọn đề tài “Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Ninh” làm luận văn nghiên cứu của mình,

hi vọng góp phần nhỏ bé làm nâng cao chất lượng môn học, phát triển năng lực cho học sinh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Qúa trình dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Ninh và các biện pháp phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học bộ môn Lịch sử

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Dựa vào lý luận DHLS: Đề tài tập trung nghiên cứu năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Ninh

Phạm vi điều tra: Chúng tôi tiến hành điều tra 4 trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Ninh

Trang 15

Phạm vi thực nghiệm: Thực hiện tiến hành ở khối 11 trên địa bàn thành phố Bắc Ninh

Phạm vi vận dụng: Lớp 11A4 Trường THPT Hoàng Quốc Việt, lớp 11A7 Trường THPT Lý Nhân Tông, lớp 11A3 Trường THPT Lý Thường Kiệt và lớp 11A6 Trường THPT Hàn Thuyên trong giờ học nội khóa phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1858- đến năm 1918

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở khẳng định tầm quan trọng, vai trò, ý nghĩa của việc phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh, đề tài đã xác định một số biện pháp để phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT thông qua đó góp phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Lịch sử ở trường THPT trên địa bàn phố Bắc Ninh

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về việc phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Ninh

- Đánh giá thực tiễn dạy học nói chung và phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT trên điạ bàn thành phố Bắc Ninh nói riêng

- Khai thác nội dung chương trình Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT từ năm 1858 đến năm 1918 để đưa ra một số biện pháp phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm khối 11 ở trường THPT Hoàng Quốc Việt, Trường THPT Lý Nhân Tông, Trường THPT Lý Thường Kiệt và Trường THPT Hàn Thuyên để kiểm chứng những đề xuất mà luận văn đưa ra có tính khả thi

Trang 16

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở phương pháp luận

Dựa vào quan điểm của chủ nghĩa Mác -Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối quan điểm chỉ đạo của Đảng, nhà nước về đổi mới phương pháp dạy học tích cực nhằm phát huy tính tích cực, năng động, sáng tạo, đào tạo ra một đội ngũ lao động trẻ đáp ứng được yêu cầu mới của đất nước

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau đây để hoàn thành luận văn:

Nghiên cứu lý thuyết: Nghiên cứu văn bản, nghị quyết của Đảng, Nhà nước xã hội chủ nghĩa, Bộ GD- ĐT, đọc và phân tích, tổng hợp tài liệu tâm lý học, giáo dục học, phương pháp dạy học, tạp chí, sách báo, internet… liên quan đến đề tài nghiên cứu

Nghiên cứu thực tiễn: Dự giờ, quan sát, phát phiếu điều tra, trao đổi với giáo viên và học sinh về phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT trên địa bàn thành phố Bắc Ninh

Nghiên cứu chương trình, nội dung sách giáo khoa Lịch sử lớp 11 (phần lịch sử Việt Nam) để đề ra một số biện pháp nhằm phát triển năng lực phát hiện

và giải quyết vấn đề

Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính đúng đắn và khả thi của đề tài

6 Giả thuyết khoa học

Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học

bộ môn Lịch sử nói riêng phù hợp với xu thế của nền giáo dục trên thế giới cũng như bối cảnh của đất nước ta hiện nay tiến hành CNH-HĐH Nếu sử dụng hiệu quả các biện pháp sư phạm đã đề xuất trong luận văn sẽ góp phần phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong học tập và cuộc sống thực tế hàng ngày, đáp ứng được nhu cầu đổi mới của giáo dục hiện nay

Trang 17

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Ý nghĩa khoa học:

Góp phần làm phong phú hơn về lý luận phương pháp dạy học Lịch sử nói chung và vấn đề phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh nói riêng

Luận văn đề xuất một số biện pháp nhằm phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ năm 1858- đến năm 1918

- Ý nghĩa thực tiễn:

Trước hết đề tài này có giá trị thiết thực cho chính tác giả thực hiện luận văn và các đồng nghiệp quan tâm về phương pháp giảng dạy bộ môn Lịch sử, đặc biệt là phương pháp dạy học nhằm phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong quá trình học tập cũng như trong cuộc sống thực tế hàng ngày

Đây cũng là một nguồn tài liệu mà sinh viên các trường cao đẳng, đại học có thể tham khảo

8 Đóng góp của đề tài

- Về lý luận: Luận văn đã bổ sung thêm một phần lý luận về vấn đề phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong bộ môn Lịch sử ở trường THPT; đồng thời khẳng định được vai trò, ý nghĩa và tầm quan trọng của việc phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử

- Về thực tiễn: Thông qua luận văn trước hết sẽ cho chính học viên và giáo viên THPT xác định được mức độ quan trọng của việc phát triển hệ thống các năng lực nói chung và phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học bộ môn Lịch sử nói riêng Luận văn đề xuất một số biện pháp dạy học tích cực mang tính khả thi, thông qua đó các giáo viên trên địa bàn thành phố Bắc Ninh sẽ lựa chọn được một số phương pháp dạy học phù hợp với đối tượng học sinh trên địa bàn để phát triển được năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 từ năm 1858- đến năm 1918

Trang 18

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung luận văn gồm có 2 chương:

Chương 1: Cở sở lý luận và thực tiễn của việc phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT thành phố Bắc Ninh

Chương 2: Biện pháp phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 ở trường THPT thành phố Bắc Ninh

Trang 19

Theo Đại từ điển Tiếng Việt “Năng lực là những điều kiện đủ hoặc vốn có

để làm một việc gì” [54; tr.108]

Theo tác giả Bùi Thị Hường "Năng lực là khả năng bên trong của mỗi con

người, khả năng tạo ra một sức mạnh vượt trội với nhóm, với cộng đồng, biết làm chủ bản thân và lối cuốn người khác vào các hoạt động đạt hiệu quả cao”

[23; tr.186]

Tác giả Trần Trọng Thủy, Nguyễn Quang Uẩn, định nghĩa “Năng lực là

tổng hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với yêu cầu đặc trưng của mọi hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo việc hoàn thành có kết quả tốt trong lĩnh vực hoạt động ấy” [53; tr.89]

Theo tác giả Phạm Minh Hạc: “Năng lực là những đặc điểm tâm lý cá nhân đáp ứng được những đòi hỏi hoạt động nhất định nào đó và là điều kiện

để thực hiện có hiệu quả hoạt động đó” [17; tr.30]

Từ những dẫn chứng trên cho thấy, mặc dù có nhiều diễn giải khác nhau

về năng lực, nhưng điểm chung các tác giả đều cho rằng năng lực là khả năng

thực hiện có ý thức và tích cực các nhiệm vụ trong những hoàn cảnh khác nhau thuộc các lĩnh vực nghề nghiệp, xã hội hay cá nhân dựa trên cơ sở những hiểu biết, kỹ năng, kỹ xảo và những kinh nghiệm cũng như khả năng luôn luôn sẵn sàng hành động trong mọi hoàn cảnh Năng lực không chỉ là thuộc tính đơn

Trang 20

nhất mà là thuộc tính tâm lý phức hợp, là sự kết hợp tổng thể của nhiều yếu tố có mối liên hệ ảnh hưởng, qua lại lẫn nhau của nhiều yếu tố như tri thức, kĩ năng và, thái độ

Năng lực cá nhân được hiểu là kiến thức, kỹ năng và hành vi mà người lao động cần phải có đáp ứng yêu cầu công việc và là yếu tố giúp một cá nhân làm việc có hiệu quả Theo đó, nếu muốn có năng lực ở bất kỳ lĩnh vực nào trước

hết cần phải có kiến thức về lĩnh vực đó, để tạo nên năng lực ngoài kiến thức,

cần phải có các yếu tố như hứng thú, ý chí… để thực hiện có hiệu quả công việc Năng lực cá nhân được đánh giá qua kết quả hoạt động của cá nhân khi giải quyết vấn đề

1.1.1.2 Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề

Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề có vai trò quan trọng nhà trường

là nơi tạo điều kiện để phát triển trong quá trình dạy học

Phát hiện vấn đề: Trước hết trong quá trình dạy học giáo viên đưa ra

những tình huống có vấn đề sau đó hướng dẫn học sinh phân tích tình huống để làm sao đó phát hiện ra được vấn đề, xác định được những kiến thức đã biết và những kiến thức còn ẩn mà phát hiện được trong quá trình trao đổi về vấn đề đó bằng ngôn ngữ của mình Bên cạnh đó năng lực phát hiện vấn đề là năng lực tổng hợp những tri thức của người học khi xuất hiện tình huống có vấn đề,nếu xác định được nhiệm vụ thì người học đưa ra được mục tiêu và phương hướng, sau đó người học phải tổng hợp tất cả những tri thức mà mình có được để giải quyết vấn đề

Nguyễn Cảnh Toàn cho rằng “ năng lực giải quyết vấn đề là hoạt động trí tuệ được coi là trình độ phức tạp và cao nhất về nhận thức, vì cần phải huy động tất cả các năng lực trí tuệ của cá nhân” [3; tr.25]

Nguyễn Thị Lan Phương cho rằng: “Năng lực giải quyết vấn đề là khả

năng của một cá nhân “huy động”, kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức kiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân,… để hiểu và giải quyết vấn đề trong tình huống nhất định một cách hiệu quả và với tinh thần tích cực” [43; tr.6]

Trang 21

Từ những khái niệm trên tôi cho rằng năng lực phát hiện và giải quyết vấn

đề cho học sinh cấp trung học phổ thông (THPT) là quá trình định hướng, điều khiển của giáo viên để học sinh phát hiện, phát biểu được vấn đề cần giải quyết

từ một tình huống trong học tập, sau đó bằng những kiến thức của mình học sinh

hoạt động một cách tích cực, chủ động, tự giác và sáng tạo để đề xuất, lựa chọn các giải pháp, thực hiện giải quyết vấn đề, trình bày cách giải quyết vấn đề

Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong môn Lịch sử là năng lực hoạt động trí tuệ của học sinh khi đứng trước những sự kiện cụ thể, những hình huống giáo viên đặt ra, đòi hỏi học sinh phải huy động khả năng tư duy tích cực

và sáng tạo nhằm phát hiện, đề xuất và thực hiện hướng giải quyết vấn đề Do đó, để phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong các môn học nói chung và phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học bộ môn Lịch sử ở trường Trung học phổ thông Thành phố Bắc Ninh nói riêng giáo viên phải tạo ra tình huống có vấn đề, điều khiển học sinh (HS) phát hiện vấn đề từ những tình huống đó để HS hoạt động tự giác, tích cực giải quyết vấn đề, trên cơ sở đó, HS có thể chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng và đạt được những mục đích học tập khác

Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học lịch sử phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: Bản thân mỗi học sinh phải mong muốn tìm tòi, học hỏi, khám phá những cái mới Sự hứng thú của học sinh với thông tin tạo tình huống giáo viên đưa ra Năng lực của mỗi cá nhân Thông qua phát hiện và giải quyết vấn đề trong học tập, học sinh lĩnh hội được tri thức, kĩ năng và phương pháp nhận thức, từ đó phát triển năng lực phát hiện và giải quyết hợp lí những vấn đề được đặt ra trong thực tiễn, thích ứng được với

sự phát triển của xã hội Do đó, việc phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học nói chung và trong dạy học bộ môn Lịch sử

ở trường THPT nói riêng giữ một vị trí quan trọng đặc biệt

Trang 22

1.1.2 Cơ sở của việc phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông

1.1.2.1 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguồn nhân lực

phục vụ cho quá trình công nghiệp hóa- hiện đại hóa Do đó, tiến hành đổi mới giáo dục nói chung và đổi mới phương pháp dạy học nói riêng trở thành yêu cầu cấp thiết trong cải cách giáo dục theo hướng hình thành và phát triển năng lực người học, lấy học sinh làm trung tâm

Điều 2 trong Luật giáo dục (2019), nêu rõ mục tiêu giáo dục nước ta:

“Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, trí thức, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập của dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của người công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [31; tr.32]

Chương II, điều 28 Luật Giáo dục (sửa đổi bổ sung năm 2010) của nước

Cộng hòa XHCN Việt Nam viết: “Phương pháp dạy học phổ thông phải phát

huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [30; tr.30]

Ngày 4/11/2013 Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã kí ban hành Nghị quyết

số 29- NQ/ TW về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo Nghị quyết nêu

rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, phát

huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ, áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và

đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực” [2; tr.4]

Trên tinh thần đổi mới phương pháp dạy học giáo viên sẽ định hướng và hướng dẫn cho học sinh Do đó, giáo viên phải tiến hành đổi mới, chuyển từ cách dạy tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, bỏ cách dạy

Trang 23

truyền thống thầy đọc - trò chép sang cách dạy phát huy được sự năng động, sáng tạo, chủ động, vận dụng kiến thức mới tiếp thu được vào cuộc sống thực tiễn của học sinh

Trong quá trình dạy học, giáo viên cần tạo cho học sinh điều kiện tốt nhất

để các em có thể phát huy đựơc tính tự giác, chủ động trong việc tiếp thu bài giảng của giáo viên, hướng dẫn cho học sinh cách học tập hiệu quả, áp dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực để các em chủ động trong quá trình lĩnh hội kiến thức Đồng thời phải tổ chức cách dạy học làm sao để học sinh tự mình phát hiện được vấn đề sau đó đưa ra hướng giải quyết và tự mình giải quyết được vấn đề Hoặc thầy là chủ đạo còn học sinh phải chủ động, khuyến khích học sinh tự khám phá những điều chưa biết chứ không thụ động tiếp thu những điều đã có sẵn

Bên cạnh đó trong quá trình dạy học phải kết hợp nhiều phương pháp dạy học với nhau, có sự tương tác, trao đổi giữa người dạy và người học, giữa người học với người học, phải tôn trọng những kiến thức, kinh nghiệm mà người học đã biết từ trước đó Đồng thời giáo viên phải luôn trau dồi, tiếp thu những phương tiện kĩ thuật dạy học tiên tiến, hiện đại, đặc biệt là sử dụng những thành tựu của công nghệ thông tin một cách thích hợp và hiệu quả

Hơn nữa, theo quan điểm đổi mới sẽ đề cao tinh thần chủ động trong quá trình nhận thức của học sinh và đặc biệt chú ý đến năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề gắn liền với thực tiễn cuộc sống.Đồng thời gắn kết giữa học đi đôi với hành, nghĩa là hoạt động trí tuệ phải đi đôi với thực hành Việc đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học trong đó có đổi mới việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh thì không những chỉ kiểm tra việc tái hiện kiến thức mà học sinh đã học được mà cái quan trọng hơn là kiểm tra xem khả năng vận dụng linh hoạt, sáng tạo những tri thức đã học được để ứng dụng vào những tình huống khác nhau trong thực tiễn cuộc sống

Như vậy, bản chất của việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng không phải việc thay đổi mục tiêu của môn học hay

Trang 24

xóa bỏ những kinh nghiệm mà các nhà nghiên cứu về giáo dục đã kết luận trong thực tiễn quá trình dạy học,trên cơ sở đó thực hiện mục tiêu ấy đạt kết quả cao và thiết thực, thông qua những biện pháp, hình thức phù hợp và đặc biệt cũng không có một phương pháp được coi là vạn năng cho mọi nội dung

Vì Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói trong quá trình dạy học không phải cái gì

cũ cũng nên bỏ đi, không phải làm mới tất cả, cái gì cũ mà nó xấu thì bỏ đi Còn cái gì cũ nhưng không xấu không phiền phức thì sửa đổi cho hợp lý Cái gì

mà tốt thì nên phát triển lên Cái gì mới mẻ thì ta thực hiện để nhằm mục đích phát huy mọi khả năng và năng lực sáng tạo của người học

Tóm lại, nước ta trên đà phát triển đang có nhiều cơ hội nhưng cũng có rất nhiều khó khăn Chính vì vậy, với ngành giáo dục phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực người học, đặc biệt là năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề để tạo ra nguồn lực con người đáp ứng được nhu cầu của xã hội

1.1.2.2 Mục tiêu của bộ môn Lịch sử

Trong thời kì phát triển kinh tế - xã hội toàn diện của đất nước và xu thế hội nhập quốc tế đã đặt ra những yêu cầu mới cho giáo dục Cho nên phải đổi mới giáo dục và đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực của người học, lấy học sinh làm trung tâm Để đáp ứng được yêu cầu đổi mới đó phải xác định được mục tiêu của từng môn học dựa vào mục tiêu đào tạo, quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước

Với bộ môn Lịch sử dựa vào những đặc trưng riêng thì trong Chương trình

giáo dục phổ thông tổng thể cho rằng mục tiêu của bộ môn Lịch sử: “Chương

trình môn Lịch sử giúp học sinh phát triển năng lực lịch sử, biểu hiện của năng lực khoa học đã được hình thành ở cấp trung học cơ sở; góp phần giáo dục tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tinh hoa văn hoá nhân loại, các phẩm chất, năng lực của người công dân Việt Nam, công dân toàn cầu phù hợp với xu thế phát triển của thời đại; giúp học sinh tiếp cận và nhận thức rõ vai trò, đặc điểm của khoa học lịch sử cũng như sự kết nối giữa sử học với các lĩnh vực khoa học và ngành nghề khác, tạo

cơ sở để học sinh định hướng nghề nghiệp trong tương lai”[8; tr.6]

Trang 25

Trong quá trình dạy học, giáo viên căn cứ vào đặc trưng riêng của bộ môn Lịch sử và căn cứ vào nội dung cụ thể nhằm đáp ứng yêu cầu cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản nhất, thiết yếu nhất về lịch sử thế giới nói chung

và lịch sử dân tộc nói riêng, từ đó tạo cho học sinh thế giới quan khoa học, hiện đại, đồng thời giáo dục truyền thống quý báu của dân tộc, tình yêu quê hương đất nước, ý chí cách mạng, hình thành các kĩ năng, kỹ xảo, thái độ và kinh nghiệm ứng xử sao cho phù hợp trong đời sống xã hội ngày nay Trên cơ sở đó giáo viên sẽ định hướng và hình thành cho học sinh theo hướng phát triển các năng lực bao gồm năng lực chung và năng lực riêng

1.1.2.3 Đặc điểm tâm lý và nhận thức của học sinh ở trường THPT thành phố Bắc Ninh

Theo các nhà giáo dục, quá trình dạy và học là quá trình học sinh nhận thức diễn ra theo quy “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” và khi đó tập trung thao tác tư duy ở mức cao nhất, từ đó chủ thể tăng thêm vốn hiểu biết, ngày càng hoàn thiện hơn về kiến thức Trong quá trình dạy học, học sinh chỉ tư duy tích cực khi xuất hiện vấn đề cần giải quyết, khắc phục Do đó, giáo viên cần phải tạo ra tình huống gây sự hứng thú, nhu cầu khám phá cho học sinh để học sinh tích cực hoạt động Từ đó, lĩnh hội được những tri thức mới, nhận thức mới, phương thức hành động mới hoặc nhiệm vụ mới

Thành phố Bắc Ninh thuộc khu vực đồng bằng có nền kinh tế phát triển, gia đình học sinh hầu hết đều có kinh tế tốt, nên có rất nhiều điều kiện thuận lợi

để giáo viên thực hiện dạy học theo hướng phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh cụ thể như sau: Học sinh năng động, sáng tạo và ham học hỏi Các em có quyết tâm cao trong học tập để thực hiện hoài bão, ước mơ của mình trong tương lai So với học sinh ở các huyện thì học sinh trên địa bàn thành phố có sự tự tin hơn rất nhiều Ở các trường phổ thông trên địa bàn thành phố phần lớn có đội ngũ giáo viên trình độ chuyên môn tốt, được cử đi tập huấn

để tiếp cận những đổi mới trong phương pháp dạy học theo hướng tích cực Bên cạnh đó các trường phổ thông cơ sở vật chất, trang thiết bị hiện đại đáp

Trang 26

ứng được yêu cầu dạy học theo hướng đổi mới Đó là những ưu điểm lớn cho quá trình học tập của học sinh trong việc phát hiện và giải quyết vấn đề trong học tập bộ môn Lịch sử

Thế nhưng học sinh trên địa bàn thành phố lại có nhận thức về bộ môn Lịch sử còn sai lệch, thiếu đúng đắn, chưa thấy được vài trò và tầm quan trọng của bộ môn Lịch sử trong học tập cũng như cuộc sống thực tế Các em học sinh coi đó là một môn học phụ không bắt buộc phải học, lượng kiến thức nhiều và khô khan khó tiếp thu, chán nản không muốn học Dẫn đến kết quả trong các kì thi thấp, không cao thậm chí còn có điểm liệt

Nguyên nhân là trong SGK nội dung quá dài, mang tính hàn lâm, bác học

mà lại không có tính thực tiễn, thời gian dành để dạy học môn học thì quá ít nên giáo viên không thể đi sâu phân tích vào tất cả các sự kiện, hiện tượng và nhân vậy lịch sử

Với những đặc điểm trên để đáp ứng được nhu cầu đổi mới phương pháp dạy học nói chung và dạy học bộ môn Lịch sử nói riêng tôi đã đưa ra đề tài

“Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 11 trên địa bàn thành phố Bắc Ninh” để nghiên cứu

Tóm lại với đặc trưng riêng biệt của bộ môn Lịch sử ở đó quá trình học tập của học sinh là quá trình nhận thức theo quy luật Chính vì vậy, trong quá trình dạy học Lịch sử người giáo viên cần có phương pháp dạy học phù hợp, tích cực giúp học sinh có thể khôi phục lại bức tranh trong quá khứ đúng như nó tồn tại Nhưng điều quan trọng thông qua đó giúp học sinh phát huy tối đa tính chủ động, tích cực, sáng tạo, độc lập của học sinh trong quá trình lĩnh hội kiến thức Lịch sử nhằm nâng cao chất lượng dạy và học, để đảm bảo yêu cầu phát triển giáo dục trong thời kì đất nước hội nhập quốc tế như hiện nay

1.1.3 Hệ thống năng lực cần phát triển cho học sinh trong dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông

Hiện nay việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực, lấy học sinh làm trung tâm nhằm nâng cao chất lượng của người học Để làm được điều đó người học cần phải có những năng lực chung cơ bản

Trang 27

Theo tài liệu tập huấn của Vụ giáo dục, năng lực chung được hiểu như sau:

“năng lực cơ bản, thiết yếu để con người có thể sống và làm việc bình thường trong xã hội” Năng lực chung học sinh trung học phổ thông cần có bao gồm: 1: Năng lực tự chủ và tự học

2: Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

3: Năng lực giao tiếp và hợp tác [6; tr.45]

Trong số các năng lực chung, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cần

được hình thành và phát triển trong quá trình nhận thức của học sinh “Năng

lực giải quyết vấn đề và sáng tạo là khả năng cá nhân sử dụng hiệu quả các quá trình nhận thức, hành động và thái độ, động cơ, cảm xúc để phân tích, đề xuất các biện pháp, lựa chọn giải pháp và thực hiện giải quyết những tình huống, những vấn đề học tập và thực tiễn, ở đó không có sẵn quy trình, thủ tục, giải pháp thông thường, đồng thời đánh giá giải pháp giải quyết vấn đề để điều chỉnh và vận dụng linh hoạt trong hoàn cảnh, nhiệm vụ mới” [7; tr.194].

Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo gồm 6 thành tố: nhận ra ý tưởng mới; phát hiện và làm rõ vấn đề; hình thành và triển khai ý tưởng mới; đề xuất lựa chọn giải pháp; thiết kế và tổ chức hoạt động; tư duy độc lập Nếu HS vận dụng tốt năng lực phát hiện giải quyết vấn đề và sáng tạo sẽ đem lại hiệu quả cao trong học tập và đời sống

Dựa trên hệ thống các năng lực chung và đặc trưng riêng của mỗi bộ môn

ở chương trình giáo dục phổ thông, năng lực đặc thù của bộ môn Lịch sử được xác định như sau:

Chương trình môn Lịch sử giúp học sinh phát triển năng lực lịch sử trên nền tảng kiến thức cơ bản và nâng cao về lịch sử thế giới, khu vực và Việt Nam thông qua hệ thống chủ đề, chuyên đề về lịch sử chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, văn minh Năng lực lịch sử gồm có: Tìm hiểu lịch sử; nhận thức và tư duy lịch sử; vận dụng kiến thức; kĩ năng đã đọc Các biểu hiện cụ thể của năng lực lịch sử được trình bày trong bảng số 1.1

Trang 28

Bảng 1.1 Các biểu hiện của năng lực

Tìm hiểu lịch sử

- Nhận diện được các loại hình tư liệu lịch sử; hiểu được nội dung, khai thác và sử dụng được tư liệu lịch sử trong quá trình học tập

- Tái hiện và trình bày được dưới hình thức nói hoặc viết diễn trình của các sự kiện, nhân vật, quá trình lịch sử từ đơn giản đến phức tạp; xác định được các sự kiện lịch sử trong không gian và thời gian cụ thể

Nhận thức và tư duy lịch

sử

- Giải thích được nguồn gốc, sự vận động của các sự kiện lịch sử từ đơn giản đến phức tạp; chỉ ra được quá trình phát triển của lịch sử theo lịch đại và đồng đại; so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa các sự kiện lịch sử, lí giải được mối quan hệ nhân quả trong tiến trình lịch sử

- Đưa ra được những ý kiến nhận xét, đánh giá của cá nhân về các sự kiện, nhân vật, quá trình lịch sử trên cơ

sở nhận thức và tư duy lịch sử; hiểu được sự tiếp nối và thay đổi của lịch sử; biết suy nghĩ theo những chiều hướng khác nhau khi xem xét, đánh giá, hay đi tìm câu trả lời về một sự kiện, nhân vật, quá trình lịch sử

Vận dụng kiến thức, kỹ

năng đã học

- Rút ra được bài học lịch sử và vận dụng được kiến thức lịch sử để lí giải những vấn đề của thực tiễn cuộc sống; trên nền tảng đó, có khả năng tự tìm hiểu những vấn đề lịch sử, phát triển năng lực sáng tạo, có khả năng tiếp cận

và xử lí thông tin từ những nguồn khác nhau, có ý thức và năng lực tự học lịch sử suốt đời

Trang 29

1.1.4.1 Nhận ra ý tưởng mới

Nhận ra ý tưởng mới là một nội dung quan trọng để phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử

Trong dạy học bộ môn Lịch sử khi đứng trước một vấn đề cần giải quyết người học cần xác định thông tin về vấn đề cần giải quyết Sau đó người học sẽ

đi tìm các nguồn tài liệu có liên quan đến vấn đề cần giải quyết nào đó Trong quá trình giải quyết vấn đề ở mỗi người sẽ có những ý tưởng khác nhau đưa ra

để giải quyết vấn đề đó Khi có ý tưởng mới để giải quyết vấn đề nào đó tư duy của học sinh phải tích cực, linh hoạt, mềm dẻo và sáng tạo, lựa chọn những phương án giải quyết vấn đề Lịch sử như làm bài tập Lịch sử, vẽ sơ đồ, bài tập

so sánh, giải thích, chứng minh… Cho nên, giáo viên sẽ giúp đỡ học sinh phân tích, đánh giá những thông tin mà học sinh có được để học sinh biết được đâu

là những thông tin chính xác,lựa chọn ý tưởng đúng cho việc giải quyết vấn đề

1.1.4.2 Năng lực phát hiện và làm rõ vấn đề

Trong cuộc sông hàng ngày nói chung và trong dạy học Lịch sử nói riêng có rất nhiều tình huống cần phải giải quyết Đó có thể là một sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử Khi đó giáo viên có thể đặt ra những câu hỏi mang yếu

tố gợi mở, yếu tố nhận biết, khám phá để học sinh có thể phát hiện ra được vấn đề.Từ đó học sinh phải có những hoạt động độc lập suy nghĩ, trừu tượng hóa, khái quát hóa, ghi nhớ, tưởng tượng… để có thể phát hiện và làm rõ vấn đề lịch sử, bởi lịch sử là những gì xảy ra trong quá khứ chúng ta không thể trực tiếp nhìn thấy được

Trong quá trình tiếp thu kiến thức học sinh đặt ra câu hỏi, bài tập lịch sử có vấn đề Các em sẽ tự phát hiện những tình huống có vấn đề đã học, khi tìm hiểu sẽ làm cho học sinh ghi nhớ kiến thức Lịch sử được lâu hơn

Trong quá trình đi làm rõ những vấn đề Lịch sử học sinh phải biết phát hiện những vấn đề mình chưa hiểu sau đó biết cách đặt câu hỏi, thông qua những câu hỏi đó người học phải suy nghĩ, trau dồi, phân tích, tổng hợp… để làm rõ vấn đề cần giải quyết

Trang 30

1.1.4.3 Hình thành và triển khai ý tưởng mới

Nếu muốn giải quyết bất kì một sự việc, hiện tượng, hoặc đánh giá nhân vật Lịch sử nào đó đúng như những gì nó đã tồn tại, người học nêu ra được những ý tưởng về cách giải quyết vấn đề đó, tiếp theo các em phải tiến hành tranh luận, đàm phán để đưa ra được ý tưởng, cách giải quyết vấn đề đó, có càng nhiều ý tưởng để giải quyết càng tốt

Đối với bộ môn Lịch sử không có một phương án giải quyết nào mang tính chung nhất bởi vì ở mỗi một tình huống, một sự kiện, một hiện tượng, một nhân vật Lịch sử lại có ý tưởng giải quyết vấn đề khác nhau nhằm cho học sinh có thể dựng lại bức tranh quá khứ giống như nó đã tồn tại Cho nên khi đứng trước một vấn đề cần giải quyết, học sinh cần đưa ra những ý tưởng giải quyết vấn đề khác nhau sau đó cùng kết nối các ý tưởng mới nhau để tìm ra cách giải quyết vấn đề mang tính tối ưu đạt hiệu quả cao nhất

1.1.4.4 Đề xuất lựa chọn giải pháp

Lịch sử là một quá trình phát triển liên tục và kéo dài Ở mỗi thời kì khác nhau gắn liền với sự phát triển lịch sử của dân tộc và các quốc gia khác nhau Giữa các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử trong nước và ngoài nước đều có mối liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau.Cho nên, đứng trước một vấn đề lịch sử cần giải quyết phải biết thu thập thông tin có liên quan đến vấn đề Lịch sử đó nhưng cần phải biết chọn lọc và làm rõ những thông tin đó có liên quan đến vấn đề cần giải quyết không, tránh thu thập những thông tin không chính xác và không cần thiết

Để phát triển được năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, khi đã có đầy

đủ nguồn tài liệu chính xác và cần thiết hãy đề xuất giải pháp mang tính tối ưu

và khả quan nhất để giải quyết vấn đề Trong trường hợp có nhiều đề xuất khác nhau đưa ra để giải quyết vấn đề thì hãy cùng nhau phân tích, so sánh, tổng hợp… để lựa chọn được cách giải quyết phù hợp nhất mang lại hiệu quả cao trong việc giải quyết vấn đề lịch sử, qua đó làm cho học sinh hiểu sâu hơn bản chất và nguồn gốc của vấn đề, đồng thời phát triển được kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn đề

Trang 31

1.1.4.5 Thiết kế và tổ chức hoạt động

Một vấn đề Lịch sử cần phải giải quyết học sinh đã lựa chọn được ý tưởng mới để giải quyết vấn đề Bước tiếp theo học các em phải lập kế hoạch chi tiết, cụ thể để giải quyết vấn đề Ví dụ tìm hiểu một bài tập, một nhân vật lịch sử, một sự kiện lịch sử, hiện tượng lịch sử nào đó thông qua phương pháp dự án

Để làm rõ vấn đề đó yêu cầu học sinh lập kế hoạch chi tiết phân công công việc cho từng thành viên trong nhóm, xác định phương tiện đi lại, kinh phí… để hoàn thành dự án

Lưu ý giải quyết một vấn đề lịch sử nào đó tránh việc tập hợp quá nhiều học sinh để giải quyết, chỉ huy động đủ số lượng học sinh để giải quyết, nếu sử dụng số lượng quá nhiều sẽ gây nên tình trạng công việc bị chia nhỏ lẻ, ganh tỵ nhau về công việc, cho nên chỉ tập hợp số lượng vừa đủ để hoàn thành nhiệm vụ giải quyết vấn đề

Bên cạnh đó gióa viên phải đề ra được phương án dự phòng để giải quyết vấn đề lịch sử tránh tình trạng bị gián đoạn, nếu gặp khó khăn ở giai đoạn nào thì có thể điều chỉnh kế hoạch cho phù hợp, tránh tình trạng hoàn thành công việc không đúng thời gian

Cuối cùng khi hoàn thành kế hoạch giải quyết vấn đề được đặt ra giáo viên sẽ tiến hành kiểm tra, đánh giá xem sử dụng phương pháp đó để giải quyết vấn đề đem lại hiệu quả như thế nào, sau đó rút kinh nghiệm cho những lần giải quyết bất kì một vấn đề nào đó trong quá trình học tập cũng như cuộc sống thực tế

1.1.4.6 Tư duy độc lập

Trong quá trình giải quyết vấn đề Lịch sử học sinh học sinh phải sử dụng thao tác tư duy để đặt ra nhiều câu hỏi khác nhau có giá trị lớn để đi tìm hiểu sâu bên trong bản chất và nguồn gốc của vấn đề.Trong quá trình đi tìm hiểu những thông tin để giải quyết vấn đề phải biết xem xét và chọn lọc những

Trang 32

thông tin chính xác chứ không thể tiếp nhận một cách đơn thuần tất cả những thông tin khai thác được

Nếu có hướng giải quyết cho vấn đề lịch sử nào đó học sinh phải đưa ra được đầy đủ những chứng cứ để có những lập luận thuyết phục mọi người với ý kiến của mình đưa ra

Bên cạnh đó các em phải biết biết thu những đánh giá, những quan điểm khác nhau về vấn đề đó để có được kết quả tốt, đồng thời sửa chữa những thiếu xót nếu có, giúp điều chỉnh hoạt động lĩnh hội kiến thức, làm cho quá trình tích lũy kiến thức được sâu hơn góp phần to lớn đến việc phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề tốt hơn

Như vậy để thực hiện được mục tiêu giáo dục và đào tạo mới theo chương trình của Bộ Giáo dục và để phù hợp với xu thế CNH - HĐH đất nước phải đào tạo người học theo định hướng phát triển năng lực của người học, trong quá trình dạy học nói chung và dạy học bộ môn Lịch sử nói riêng ở trường phổ thông cần định hướng cho người học một hệ thống các năng lực trong đó có năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề rất quan trọng Để làm tốt điều đó yêu cầu trong quá trình lĩnh hội kiến thức học sinh và giáo viên phải có sự phối hợp chặt chẽ với nhau, giáo viên phải luôn trau dồi những kĩ năng như tổ chức, hướng dẫn, điều khiển,… để tạo hứng thú học tập cho học sinh, nhằm giúp học sinh phát hiện ra vấn đề cần giải quyết và giải quyết sao cho đúng thời điểm, đúng nơi, đúng chỗ để đạt kết quả cao

1.1.5 Vai trò, ý nghĩa của việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông

Với mục tiêu của giáo dục trong thời đại hiện nay, phát triển năng lực của người học theo hướng tích cực, chủ động nhằm nâng cao chất lượng đào tạo để đáp ứng nguồn nhân lực trước những yêu cầu mới của đất nước đi theo hướng công nghiệp hóa- hiện đại hóa Trong hệ thống các năng lực bao gồm có năng lực chung và năng lực riêng thì năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học

Trang 33

sinh trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng có ý nghĩa to lớn, góp phần quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục

Để học sinh có hứng thú khi học bộ môn Lịch sử, mỗi giờ học Lịch sử không còn khô khan, không còn nặng nề về kiến thức giáo viên phải tổ chức hoạt động lớp học nhằm phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh, trong đó có sự hướng dẫn, điều khiển của giáo viên, làm cho học sinh hăng say đam mê học bộ môn Lịch sử, chứ không phải mang tính chất bắt buộc học sinh phải học Dạy học theo hướng phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề giúp các em học sinh có tính tự giác, tích cực, chủ động tìm hiểu kiến thức và rèn luyện các kĩ năng và hành vi ứng xử

Phát triển được năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề sẽ tạo ra được những người lao động sáng tạo, linh hoạt, chủ động, có đầy đủ những kiến thức

và kĩ năng cao, sẵn sàng đảm nhận trách nhiệm công việc được giao Trong bối cảnh công nghiệp hóa- hiện đại hóa như hiện nay đòi hỏi người lao động không phải chỉ có kiến thức mà còn rất cần năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề để xử lí những vấn đề khó khăn, phức tạp, gian khổ trong cuộc sống thực tế Những đòi hỏi không phải tự nhiên người lao động có được mà phải trải qua một quá trình rèn luyện trong quá trình học tập Cho nên trách nhiệm của giáo dục thường xuyên đổi mới, tiếp cận khoa học công nghệ - kỹ thuật, tiếp thu những những trình độ tiên tiến và hiện đại của thế giới để ứng dụng vào ngành giáo dục nước nhà Phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng đặc biệt có ý nghĩa

vô cùng quan trọng được thực hiện trên các mặt kiến thức, kỹ năng, tình cảm, thái độ

Về mặt kiến thức, phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học bộ môn Lịch sử sẽ giúp học sinh hiểu rõ bản chất của vấn đề, mở rộng đào sâu kiến thức, tăng thêm mức độ hiểu biết về các sự kiện, hiện tượng và nhân vật lịch sử Thông qua quá trình đó các em biết được tiến trình phát triển của lịch sử thế giới và lịch sử của nước nhà, những thay đổi của tất cả các lĩnh vực như kinh tế, chính trị, xã hội, y tế, giáo dục…

Trang 34

Ví dụ khi dạy bài 22: Xã hội Việt Nam trong cuộc khai thác lần thứ nhất

của thực dân Pháp, ở mục 2 những chuyển biến về mặt xã hội, giáo viên đưa ra

tình huống có vấn đề: Thời phong kiến trong xã hội Việt Nam có giai cấp nào sinh sống? Dưới tác động của cuộc khai thác thì có sự chuyển biến như thế nào? Để làm cho học sinh phát hiện được vấn đề cần giải quyết, hướng dẫn các

em theo dõi mục 2 trong sách giáo khoa lịch sử lớp 11 (trang 138-139), giáo viên gợi ý cho học sinh có câu trả lời cho vấn đề:

Thứ nhất: Các giai cấp cũ bao gồm mấy giai cấp, là những giai cấp nào? Thứ hai: Dưới tác động của cuộc khai thác đã xuất hiện các giai cấp, tầng lớp mới nào?

Thông qua tình huống có vấn đề giáo viên đưa ra, học sinh sẽ tái hiện được kiến thức về xã hội Việt Nam trước cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp, sau đó so sánh đối chiếu với xã hội Việt Nam sau cuộc khai thác thuộc địa thứ nhất của thực dân Pháp, phát hiện ra điểm khác nhau trong xã hội Việt Nam trước và sau cuộc khai thác thuộc địa đó Từ đó học sinh sẽ phải tư duy, suy nghĩ để tìm ra câu trả lời là trước khi tiến hành cuộc khai thác thuộc địa thì trong xã hội Việt Nam có 2 giai cấp chính là địa chủ phong kiến và nông dân nhưng kể từ sau khi Pháp tiến hành cuộc khai thác thuộc địa với những chính sách cụ thể: Về nông nghiệp tiến hành chính sách cướp ruộng đất của nhân dân làm nông dân mất ruộng đất phải tìm đến các thành phố,các công trường, hầm mỏ; công nghiệp thì chú trong khai thác các

mỏ than, kẽm, thiếc… bên cạnh đó còn xây dựng hệ thống giao thông vận tải

để phục vụ cho nhu cầu khai thác thì xã hội Việt Nam ngoài những giai cấp cũ

đã xuất hiện những giai cấp và tầng lớp mới bao gồm: giai cấp công nhân, tầng lớp tư sản và tiểu tư sản

Về mặt kỹ năng, phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học nói chung và dạy học bộ môn Lịch sử nói riêng làm tăng thêm khả năng ghi nhớ, tưởng tượng, hình dung nhân vật Lịch sử, tái hiện lại kiến thức; bên cạnh đó phát triển các thao tác tư duy như liệt kê, phân tích, so sánh, đối chiếu… và quan trọng hơn cả giúp các em phát hiện và giải quyết vấn

đề Lịch sử, sau đó vận dụng vào giải quyết những vấn đề cho thực tiễn trong

Trang 35

cuộc sống hành ngày Thông qua quá trình đó dần hình thành cho học sinh các năng lực riêng như: năng lực tự học, năng lực giao tiếp, năng lực diễn đạt… Ví dụ, dạy bài 21: Phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân Việt Nam trong những năm cuối thế kỉ XIX SGK Lịch sử 11(tr 130-131) mục 2 khởi nghĩa Ba Đình (1886-1887) của phần II: Một số cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong phong trào Cần Vương và phong trào đấu tranh tự vệ cuối thế kỉ XIX, giáo viên đưa ra câu hỏi: Vì sao gọi là cuộc khởi nghĩa Ba Đình, công sự phòng thủ Ba Đình có đặc điểm như thế nào? Để giúp học sinh phát hiện và giải quyết vấn đề giáo viên hướng dẫn học sinh theo dõi sách giáo khoa và nhìn lược đồ căn cứ

Ba Đình để quan sát Sau khi học sinh trả lời vì sao được gọi là căn cứ Ba Đình rồi, giáo viên sẽ hướng dẫn học sinh miêu tả căn cứ Ba Đình Để giúp học sinh phát hiện ra vấn đề giáo viên gợi ý học sinh dựa vào sách giáo khoa kết hợp với lược đồ căn cứ Ba Đình, khi kết hợp dựa vào sách giáo khoa và lược đồ để trả lời câu hỏi học sinh sẽ thấy được những điểm mạnh và điểm yếu của căn cứ Ba Đình Qua ví dụ đó giúp học sinh hình thành và phát triển được kĩ năng: miêu

tả, quan sát, đánh giá và kĩ năng đọc lược đồ

Về mặt thái độ, bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông chiếm vị trí và ý nghĩa quan trọng trong việc giáo dục học sinh Việc phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học nói chung và bộ môn Lịch sử nói riêng sẽ rèn luyện những phẩm chất tốt đẹp cho học sinh như: truyền thống yêu quê hương đất nước, truyền thống uống nước nhớ nguồn, truyền thống dựng nước và giữ nước… từ đó phải biết rèn luyện, cố gắng trong học tập, tích cực chủ động tiếp thu những cái mới, cùng chung tay xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu mạnh hơn…

Ví dụ, khi dạy bài 19: Nhân dân Việt Nam kháng chiến chống Pháp xâm lược từ năm 1858 đến trước năm 1873, SGK Lịch sử lớp 11 (tr109-110) trong mục cuộc kháng chiến chống Pháp ở Gia Định và các tỉnh miền Đông Nam Kì

từ năm 1858-1862, ở phần 2: Kháng chiến lan rộng ra các tỉnh miền Đông Nam

Trang 36

kì Hiệp ước 5-6-1862 Giáo viên đưa ra tình huống có vấn đề như sau: Hoàn cảnh, nội dung của hiệp ước Nhâm Tuất và nhận xét về bản hiệp ước đó? Để giúp học sinh phát hiện và giải quyết vấn đề, giáo viên yêu cầu học sinh đọc sách giáo khoa rồi đưa ra câu trả lời như sau: Về hoàn cảnh, giữa lúc phong trào của nhân dân đang dâng cao khiến quân giặc bối rối, thì triều đình Huế kí với Pháp hiệp ước Nhâm Tuất (5-6-1862), nội dung bao gồm 12 điều khoản chính Học sinh trả lời được hoàn cảnh và nội dung rồi, giáo viên phân tích, hướng dẫn học sinh đưa ra nhận xét của mình về bản hiệp ước: Việt Nam chịu nhiều thiệt thòi, chứng tỏ thái độ nhu nhược và từng bước đầu hàng thực dân Pháp của triều đình, đồng thời tạo điều kiện cho thực dân Pháp có cơ hội để thực hiện dã tâm xâm lược toàn bộ nước ta

Thông qua ví dụ trên giáo viên gợi ý cho học sinh vận dụng vào việc phát hiện và giải quyết vấn đề trong thực tiễn hiện nay vấn đề về “biển đông”, đây đang là vấn đề nhạy cảm với luận điệu “đường lưỡi bò của Trung Quốc” Trung Quốc đang có những hành động tranh chấp biển Đông với các nước có địa phận tiếp giáp với biển Đông trong đó có Việt Nam, điều đó ảnh hưởng đến sự phát triển của đất nước Như vậy nếu giải quyết được vấn đề ở trên sẽ giúp học sinh có thêm được bài học kinh nghiệm không được nhu nhược, không được chùn bước khi gặp khó khăn mà hãy đứng lên giữ nước, bảo vệ Tổ Quốc

Tóm lại, để phát triển năng lực nói chung và quan trọng hơn cả là năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học bộ môn Lịch sử chiếm 1 vị trí vô cùng quan trọng, làm cho hiệu quả của môn học được nâng cao hơn Hơn nữa, nó còn phù hợp với xu hướng đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực của người học, nhằm đáp ứng nguồn nhân lực cho đất nước trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa

1.1.6 Biểu hiện năng lực giải quyết vấn đề

Trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể mới đã mô tả năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo bao gồm 6 năng lực thành phần cụ thể (xem bảng 1.2)

Trang 37

Bảng 1.2 Mô tả năng lực giải quyết vấn đề

Nhận ra ý

tưởng mới

Biết xác định và làm rõ thông tin, ý tưởng mới và phức tạp từ các nguồn thông tin khác nhau; biết phân tích các nguồn thông tin đọc lập để thấy được khuynh hướng và độ tin cậy của ý tưởng mới

Phát hiện và làm

rõ vấn đề

Phân tích được tình huống trong học tập, trong cuộc sống; phát hiện và nêu được tình huống có vấn đề trong học tập, trong cuộc sống

Đề xuất, lựa chọn

giải pháp

Biết thu thập và làm rõ các thông tin có liên quan đến vấn đề; biết đề xuất và phân tích một số giải pháp giải quyết vấn đề; lựa chọn được giải pháp phù hợp nhất

- Đánh giá được hiệu quả của giải pháp và hoạt động

Tư duy độc lập

Biết đặt nhiều câu hỏi có giá trị, không dễ dàng chấp nhận thông tin một chiều, không thành kiến khi xem xét, đánh giá vấn đề; biết quan tâm tới các lập luận và minh chứng thuyết phục; sẵn sàng xem xét và đánh giá lại vấn đề

Nguồn: [8; tr.49-50]

Trang 38

1.2 Cơ sở thực tiễn

Hiện nay việc đổi mới phương pháp dạy học ở nước ta theo định hướng tiếp cận năng lực người học Trong đó người giáo viên dạy cho học sinh biết nắm chắc kiến thức, bồi dưỡng những tư tưởng tình cảm cần phải có Không những thế, cần phát triển hệ thống các năng lực đặc biệt là năng lực phát hiện

và giải quyết vấn đề

Tuy nhiên, việc đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng tiếp cận năng lực người học còn mới mẻ với giáo viên và học sinh Cho nên, nó vẫn còn nhiều hạn chế như tình trạng thầy đọc- trò chép Người học chưa tích cực, chủ động, tư duy tìm tòi cái mới nên chưa phát triển được năng lực người học

Từ những hạn chế trên phải tìm ra được biện pháp nhằm khắc phục để thực hiện mục tiêu giáo dục phát triển năng lực, đặc biệt là năng lực phát hiện

và giải quyết vấn đề trong dạy học nói chung và với bộ môn Lịch sử nói riêng ở trường phổ thông hiện nay giúp nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn

Để có cơ sở thực tiễn cho đề tài chúng tôi đã tiến hành điều tra thực trạng dạy học nhằm phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông

Về địa điểm và thời gian điều tra: ngày 5, 7/05/2020, chúng tôi tiến hành phát phiếu điều tra 4 trường trên địa bàn thành phố Bắc Ninh là: Trường THPT Lý Nhân Tông (Thành phố Bắc Ninh), Trường THPT Hàn Thuyên (Thành phố Bắc Ninh), Trường THPT Lý Thường Kiệt (Thành phố Bắc Ninh), Trường THPT Hoàng Quốc Việt (Thành phố Bắc Ninh) và ngày 11/05/2020 thu phiếu điều tra

Về đối tượng điều tra: gồm 25 giáo viên dạy bộ môn Lịch sử và 400 học sinh của 4 trường THPT nêu trên Những trường chúng tôi lựa chọn để phát phiếu điều tra nhìn chung có cơ sở vật chất tốt, học sinh ngoan ngoãn, có hứng thú học tập; Các giáo viên có phẩm chất đạo đức nghề nghiệp tốt, trình độ cao

và hơn nữa có tinh thần, ý thức trách nhiệm với nghề nghiệp của mình

Trang 39

Thời gian thực nghiệm : tháng 5/2020 tại trường THPT Hoàng Quốc Việt (Thành phố Bắc Ninh), Trường THPT Lý Nhân Tông (Thành phố Bắc Ninh), Trường THPT Hàn Thuyên (Thành phố Bắc Ninh), Trường THPT Lý Thường Kiệt (Thành phố Bắc Ninh)

Tiến hành công việc phát phiếu điều tra sẽ đánh giá được mức độ giảng dạy và tinh thần học tập của bộ môn Lịch sử để từ đó có định hướng phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho người học trong quá trình dạy học Lịch sử Dựa vào kết quả điều tra có cơ sở thực tiễn quan trọng để đề xuất xây dựng các biện pháp nhằm phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh

Về phương pháp điều tra chúng tôi tiến hành theo hình thức như: Dự giờ trên lớp, phát phiếu điều tra cho cả học sinh và giáo viên để thu thập ý kiến, trao đổi với các giáo viên,

Khảo sát về nội dung: Khảo sát vấn đề nhận thức của người dạy về vị trí

và ý nghĩa của vấn đề phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học bộ môn Lịch sử; giáo viên đã thực hiện những biện pháp sư phạm nào

để phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh; khi giáo viên tiến hành các biện pháp để phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn

đề thì kết quả học sinh lĩnh hội kiến thức ra sao? Thái độ như thế nào?

Thông qua phiếu điều tra chúng tôi thu được kết quả khảo sát của 25 giáo viên và 400 học sinh như sau:

- Về phía giáo viên:

Quan niệm về bản chất của năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, có 15/25 số phiếu (chiếm 60%) giáo viên cho rằng: năng lực giải quyết vấn đề là năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, phân tích các tình huống trong học tập

và trong cuộc sống, đưa ra phương án và lựa chọn phương án tối ưu nhất, 7/25

số phiếu (chiếm 28%) giáo viên cho rằng năng lực phát hiện và giải quyết vấn

đề là thu thập thông tin và phân tích đưa ra phương án giải quyết, 3/25 số phiếu (chiếm 12%) giáo viên cho rằng: năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề là chuyển vấn đề thành câu hỏi, bài tập nhận thức khoa học

Trang 40

Như vậy, kết quả phiếu điều tra cho thấy hầu hết các giáo viên nhận thức được bản chất của năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, bên cạnh đó vẫn còn

số ít giáo viên chưa hiểu được bản chất của năng lực này

Về vấn đề phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học bộ môn Lịch sử thì có 16/25 số phiếu (chiếm 64%) giáo viên khi được điều tra cho rằng: năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học

bộ môn Lịch sử là quá trình nhận thức và giải quyết vấn đề Lịch sử một cách tối ưu, vận dụng những kiến thức Lịch sử đã học được trong quá trình nhận thức để phát hiện và giải quyết vấn đề trong cuộc sống, 6/25 số phiếu (chiếm 24%) giáo viên đưa ra quan điểm là xác định và giải quyết mối quan hệ, ảnh hưởng giữa các sự kiện, hiện tượng với nhau, 3/25 số phiếu (chiếm 12%) giáo viên cho rằng: năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong dạy học bộ môn Lịch sử là năng lực soo sánh, phân tích, phản biện, khái quát hóa được các vấn

đề Lịch sử

Về sự cần thiết của việc phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh thì 25/25 số phiếu (chiếm 100%) giáo viên tham gia cuộc điều tra đều khẳng định sự cần thiết phải rèn luyện và phát triển năng lực giải quyết vấn

đề cho học sinh Và 17/25 số phiếu (chiếm 68%) giáo viên cho rằng phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh giúp các em phát triển được năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong học tập bộ môn và biết vận dụng kiến thức lịch sử đã học để giải quyết vấn đề thực tiễn

Về ý nghĩa của việc phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử thì 25/25 số phiếu (chiếm 100%) giáo viên cho rằng: phát triển năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học Lịch sử giúp học sinh nắm chắc kiến thức, phát triển các kĩ năng cần thiết

và bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm cho các em

Trong dạy học bộ môn lịch sử, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề có những tiêu chí cần phải được rèn luyện và phát triển cho học sinh vì vậy chúng tôi đề xuất các biểu hiện năng lực giải quyết vấn đề trong phiếu điều tra Kết

Định dạng
Số trang	121
Dung lượng	2,37 MB